Wikipedia tlwiki https://tl.wikipedia.org/wiki/Unang_Pahina MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Midya Natatangi Usapan Tagagamit Usapang tagagamit Wikipedia Usapang Wikipedia Talaksan Usapang talaksan MediaWiki Usapang MediaWiki Padron Usapang padron Tulong Usapang tulong Kategorya Usapang kategorya Portada Usapang Portada TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 892 2215444 2210717 2026-07-09T10:39:46Z ~2026-38765-96 163817 2215444 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = | name = Emilio Aguinaldo y Famy | image = Emilio Aguinaldo ca. 1919 (Restored).jpg | caption = Litrato ni Aguinaldo, kinuha taong 1919. | title = [[Talaksan:Seal of the President of the Philippines.svg|30px]][[Talaksan:Coat_of_arms_of_the_Philippines_(1898–1901).svg|30px]]<br/>Ika-1 [[Pangulo ng Pilipinas]] | primeminister = {{ubl|[[Apolinario Mabini]]|[[Pedro Paterno]]}} | successor = {{ubl|[[Miguel Malvar]]|[[Manuel L. Quezon]]}} | term_start = 23 Enero 1899 | term_end = 23 Marso 1901 | title1 = [[Talaksan:Gobierno Revolucionario Filipinas.png|30px]]<br>Pangulo ng [[Pamahalaang Rebolusyonaryo ng Pilipinas]] | term_start1 = 23 Hunyo 1898 | term_end1 = 22 Enero 1899 | primeminister1 = [[Apolinario Mabini]] | title3 = [[Talaksan:Gobyerno dictatorial Filipinas.png|30px]]<br>[[Pamahalaang Diktatoryal ng Pilipinas|Diktador ng Pilipinas]] | term_start3 = 24 Mayo 1898 | term_end3 = 23 Hunyo 1898 | title4 = [[Talaksan:Seal of the Republic of Biak-na-Bato.svg|30px]]<br>Pangulo ng [[Republika ng Biak-na-Bato]] | term_start4 = 2 Nobyembre 1897 | term_end4 = 14 Disyembre 1897 | vicepresident4 = [[Mariano Trías]] | title5 = Pangulo ng [[Pamahalaang Rebolusyonaryo ng Tejeros]] | term_start5 = 22 Marso 1897 | term_end5 = 1 Nobyembre 1897 | vicepresident5 = [[Mariano Trías]] | signature = Emilio Aguinaldo autograph.svg | party = [[National Socialist Party (Philippines)|National Socialist]] (1935–1936){{refn|Aguinaldo ran for president in [[1935 Philippine presidential election|1935]] under the ticket of the [[National Socialist Party (Philippines)|National Socialist Party]],{{fact}} but in opening his campaign he disavowed association with any political party.{{fact}}|group=infobox}}<br>[[Independent politician|Independent]] (until 1935) | birth_date = {{birth date|1869|3|22}}{{efn|1=The exact date of Aguinaldo's birthdate was March 22, 1869. It can be seen in National Historical Institute's marker in Aguinaldo Shrine, Kawit, Cavite.{{fact}} Some sources give other dates.{{fact}}|group=lower-alpha|name=birthdate-note}} | birth_place = [[Kawit|Cavite el Viejo]], [[Cavite]], [[Kapitaniya Heneral ng Pilipinas]], [[Imperyong Kastila]] | death_date = {{death date and age|1964|2|6|1869|3|23}} | death_place = [[Lungsod Quezon]], [[Ikatlong Republika ng Pilipinas|Pilipinas]] | resting_place = [[Dambanang Aguinaldo]], [[Cavite]], [[Pilipinas]] | spouse = {{marriage|[[Hilaria Aguinaldo|Hilaria del Rosario]]|1896|1921|reason=died}}<br />{{marriage|María Agoncillo|1930|1963|reason=died}} | children = 5 [[#Personal life|(see below)]] | alma_mater = [[Colegio de San Juan de Letran]] | nickname = "Kapitan Miong"<br />"Heneral Miong" <br />"Ka Miong"<br />"El [[Caudillo]]"<br />"Magdalo"<br />"Hermano Colon" | allegiance = {{flag|First Philippine Republic}}<br />[[File:Flag of the Tagalog people.svg|25px]] [[Republic of Biak-na-Bato]]<br />{{flagicon image|Philippine revolution flag magdalo alternate.svg}} [[Katipunan]] ([[Magdalo (Katipunan faction)|Magdalo]]) | branch = [[File:Seal of the Philippine Army (1897).svg|23px]] [[Philippine Revolutionary Army]] | serviceyears = 1896–1901 | rank = [[File:PR_Ministro_Mariscal.svg|15px]] [[Generalissimo]] [[Field Marshal of the Philippines|Minister Marshal]]<br /> | unit = | commands = | battles = {{hlist||'''[[Philippine Revolution]]'''|[[Kawit revolt]]|[[Battle of Imus]]|[[Battle of Talisay]]|[[Battle of Binakayan-Dalahican|Battle of Binakayan]]|[[Battle of Pateros]]|[[Battle of Zapote Bridge (1897)|Battle of Zapote Bridge]]|[[Battle of Perez Dasmariñas]]|[[Battle of Timalan]]|[[Battle of Naic]]|[[Battle of Mount Puray]] |[[Battle of Aliaga]]|[[Battle of Alapan]]<br/>'''[[Spanish–American War]]'''|[[Battle of Manila (1898)]]<br />'''[[Philippine–American War]]'''|[[Battle of Marilao River]]}} | awards = [[Philippine Legion of Honor]]<br />[[Quezon Service Cross]] <br />[[Presidential Medal of Merit (Philippines)|Presidential Medal of Merit]] <br /> [[Order of the Knights of Rizal]] <!--Military service-->| image_size = 220px | imagesize = | footnotes = '''Footnotes:'''<br /> {{reflist|group=infobox}} }} Si '''Emilio Aguinaldo y Famy''' ([[Marso 22]], [[1869]] – [[Pebrero 6]], [[1964]]) ay isang Pilipinong heneral, politiko, at rebolusyonaryo na kinikilala bilang unang pangulo ng [[Pilipinas]], kung saan namahala siya mula 1899 hanggang 1901. Pinangunahan nya ang kilusang Pilipino laban sa [[Espanya]] noong [[Himagsikang Pilipino]] at [[Digmaang Espanyol–Amerikano]], at sa [[Estados Unidos]] noong [[Digmaang Pilipino–Amerikano]]. Siya ay isa sa mga pinakakilalang cute ko ng pakikibaka laban sa mga Kastila, at nang lumáon laban sa mga Amerikano, tungo sa [[kasarinlan ng Pilipinas]]. Namuno siya sa isang pag-aalsa laban sa pamahalaang Kastila noong taóng 1896. Namuno rin sya sa ikalawang pagdigma laban sa sandatahang Kastila noong taóng 1898 habang kakampi ang mga Amerikano, Bilang pinuno ng himagsikan, isinakatuparan nya ang pagpapahayag ng kalayaan ng Pilipinas noong 12 Hunyo 1898. Siya ang itinanghal na unang [[pangulo ng Pilipinas|pangulo ng Republika ng Pilipinas]] noong 23 [[Enero]] 1899. Nang malaman ang pagnanais ng Estados Unidos na sakupin ang Pilipinas upang matupad ang kasunduan sa Paris (1898) sa pagitan ng Estados Unidos at Espanya ay muling namuno si Aguinaldo sa pagtatanggol sa kasarinlan mula taóng 1899 hanggang 1901. Noong 23 Marso 1901 ay nabuwag ang kanyang kapamahalaan nang sya ay madakip ng mga kalabang Amerikano. Matapos nito ay pumayag syang manumpa ng katapatan sa Estados Unidos nguni't nagpahiwatig ng kahapisan na sinagisag ng pagsusuot nya ng itim na ''corbata de lazo'' hanggang sa tuluyang lumaya ang Pilipinas na naganap noong taóng 1946. Noong taóng 1935, sa paghahanda ng isang pamahalaang ''commonwealth'' ("may bahagyang kasarinlan") sa ilalim ng Estados Unidos, tumakbo sya sa pagkapangulo subali't hindi nanaig kay [[Manuel Quezon]]. Matapos ang muling paglaya ng Pilipinas noong taóng 1946, binigyan siya ng katungkulan sa ''Philippine Council of State<ref name="Karnow">{{cite-Karnow|Emilio Aguinaldo}}</ref>'' ("sanggunian ng pamahalaan") na isang sangay ng pamahalaan na itinatag noong panahon ng Amerikano. Siya ang pinakabatang naging pangulo ng Pilipinas. ==Kabataan== Siya ay pinanganak sa [[Kawit|Cavite el Viejo]], [[Cavite]] noong 22 Marso 1869 kina Carlos Aguinaldo y Jamir at Trinidad Famy y Villanueva (1820-1916). Ang kanyang ama ay isang ''gobernadorcillo'' na may lahing halong Tagalog at Intsik at nakapagmana ng yaman. Noong kanyang kabataan ay naturuan siya ng isa niyang lola. Nang lumaon ay pinag-aral sya ng elementarya sa paaralang elementarya ng Cavite el Viejo noong taóng 1880. Sumunod ay nag-aral sya ng sekundarya sa [[Colegio de San Juan de Letran]] nguni't tumigil sa ikatlong taon upang tumulong sa kaniyang nabiyudang ina na pangasiwaan ang kanilang bukid. Nang siya ay 28 taon, siya ay naging ''cabeza'' sa balangáy Binakayan. Nanungkulan siya rito nang 8 taon. Nang ihayag ang [[en.wikipedia.org/wiki/Maura Law|Kautusang Pangkaharian sa 19 Mayo 1893]] na nagbabago sa mga pamamaraan ng mga pangkabayanang pamamahala ay kasama rito ang pagpalit sa katawagang ''gobernadorcillo'' ("munting tagapamahala") upang gawing ''capitan municipal'' ("punong-bayan" o "pangulo ng bayan"). Kaya nang tunay na maipatupad ang kautusan noong taóng 1895, si Aguinaldo ang pinakaunang taga-Cavite el Viejo na tinawag na ''capitan municipal''. ==Himagsikang Pilipino== Noong 1894, sumali sya sa Katipunan o ang K.K.K., isang lihim na samahang pinamunuan ni [[Andres Bonifacio]], na naglayong itaboy ang manlulupig na Kastila at makamit ang kasarinlan ng Pilipinas sa pamamagitan ng dahas. Ginamit niya ang ''nom de guerre'' ("ngalang pandigmaan") na Magdalo, patungkol kay [[Maria Magdalena]]. Ang kaniyang sangay ng Katipunan na pinamumunuan ng pinsan nyang si [[Baldomero Aguinaldo]] ay tinawag ring Magdalo. Nagsimula ang himagsikan sa bayan ng [[San Juan del Monte]] (kasalukuyang lungsod ng [[San Juan]], [[Metro Manila|Kalakhang Maynila]]). Ngunit sa simula ay hindi sumali ang sangay ni Aguinaldo dahil sa kakulangan ng pananandata, na isa sa mga dahilan ng pagkatalo ni Bonifacio sa Pinaglabanan. Habang napilitan sina Bonifacio na gumamit ng gerilya para makilaban, nanalo sina Aguinaldo sa iba't ibang laban na nakapagtaboy ng mga Espanyol ng panandalian. Noong 17 Pebrero 1897, natalo nina Aguinaldo at ilang Katipunero ang kilusan na pinamumunuan ni Gobernador-Heneral Camilo de Polavieja sa Labanan sa Tulay ng Zapote sa Cavite. Si Heneral Edilberto Evangelista, inhinyerong sibil, rebolusyonaryo, at tagatayo ng trintsera, ay namatay sa labanang ito. Ang lalawigan ng [[Cavite]] ay naging importanteng pook ng Rebolusyon at dito rin nakanalo ang Magdalo ng marami laban sa Espanya. Ngunit, lalong nagkaroon ng malaking agwat ang dalawang kampo sa Katipunan, ang Magdalo at Magdiwang. Dahil dito, napilitan si Bonifacio na mamagitan sa dalawang kampo. Naisip ng Magdalo na magtayo ng sarili nilang gobyerno. Si Bonifacio, kahit para sa kaniya na ang Katipunan ay gobyernong ganap, pinayagan niya at pinamunuan rin ang isang halalan na sinimulan sa Kumbensiyong Tejeros sa Tejeros, Cavite noong 22 Marso 1897. Nawala rito ang pamumuno niya kay Aguinaldo, at naboto bilang Ministro ng Interyor. Ito ay kinwestyon ni Daniel Tirona, na sinasabing hindi raw nararapat ito kay Bonifacio dahil siya ay hindi nakapagtapos sa pag-aaral. Nagalit si Bonifacio (nilabas ang kaniyang baril at binaril na sana si Tirona kung hindi lang siya tumigil) at dineklarang ''null'' at di-wasto ang kumbensiyon. Napilitan si Bonifacio na bumalik sa [[Morong, Rizal|Morong]], [[Rizal]] Hindi na kinilala ni Bonifacio ang gobyernong pinamumunuan ni Aguinaldo at sinimulang ibalik ang kaniyang awtoridad, pinagbintangan ang paksiyon ni Aguinaldo ng pagtataksil at nagbibigay ng utos na taliwas sa mga utos ni Aguinaldo. Sa utos ni Aguinaldo, hinuli si Bonifacio at ang kaniyang mga kapatid at sa isang ''mock trial'', nahatulan ng pagtataksil at nasintensiyahan ng kamatayan. Pagkatapos ng pag-aalanganin, naisip niyang tanggalin ang hatol, ngunit pagkatapos makumbinse ni Heneral Manuel Noriel, Pangulo ng Konseho ng Digmaan, at iba pa, binalik ni Aguinaldo ang hatol. Pinatay ang magkapatid na Andres at Procorpio sa pamamagitan ng ''firing squad'' noong 10 Mayo 1897 sa Bundok Buntis na malapit ng apat na kilometro kanluran ng Maragondon, Cavite. ==Biak-na-Bato== Habang tumitindi ang tensiyon, napilitan sina Aguinaldo na lumikas papunta sa mga bundok. Dito pinirmahan niya ang Kasunduan ng Biak-na-bato. Isusuko ni Aguinaldo ang kaniyang gobyerno at itigil ang digmaan kapalit ng $800,000 (Mehikanong salapi) bilang kapalit. Pinirmahan ito noong Disyembre 14 at 15, 1897. Noong Disyembre 23, umalis sila sa Pilipinas papuntang Hong Kong para lumikas. Ang dala nilang $400,000 (unang ''installment'') ay dineposito sa mga bangko sa Hong Kong. Dito, inayos ni Aguinaldo ang gobyerno at tinawag niyang ''Kataas-taasang Konseho ng Bayan''. Isang rebolusyonaryong heneral, si Francisco Makabulos, ay nagtatag ng Komiteng Ehekutibong Sentral na siyang naging pamahalaan habang wala sina Aguinaldo. Kahit pumirma si Aguinaldo, tuloy pa rin ang paghuli ng mga Kastila sa mga Pilipinong sumama sa rebolusyon. Dahil dito, nagsimula muli ang rebolusyon. Noong Abril 1898, nagkaroon ng digmaan sa gitna ng Espanya at Estados Unidos. Sa Labanan sa Look ng Maynila, nanalo ang ''American Asiatic Squadron'' na pinamumunuan ni Commodore George Dewey at nasakop ang Maynila. Si Dewey ang nagbigay ng transportasyon kay Aguinaldo pabalik ng Pilipinas. Bumalik bigla si Aguinaldo sa kaniyang posisyon at linusob ang Manila. ==Pagpapahayag ng kalayaan, diktadura, at pamahalaang mapaghimagsik== Pagkatapos ng pagsimula ng Digmaang Espanyol-Amerikano, bumalik si Aguinaldo sa Pilipinas noong 19 Mayo 1898. Noong Mayo 24, dineklara niya na siya ang pinúnò ng buong militar at nagtatag ng gobyernong diktaturyal na siya bilang diktador. Noong Hunyo 12, dineklara ang Kalayaan ng Pilipinas sa bahay ng mga Aguinaldo sa Cavite el Viejo, at binása ang Batas na Nagpapahayag ng Kalayaan ng Pilipinas. Ito ay sinulat sa baybay-Kastila ni Ambrosio Rianzares Bautista, isang kapamilya ni [[Jose Rizal]], na siya ring bumása. Noong Hunyo 18, dineklara niya sa pamamagitan ng dekrito ang opisyal na pagtatag ng kaniyang diktadurya. Noong Hunyo 23, dineklara naman niya ang gobyerno na rebolusyonaryo at hindi na diktadurya, siya pa rin bílang pangulo. ==Pagkapangulo== Itinatag ang Unang Republika ng Pilipinas sa bisa ng isang kinilalang Konstitusyon noong 21 Enero 1899 sa [[Malolos]], [[Bulacan]] at nagtagal hanggang sa nadakip si Pangulong Aguinaldo ng mga [[Amerikano]] noong 23 Marso 1901 sa [[Palanan]], [[Isabela]]. ===Pamumuno at mga katiwala sa pamamahala (''gabinete'')=== Nagkaroon ng dalawang bahaginan ng katiwala si Pangulong Aguinaldo. {{Col-begin}} {| cellpadding="1" cellspacing="4" style="margin:3px; border:3px solid #000000;" align="left" !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |align="left"|'''Katungkulan'''||align="left"|'''Pangalan'''||align="left"|'''Panahon ng panunungkulan''' |- !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |[[Pangulo ng Pilipinas|Pangulo]] || '''Emilio Aguinaldo''' || 1897–1901 |- |[[Pangalawang Pangulo ng Pilipinas|Pangalawang Pangulo]] || '''[[Mariano Trías]]''' || 1897 |- |[[Punong Ministro ng Pilipinas|Punong Katiwala]] || '''[[Apolinario Mabini]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Pedro Paterno]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |[[Katiwala sa Pananalapi]] || '''[[Mariano Trías]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Hugo Ilagan]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Ugnayang Panloob]] || '''[[Teodoro Sandiko]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Severino de las Alas]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Digmaan]] || '''[[Baldomero Aguinaldo]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Mariano Trias]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Kalusugan]] || '''[[Gracio Gonzaga]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- |[[Katiwala sa Ugnayang Panlabas]] || '''[[Apolinario Mabini]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Felipe Buencamino]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Kautusang Pambayan]] || '''[[Aguedo Velarde]]''' || 1899 |- |[[Katiwala sa Pagawaing Bayan at Talastasan]] || '''[[Máximo Paterno]]''' || 1899 |- |[[Katiwala sa Pagsasaka, Paggawa ng Kagamitan, at Kalakalan]] || '''[[León María Guerrero]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |}{{Col-end}} === Patakarang pambansa === ====Buwis==== Nagpatuloy ang Kapulungan ng Malolos. Ipinagpatuloy muna ang paggamit ng pamamaraang Kastila sa maraming gawain ng pamahalaan kasama ang pagsingil ng buwis, subali't hindi kasama ang sa sabong at sa iba pang katuwaan. Binabaan ang buwis sa digmaan at ang kusang-loob na bigay ay tinatanggap. Inayos din ang kaparaanan sa pagbubuwis sa mga inaangkat. Binuksan ang pambansang pautang. ====Pagtuturo==== Pinabuksan kaagad ang mga mababang paaralan. Ang pag-aaral sa mababang paaralan ay sapilitan. Si Enrique Mendiola ay nagbukas ng Instituto de Burgos at pinili na ang tagapangasiwa nito ay gawing tagapangasiwa ng pagtuturong pambayan. Ang pamantasan ay nagbigay ng mga kaaralan sa pagtatanim, pagtilingin, at pangangalakal at ng mga kaaralang nagbibigay ng kasulatang katibayan ng pangunahing kasanayan (''artium baccalaureus; A.B.''). Isang kautusan ang nagbigay ng panahon upang itayo ang ''Universidad Literaria'' ("pamantasan sa mga kasulatan"). Ang pamantasang ito ay nagbigay ng kaaralan sa panggagamot, paninistis, at pagpapatotoong pambayan. Ang Pangulo ang pipili ng magtuturong siya namang pipili ng tagapangasiwa ng pamantasan. Ang naging unang tagapangasiwa ay si Joaquín Gonzales. Ang kasunod ay si León María Guererro. ====Pangkabayanang pamamahala==== Sinunod ng Pangulo ang payo ni [[Apolinario Mabini]] at nagbigay ng dalawang kautusan, isa noong 18 Hunyo at isa naman noong ika-20 upang ayusin ang kaparaanan ng pamahalaan sa mga lalawigan at bayan. Nakasulat dito na kahit napilitan siyang maging diktador, nais niyang kasama ang mga pinakanararapat na maging halal na sila rin ay pinagkakatiwalaan ng kanilang mga kababayan. Sa mga kautusang ito, ang mga lalaking 21 taon pataas ay dapat maghalal ng isang ''Consejo Popular'' ("sangguniang-bayan") na binubuo ng isang Pangulo, Ikalawang Pangulo, Kapitan ng Barrio, Delegado ng Katarungan, Rehistrado Sibil, Delegado ng Pulis at Panloob na Kaayusan, at Delegado ng Buwis at Pagmamay-ari. Pagtitibayin ng pamahalaan ang mga halal na ito. Ang mga inihalal ng Pangulo at napagtibay sa parehong paraan ay: isang tagapamahala at tatlong sinasangguni kasama ang isang bibigyang-katungkulan sa bulwagang-lalawigan at sangguniang panlalawigan. ====Pagbabago sa konstitusyon==== Dahil sa abala sa ikalimang utos ng Konstitusyon ng 1898 na nagtatakda ng paghihiwalay ng Simbahan at ng Pamahalaan, ang ''Primer Ministro'' o Punong Katiwalang si Apolinario Mabini ay nagbigay ng pagpapaliban sa utos hanggang magkaroon muli ng kapulungan sa pagkatatag ng bansa. Ang mga lugar na kailangan ng pari ay binibigyan ng tulong. Ito ay pinagtibay noong 23 Disyembre at naging ika-100 utos ng Konstitusyon ukol sa pansamantalang gawain habang pinapalitan ang pamahalaan. ====Ukol sa Magkakabuklod na Kabayanan ng Kabisayaan==== Upang mapatunayan ang pagkakaisa ng Republika, ginawang pangulo ng Magkakabuklod na Kabayanan ng Kabisayaan si Raymundo Melliza sa loob ng dalawang taon, pagkatapos manumpa ng katapatan sa Unang Republika at kumilala kay Aguinaldo bilang kataas-taasang pangulo. ===Patakarang panlabas=== ====Mga bihag na Kastila==== Pinalaya ni Pangulong Emilio Aguinaldo ang mga Kastilang nabihag sa pamamagitan ng ganap na kahabagan (''celemencia executivo'') matapos itatag ang Republika. Pinayagan niya rin silang makapaghanapbuhay sa Pilipinas. ====Digmaang Pilipino-Amerikano==== Noong 4 Pebrero 1899, binaril ng isang Amerikanong sundalo ang isang Pilipino. Ito ang dahilan kaya nagsimula ang Digmaang Pilipino-Amerikano at nagsimula ang labanan sa gitna ng mga sundalong Amerikano at mga Pilipinong para sa kalayaan. Ang mas malakas na armas ng mga Amerikano ay nagpaalis ng mga Pilipino sa mga lungsod at kailangan maglipat ng lugar ng Gobyernong Malolos. Lumikas si Pangulong Aguinaldo papuntang Hilagang Luzon habang hinahabol ng mga Amerikano. Noong 2 Hunyo 1899, nakatanggap ng telegrama si Heneral Antonio Luna, isa sa mga kaagaw ng pangulo at magaling na heneral, at nagtanong kung pwede sila magkita sa Kumbento ng Simbahan sa Cabanatuan. Ngunit, tinaksil siya ni Aguinaldo dahil ipinapatay siya ng mga tauhan ng pangulo matapos malaman na wala ang pangulo sa kumbento (Hunyo 5). Nilibing siya sa simbahan at walang imbestigasyong naganap. Hindi nahuli ang pumatay. Pagkamatay ni Luna, nagkaroon na ng kapangyarihan ang pangulo sa buong militar. Dahil wala na ang kagalingan ni Luna, natalo ng natalo ang militar. Noong Nobyembre 1899, nakaabot na sina Aguinaldo sa Palanan, Isabela. Nagkaroon ng labanan sa Tirad Pass na pinamunuan ni Heneral Gregorio del Pilar para matago ang pangulo. Ngunit, natalo sila sa pwersa ng mga Amerikano at namatay pa si del Pilar at 52 sa 60 na kasama ni del Pilar. Halos pagkatapos ng dalawang taon, nahuli si Pangulong Aguinaldo ng mga Amerikano sa pamumuno ni Heneral Frederick Funston sa pamamagitan ng pagkukunwari na sila'y mga nahuling Amerikano ng mga ''Macabebe Scouts'' na silang nagturo ng lokasyon ni Aguinaldo. ==Mga larawan== <gallery> File:Emilio Aguinaldo (ca. 1898).jpg File:General Emilio Aguinaldo.jpg File:Emilio Aguinaldo with his son Emilio Jr 1906.jpg File:Gen Aguinaldo.jpg File:Aguinaldo LCCN2014709449.jpg File:AguinaldoMP.jpg File:President Emilio Aguinaldo (cropped).jpg File:Emilio Aguinaldo boarding USS Vicksburg.jpg File:AGUINALDO.jpg File:Emilio Aguinaldo (1869-1964) in a hat, anonymous engraving.png File:"Aguinaldo Arrived in San Francisco Yesterday" article from Lake County Examiner. (Lakeview, Lake County, Or.) 1880-1915, September 04, 1902, Page 1.jpg File:Aguinaldo and Fairbanks.jpg </gallery> ==Tingnan din== *[[Pilipinas]] *[[Kasaysayan ng Pilipinas]] *[[Himagsikang Pilipino]] *[[Katipunan]] *[[Digmaang Espanyol-Amerikano]] *[[Digmaang Pilipino-Amerikano]] *[[Pangulo ng Pilipinas]] *[[Pamamahayag ng Kalayaan ng Pilipinas]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga panlabas na kawing== *[http://www.loc.gov/rr/hispanic/1898/aguinaldo.html Emilio Aguinaldo y Famy 1869 - 1964] {{start box}} {{ succession box |before = Itinatag ang katungkulan |title = [[Pangulo ng Pilipinas]] |years = 1899–1901 |after = [[Manuel L. Quezon]] }} {{end box}} {{Mga Pangulo ng Pilipinas}} {{Himagsikang Pilipino}} {{BD|1869|1964|Aguinaldo, Emilio}} {{DEFAULTSORT:Aguinaldo, Emilio}} [[Kategorya:Mga Pilipinong liping-Intsik]] [[Kategorya:Mga Tagalog]] [[Kategorya:Mga pangulo ng Pilipinas]] [[Kategorya:Pamilya Aguinaldo]] [[Kategorya:Katipunan]] [[Kategorya:Himagsikang Pilipino]] [[Kategorya:Mga Kristiyano]] [[Kategorya:Mga rebolusyonaryo mula sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga Pilipinong heneral]] sys0n8kqwl4nvvijc8istd4e19nv2pj 0 1777 2215375 2215183 2026-07-09T03:26:29Z ~2026-38995-23 163851 Kinansela ang pagbabagong 2215183 ni [[Special:Contributions/Johndeo333|Johndeo333]] ([[User talk:Johndeo333|Usapan]]) 2215375 wikitext text/x-wiki {{christianity}} :''Para kilalanin ang kasaysayan ng Simbahang Katoliko at ang kanyang organisasyon, silipin ang [[Simbahang Katoliko]].'' Ang salitang '''Katolisismo''' o '''Katolisidad''' ay may dalawang [[eklestiyastikal]] na kahulugan ayon sa talatinigang [[Webster]] , una ay ang buong Ortodoks ng Kristiyanong Simbahan o ang pagsunod dito, at pangalawa, ang mga doktrina na paniniwalaan ng Simbahang Romano Katoliko o ang pagsunod dito. Ang salitang ito ay hango sa salitang [[Griyego]]ng καθολικός -ή -όν (katholikos), nangangahulugan ng "pangkalahatan" o "unibersal". Sa Griyego, ang salita para sa simbahan ay gumagamit ng pambabaeng porma ng pang-uri ἡ Καθολικὴ Ἐκκλησία. == "Isa, Banal, Katolika at Apostolika" == Ang sulat para sa mga Kristiyano noong 107 AD, ng isang obispo ng Antioch na si [[San Ignacio]] ay ang pinakamaagang paggamit ng salitang "Simbahang Katolika" ([[Smyrnaeans]], 8). Sa paggamit ng nasabing salita, itinakda ni San Ignacio ang kabuluhan nito sa unibersal na aspeto. Gayumpaman, hindi kasama sa nasabing kabuluhan ang mga erehe tulad ng mga hindi nagsisipaniwala na sa Banal na Pakikinabang ay naroon ang laman ng Tagapagligtas na si Hesukristo, na syang nagpakasakit para sa kasalanan ng mga tao, sya rin na binuhay na magmuli ng kaniyang Ama (Smyrnaeans, 7). Tinawag niya ang mga nasabing tao bilang "mababangis na hayup sa wangis ng tao" na hindi dapat "tanggapin ni kilalanin (o pakisalamuhaan)" (Smyrnaeans, 4). Samantalang, may mayroong mas direktang paggamit ng salitang "Simbahang Katolika", na naghihiwalay sa Simbahan ito sa iba pang mga ereheng simbahan. Ito ay ang paggamit ni [[San Cirilo]] ng Herusalem (315-386 siglo). Sa [[Araling Katekismo]], XVIII, 26 (Ingles:Catechetical Lectures, XVIII, 26), ibinilin ni San Cirilo na "kung paroroon ka sa mga siyudad, huwag mong basta hahanapin o ipagtatanong ang Tahanan ng Panginoon, (pagkat ang ibang sekta ng mga di karapat dapat (o kagalang kagalang) ay sumusubok ding tawagin ang kanilang kural bilang tahanan ng Panginoon), bagkus ay inyong hanapin ang Simbahang Katolika, pagkat ang hindi nakasanayang pangalang ito, ang tunay na Banal na Simbahan, ang ina nating lahat, ang esposo ng ating Panginoong Hesukristo; ang nagiisang bugtong na [[Anak ng Diyos]]. Ang salitang "Katoliko" ay ginagamit noon pa bilang pantukoy sa tunay at nag-iisang orihinal na Simbahan na itinatag ni Kristo at ng kaniyang mga Apostol. Ito rin ay napapaloob sa ibat ibang kredo (ng ibat ibang pakahulugan sa paniniwala). Ilan sa mga ito ay ang "Sumasampalataya Ako" (Ingles: Apostles' Creed) at Nicene Creed. Maging ang ibang denominasyon ng Kristiyanismo ay naniniwala na sila ang "katoliko". Nahahati sila sa dalawang grupo: * yaong kagaya ng mga Katoliko, Ortodoxong Silanganin, Simbahang Ortodoxong Oriental, [[Simbahang Anglicano]] na may Apostolikong tagapagmana mula pa sa ninunong simbahan; at ang * silang mga naniniwala na sila ay kabilang sa ispiritwal na angkan ng mga Apostol ngunit walang pinapanigang institusyonal na salin, mula sa kasaysayan ng simbahan. Hindi rin nila tinutukoy (o tawag) ang sarili nila bilang "Katoliko" Ang mga Kristiyano mula sa ibat-ibang denominasyon, kabilang na ang karamihan sa mga protestante ay nananalig sa "Isang Banal na Katoliko at Apostolikong Simbahan". Para sa mga protestante, ang karamihan sa kanila ay naniniwala na ang kanilang pananalig ay ang may pinakaisa sa lahat ng simbahang nasa ilalim ng pamumuno ng Panginoon at ng iisang Tagapagligtas, imbes na sa pinag-isang institusyonal na simbahan. Sa kanilang gamit ng salitang "katoliko", ginagamit nila ang maliit na titik "k" (katoliko, hindi Katoliko). Ang Kredong Apostoles (Apostles Creed) ay may linyang "Sumasampalataya ako sa ... banal na simbahang katolika ... (na may pagkakataon na ginagamitan ng malaking titik). Ginagamit ito sa mga pagsamba ng ibang mga protestante, ngunit hindi ng mga Alemang Luterano. Ang Kredong Niceno (Nicene Creed) naman ay kagaya rin ng Kredong Apostoles (Apostles Creed) na nagtataglay ng mga katagang "isang banal na katoliko at apostolikong Simbahan" == Maikling Kasaysayan ng Simbahang Katolika == Ang Simbahang Katolika ay orihinal na nasa ilalim ng pamamahala ng tatlong patriarka. Ito ay ang patriarka ng [[Roma]], [[Alexandria]] at ng [[Antiquia]]. Nang kalaunan ay naidagdag ang patriarka ng [[Constantinople]] at ng [[Jerusalem]]. Ang obispo ng Roma ang siyang pinakakilala noong mga panahong iyon. May kakataon na ang pagtatalo sa doktrina at pamamalakad ay isinasangguni sa Roma. Noong mailipat ang kabisera sa Constantinople, napadalas ang panghahamon (batikos at kwestiyon) sa mga impluwensiya ng Roma. Bagamat, inaangkin ng Roma ang natatanging kapangyarihan at pagiging angkan ni San Pedro at San Pablo, na pinaniniwalaan ng lahat ng patriarka bilang isang martir at nailibing sa Roma, ang Constantinople naman ang siyang residensiya ng Emperador, at ang simbahan naman ng Antioch at ng Alexandria ay matanda pa sa Roma. Itinuturing din na unang namahala o tatag ng Sede si San Pedro sa Antioch bago ito pumaroon sa Roma. Noong taong 431, ang [[Konseho ng Efeso]] ang [[Ikatlong Konsehong Ekumenikal]], ay siyang nagbigay pansin sa [[Nestorianismo]]. Ang Nestorianismo ay isang [[erehe]]ng paniniwala ng paghihiwalay ng katauhan at kabanalan ni Jesus. Ito rin ang paniniwalang nagsasabing ang Birheng Maria ay nagluwal lamang, hindi sa Diyos, kundi sa [[katauhan]] (o katawang tao) lamang ni Hesukristo. Tahasang itinakwil ng Konsehong ito ang paniniwalang ito, at kinatigan nila ang paniniwalang si [[Birheng Maria]] ay [[Theotokos]], o "Ina ng Diyos". Isa ito sa pinakamalaking kaguluhan sa kasaysayan ng Simbahan. Yaong mga hindi tumanggap ng desisyon ng Konseho ng [[Efeso]] ay karamihang [[Persa]] ''(Persian)'' at nagsipagtatag o kinakatawan ng mga Simbahang [[Assyria]]n ng Silangan at ng mga kaugnay na simbahan. Isa pa pangyayari ang lumikha ng alingusngos sa Simbahang Katolika. Ito ay ang matapos na ilabas ng [[Konseho ng Kalsedonya]] ang pananaw nila sa [[Eutychian Monophysitism]]. Ayon sa doktrinang ito, nakikiisa ang kabanalan sa katauhan ni Kristo. Dagdag pa ng konseho na ang iisang personang ito ay may dalawang kalikasan "walang pagkakalito, walang pagbabago, walang paghahati at walang paghihiwalay" o "hindi dapat ipagkalito, hindi maipagbabago, hindi mahahati at hindi mapaghihiwalay", at kukng magkagayon ay parehong buong Diyos at buong tao. Ang mga simbahang Alexandrino ay hindi sumang-ayon dito. Ang mga ito ay ang mga "[[Sinaunang Simbahang Oriental]]" o ang "[[Kumunyong Ortodoxong Oriental]]". Nagsanga naman noong ikalabing daang taon (siglo 11) ng isa pang usapin ang Simbahang Katolika. Laman ng pangyayaring ito ang mga pagtatalo sa doktrina, di pagkakasundo sa pamamahala ng simbahan, ang ebolusyon ng paghihiwalay ng mga rito at mga kasanayan o tradisyon. Noong 1054 rin ay naganap ang isa pang paghahati ng Simbahan. Ang paghahati sa pagitan ng "Silangan at ng "Kanluran". Kabilang sa silangang grupo ay ang [[Grecia]], Rusya, lupaing Eslabiko (Slavic lands), Anatolia at mga Simbahan ng Sirya, Ehipto. Sila ang mga simbahang tumanggap sa Konseho ng Kalsedonya. Samantala ang [[Inglatera]], Pransiya, Banal na Emperyo ng Roma,[[Escandinabya]] at ang kalakhang Kanlurang Europa ang sya namang nasa kanlurang grupo. Ang pagkakawatak watak nito ay tinawag na Malaking Hidwaan [[Great Schism]]. Ang pinahuling pagkakahati ay naganap noong ika labing anim na daang taon (siglo 16), noong panahon ng Repormasyon. Ang mga kanluraning simbahan ay tahakang nagtakwil sa mga turo ng Simbahang Romano Katolika at napangalanang "[[Protestante]]" Gayumpaman, ang ilang sa mga protestanteng ito, ay nanalig pa rin na sila ang tunay, buo at kumpletong Katoliko. Ang ilan sa kanila ay naniniwala na sila ay BAHAGI ng Simbahang Katolika, samantalang ang iba ay naniniwala na sila LAMANG ang Simbahang Katolika. == Simbahang Romano Katoliko == Ang Simbahang Katoliko, ay hindi isang ''abstract'' at ''invisible entity'', bagkus ay isang nakikita at konkretong bahagi ng sanka-Kristiyanuhan; kadalasang tinatawag ding "Simbahang Romano Katoliko." == Iba pang Katolikong Grupo == {{see also|Simbahang Katoliko}} == Natatanging Paniniwala at Sakramento == === Paniniwala === === Sakramento === Para sa mas detalyadong artikulo tungkol sa seksiyon na ito, tignan ang [[Sakramento ng mga Katoliko]]. * [[Binyag]] * [[Kumpil|Kumpirma o Kumpil]] * [[Eukaristiya|Banal na Pakikinabang o Eukaristiya]] * [[Kumpisal]] * [[Pagpapahid ng Langis sa May Sakit|Pagpapahid ng Langis]] * [[Pari (alagad ng simbahan)|Orden sa pagpapari]] * [[Kasal (seremonya)|Banal na Matrimonya o Kasal]] == Ang Pagaaral ng Katolisismo == Ang katolisismo ay isang relihiyon at pinag-aaralan sa konteksto kabilang sa teholohiya at pilosopiya == Reperensiya == * [http://www.newadvent.org/cathen/07644a.htm "St. Ignatius of Antioch", Catholic Encyclopedia (1910).] == Karagdagang Babasahin == Pinanatili ang Ingles na titulo, pagkat walang katiyakan kung ito man ay naisalin sa Tagalog o Filipino. * ''Catechism of the Catholic Church'' — English translation (Libreria Editrice Vaticana, 2000). ISBN 1-57455-110-8 [http://www.vatican.va/archive/catechism/ccc_toc.htm] * H. W. Crocker III, ''Triumph — The Power and the Glory of the Catholic Church: A 2,000-Year History'' (Prima Publishing, 2001). ISBN 0-7615-2924-1 * Eamon Duffy, ''Saints and Sinners: A History of the Popes'' (Yale Nota Bene, 2002). ISBN 0-300-09165-6 * K. O. Johnson, ''Why Do Catholics Do That?'' (Ballantine, 1994). ISBN 0-345-39726-6 == Kaugnay na Paksa == * [[Listahan ng mga Paksa hinggil sa Katoliko]] * [[Altar]] * [[Ambrosian Rite]] * [[Anti-Catholicism]] * [[Biyatipikasyon]] * [[Bibliya]] * [[Katekismo ng Simbahan Katolika]] * [[Katoliko]] * [[Kristiyanismo]] * [[Listahan ng mga Denaminasyon sa Kristiyanismo]] * [[Krusada]] * [[Ecumenical Council]] * [[Langit]] * [[Impiyerno]] * [[Kasaysayan ng Kristiyanismo]] * [[Banal na Bibliya]] * [[Jesus]] * [[Knights of Columbus]] * [[Knights of St. Joseph]] * [[Novus Ordo Missae]] * [[Opus Dei]] * [[Order (religious)]] * [[Purgatoryo]] * [[Santo]] * [[Sedevacantism]] * [[Roman Catholic Church sex abuse scandal|Sex abuse scandal]] * [[Society of Jesus]] * [[Society of Saint Vincent de Paul]] * [[Traditional Catholicism]] * [[Tridentine Mass]] * [[Vatican City]] * [[Voice of the Faithful]] == Kawing Panlabas (sa Ingles) == * [http://www.vatican.va/ The Holy See — The Vatican's Official Website] Opisyal na Website ng Batikano * [http://www.catholicfiles.com/ Catholic Files] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051123143126/http://www.catholicfiles.com/ |date=2005-11-23 }} free Catholic downloads * [http://www.newadvent.org/cathen/03449a.htm the term "Catholic"] at the [http://www.newadvent.org/cathen/ Catholic Encyclopedia] * [http://www.christusrex.org/www1/CDHN/ccc.html Catechism of the Catholic Church] * [http://www.catholicity.com CatholiCity] free Catholic CDs and books * [http://www.ziplink.net/cgi-bin/cgiwrap/kerygma/a.pl Topical search engine for the ''Catechism of the Catholic Church''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025005704/http://www.ziplink.net/cgi-bin/cgiwrap/kerygma/a.pl |date=2005-10-25 }} * [http://catholicism.about.com About.com Christianity - Catholicism, online discussion forum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051018155033/http://catholicism.about.com/ |date=2005-10-18 }} * [http://www.catholicapologeticsofamerica.blogspot.com Catholic Apologetics of America]-Articles and news, several links, Catholic photos and graphics. * [http://www.newadvent.org New Advent] — a library of public domain Catholic writings * [http://www.newadvent.org/summa/ Summa Theologica] of St. [[Thomas Aquinas]] — a medieval summary of Catholic theology in a public domain English translation * [http://www.newadvent.org/cathen/ The Catholic Encyclopedia] — copyright 1903 * [http://www.catholic.com Catholic Answers (catholic.com)] — Catholic [[Apologetics]] * [http://cuf.org Catholics United for the Faith] — apologetics and subscription research from an orthodox/conservative Catholic advocacy organization * [http://www.catholicculture.org CatholicCulture.org] — wealth of resources * [http://www.catholicculture.org/sites/sites.cfm Catholic Culture: Site reviews] — rates sites' Catholic fidelity * [http://ic.net/~erasmus/RAZINDEX.HTM Biblical Catholic Apologetics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051028235752/http://ic.net/~erasmus/RAZINDEX.HTM |date=2005-10-28 }} * [http://www.catholic.org/ Catholic Online] — Lot of Catholic Resources * [http://www.catholic-hierarchy.org/ The Hierarchy of the Catholic Church] — Current and historical information about its bishops and dioceses * [http://www.kensmen.com/catholic/ Apologia: Apologetics and Traditional Catholic Instruction]{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.aboutcatholics.com/ About Catholics] — Catholic evangelization and information about specific beliefs * [http://www.americancatholic.org/UpdateYourFaith/default.asp American Catholic | Update Your Faith | FAQs About Catholicism] * [http://www.cin.org/users/james/ebooks/master/master2.htm Nazareth Master Catechism: Aquinas, Trent, Baltimore, Pius X, CCC] * [http://www.ewtn.com/ Eternal Word Television Network] — A Catholic Broadcast Organization * [http://www.mycatholic.com myCatholic.com] — A customizable Catholic web portal. * [http://www.stblogsparish.com/bloglist.html Catholic Blogs and Resources]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Kategorya:Katolisismo|*]] r4cqr8lxbr40npmxqkz73n4jo08bjta 2215391 2215375 2026-07-09T04:27:50Z Johndeo333 163610 Inayos ang baybay 2215391 wikitext text/x-wiki {{christianity}} :''Para kilalanin ang kasaysayan ng Simbahang Katoliko at ang kanyang organisasyon, silipin ang [[Simbahang Katoliko]].'' Ang salitang '''Katolisismo''' o '''Katolisidad''' ay may dalawang [[eklestiyastikal]] na kahulugan ayon sa talatinigang [[Webster]] , una ay ang buong Ortodoks ng Kristiyanong Simbahan o ang pagsunod dito, at pangalawa, ang mga doktrina na paniniwalaan ng Simbahang Romano Katoliko o ang pagsunod dito. Ang salitang ito ay hango sa salitang [[Griyego]]ng καθολικός -ή -όν (katholikos), nangangahulugan ng "pangkalahatan" o "unibersal". Sa Griyego, ang salita para sa simbahan ay gumagamit ng pambabaeng porma ng pang-uri ἡ Καθολικὴ Ἐκκλησία. == "Isa, Banal, Katolika at Apostolika" == Ang sulat para sa mga Kristiyano noong 107 AD, ng isang obispo ng Antioch na si [[San Ignacio]] ay ang pinakamaagang paggamit ng salitang "Simbahang Katolika" ([[Smyrnaeans]], 8). Sa paggamit ng nasabing salita, itinakda ni San Ignacio ang kabuluhan nito sa unibersal na aspeto. Gayumpaman, hindi kasama sa nasabing kabuluhan ang mga erehe tulad ng mga hindi nagsisipaniwala na sa Banal na Pakikinabang ay naroon ang laman ng Tagapagligtas na si Hesukristo, na syang nagpakasakit para sa kasalanan ng mga tao, sya rin na binuhay na magmuli ng kaniyang Ama (Smyrnaeans, 7). Tinawag niya ang mga nasabing tao bilang "mababangis na hayup sa wangis ng tao" na hindi dapat "tanggapin ni kilalanin (o pakisalamuhaan)" (Smyrnaeans, 4). Samantalang, may mayroong mas direktang paggamit ng salitang "Simbahang Katolika", na naghihiwalay sa Simbahan ito sa iba pang mga ereheng simbahan. Ito ay ang paggamit ni [[San Cirilo]] ng Herusalem (315-386 siglo). Sa [[Araling Katekismo]], XVIII, 26 (Ingles:Catechetical Lectures, XVIII, 26), ibinilin ni San Cirilo na "kung paroroon ka sa mga siyudad, huwag mong basta hahanapin o ipagtatanong ang Tahanan ng Panginoon, (pagkat ang ibang sekta ng mga di karapat dapat (o kagalang kagalang) ay sumusubok ding tawagin ang kanilang kural bilang tahanan ng Panginoon), bagkus ay inyong hanapin ang Simbahang Katolika, pagkat ang hindi nakasanayang pangalang ito, ang tunay na Banal na Simbahan, ang ina nating lahat, ang esposo ng ating Panginoong Hesukristo; ang nagiisang bugtong na [[Anak ng Diyos]]. Ang salitang "Katoliko" ay ginagamit noon pa bilang pantukoy sa tunay at nag-iisang orihinal na Simbahan na itinatag ni Kristo at ng kaniyang mga Apostol. Ito rin ay napapaloob sa ibat ibang kredo (ng ibat ibang pakahulugan sa paniniwala). Ilan sa mga ito ay ang "Sumasampalataya Ako" (Ingles: Apostles' Creed) at Nicene Creed. Maging ang ibang denominasyon ng Kristiyanismo ay naniniwala na sila ang "katoliko". Nahahati sila sa dalawang grupo: * yaong kagaya ng mga Katoliko, Ortodoxong Silanganin, Simbahang Ortodoxong Oriental, [[Simbahang Anglicano]] na may Apostolikong tagapagmana mula pa sa ninunong simbahan; at ang * silang mga naniniwala na sila ay kabilang sa ispiritwal na angkan ng mga Apostol ngunit walang pinapanigang institusyonal na salin, mula sa kasaysayan ng simbahan. Hindi rin nila tinutukoy (o tawag) ang sarili nila bilang "Katoliko" Ang mga Kristiyano mula sa ibat-ibang denominasyon, kabilang na ang karamihan sa mga protestante ay nananalig sa "Isang Banal na Katoliko at Apostolikong Simbahan". Para sa mga protestante, ang karamihan sa kanila ay naniniwala na ang kanilang pananalig ay ang may pinakaisa sa lahat ng simbahang nasa ilalim ng pamumuno ng Panginoon at ng iisang Tagapagligtas, imbes na sa pinag-isang institusyonal na simbahan. Sa kanilang gamit ng salitang "katoliko", ginagamit nila ang maliit na titik "k" (katoliko, hindi Katoliko). Ang Kredong Apostoles (Apostles Creed) ay may linyang "Sumasampalataya ako sa ... banal na simbahang katolika ... (na may pagkakataon na ginagamitan ng malaking titik). Ginagamit ito sa mga pagsamba ng ibang mga protestante, ngunit hindi ng mga Alemang Luterano. Ang Kredong Niceno (Nicene Creed) naman ay kagaya rin ng Kredong Apostoles (Apostles Creed) na nagtataglay ng mga katagang "isang banal na katoliko at apostolikong Simbahan" == Maikling Kasaysayan ng Simbahang Katolika == Ang Simbahang Katolika ay orihinal na nasa ilalim ng pamamahala ng tatlong patriarka. Ito ay ang patriarka ng [[Roma]], [[Alexandria]] at ng [[Antiquia]]. Nang kalaunan ay naidagdag ang patriarka ng [[Constantinople]] at ng [[Jerusalem]]. Ang obispo ng Roma ang siyang pinakakilala noong mga panahong iyon. May kakataon na ang pagtatalo sa doktrina at pamamalakad ay isinasangguni sa Roma. Noong mailipat ang kabisera sa Constantinople, napadalas ang panghahamon (batikos at kwestiyon) sa mga impluwensiya ng Roma. Bagamat, inaangkin ng Roma ang natatanging kapangyarihan at pagiging angkan ni San Pedro at San Pablo, na pinaniniwalaan ng lahat ng patriarka bilang isang martir at nailibing sa Roma, ang Constantinople naman ang siyang residensiya ng Emperador, at ang simbahan naman ng Antioch at ng Alexandria ay matanda pa sa Roma. Itinuturing din na unang namahala o tatag ng Sede si San Pedro sa Antioch bago ito pumaroon sa Roma. Noong taong 431, ang [[Konseho ng Efeso]] ang [[Ikatlong Konsehong Ekumenikal]], ay siyang nagbigay pansin sa [[Nestorianismo]]. Ang Nestorianismo ay isang [[erehe]]ng paniniwala ng paghihiwalay ng katauhan at kabanalan ni Jesus. Ito rin ang paniniwalang nagsasabing ang Birheng Maria ay nagluwal lamang, hindi sa Diyos, kundi sa [[katauhan]] (o katawang tao) lamang ni Hesukristo. Tahasang itinakwil ng Konsehong ito ang paniniwalang ito, at kinatigan nila ang paniniwalang si [[Birheng Maria]] ay [[Theotokos]], o "Ina ng Diyos". Isa ito sa pinakamalaking kaguluhan sa kasaysayan ng Simbahan. Yaong mga hindi tumanggap ng desisyon ng Konseho ng [[Efeso]] ay karamihang [[Persa]] ''(Persian)'' at nagsipagtatag o kinakatawan ng mga Simbahang [[Assyria]]n ng Silangan at ng mga kaugnay na simbahan. Isa pa pangyayari ang lumikha ng alingusngos sa Simbahang Katolika. Ito ay ang matapos na ilabas ng [[Konseho ng Kalsedonya]] ang pananaw nila sa [[Eutychian Monophysitism]]. Ayon sa doktrinang ito, nakikiisa ang kabanalan sa katauhan ni Kristo. Dagdag pa ng konseho na ang iisang personang ito ay may dalawang kalikasan "walang pagkakalito, walang pagbabago, walang paghahati at walang paghihiwalay" o "hindi dapat ipagkalito, hindi maipagbabago, hindi mahahati at hindi mapaghihiwalay", at kukng magkagayon ay parehong buong Diyos at buong tao. Ang mga simbahang Alexandrino ay hindi sumang-ayon dito. Ang mga ito ay ang mga "[[Sinaunang Simbahang Oriental]]" o ang "[[Kumunyong Ortodoxong Oriental]]". Nagsanga naman noong ikalabing daang taon (siglo 11) ng isa pang usapin ang Simbahang Katolika. Laman ng pangyayaring ito ang mga pagtatalo sa doktrina, di pagkakasundo sa pamamahala ng simbahan, ang ebolusyon ng paghihiwalay ng mga rito at mga kasanayan o tradisyon. Noong 1054 rin ay naganap ang isa pang paghahati ng Simbahan. Ang paghahati sa pagitan ng "Silangan at ng "Kanluran". Kabilang sa silangang grupo ay ang [[Grecia]], Rusya, lupaing Eslabiko (Slavic lands), Anatolia at mga Simbahan ng Sirya, Ehipto. Sila ang mga simbahang tumanggap sa Konseho ng Kalsedonya. Samantala ang [[Inglatera]], Pransiya, Banal na Emperyo ng Roma,[[Escandinabya]] at ang kalakhang Kanlurang Europa ang sya namang nasa kanlurang grupo. Ang pagkakawatak watak nito ay tinawag na Malaking Hidwaan [[Great Schism]]. Ang pinahuling pagkakahati ay naganap noong ika labing anim na daang taon (siglo 16), noong panahon ng Repormasyon. Ang mga kanluraning simbahan ay tahakang nagtakwil sa mga turo ng Simbahang Romano Katolika at napangalanang "[[Protestante]]" Gayumpaman, ang ilang sa mga protestanteng ito, ay nanalig pa rin na sila ang tunay, buo at kumpletong Katoliko. Ang ilan sa kanila ay naniniwala na sila ay BAHAGI ng Simbahang Katolika, samantalang ang iba ay naniniwala na sila LAMANG ang Simbahang Katolika. == Simbahang Romano Katoliko == Ang Simbahang Katoliko, ay hindi isang ''abstract'' at ''invisible entity'', bagkus ay isang nakikita at konkretong bahagi ng sanka-Kristiyanuhan; kadalasang tinatawag ding "Simbahang Romano Katoliko." == Iba pang Katolikong Grupo == {{see also|Simbahang Katoliko}} == Natatanging Paniniwala at Sakramento == === Paniniwala === === Sakramento === Para sa mas detalyadong artikulo tungkol sa seksiyon na ito, tignan ang [[Sakramento ng mga Katoliko]]. * [[Binyag]] * [[Kumpil|Kumpirma o Kumpil]] * [[Eukaristiya|Banal na Pakikinabang o Eukaristiya]] * [[Kumpisal]] * [[Pagpapahid ng Langis sa May Sakit|Pagpapahid ng Langis]] * [[Pari (alagad ng simbahan)|Orden sa pagpapari]] * [[Kasal (seremonya)|Banal na Matrimonya o Kasal]] == Ang Pagaaral ng Katolisismo == Ang katolisismo ay isang relihiyon at pinag-aaralan sa konteksto kabilang sa teholohiya at pilosopiya == Reperensiya == * [http://www.newadvent.org/cathen/07644a.htm "St. Ignatius of Antioch", Catholic Encyclopedia (1910).] == Karagdagang Babasahin == Pinanatili ang Ingles na titulo, pagkat walang katiyakan kung ito man ay naisalin sa Tagalog o Filipino. * ''Catechism of the Catholic Church'' — English translation (Libreria Editrice Vaticana, 2000). ISBN 1-57455-110-8 [http://www.vatican.va/archive/catechism/ccc_toc.htm] * H. W. Crocker III, ''Triumph — The Power and the Glory of the Catholic Church: A 2,000-Year History'' (Prima Publishing, 2001). ISBN 0-7615-2924-1 * Eamon Duffy, ''Saints and Sinners: A History of the Popes'' (Yale Nota Bene, 2002). ISBN 0-300-09165-6 * K. O. Johnson, ''Why Do Catholics Do That?'' (Ballantine, 1994). ISBN 0-345-39726-6 == Kaugnay na Paksa == * [[Listahan ng mga Paksa hinggil sa Katoliko]] * [[Altar]] * [[Ambrosian Rite]] * [[Anti-Catholicism]] * [[Biyatipikasyon]] * [[Bibliya]] * [[Katekismo ng Simbahan Katolika]] * [[Katoliko]] * [[Kristiyanismo]] * [[Listahan ng mga Denaminasyon sa Kristiyanismo]] * [[Krusada]] * [[Ecumenical Council]] * [[Langit]] * [[Impiyerno]] * [[Kasaysayan ng Kristiyanismo]] * [[Banal na Bibliya]] * [[Jesus]] * [[Knights of Columbus]] * [[Knights of St. Joseph]] * [[Novus Ordo Missae]] * [[Opus Dei]] * [[Order (religious)]] * [[Purgatoryo]] * [[Santo]] * [[Sedevacantism]] * [[Roman Catholic Church sex abuse scandal|Sex abuse scandal]] * [[Society of Jesus]] * [[Society of Saint Vincent de Paul]] * [[Traditional Catholicism]] * [[Tridentine Mass]] * [[Vatican City]] * [[Voice of the Faithful]] == Kawing Panlabas (sa Ingles) == * [http://www.vatican.va/ The Holy See — The Vatican's Official Website] Opisyal na Website ng Batikano * [http://www.catholicfiles.com/ Catholic Files] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051123143126/http://www.catholicfiles.com/ |date=2005-11-23 }} free Catholic downloads * [http://www.newadvent.org/cathen/03449a.htm the term "Catholic"] at the [http://www.newadvent.org/cathen/ Catholic Encyclopedia] * [http://www.christusrex.org/www1/CDHN/ccc.html Catechism of the Catholic Church] * [http://www.catholicity.com CatholiCity] free Catholic CDs and books * [http://www.ziplink.net/cgi-bin/cgiwrap/kerygma/a.pl Topical search engine for the ''Catechism of the Catholic Church''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025005704/http://www.ziplink.net/cgi-bin/cgiwrap/kerygma/a.pl |date=2005-10-25 }} * [http://catholicism.about.com About.com Christianity - Catholicism, online discussion forum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051018155033/http://catholicism.about.com/ |date=2005-10-18 }} * [http://www.catholicapologeticsofamerica.blogspot.com Catholic Apologetics of America]-Articles and news, several links, Catholic photos and graphics. * [http://www.newadvent.org New Advent] — a library of public domain Catholic writings * [http://www.newadvent.org/summa/ Summa Theologica] of St. [[Thomas Aquinas]] — a medieval summary of Catholic theology in a public domain English translation * [http://www.newadvent.org/cathen/ The Catholic Encyclopedia] — copyright 1903 * [http://www.catholic.com Catholic Answers (catholic.com)] — Catholic [[Apologetics]] * [http://cuf.org Catholics United for the Faith] — apologetics and subscription research from an orthodox/conservative Catholic advocacy organization * [http://www.catholicculture.org CatholicCulture.org] — wealth of resources * [http://www.catholicculture.org/sites/sites.cfm Catholic Culture: Site reviews] — rates sites' Catholic fidelity * [http://ic.net/~erasmus/RAZINDEX.HTM Biblical Catholic Apologetics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051028235752/http://ic.net/~erasmus/RAZINDEX.HTM |date=2005-10-28 }} * [http://www.catholic.org/ Catholic Online] — Lot of Catholic Resources * [http://www.catholic-hierarchy.org/ The Hierarchy of the Catholic Church] — Current and historical information about its bishops and dioceses * [http://www.kensmen.com/catholic/ Apologia: Apologetics and Traditional Catholic Instruction]{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.aboutcatholics.com/ About Catholics] — Catholic evangelization and information about specific beliefs * [http://www.americancatholic.org/UpdateYourFaith/default.asp American Catholic | Update Your Faith | FAQs About Catholicism] * [http://www.cin.org/users/james/ebooks/master/master2.htm Nazareth Master Catechism: Aquinas, Trent, Baltimore, Pius X, CCC] * [http://www.ewtn.com/ Eternal Word Television Network] — A Catholic Broadcast Organization * [http://www.mycatholic.com myCatholic.com] — A customizable Catholic web portal. * [http://www.stblogsparish.com/bloglist.html Catholic Blogs and Resources]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==kabuuan Tagasunod ng Simbahan Katoliko ay nasa 1.4 Bilyon member katoliko church== [[Kategorya:Katolisismo|*]] am0ra8zngguq88dsvg9jq3x5s40huzu 2215392 2215391 2026-07-09T04:32:38Z Johndeo333 163610 Inayos ang baybay 2215392 wikitext text/x-wiki {{christianity}} :''Para kilalanin ang kasaysayan ng Simbahang Katoliko at ang kanyang organisasyon, silipin ang [[Simbahang Katoliko]].'' Ang salitang '''Katolisismo''' o '''Katolisidad''' ay may dalawang [[eklestiyastikal]] na kahulugan ayon sa talatinigang [[Webster]] , una ay ang buong Ortodoks ng Kristiyanong Simbahan o ang pagsunod dito, at pangalawa, ang mga doktrina na paniniwalaan ng Simbahang Romano Katoliko o ang pagsunod dito. Ang salitang ito ay hango sa salitang [[Griyego]]ng καθολικός -ή -όν (katholikos), nangangahulugan ng "pangkalahatan" o "unibersal". Sa Griyego, ang salita para sa simbahan ay gumagamit ng pambabaeng porma ng pang-uri ἡ Καθολικὴ Ἐκκλησία. == "Isa, Banal, Katolika at Apostolika" == Ang sulat para sa mga Kristiyano noong 107 AD, ng isang obispo ng Antioch na si [[San Ignacio]] ay ang pinakamaagang paggamit ng salitang "Simbahang Katolika" ([[Smyrnaeans]], 8). Sa paggamit ng nasabing salita, itinakda ni San Ignacio ang kabuluhan nito sa unibersal na aspeto. Gayumpaman, hindi kasama sa nasabing kabuluhan ang mga erehe tulad ng mga hindi nagsisipaniwala na sa Banal na Pakikinabang ay naroon ang laman ng Tagapagligtas na si Hesukristo, na syang nagpakasakit para sa kasalanan ng mga tao, sya rin na binuhay na magmuli ng kaniyang Ama (Smyrnaeans, 7). Tinawag niya ang mga nasabing tao bilang "mababangis na hayup sa wangis ng tao" na hindi dapat "tanggapin ni kilalanin (o pakisalamuhaan)" (Smyrnaeans, 4). Samantalang, may mayroong mas direktang paggamit ng salitang "Simbahang Katolika", na naghihiwalay sa Simbahan ito sa iba pang mga ereheng simbahan. Ito ay ang paggamit ni [[San Cirilo]] ng Herusalem (315-386 siglo). Sa [[Araling Katekismo]], XVIII, 26 (Ingles:Catechetical Lectures, XVIII, 26), ibinilin ni San Cirilo na "kung paroroon ka sa mga siyudad, huwag mong basta hahanapin o ipagtatanong ang Tahanan ng Panginoon, (pagkat ang ibang sekta ng mga di karapat dapat (o kagalang kagalang) ay sumusubok ding tawagin ang kanilang kural bilang tahanan ng Panginoon), bagkus ay inyong hanapin ang Simbahang Katolika, pagkat ang hindi nakasanayang pangalang ito, ang tunay na Banal na Simbahan, ang ina nating lahat, ang esposo ng ating Panginoong Hesukristo; ang nagiisang bugtong na [[Anak ng Diyos]]. Ang salitang "Katoliko" ay ginagamit noon pa bilang pantukoy sa tunay at nag-iisang orihinal na Simbahan na itinatag ni Kristo at ng kaniyang mga Apostol. Ito rin ay napapaloob sa ibat ibang kredo (ng ibat ibang pakahulugan sa paniniwala). Ilan sa mga ito ay ang "Sumasampalataya Ako" (Ingles: Apostles' Creed) at Nicene Creed. Maging ang ibang denominasyon ng Kristiyanismo ay naniniwala na sila ang "katoliko". Nahahati sila sa dalawang grupo: * yaong kagaya ng mga Katoliko, Ortodoxong Silanganin, Simbahang Ortodoxong Oriental, [[Simbahang Anglicano]] na may Apostolikong tagapagmana mula pa sa ninunong simbahan; at ang * silang mga naniniwala na sila ay kabilang sa ispiritwal na angkan ng mga Apostol ngunit walang pinapanigang institusyonal na salin, mula sa kasaysayan ng simbahan. Hindi rin nila tinutukoy (o tawag) ang sarili nila bilang "Katoliko" Ang mga Kristiyano mula sa ibat-ibang denominasyon, kabilang na ang karamihan sa mga protestante ay nananalig sa "Isang Banal na Katoliko at Apostolikong Simbahan". Para sa mga protestante, ang karamihan sa kanila ay naniniwala na ang kanilang pananalig ay ang may pinakaisa sa lahat ng simbahang nasa ilalim ng pamumuno ng Panginoon at ng iisang Tagapagligtas, imbes na sa pinag-isang institusyonal na simbahan. Sa kanilang gamit ng salitang "katoliko", ginagamit nila ang maliit na titik "k" (katoliko, hindi Katoliko). Ang Kredong Apostoles (Apostles Creed) ay may linyang "Sumasampalataya ako sa ... banal na simbahang katolika ... (na may pagkakataon na ginagamitan ng malaking titik). Ginagamit ito sa mga pagsamba ng ibang mga protestante, ngunit hindi ng mga Alemang Luterano. Ang Kredong Niceno (Nicene Creed) naman ay kagaya rin ng Kredong Apostoles (Apostles Creed) na nagtataglay ng mga katagang "isang banal na katoliko at apostolikong Simbahan" == Maikling Kasaysayan ng Simbahang Katolika == Ang Simbahang Katolika ay orihinal na nasa ilalim ng pamamahala ng tatlong patriarka. Ito ay ang patriarka ng [[Roma]], [[Alexandria]] at ng [[Antiquia]]. Nang kalaunan ay naidagdag ang patriarka ng [[Constantinople]] at ng [[Jerusalem]]. Ang obispo ng Roma ang siyang pinakakilala noong mga panahong iyon. May kakataon na ang pagtatalo sa doktrina at pamamalakad ay isinasangguni sa Roma. Noong mailipat ang kabisera sa Constantinople, napadalas ang panghahamon (batikos at kwestiyon) sa mga impluwensiya ng Roma. Bagamat, inaangkin ng Roma ang natatanging kapangyarihan at pagiging angkan ni San Pedro at San Pablo, na pinaniniwalaan ng lahat ng patriarka bilang isang martir at nailibing sa Roma, ang Constantinople naman ang siyang residensiya ng Emperador, at ang simbahan naman ng Antioch at ng Alexandria ay matanda pa sa Roma. Itinuturing din na unang namahala o tatag ng Sede si San Pedro sa Antioch bago ito pumaroon sa Roma. Noong taong 431, ang [[Konseho ng Efeso]] ang [[Ikatlong Konsehong Ekumenikal]], ay siyang nagbigay pansin sa [[Nestorianismo]]. Ang Nestorianismo ay isang [[erehe]]ng paniniwala ng paghihiwalay ng katauhan at kabanalan ni Jesus. Ito rin ang paniniwalang nagsasabing ang Birheng Maria ay nagluwal lamang, hindi sa Diyos, kundi sa [[katauhan]] (o katawang tao) lamang ni Hesukristo. Tahasang itinakwil ng Konsehong ito ang paniniwalang ito, at kinatigan nila ang paniniwalang si [[Birheng Maria]] ay [[Theotokos]], o "Ina ng Diyos". Isa ito sa pinakamalaking kaguluhan sa kasaysayan ng Simbahan. Yaong mga hindi tumanggap ng desisyon ng Konseho ng [[Efeso]] ay karamihang [[Persa]] ''(Persian)'' at nagsipagtatag o kinakatawan ng mga Simbahang [[Assyria]]n ng Silangan at ng mga kaugnay na simbahan. Isa pa pangyayari ang lumikha ng alingusngos sa Simbahang Katolika. Ito ay ang matapos na ilabas ng [[Konseho ng Kalsedonya]] ang pananaw nila sa [[Eutychian Monophysitism]]. Ayon sa doktrinang ito, nakikiisa ang kabanalan sa katauhan ni Kristo. Dagdag pa ng konseho na ang iisang personang ito ay may dalawang kalikasan "walang pagkakalito, walang pagbabago, walang paghahati at walang paghihiwalay" o "hindi dapat ipagkalito, hindi maipagbabago, hindi mahahati at hindi mapaghihiwalay", at kukng magkagayon ay parehong buong Diyos at buong tao. Ang mga simbahang Alexandrino ay hindi sumang-ayon dito. Ang mga ito ay ang mga "[[Sinaunang Simbahang Oriental]]" o ang "[[Kumunyong Ortodoxong Oriental]]". Nagsanga naman noong ikalabing daang taon (siglo 11) ng isa pang usapin ang Simbahang Katolika. Laman ng pangyayaring ito ang mga pagtatalo sa doktrina, di pagkakasundo sa pamamahala ng simbahan, ang ebolusyon ng paghihiwalay ng mga rito at mga kasanayan o tradisyon. Noong 1054 rin ay naganap ang isa pang paghahati ng Simbahan. Ang paghahati sa pagitan ng "Silangan at ng "Kanluran". Kabilang sa silangang grupo ay ang [[Grecia]], Rusya, lupaing Eslabiko (Slavic lands), Anatolia at mga Simbahan ng Sirya, Ehipto. Sila ang mga simbahang tumanggap sa Konseho ng Kalsedonya. Samantala ang [[Inglatera]], Pransiya, Banal na Emperyo ng Roma,[[Escandinabya]] at ang kalakhang Kanlurang Europa ang sya namang nasa kanlurang grupo. Ang pagkakawatak watak nito ay tinawag na Malaking Hidwaan [[Great Schism]]. Ang pinahuling pagkakahati ay naganap noong ika labing anim na daang taon (siglo 16), noong panahon ng Repormasyon. Ang mga kanluraning simbahan ay tahakang nagtakwil sa mga turo ng Simbahang Romano Katolika at napangalanang "[[Protestante]]" Gayumpaman, ang ilang sa mga protestanteng ito, ay nanalig pa rin na sila ang tunay, buo at kumpletong Katoliko. Ang ilan sa kanila ay naniniwala na sila ay BAHAGI ng Simbahang Katolika, samantalang ang iba ay naniniwala na sila LAMANG ang Simbahang Katolika. == Simbahang Romano Katoliko == Ang Simbahang Katoliko, ay hindi isang ''abstract'' at ''invisible entity'', bagkus ay isang nakikita at konkretong bahagi ng sanka-Kristiyanuhan; kadalasang tinatawag ding "Simbahang Romano Katoliko." == Iba pang Katolikong Grupo == {{see also|Simbahang Katoliko}} == Natatanging Paniniwala at Sakramento == === Paniniwala === === Sakramento === Para sa mas detalyadong artikulo tungkol sa seksiyon na ito, tignan ang [[Sakramento ng mga Katoliko]]. * [[Binyag]] * [[Kumpil|Kumpirma o Kumpil]] * [[Eukaristiya|Banal na Pakikinabang o Eukaristiya]] * [[Kumpisal]] * [[Pagpapahid ng Langis sa May Sakit|Pagpapahid ng Langis]] * [[Pari (alagad ng simbahan)|Orden sa pagpapari]] * [[Kasal (seremonya)|Banal na Matrimonya o Kasal]] == Ang Pagaaral ng Katolisismo == Ang katolisismo ay isang relihiyon at pinag-aaralan sa konteksto kabilang sa teholohiya at pilosopiya == Reperensiya == * [http://www.newadvent.org/cathen/07644a.htm "St. Ignatius of Antioch", Catholic Encyclopedia (1910).] == Karagdagang Babasahin == Pinanatili ang Ingles na titulo, pagkat walang katiyakan kung ito man ay naisalin sa Tagalog o Filipino. * ''Catechism of the Catholic Church'' — English translation (Libreria Editrice Vaticana, 2000). ISBN 1-57455-110-8 [http://www.vatican.va/archive/catechism/ccc_toc.htm] * H. W. Crocker III, ''Triumph — The Power and the Glory of the Catholic Church: A 2,000-Year History'' (Prima Publishing, 2001). ISBN 0-7615-2924-1 * Eamon Duffy, ''Saints and Sinners: A History of the Popes'' (Yale Nota Bene, 2002). ISBN 0-300-09165-6 * K. O. Johnson, ''Why Do Catholics Do That?'' (Ballantine, 1994). ISBN 0-345-39726-6 == Kaugnay na Paksa == * [[Listahan ng mga Paksa hinggil sa Katoliko]] * [[Altar]] * [[Ambrosian Rite]] * [[Anti-Catholicism]] * [[Biyatipikasyon]] * [[Bibliya]] * [[Katekismo ng Simbahan Katolika]] * [[Katoliko]] * [[Kristiyanismo]] * [[Listahan ng mga Denaminasyon sa Kristiyanismo]] * [[Krusada]] * [[Ecumenical Council]] * [[Langit]] * [[Impiyerno]] * [[Kasaysayan ng Kristiyanismo]] * [[Banal na Bibliya]] * [[Jesus]] * [[Knights of Columbus]] * [[Knights of St. Joseph]] * [[Novus Ordo Missae]] * [[Opus Dei]] * [[Order (religious)]] * [[Purgatoryo]] * [[Santo]] * [[Sedevacantism]] * [[Roman Catholic Church sex abuse scandal|Sex abuse scandal]] * [[Society of Jesus]] * [[Society of Saint Vincent de Paul]] * [[Traditional Catholicism]] * [[Tridentine Mass]] * [[Vatican City]] * [[Voice of the Faithful]] == Kawing Panlabas (sa Ingles) == * [http://www.vatican.va/ The Holy See — The Vatican's Official Website] Opisyal na Website ng Batikano * [http://www.catholicfiles.com/ Catholic Files] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051123143126/http://www.catholicfiles.com/ |date=2005-11-23 }} free Catholic downloads * [http://www.newadvent.org/cathen/03449a.htm the term "Catholic"] at the [http://www.newadvent.org/cathen/ Catholic Encyclopedia] * [http://www.christusrex.org/www1/CDHN/ccc.html Catechism of the Catholic Church] * [http://www.catholicity.com CatholiCity] free Catholic CDs and books * [http://www.ziplink.net/cgi-bin/cgiwrap/kerygma/a.pl Topical search engine for the ''Catechism of the Catholic Church''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025005704/http://www.ziplink.net/cgi-bin/cgiwrap/kerygma/a.pl |date=2005-10-25 }} * [http://catholicism.about.com About.com Christianity - Catholicism, online discussion forum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051018155033/http://catholicism.about.com/ |date=2005-10-18 }} * [http://www.catholicapologeticsofamerica.blogspot.com Catholic Apologetics of America]-Articles and news, several links, Catholic photos and graphics. * [http://www.newadvent.org New Advent] — a library of public domain Catholic writings * [http://www.newadvent.org/summa/ Summa Theologica] of St. [[Thomas Aquinas]] — a medieval summary of Catholic theology in a public domain English translation * [http://www.newadvent.org/cathen/ The Catholic Encyclopedia] — copyright 1903 * [http://www.catholic.com Catholic Answers (catholic.com)] — Catholic [[Apologetics]] * [http://cuf.org Catholics United for the Faith] — apologetics and subscription research from an orthodox/conservative Catholic advocacy organization * [http://www.catholicculture.org CatholicCulture.org] — wealth of resources * [http://www.catholicculture.org/sites/sites.cfm Catholic Culture: Site reviews] — rates sites' Catholic fidelity * [http://ic.net/~erasmus/RAZINDEX.HTM Biblical Catholic Apologetics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051028235752/http://ic.net/~erasmus/RAZINDEX.HTM |date=2005-10-28 }} * [http://www.catholic.org/ Catholic Online] — Lot of Catholic Resources * [http://www.catholic-hierarchy.org/ The Hierarchy of the Catholic Church] — Current and historical information about its bishops and dioceses * [http://www.kensmen.com/catholic/ Apologia: Apologetics and Traditional Catholic Instruction]{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.aboutcatholics.com/ About Catholics] — Catholic evangelization and information about specific beliefs * [http://www.americancatholic.org/UpdateYourFaith/default.asp American Catholic | Update Your Faith | FAQs About Catholicism] * [http://www.cin.org/users/james/ebooks/master/master2.htm Nazareth Master Catechism: Aquinas, Trent, Baltimore, Pius X, CCC] * [http://www.ewtn.com/ Eternal Word Television Network] — A Catholic Broadcast Organization * [http://www.mycatholic.com myCatholic.com] — A customizable Catholic web portal. * [http://www.stblogsparish.com/bloglist.html Catholic Blogs and Resources]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Catholic Member== 1.4 Bilyon member [[Kategorya:Katolisismo|*]] 2j02d19qv8s70wve4s5rhe2zwqeswi0 2215395 2215392 2026-07-09T05:11:55Z GinawaSaHapon 102500 Kinansela ang pagbabagong 2215392 ni [[Special:Contributions/Johndeo333|Johndeo333]] ([[User talk:Johndeo333|Usapan]]) 2215395 wikitext text/x-wiki {{christianity}} :''Para kilalanin ang kasaysayan ng Simbahang Katoliko at ang kanyang organisasyon, silipin ang [[Simbahang Katoliko]].'' Ang salitang '''Katolisismo''' o '''Katolisidad''' ay may dalawang [[eklestiyastikal]] na kahulugan ayon sa talatinigang [[Webster]] , una ay ang buong Ortodoks ng Kristiyanong Simbahan o ang pagsunod dito, at pangalawa, ang mga doktrina na paniniwalaan ng Simbahang Romano Katoliko o ang pagsunod dito. Ang salitang ito ay hango sa salitang [[Griyego]]ng καθολικός -ή -όν (katholikos), nangangahulugan ng "pangkalahatan" o "unibersal". Sa Griyego, ang salita para sa simbahan ay gumagamit ng pambabaeng porma ng pang-uri ἡ Καθολικὴ Ἐκκλησία. == "Isa, Banal, Katolika at Apostolika" == Ang sulat para sa mga Kristiyano noong 107 AD, ng isang obispo ng Antioch na si [[San Ignacio]] ay ang pinakamaagang paggamit ng salitang "Simbahang Katolika" ([[Smyrnaeans]], 8). Sa paggamit ng nasabing salita, itinakda ni San Ignacio ang kabuluhan nito sa unibersal na aspeto. Gayumpaman, hindi kasama sa nasabing kabuluhan ang mga erehe tulad ng mga hindi nagsisipaniwala na sa Banal na Pakikinabang ay naroon ang laman ng Tagapagligtas na si Hesukristo, na syang nagpakasakit para sa kasalanan ng mga tao, sya rin na binuhay na magmuli ng kaniyang Ama (Smyrnaeans, 7). Tinawag niya ang mga nasabing tao bilang "mababangis na hayup sa wangis ng tao" na hindi dapat "tanggapin ni kilalanin (o pakisalamuhaan)" (Smyrnaeans, 4). Samantalang, may mayroong mas direktang paggamit ng salitang "Simbahang Katolika", na naghihiwalay sa Simbahan ito sa iba pang mga ereheng simbahan. Ito ay ang paggamit ni [[San Cirilo]] ng Herusalem (315-386 siglo). Sa [[Araling Katekismo]], XVIII, 26 (Ingles:Catechetical Lectures, XVIII, 26), ibinilin ni San Cirilo na "kung paroroon ka sa mga siyudad, huwag mong basta hahanapin o ipagtatanong ang Tahanan ng Panginoon, (pagkat ang ibang sekta ng mga di karapat dapat (o kagalang kagalang) ay sumusubok ding tawagin ang kanilang kural bilang tahanan ng Panginoon), bagkus ay inyong hanapin ang Simbahang Katolika, pagkat ang hindi nakasanayang pangalang ito, ang tunay na Banal na Simbahan, ang ina nating lahat, ang esposo ng ating Panginoong Hesukristo; ang nagiisang bugtong na [[Anak ng Diyos]]. Ang salitang "Katoliko" ay ginagamit noon pa bilang pantukoy sa tunay at nag-iisang orihinal na Simbahan na itinatag ni Kristo at ng kaniyang mga Apostol. Ito rin ay napapaloob sa ibat ibang kredo (ng ibat ibang pakahulugan sa paniniwala). Ilan sa mga ito ay ang "Sumasampalataya Ako" (Ingles: Apostles' Creed) at Nicene Creed. Maging ang ibang denominasyon ng Kristiyanismo ay naniniwala na sila ang "katoliko". Nahahati sila sa dalawang grupo: * yaong kagaya ng mga Katoliko, Ortodoxong Silanganin, Simbahang Ortodoxong Oriental, [[Simbahang Anglicano]] na may Apostolikong tagapagmana mula pa sa ninunong simbahan; at ang * silang mga naniniwala na sila ay kabilang sa ispiritwal na angkan ng mga Apostol ngunit walang pinapanigang institusyonal na salin, mula sa kasaysayan ng simbahan. Hindi rin nila tinutukoy (o tawag) ang sarili nila bilang "Katoliko" Ang mga Kristiyano mula sa ibat-ibang denominasyon, kabilang na ang karamihan sa mga protestante ay nananalig sa "Isang Banal na Katoliko at Apostolikong Simbahan". Para sa mga protestante, ang karamihan sa kanila ay naniniwala na ang kanilang pananalig ay ang may pinakaisa sa lahat ng simbahang nasa ilalim ng pamumuno ng Panginoon at ng iisang Tagapagligtas, imbes na sa pinag-isang institusyonal na simbahan. Sa kanilang gamit ng salitang "katoliko", ginagamit nila ang maliit na titik "k" (katoliko, hindi Katoliko). Ang Kredong Apostoles (Apostles Creed) ay may linyang "Sumasampalataya ako sa ... banal na simbahang katolika ... (na may pagkakataon na ginagamitan ng malaking titik). Ginagamit ito sa mga pagsamba ng ibang mga protestante, ngunit hindi ng mga Alemang Luterano. Ang Kredong Niceno (Nicene Creed) naman ay kagaya rin ng Kredong Apostoles (Apostles Creed) na nagtataglay ng mga katagang "isang banal na katoliko at apostolikong Simbahan" == Maikling Kasaysayan ng Simbahang Katolika == Ang Simbahang Katolika ay orihinal na nasa ilalim ng pamamahala ng tatlong patriarka. Ito ay ang patriarka ng [[Roma]], [[Alexandria]] at ng [[Antiquia]]. Nang kalaunan ay naidagdag ang patriarka ng [[Constantinople]] at ng [[Jerusalem]]. Ang obispo ng Roma ang siyang pinakakilala noong mga panahong iyon. May kakataon na ang pagtatalo sa doktrina at pamamalakad ay isinasangguni sa Roma. Noong mailipat ang kabisera sa Constantinople, napadalas ang panghahamon (batikos at kwestiyon) sa mga impluwensiya ng Roma. Bagamat, inaangkin ng Roma ang natatanging kapangyarihan at pagiging angkan ni San Pedro at San Pablo, na pinaniniwalaan ng lahat ng patriarka bilang isang martir at nailibing sa Roma, ang Constantinople naman ang siyang residensiya ng Emperador, at ang simbahan naman ng Antioch at ng Alexandria ay matanda pa sa Roma. Itinuturing din na unang namahala o tatag ng Sede si San Pedro sa Antioch bago ito pumaroon sa Roma. Noong taong 431, ang [[Konseho ng Efeso]] ang [[Ikatlong Konsehong Ekumenikal]], ay siyang nagbigay pansin sa [[Nestorianismo]]. Ang Nestorianismo ay isang [[erehe]]ng paniniwala ng paghihiwalay ng katauhan at kabanalan ni Jesus. Ito rin ang paniniwalang nagsasabing ang Birheng Maria ay nagluwal lamang, hindi sa Diyos, kundi sa [[katauhan]] (o katawang tao) lamang ni Hesukristo. Tahasang itinakwil ng Konsehong ito ang paniniwalang ito, at kinatigan nila ang paniniwalang si [[Birheng Maria]] ay [[Theotokos]], o "Ina ng Diyos". Isa ito sa pinakamalaking kaguluhan sa kasaysayan ng Simbahan. Yaong mga hindi tumanggap ng desisyon ng Konseho ng [[Efeso]] ay karamihang [[Persa]] ''(Persian)'' at nagsipagtatag o kinakatawan ng mga Simbahang [[Assyria]]n ng Silangan at ng mga kaugnay na simbahan. Isa pa pangyayari ang lumikha ng alingusngos sa Simbahang Katolika. Ito ay ang matapos na ilabas ng [[Konseho ng Kalsedonya]] ang pananaw nila sa [[Eutychian Monophysitism]]. Ayon sa doktrinang ito, nakikiisa ang kabanalan sa katauhan ni Kristo. Dagdag pa ng konseho na ang iisang personang ito ay may dalawang kalikasan "walang pagkakalito, walang pagbabago, walang paghahati at walang paghihiwalay" o "hindi dapat ipagkalito, hindi maipagbabago, hindi mahahati at hindi mapaghihiwalay", at kukng magkagayon ay parehong buong Diyos at buong tao. Ang mga simbahang Alexandrino ay hindi sumang-ayon dito. Ang mga ito ay ang mga "[[Sinaunang Simbahang Oriental]]" o ang "[[Kumunyong Ortodoxong Oriental]]". Nagsanga naman noong ikalabing daang taon (siglo 11) ng isa pang usapin ang Simbahang Katolika. Laman ng pangyayaring ito ang mga pagtatalo sa doktrina, di pagkakasundo sa pamamahala ng simbahan, ang ebolusyon ng paghihiwalay ng mga rito at mga kasanayan o tradisyon. Noong 1054 rin ay naganap ang isa pang paghahati ng Simbahan. Ang paghahati sa pagitan ng "Silangan at ng "Kanluran". Kabilang sa silangang grupo ay ang [[Grecia]], Rusya, lupaing Eslabiko (Slavic lands), Anatolia at mga Simbahan ng Sirya, Ehipto. Sila ang mga simbahang tumanggap sa Konseho ng Kalsedonya. Samantala ang [[Inglatera]], Pransiya, Banal na Emperyo ng Roma,[[Escandinabya]] at ang kalakhang Kanlurang Europa ang sya namang nasa kanlurang grupo. Ang pagkakawatak watak nito ay tinawag na Malaking Hidwaan [[Great Schism]]. Ang pinahuling pagkakahati ay naganap noong ika labing anim na daang taon (siglo 16), noong panahon ng Repormasyon. Ang mga kanluraning simbahan ay tahakang nagtakwil sa mga turo ng Simbahang Romano Katolika at napangalanang "[[Protestante]]" Gayumpaman, ang ilang sa mga protestanteng ito, ay nanalig pa rin na sila ang tunay, buo at kumpletong Katoliko. Ang ilan sa kanila ay naniniwala na sila ay BAHAGI ng Simbahang Katolika, samantalang ang iba ay naniniwala na sila LAMANG ang Simbahang Katolika. == Simbahang Romano Katoliko == Ang Simbahang Katoliko, ay hindi isang ''abstract'' at ''invisible entity'', bagkus ay isang nakikita at konkretong bahagi ng sanka-Kristiyanuhan; kadalasang tinatawag ding "Simbahang Romano Katoliko." == Iba pang Katolikong Grupo == {{see also|Simbahang Katoliko}} == Natatanging Paniniwala at Sakramento == === Paniniwala === === Sakramento === Para sa mas detalyadong artikulo tungkol sa seksiyon na ito, tignan ang [[Sakramento ng mga Katoliko]]. * [[Binyag]] * [[Kumpil|Kumpirma o Kumpil]] * [[Eukaristiya|Banal na Pakikinabang o Eukaristiya]] * [[Kumpisal]] * [[Pagpapahid ng Langis sa May Sakit|Pagpapahid ng Langis]] * [[Pari (alagad ng simbahan)|Orden sa pagpapari]] * [[Kasal (seremonya)|Banal na Matrimonya o Kasal]] == Ang Pagaaral ng Katolisismo == Ang katolisismo ay isang relihiyon at pinag-aaralan sa konteksto kabilang sa teholohiya at pilosopiya == Reperensiya == * [http://www.newadvent.org/cathen/07644a.htm "St. Ignatius of Antioch", Catholic Encyclopedia (1910).] == Karagdagang Babasahin == Pinanatili ang Ingles na titulo, pagkat walang katiyakan kung ito man ay naisalin sa Tagalog o Filipino. * ''Catechism of the Catholic Church'' — English translation (Libreria Editrice Vaticana, 2000). ISBN 1-57455-110-8 [http://www.vatican.va/archive/catechism/ccc_toc.htm] * H. W. Crocker III, ''Triumph — The Power and the Glory of the Catholic Church: A 2,000-Year History'' (Prima Publishing, 2001). ISBN 0-7615-2924-1 * Eamon Duffy, ''Saints and Sinners: A History of the Popes'' (Yale Nota Bene, 2002). ISBN 0-300-09165-6 * K. O. Johnson, ''Why Do Catholics Do That?'' (Ballantine, 1994). ISBN 0-345-39726-6 == Kaugnay na Paksa == * [[Listahan ng mga Paksa hinggil sa Katoliko]] * [[Altar]] * [[Ambrosian Rite]] * [[Anti-Catholicism]] * [[Biyatipikasyon]] * [[Bibliya]] * [[Katekismo ng Simbahan Katolika]] * [[Katoliko]] * [[Kristiyanismo]] * [[Listahan ng mga Denaminasyon sa Kristiyanismo]] * [[Krusada]] * [[Ecumenical Council]] * [[Langit]] * [[Impiyerno]] * [[Kasaysayan ng Kristiyanismo]] * [[Banal na Bibliya]] * [[Jesus]] * [[Knights of Columbus]] * [[Knights of St. Joseph]] * [[Novus Ordo Missae]] * [[Opus Dei]] * [[Order (religious)]] * [[Purgatoryo]] * [[Santo]] * [[Sedevacantism]] * [[Roman Catholic Church sex abuse scandal|Sex abuse scandal]] * [[Society of Jesus]] * [[Society of Saint Vincent de Paul]] * [[Traditional Catholicism]] * [[Tridentine Mass]] * [[Vatican City]] * [[Voice of the Faithful]] == Kawing Panlabas (sa Ingles) == * [http://www.vatican.va/ The Holy See — The Vatican's Official Website] Opisyal na Website ng Batikano * [http://www.catholicfiles.com/ Catholic Files] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051123143126/http://www.catholicfiles.com/ |date=2005-11-23 }} free Catholic downloads * [http://www.newadvent.org/cathen/03449a.htm the term "Catholic"] at the [http://www.newadvent.org/cathen/ Catholic Encyclopedia] * [http://www.christusrex.org/www1/CDHN/ccc.html Catechism of the Catholic Church] * [http://www.catholicity.com CatholiCity] free Catholic CDs and books * [http://www.ziplink.net/cgi-bin/cgiwrap/kerygma/a.pl Topical search engine for the ''Catechism of the Catholic Church''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025005704/http://www.ziplink.net/cgi-bin/cgiwrap/kerygma/a.pl |date=2005-10-25 }} * [http://catholicism.about.com About.com Christianity - Catholicism, online discussion forum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051018155033/http://catholicism.about.com/ |date=2005-10-18 }} * [http://www.catholicapologeticsofamerica.blogspot.com Catholic Apologetics of America]-Articles and news, several links, Catholic photos and graphics. * [http://www.newadvent.org New Advent] — a library of public domain Catholic writings * [http://www.newadvent.org/summa/ Summa Theologica] of St. [[Thomas Aquinas]] — a medieval summary of Catholic theology in a public domain English translation * [http://www.newadvent.org/cathen/ The Catholic Encyclopedia] — copyright 1903 * [http://www.catholic.com Catholic Answers (catholic.com)] — Catholic [[Apologetics]] * [http://cuf.org Catholics United for the Faith] — apologetics and subscription research from an orthodox/conservative Catholic advocacy organization * [http://www.catholicculture.org CatholicCulture.org] — wealth of resources * [http://www.catholicculture.org/sites/sites.cfm Catholic Culture: Site reviews] — rates sites' Catholic fidelity * [http://ic.net/~erasmus/RAZINDEX.HTM Biblical Catholic Apologetics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051028235752/http://ic.net/~erasmus/RAZINDEX.HTM |date=2005-10-28 }} * [http://www.catholic.org/ Catholic Online] — Lot of Catholic Resources * [http://www.catholic-hierarchy.org/ The Hierarchy of the Catholic Church] — Current and historical information about its bishops and dioceses * [http://www.kensmen.com/catholic/ Apologia: Apologetics and Traditional Catholic Instruction]{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.aboutcatholics.com/ About Catholics] — Catholic evangelization and information about specific beliefs * [http://www.americancatholic.org/UpdateYourFaith/default.asp American Catholic | Update Your Faith | FAQs About Catholicism] * [http://www.cin.org/users/james/ebooks/master/master2.htm Nazareth Master Catechism: Aquinas, Trent, Baltimore, Pius X, CCC] * [http://www.ewtn.com/ Eternal Word Television Network] — A Catholic Broadcast Organization * [http://www.mycatholic.com myCatholic.com] — A customizable Catholic web portal. * [http://www.stblogsparish.com/bloglist.html Catholic Blogs and Resources]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==kabuuan Tagasunod ng Simbahan Katoliko ay nasa 1.4 Bilyon member katoliko church== [[Kategorya:Katolisismo|*]] am0ra8zngguq88dsvg9jq3x5s40huzu 2215396 2215395 2026-07-09T05:12:19Z GinawaSaHapon 102500 Kinansela ang pagbabagong 2215391 ni [[Special:Contributions/Johndeo333|Johndeo333]] ([[User talk:Johndeo333|Usapan]]) 2215396 wikitext text/x-wiki {{christianity}} :''Para kilalanin ang kasaysayan ng Simbahang Katoliko at ang kanyang organisasyon, silipin ang [[Simbahang Katoliko]].'' Ang salitang '''Katolisismo''' o '''Katolisidad''' ay may dalawang [[eklestiyastikal]] na kahulugan ayon sa talatinigang [[Webster]] , una ay ang buong Ortodoks ng Kristiyanong Simbahan o ang pagsunod dito, at pangalawa, ang mga doktrina na paniniwalaan ng Simbahang Romano Katoliko o ang pagsunod dito. Ang salitang ito ay hango sa salitang [[Griyego]]ng καθολικός -ή -όν (katholikos), nangangahulugan ng "pangkalahatan" o "unibersal". Sa Griyego, ang salita para sa simbahan ay gumagamit ng pambabaeng porma ng pang-uri ἡ Καθολικὴ Ἐκκλησία. == "Isa, Banal, Katolika at Apostolika" == Ang sulat para sa mga Kristiyano noong 107 AD, ng isang obispo ng Antioch na si [[San Ignacio]] ay ang pinakamaagang paggamit ng salitang "Simbahang Katolika" ([[Smyrnaeans]], 8). Sa paggamit ng nasabing salita, itinakda ni San Ignacio ang kabuluhan nito sa unibersal na aspeto. Gayumpaman, hindi kasama sa nasabing kabuluhan ang mga erehe tulad ng mga hindi nagsisipaniwala na sa Banal na Pakikinabang ay naroon ang laman ng Tagapagligtas na si Hesukristo, na syang nagpakasakit para sa kasalanan ng mga tao, sya rin na binuhay na magmuli ng kaniyang Ama (Smyrnaeans, 7). Tinawag niya ang mga nasabing tao bilang "mababangis na hayup sa wangis ng tao" na hindi dapat "tanggapin ni kilalanin (o pakisalamuhaan)" (Smyrnaeans, 4). Samantalang, may mayroong mas direktang paggamit ng salitang "Simbahang Katolika", na naghihiwalay sa Simbahan ito sa iba pang mga ereheng simbahan. Ito ay ang paggamit ni [[San Cirilo]] ng Herusalem (315-386 siglo). Sa [[Araling Katekismo]], XVIII, 26 (Ingles:Catechetical Lectures, XVIII, 26), ibinilin ni San Cirilo na "kung paroroon ka sa mga siyudad, huwag mong basta hahanapin o ipagtatanong ang Tahanan ng Panginoon, (pagkat ang ibang sekta ng mga di karapat dapat (o kagalang kagalang) ay sumusubok ding tawagin ang kanilang kural bilang tahanan ng Panginoon), bagkus ay inyong hanapin ang Simbahang Katolika, pagkat ang hindi nakasanayang pangalang ito, ang tunay na Banal na Simbahan, ang ina nating lahat, ang esposo ng ating Panginoong Hesukristo; ang nagiisang bugtong na [[Anak ng Diyos]]. Ang salitang "Katoliko" ay ginagamit noon pa bilang pantukoy sa tunay at nag-iisang orihinal na Simbahan na itinatag ni Kristo at ng kaniyang mga Apostol. Ito rin ay napapaloob sa ibat ibang kredo (ng ibat ibang pakahulugan sa paniniwala). Ilan sa mga ito ay ang "Sumasampalataya Ako" (Ingles: Apostles' Creed) at Nicene Creed. Maging ang ibang denominasyon ng Kristiyanismo ay naniniwala na sila ang "katoliko". Nahahati sila sa dalawang grupo: * yaong kagaya ng mga Katoliko, Ortodoxong Silanganin, Simbahang Ortodoxong Oriental, [[Simbahang Anglicano]] na may Apostolikong tagapagmana mula pa sa ninunong simbahan; at ang * silang mga naniniwala na sila ay kabilang sa ispiritwal na angkan ng mga Apostol ngunit walang pinapanigang institusyonal na salin, mula sa kasaysayan ng simbahan. Hindi rin nila tinutukoy (o tawag) ang sarili nila bilang "Katoliko" Ang mga Kristiyano mula sa ibat-ibang denominasyon, kabilang na ang karamihan sa mga protestante ay nananalig sa "Isang Banal na Katoliko at Apostolikong Simbahan". Para sa mga protestante, ang karamihan sa kanila ay naniniwala na ang kanilang pananalig ay ang may pinakaisa sa lahat ng simbahang nasa ilalim ng pamumuno ng Panginoon at ng iisang Tagapagligtas, imbes na sa pinag-isang institusyonal na simbahan. Sa kanilang gamit ng salitang "katoliko", ginagamit nila ang maliit na titik "k" (katoliko, hindi Katoliko). Ang Kredong Apostoles (Apostles Creed) ay may linyang "Sumasampalataya ako sa ... banal na simbahang katolika ... (na may pagkakataon na ginagamitan ng malaking titik). Ginagamit ito sa mga pagsamba ng ibang mga protestante, ngunit hindi ng mga Alemang Luterano. Ang Kredong Niceno (Nicene Creed) naman ay kagaya rin ng Kredong Apostoles (Apostles Creed) na nagtataglay ng mga katagang "isang banal na katoliko at apostolikong Simbahan" == Maikling Kasaysayan ng Simbahang Katolika == Ang Simbahang Katolika ay orihinal na nasa ilalim ng pamamahala ng tatlong patriarka. Ito ay ang patriarka ng [[Roma]], [[Alexandria]] at ng [[Antiquia]]. Nang kalaunan ay naidagdag ang patriarka ng [[Constantinople]] at ng [[Jerusalem]]. Ang obispo ng Roma ang siyang pinakakilala noong mga panahong iyon. May kakataon na ang pagtatalo sa doktrina at pamamalakad ay isinasangguni sa Roma. Noong mailipat ang kabisera sa Constantinople, napadalas ang panghahamon (batikos at kwestiyon) sa mga impluwensiya ng Roma. Bagamat, inaangkin ng Roma ang natatanging kapangyarihan at pagiging angkan ni San Pedro at San Pablo, na pinaniniwalaan ng lahat ng patriarka bilang isang martir at nailibing sa Roma, ang Constantinople naman ang siyang residensiya ng Emperador, at ang simbahan naman ng Antioch at ng Alexandria ay matanda pa sa Roma. Itinuturing din na unang namahala o tatag ng Sede si San Pedro sa Antioch bago ito pumaroon sa Roma. Noong taong 431, ang [[Konseho ng Efeso]] ang [[Ikatlong Konsehong Ekumenikal]], ay siyang nagbigay pansin sa [[Nestorianismo]]. Ang Nestorianismo ay isang [[erehe]]ng paniniwala ng paghihiwalay ng katauhan at kabanalan ni Jesus. Ito rin ang paniniwalang nagsasabing ang Birheng Maria ay nagluwal lamang, hindi sa Diyos, kundi sa [[katauhan]] (o katawang tao) lamang ni Hesukristo. Tahasang itinakwil ng Konsehong ito ang paniniwalang ito, at kinatigan nila ang paniniwalang si [[Birheng Maria]] ay [[Theotokos]], o "Ina ng Diyos". Isa ito sa pinakamalaking kaguluhan sa kasaysayan ng Simbahan. Yaong mga hindi tumanggap ng desisyon ng Konseho ng [[Efeso]] ay karamihang [[Persa]] ''(Persian)'' at nagsipagtatag o kinakatawan ng mga Simbahang [[Assyria]]n ng Silangan at ng mga kaugnay na simbahan. Isa pa pangyayari ang lumikha ng alingusngos sa Simbahang Katolika. Ito ay ang matapos na ilabas ng [[Konseho ng Kalsedonya]] ang pananaw nila sa [[Eutychian Monophysitism]]. Ayon sa doktrinang ito, nakikiisa ang kabanalan sa katauhan ni Kristo. Dagdag pa ng konseho na ang iisang personang ito ay may dalawang kalikasan "walang pagkakalito, walang pagbabago, walang paghahati at walang paghihiwalay" o "hindi dapat ipagkalito, hindi maipagbabago, hindi mahahati at hindi mapaghihiwalay", at kukng magkagayon ay parehong buong Diyos at buong tao. Ang mga simbahang Alexandrino ay hindi sumang-ayon dito. Ang mga ito ay ang mga "[[Sinaunang Simbahang Oriental]]" o ang "[[Kumunyong Ortodoxong Oriental]]". Nagsanga naman noong ikalabing daang taon (siglo 11) ng isa pang usapin ang Simbahang Katolika. Laman ng pangyayaring ito ang mga pagtatalo sa doktrina, di pagkakasundo sa pamamahala ng simbahan, ang ebolusyon ng paghihiwalay ng mga rito at mga kasanayan o tradisyon. Noong 1054 rin ay naganap ang isa pang paghahati ng Simbahan. Ang paghahati sa pagitan ng "Silangan at ng "Kanluran". Kabilang sa silangang grupo ay ang [[Grecia]], Rusya, lupaing Eslabiko (Slavic lands), Anatolia at mga Simbahan ng Sirya, Ehipto. Sila ang mga simbahang tumanggap sa Konseho ng Kalsedonya. Samantala ang [[Inglatera]], Pransiya, Banal na Emperyo ng Roma,[[Escandinabya]] at ang kalakhang Kanlurang Europa ang sya namang nasa kanlurang grupo. Ang pagkakawatak watak nito ay tinawag na Malaking Hidwaan [[Great Schism]]. Ang pinahuling pagkakahati ay naganap noong ika labing anim na daang taon (siglo 16), noong panahon ng Repormasyon. Ang mga kanluraning simbahan ay tahakang nagtakwil sa mga turo ng Simbahang Romano Katolika at napangalanang "[[Protestante]]" Gayumpaman, ang ilang sa mga protestanteng ito, ay nanalig pa rin na sila ang tunay, buo at kumpletong Katoliko. Ang ilan sa kanila ay naniniwala na sila ay BAHAGI ng Simbahang Katolika, samantalang ang iba ay naniniwala na sila LAMANG ang Simbahang Katolika. == Simbahang Romano Katoliko == Ang Simbahang Katoliko, ay hindi isang ''abstract'' at ''invisible entity'', bagkus ay isang nakikita at konkretong bahagi ng sanka-Kristiyanuhan; kadalasang tinatawag ding "Simbahang Romano Katoliko." == Iba pang Katolikong Grupo == {{see also|Simbahang Katoliko}} == Natatanging Paniniwala at Sakramento == === Paniniwala === === Sakramento === Para sa mas detalyadong artikulo tungkol sa seksiyon na ito, tignan ang [[Sakramento ng mga Katoliko]]. * [[Binyag]] * [[Kumpil|Kumpirma o Kumpil]] * [[Eukaristiya|Banal na Pakikinabang o Eukaristiya]] * [[Kumpisal]] * [[Pagpapahid ng Langis sa May Sakit|Pagpapahid ng Langis]] * [[Pari (alagad ng simbahan)|Orden sa pagpapari]] * [[Kasal (seremonya)|Banal na Matrimonya o Kasal]] == Ang Pagaaral ng Katolisismo == Ang katolisismo ay isang relihiyon at pinag-aaralan sa konteksto kabilang sa teholohiya at pilosopiya == Reperensiya == * [http://www.newadvent.org/cathen/07644a.htm "St. Ignatius of Antioch", Catholic Encyclopedia (1910).] == Karagdagang Babasahin == Pinanatili ang Ingles na titulo, pagkat walang katiyakan kung ito man ay naisalin sa Tagalog o Filipino. * ''Catechism of the Catholic Church'' — English translation (Libreria Editrice Vaticana, 2000). ISBN 1-57455-110-8 [http://www.vatican.va/archive/catechism/ccc_toc.htm] * H. W. Crocker III, ''Triumph — The Power and the Glory of the Catholic Church: A 2,000-Year History'' (Prima Publishing, 2001). ISBN 0-7615-2924-1 * Eamon Duffy, ''Saints and Sinners: A History of the Popes'' (Yale Nota Bene, 2002). ISBN 0-300-09165-6 * K. O. Johnson, ''Why Do Catholics Do That?'' (Ballantine, 1994). ISBN 0-345-39726-6 == Kaugnay na Paksa == * [[Listahan ng mga Paksa hinggil sa Katoliko]] * [[Altar]] * [[Ambrosian Rite]] * [[Anti-Catholicism]] * [[Biyatipikasyon]] * [[Bibliya]] * [[Katekismo ng Simbahan Katolika]] * [[Katoliko]] * [[Kristiyanismo]] * [[Listahan ng mga Denaminasyon sa Kristiyanismo]] * [[Krusada]] * [[Ecumenical Council]] * [[Langit]] * [[Impiyerno]] * [[Kasaysayan ng Kristiyanismo]] * [[Banal na Bibliya]] * [[Jesus]] * [[Knights of Columbus]] * [[Knights of St. Joseph]] * [[Novus Ordo Missae]] * [[Opus Dei]] * [[Order (religious)]] * [[Purgatoryo]] * [[Santo]] * [[Sedevacantism]] * [[Roman Catholic Church sex abuse scandal|Sex abuse scandal]] * [[Society of Jesus]] * [[Society of Saint Vincent de Paul]] * [[Traditional Catholicism]] * [[Tridentine Mass]] * [[Vatican City]] * [[Voice of the Faithful]] == Kawing Panlabas (sa Ingles) == * [http://www.vatican.va/ The Holy See — The Vatican's Official Website] Opisyal na Website ng Batikano * [http://www.catholicfiles.com/ Catholic Files] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051123143126/http://www.catholicfiles.com/ |date=2005-11-23 }} free Catholic downloads * [http://www.newadvent.org/cathen/03449a.htm the term "Catholic"] at the [http://www.newadvent.org/cathen/ Catholic Encyclopedia] * [http://www.christusrex.org/www1/CDHN/ccc.html Catechism of the Catholic Church] * [http://www.catholicity.com CatholiCity] free Catholic CDs and books * [http://www.ziplink.net/cgi-bin/cgiwrap/kerygma/a.pl Topical search engine for the ''Catechism of the Catholic Church''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025005704/http://www.ziplink.net/cgi-bin/cgiwrap/kerygma/a.pl |date=2005-10-25 }} * [http://catholicism.about.com About.com Christianity - Catholicism, online discussion forum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051018155033/http://catholicism.about.com/ |date=2005-10-18 }} * [http://www.catholicapologeticsofamerica.blogspot.com Catholic Apologetics of America]-Articles and news, several links, Catholic photos and graphics. * [http://www.newadvent.org New Advent] — a library of public domain Catholic writings * [http://www.newadvent.org/summa/ Summa Theologica] of St. [[Thomas Aquinas]] — a medieval summary of Catholic theology in a public domain English translation * [http://www.newadvent.org/cathen/ The Catholic Encyclopedia] — copyright 1903 * [http://www.catholic.com Catholic Answers (catholic.com)] — Catholic [[Apologetics]] * [http://cuf.org Catholics United for the Faith] — apologetics and subscription research from an orthodox/conservative Catholic advocacy organization * [http://www.catholicculture.org CatholicCulture.org] — wealth of resources * [http://www.catholicculture.org/sites/sites.cfm Catholic Culture: Site reviews] — rates sites' Catholic fidelity * [http://ic.net/~erasmus/RAZINDEX.HTM Biblical Catholic Apologetics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051028235752/http://ic.net/~erasmus/RAZINDEX.HTM |date=2005-10-28 }} * [http://www.catholic.org/ Catholic Online] — Lot of Catholic Resources * [http://www.catholic-hierarchy.org/ The Hierarchy of the Catholic Church] — Current and historical information about its bishops and dioceses * [http://www.kensmen.com/catholic/ Apologia: Apologetics and Traditional Catholic Instruction]{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.aboutcatholics.com/ About Catholics] — Catholic evangelization and information about specific beliefs * [http://www.americancatholic.org/UpdateYourFaith/default.asp American Catholic | Update Your Faith | FAQs About Catholicism] * [http://www.cin.org/users/james/ebooks/master/master2.htm Nazareth Master Catechism: Aquinas, Trent, Baltimore, Pius X, CCC] * [http://www.ewtn.com/ Eternal Word Television Network] — A Catholic Broadcast Organization * [http://www.mycatholic.com myCatholic.com] — A customizable Catholic web portal. * [http://www.stblogsparish.com/bloglist.html Catholic Blogs and Resources]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Kategorya:Katolisismo|*]] r4cqr8lxbr40npmxqkz73n4jo08bjta 0 2886 2215366 2167718 2026-07-09T02:22:36Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215366 wikitext text/x-wiki {{patalastas|artikulong|date=25 Agosto 2008}} {{Unreferenced|date=Agosto 2008}} {{Infobox_Pamantasan| name = Ateneo de Manila University | native_name = Pamantasang Ateneo de Manila | image = ATENEO-SEAL.gif | motto = ''Lux in Domino'' (Liwanag sa Panginoon) | itinatag = 1859 | uri = [[Pribadong paaralan|Pribado]], [[Pamantasan]]g [[Heswita]] | pangulo = Fr. Bienvenido Nebres, SJ | city = [[Lungsod Quezon]] | state = [[Kalakhang Maynila]] | country = [[Pilipinas]] | undergrad = ~7,000 | postgrad = | postgrad_label = | faculty = | campus = 1.2 km&sup2; | colors = Asul at puti <span style="background-color:#0260A8;width:50px;border:1px solid #000000">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span><span style="background-color:#FFFFFF;width:50px;border:1px solid #000000">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span>| free_label = Awit ng paaralan | free = A Song for Mary | mascot = Blue Eagle | fightsong = ''Blue Eagle, the King''| affiliations = [[Association of Christian Universities and Colleges in Asia|ACUCA]], [[Association of Southeast and East Asian Catholic Colleges and Universities|ASEACCU]], [[Jesuit Conference for East Asia & Oceania|JCEAO]], [[University Athletic Association of the Philippines|UAAP]], [[University for Peace|UPEACE]], atbp.| website = [http://www.ateneo.edu/ www.ateneo.edu]| }} Ang '''Pamantasang Ateneo de Manila''' ('''Ateneo de Manila University''' sa wikang Ingles) ay isang pribadong pamantasang pinatatakbo ng mga [[Kapisanan ni Hesus|Heswita]] sa [[Pilipinas]]. Matatagpuan sa [[Lungsod Quezon]] sa [[Kalakhang Maynila]] ang pangunahing paaralan nito. Naghahandog ito ng iba't ibang mga programa para sa elementarya, sekondarya, at kolehiyong antas gaya ng sining, humanidades, pangangasiwa, batas, agham panlipunan, [[teolohiya]], pilosopiya, purong agham at teknolohiya. Isa sa dalawang pamantasan sa Pilipinas ang Ateneo na nabigyan ng ''Level IV Accreditation'', ang pinakamataas na antas, mula sa ''Federation of Accrediting Agencies of the Philippines'', at ang [[Philippine Accrediting Association of Schools, Colleges and Universities|PAASCU]]. Ang tanda na ito ay iginagawad sa mga institusyong nagpakilala sa sarili sa iba't ibang mga disiplina ng karunungan na nagbibigay sa Ateneo ng awtoridad at karangyaan na maihahambing sa mga ibang tanyag na pamantasan sa ibang bansa. == Layunin == Nakakapit sa tradisyong pang-edukasyon ng Heswita ang mithiin at misyon ng Ateneo. ("The Ateneo has grounded its vision and mission in Jesuit educational tradition"). Malalagom ang paglalahad ng misyon-mithiin ng Ateneo sa sumusunod na talata, "Nais ng Pamantasang Ateneo ng Manila na paunlarin ang mga lalaki't babae upang siyasatin ng may lalim ang ginagalawan nilang mundo, marating ang kagitingan at kakayahang mamuno upang makabuo ng mga kasagutan sa mga problema ng lipunan, at makapag-ambag sa pag-unlad ng sambayanang Pilipino at ng mundo sa kabuoan." Nakabuo na ang Ateneo ng ilang salinglahi ng mga pinuno at mga taong may mahalagang bahagi sa pagbuo at pagbago ng pampolitika, pang-ekonomiya at panlipunan na buhay ng bansa gaya nina [[Jose Rizal]], [[Horacio de la Costa]], [[Claro M. Recto]], [[Raul Manglapus]], [[Soc Rodrigo]], at [[Ninoy Aquino]], at ang maraming lalaki't babae sa pamahalaan, pagtuturo, pribadong sektor at civil society. == Kilalang mga nag-aral at mga propesor == * [[José Rizal]], pambansang bayani ng Pilipinas * [[Benigno Aquino, Jr.]] * [[Evelio Javier]] * [[Gloria Macapagal-Arroyo]] * [[Gregorio del Pilar]] * [[Horacio de la Costa, S.J.]] * [[Claro M. Recto]] * [[Manuel Pangilinan]] * [[Dick Gordon]] * [[Domingo Siazon]] * [[Roque J. Ferriols, S.J.]] * [[Francisco Soc Rodrigo]] * [[Raul Manglapus]] * [[Ambrosio Padilla]] * [[Joker Arroyo]] * [[Robi Domingo]] * [[Joseph Ejercito Estrada]] == Mga panlabas na kawing == === Opisyal na mga web sayt === * {{in lang|en}} [http://www.ateneo.edu/ Ateneo de Manila University] * {{in lang|en}} [http://ls.ateneo.edu/ Ateneo de Manila Loyola Schools] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080628123521/http://ls.ateneo.edu/ |date=2008-06-28 }} * {{in lang|en}} [http://www.ateneohs.net/ Ateneo de Manila High School] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061109042144/http://www.ateneohs.net/ |date=2006-11-09 }} * {{in lang|en}} [http://gradeschool.ateneo.edu/ Ateneo de Manila Grade School] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513155742/http://gradeschool.ateneo.edu/ |date=2008-05-13 }} === Paaralang Pampropesyonal === * {{in lang|en}} [http://www.law.ateneo.edu/ Ateneo Law School] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050710000352/http://law.ateneo.edu/ |date=2005-07-10 }} * {{in lang|en}} [http://www.gsb.ateneo.edu/ Ateneo Graduate School of Business] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060220070131/http://www.gsb.ateneo.edu/ |date=2006-02-20 }} * {{in lang|en}} [http://www.aiti.ateneo.edu/ Ateneo IT Institute] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060422205654/http://aiti.ateneo.edu/ |date=2006-04-22 }} * {{in lang|en}} [http://www.asg.ateneo.edu/ Ateneo Professional Schools Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206235059/http://ateneo.edu/ |date=2015-02-06 }} === Silid-aklatan === * {{in lang|en}} [http://rizal.lib.admu.edu.ph/ Rizal Library-Ateneo de Manila] * {{in lang|en}} [http://emc.hs.admu.edu.ph/ High School Library-Ateneo de Manila] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050514012116/http://emc.hs.admu.edu.ph/ |date=2005-05-14 }} * {{in lang|en}} [http://apslibrary.ateneo.edu/ Ateneo Professional Schools Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090309015304/http://apslibrary.ateneo.edu/ |date=2009-03-09 }} === Iba pa === * {{in lang|en}} [http://www.ateneo.net/ Network of Jesuit Universities in the Philippines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081219233119/http://www.ateneo.net/ |date=2008-12-19 }} * {{in lang|ko}} [http://www.atenean.org/ Korean Alumni Association of the Ateneo de Manila University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050209063408/http://atenean.org/ |date=2005-02-09 }} * {{in lang|en}} [http://www.halikinu.com/ Halikinu Radio Show] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051119104002/http://www.halikinu.com/ |date=2005-11-19 }} * {{in lang|en}} [http://www.fabilioh.com/ Ateneo Sports Shooters' Gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100201172427/http://fabilioh.com/ |date=2010-02-01 }} {{DEFAULTSORT:Ateneo de Manila, Pamantasang}} [[Kategorya:Unibersidad at kolehiyo sa Pilipinas]] [[Kategorya:Unibersidad at kolehiyong Katoliko]] 4upy62a48aq8wrvapphg41ls3i9p0m0 5 3742 2215408 2215139 2026-07-09T06:58:24Z Laliv g 163854 2215408 wikitext text/x-wiki {{Tagagamit:Maskbot/config |maxarchivesize = 55K |counter = 19 |algo = old(90d) |archive = Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan %(counter)d }} <div style="float:right; padding-left:5px; clear:right;"> {| style="text-align:left; border:1px solid #AAA;margin-bottom:4px; margin-left:1em; width: 293px;" bgcolor="#999999" |-padding:5px;padding-top:0.5em;font-size: 95%; |width="100%" bgcolor="gray" style="color: white;"|'''Usapan''' |- |width="100%" align="center" bgcolor="white"| '''<span class="plainlinks"><font size=3>[{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|action=edit&section=new}} '''&rArr; Magsimula ng bagong paksang mapag-uusapan.''']</font></span>''' |- |width="100%" bgcolor="gray" style="color: white;"|'''Tuwirang daan''' |- |width="100%" align="center" bgcolor="white"| [[WT:KAPE]], [[UW:KAPE]] ---- <div style="font-size:0.85em;"> __TOC__ </div> |- |width="100%" bgcolor="gray" style="color: white;"|'''Mga sinupan''' |- |width="100%" align="center" bgcolor="white"| <small> [[Wikipedia:Kapihan/Archive 1|01]] | [[Wikipedia:Kapihan/Archive 2|02]] | [[Wikipedia:Kapihan/Archive 3|03]] | [[Wikipedia:Kapihan/Archive 4|04]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 5|05]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 6|06]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 7|07]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 8|08]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 9|09]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 10|10]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 11|11]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 12|12]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 13|13]] | [[Wikipedia:Kapihan/Sinupan 14|14]] | [[Wikipedia:Kapihan/Sinupan 15|15]] | [[Wikipedia:Kapihan/Sinupan 16|16]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 17|17]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 18|18]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 19|19]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 20|20]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 21|21]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 22|22]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 23|23]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 24|24]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 25|25]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 26|26]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 27|27]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 28|28]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 29|29]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 30|30]] <inputbox> type=fulltext prefix=Usapang Wikipedia:Kapihan/ break=yes width=40 searchbuttonlabel=Maghanap mula sa mga sinupan </inputbox> </small> |} </div> <!-- Ipasok ang inyong mga usapin sa kababaan ng pahina at huwag dito. Huwag kalimutang lumagda gamit ang apat na ~~~~ :). --> == Nakaarkibo na ang nakaraang usapan == Hi, inarkibo ko na ang nakaraang usapan dito sa Kapihan. Kung mayroon pa rin nabinbin na usapan sa nakaraan o kaya may pabatid na kailangan pa rin na nakapaskil, gumawa na lamang kayo ng bagong usapan o paskil dito at maari ninyo na lamang tukuyin ang nakaraang usapan o paskil mula sa [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 30|arkibo]]. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:28, 26 Enero 2026 (UTC) == Request for Image Processing == Hello Filipino wiki-users. Meron po pang astronomer dito? Gumawa ako ng bagong artikulo ukol sa isang bulkan sa Io, isang buwan ng Hupiter. Ang bulkang ito ay pinangalanang [[Kanlaon Patera]]. Ang pangalang ito ay galing sa Bulkang Kanlaon sa Negros, Visayas, Pilipinas. Gusto ko po sanang ma-proseso ang mga filter-image greyscale na imahen ng Io sa baba para mapakita ang itsura ng Kanlaon Patera. Meron po bang marunong magprocessos ng mga filter images ng Galileo. [[Talaksan:Io processing request.png|center]] Maraming salamat. [[Tagagamit:IapetusCallistus|IapetusCallistus]] ([[Usapang tagagamit:IapetusCallistus|kausapin]]) 02:17, 12 Pebrero 2026 (UTC) {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Reference Previews – experiment | content = == Reference Previews – experiment == Hi, I’m Johannes from [[m:WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. Sorry for writing in English, please support us by providing a translation! Our team is currently working on [[:m:WMDE Technical Wishes/References|improvements to references]], e.g. [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]]. In 2021 we developed [[:m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Reference Previews]] in order to provide a MediaWiki feature to preview references when hovering over the footnote marker. Over the course of our current work we’ve noticed that using Reference Previews doesn’t seem to be intuitive for some readers and we would like to improve this. <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Problem === <div class="mw-collapsible-content"> In our usability tests, we repeatedly notice desktop readers – unaware of Reference Previews or how to use the feature – clicking on footnotes instead of hovering over them. Many are confused when they end up in the reference list and don’t know how to jump back to the text passage they were previously reading. Many readers seem unaware that both the ↑ arrow in the reference list and the ^{a b} (for re-used references) can be used to jump back. This makes jumping to the reference list rather unpleasant, especially in long articles. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Assumption === <div class="mw-collapsible-content"> We assume that most readers do not want to jump to the reference list, but rather want to click on the footnote to open Reference Previews, which provide them with the reference information for the text passage they have just read. At the same time, we believe that some readers – e.g. those who want to delve deeper into a topic rather than just quickly researching a piece of information – are still interested in conveniently accessing the reference list. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Idea === <div class="mw-collapsible-content"> We would like to try adjustments to Reference Previews in order to best meet the needs of different readers. Specifically, we want to prevent readers from accidentally ending up in the individual reference list; jumping there should be a conscious decision. When clicking on a footnote marker, we want to display Reference Previews instead of jumping to the reference list. The pop-up remains permanently visible until clicking on the "x" or anywhere outside the preview to close it. In addition Reference Previews will provide a link to jump to the reference in the reference list. <gallery heights="275" widths="250"> File:Reference Previews mock-up – current version.png|Reference Previews – current version File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed version when '''clicking on a footnote marker''' </gallery> When hovering over a footnote marker without clicking on it, we want to display a simplified version of Reference Previews – without the settings icon and the resulting empty space. When moving the mouse pointer over the pop-up, a note will appear indicating that you can click for further options. This will open the persistent version of Reference Previews with a link to allow users to jump to the reference in the reference list. <gallery heights="275" widths="250"> File:Reference Previews mock-up – hover-state.png|Proposed version when '''hovering over the footnote marker''' File:Reference Previews mock-up – hover-state and options.png|Proposed version when '''hovering over the Reference Preview''' File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed (persistent) version when '''clicking on the hover preview''' </gallery> By improving the usability of Reference Previews, we also hope to mitigate the issue that reference lists with a large number of (reused) references (or [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-references]]) can be confusing for some readers. In addition, the proposed version when hovering over a footnote marker is more compact than the current version. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Experiment === <div class="mw-collapsible-content"> We would like to test the proposed changes in an [[:en:A/B testing|A/B test]] on several wikis. We want to measure how many readers click on a footnote marker and then proceed to jump to the reference list using the proposed version of Reference Previews compared to readers who receive the current version of Reference Previews. In addition, we will measure how many readers in both groups access the reference list via the table of contents. This will give us data-based insights into how many clicks on the footnote unintentionally open the reference list and how many readers only want to use Reference Previews. We would like to run our experiment on the following Wikipedia language versions: de, pl, fr, sv, fa, hu, hi, my, tl, lv, fy, hr. 10% of readers will see our modified version of Reference Previews in order to obtain sufficient data. The experiment is expected to run for 1-2 weeks at the end of March. We'll restore the current version of Reference Previews for all readers until we have evaluated the experiment, discussed the results with the community, and decided on further steps. </div> </div> We look forward to your feedback [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|on our talk page]] – or just reply to this post! Once the experiment is ready to go, we will also provide a link that you can use to test the changes yourself. --[[Tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[Usapang tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|kausapin]]) 12:23, 20 Pebrero 2026 (UTC) :As indicated on our project page [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/References/Reference_Previews&diff=prev&oldid=30215686], we will only test the proposed change when ''clicking'' on a footnote. Reference Previews will remain ''unchanged when hovering'' over a footnote marker. Reasons for this were concerns that the proposed transition from hover to persistent preview could be disruptive or at least feel unusual when interacting with reference content in the hover preview (e.g. when clicking on links). [[Tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[Usapang tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|kausapin]]) 13:30, 9 Marso 2026 (UTC) }} == Help == Hello, I recently created [[Pagpatay ng lahi sa Gaza|this]] article. Can someone help me improve it? [[Tagagamit:جودت|جودت]] ([[Usapang tagagamit:جودت|kausapin]]) 15:46, 23 Pebrero 2026 (UTC) {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! | content = == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> }} {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) | content = == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 17:11, 3 Abril 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> }} == Bagong mungkahi == Hello po. May bagong mungkahi po ako sa [[Usapang Wikipedia:Mga huling idinagdag]]. Salamat! <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 03:14, 6 Abril 2026 (UTC) == Hinggil sa mga salitang siyokoy == Sang-ayon [https://kwfdiksiyonaryo.ph/?query=siy%C3%B3koy sa Komisyon sa Wikang Filipino], ang mga [[Siyokoy (lingguwistika)|salitang siyokoy]] ay "alinman sa mga anyo ng salita na hindi tiyak ang pinagmulang wika (lalo na kung nakahahawig sa pinagsámang Ingles at Espanyol)." Pinauso marahil ng mga mamamahayag sa radyo ang mga salitang ito na mukhang Kastila pero inspirado pala sa ortograpiyang Ingles o sa di-malinaw na pinanggalingang ortograpiya (pero hindi Kastila). Marapat siguro na ipagbawal ang mga salitang siyokoy dito sa Wikipediang Tagalog, kahit na mas talamak ang mga ito sa pang-araw-araw na pananalita ng nakararami. Makikita sa ''userspace page'' kong [[Tagagamit:JWilz12345/Mga salitang siyokoy]] ang talaan ng mga salitang siyokoy at mga naaangkop na salita sa mga ito. Halimbawa: {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Imbes na !Naaangkop na (mga) salita |- |adbenturero |abenturero / taong mapagsapalaran |- |aspeto |aspekto / mukha / dako |- |bentahe |bentaha / lamang |- |dayalekto |diyalekto / dayalek / wikain |- |dayalogo |diyalogo / <s>dayalog</s> / salitaan / usapan / pag-uusap |- |endorso |endoso / piliin / pinagtibay / magtagubilin / lumagda / maglipat |- |groserya |groseri / tindahan |- |imahe |imahen / larawan |- |intrigero |intrigante |- |kontemporaryo |kontemporaneo / kontemporanyo / kapanahon / panahong ito |- |konsernado ("''the mother of all ''siyokoy'' words'') |konsernido / nababahala / nababalisa / may kinalaman |- |lebel |nibel / level / antas / taas |- |misyonaryo |misyonero |- |obhektibo |obhetibo |- |parliyamentaryo |parlamentaryo / mambabatas |- |parliyamento |parlamento / batasan |- |pesante |paisano / magbubukid / magsasaka |- |prayoridad |priyoridad / <s>prayoriti</s> / pagkauna / karapatang mauna |- |sirkumstansiya |sirkunstansiya / pangyayari / kalagayan / katayuan / pagkakataon / halimbawa |- |subhektibo |subhetibo |- |subheto |suheto / disiplina |} Ping ko po para sa mga pananaw at ''input'', sina {{ping|Jojit fb|GinawasaHapon|LknFenix}} (ilan sa aktibong mga tagagamit) at sina {{ping|Yivan000|Ysrael214}} (mga nakausap ko po sa [[wiktionary:tl:Wiksiyonaryo:Kapihan/2025/Disyembre#"Kasingkahulugans"]]). <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 12:17, 12 Abril 2026 (UTC) :@[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]] Hindi ipagbawal pero dapat iwasan. Dapat may balanse ng kung ano ang irikenomenda at sa maiintindihan pa din ng karamihan. Bagaman buhay ang lengguwahe, hindi ibig sabihin din noon na hahayaan natin ang kolokyalismo ang maging pamantayan. Pero, sana naman sa Tagalog Wikipedia iwasan ang salitang siyokoy sa mga pamagat ng mga konseptongg hindi nagagamit pang-araw-araw lalo na sa mga salitang akademiko. Halimbawa [[Girasyon]], dapat hirasyon kasi ang G ay nagiging H. Siguro mas lenient tayo sa mga madalas gamitin ng media tulad ng responsibilidad o asasinasyon. Basta pag ang salitang siyokoy ay gamit na gamit at maayos ang pagkakabaybay (hal. wag gamitin ang Akkadiano, Akadyano na lang kung maaari), ito ay ayos lang. <span style="color:#330005; font-size:1.65em; vertical-align:middle">𝄽</span> [[User:Ysrael214|ysrael214]] ([[User talk:Ysrael214|kausapin]]) 04:48, 13 Abril 2026 (UTC) {{ping|GinawaSaHapon}} inayos na ping. Pasensiya sa maling baybay. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 12:22, 12 Abril 2026 (UTC) :@[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]: Ayos lang. :Hindi ako sang-ayon sa pagbabawal. ''Hindi'' dapat pagbawalan ang mga ganitong baybay, kahit na nagmula ito sa KWF. Likas na bahagi yan ng proseso ng pagbuo ng salita. At isa pa, marami sa mga ito ay madalas na'ng gamitin dahil sa midya. Wala tayo sa posisyon para manduhan ang itatakbo ng wika, hindi tayo ang guwardiya ng wika. Trabaho yan ng KWF. Sa pananaw ng hangarin ng Wikipedia, karaniwang paggamit ang mananaig pagdating sa pagbaybay ng mga salita. :Marami sa mga ito ay talamak na at karaniwan na'ng ginagamit ng madla. Halimbawa, ''responsibilidad'', ''prayoridad'', ''kontemporaryo'', ''endorso'', ''sirkumstansiya'', at mas lalo na sa ''imahe'', na kung tutuusin ay halos ginagamit bilang salin ng salitang Ingles na ''image'' ("larawan") (mas ginagamit sa kasalukuyan ang ''imahen'' sa mga banal na larawan, hal. ''imahen ng Birheng Maria''). Sapat din ang paggamit sa mga mapagkakatiwalaang sanggunian para sa ''dayalogo'', ''aspeto'', at ''lebel''. Magmumukhang hiwalay sa realidad ng kasalukuyang ginagamit na wika kung ipipilit natin na "itama" ang mga ito, kahit na sa totoo lang ay likas na bahagi ito ng kahit anong wika. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 12:45, 12 Abril 2026 (UTC) ::@[[Tagagamit:GinawaSaHapon|GinawaSaHapon]] eh paano po ang ''claim'' ng enWiki article para sa TlWiki ([[w:en:Tagalog Wikipedia]]) na nagsasabing umaasa umano ang TlWiki sa ''UP Diksiyonaryong Filipino'' para sa mga saligang depinisyon? ([https://opinion.inquirer.net/9149/%E2%80%98utak%E2%80%99 Ginamit na sanggunian]). <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 13:56, 12 Abril 2026 (UTC) :::@[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]] Hindi sa lahat ng pagkakataon ay ganon ang kaso rito. Pangunahing sanggunian ang UPDF, oo, pero hindi ito ang bibliya o saligang-batas ng wiki na ito. Mas mananaig pa rin ang karaniwang pagbaybay ng mga salitang Tagalog, kahit na hindi ito "tama" sa paningin ng iba. Muli, kailangang isalamin ng Wikipediang Tagalog ang kasalukuyang anyo ng wika upang manatili itong accessible sa mga mambabasa. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 00:39, 13 Abril 2026 (UTC) ::::@[[Tagagamit:GinawaSaHapon|GinawaSaHapon]] Sang-ayon sa dapat manatiling accessible sa mga mambabasa. Huwag ipilit na mag-imbento ng salitang Tagalog rin para lang masabing "naitagalog" ang salita. Ayos lang ang salitang siyokoy, pero kapag neolohismo, ibang usapan na iyon. Ang mga diksiyonaryo ay gabay lamang kung ano ang mas maiintindihan ng mga mambabasa. <span style="color:#330005; font-size:1.65em; vertical-align:middle">𝄽</span> [[User:Ysrael214|ysrael214]] ([[User talk:Ysrael214|kausapin]]) 04:51, 13 Abril 2026 (UTC) :::::Ang nais ko lang sabihin ay kung gagamit ng salitang siyokoy, dapat alam nating gamit din. Hindi tayo mag-iimbento ng bagong salitang siyokoy din. <span style="color:#330005; font-size:1.65em; vertical-align:middle">𝄽</span> [[User:Ysrael214|ysrael214]] ([[User talk:Ysrael214|kausapin]]) 05:51, 13 Abril 2026 (UTC) :Magandang gabi @[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]], :Tulad ni @[[Tagagamit:GinawaSaHapon|GinawaSaHapon]], hindi rin ako sang-ayon sa pagbabawal. :Sa totoo lang, hindi ako sang-ayon sa rekomendasyon ng KWF. Hindi makatotohanang ituring ang mga impluwensiyang Espanyol at Ingles sa ating wika na parang tubig at langis na mapaghihiwalay. Ang mga impluwensyang ito ay matagal nang magkakahabi sa kultura at pagkakakilanlang Pilipino. Tulad ng madalas na pinagsasama sa ating mga kumbensyon sa pagpapangalan ang mga pangalang Ingles at mga apelyidong Espanyol, likas na sumasalamin ang ating wika sa paghahalong ito. Ang tinatawag nilang “salitang siyokoy” ay produkto ng organikong ebolusyon ng wika. :Nakikita ko rin na ang mahigpit na pagsusulong na ibalik sa orihinal na baybay ng Espanyol ang mga salitang hiram mula rito ay hindi praktikal at hindi kinakailangan. Ang nakararaming Pilipino ay hindi nagsasalita ng Espanyol, kaya ang pagpapatupad ng ortograpiyang Espanyol ay nagpapataw ng panlabas na pamantayan na hindi na umaayon sa aktuwal na paggamit ng wika. Nagtataas ito ng tanong: bakit dapat tayong patuloy na sumunod sa mga kumbensyon ng Espanyol na parang isa pa rin tayong kolonya? :Kahit sa mga bansang nagsasalita ng Espanyol sa Amerikang Latino, ang wika ay umunlad sa iba’t ibang paraan na sumasalamin sa mga lokal na konteksto, sa halip na mahigpit na pagsunod sa mga pamantayan ng Espanya. Sa parehong paraan, dapat pahintulutang umunlad ang Filipino sa sarili nitong landas, na hinuhubog ng mga nagsasalita nito, at hindi pinipigilan ng mga lipas na reseta. :Batay sa aking paninindigan, naniniwala ako na dapat payagan ang mga salitang siyokoy kung karaniwang ginagamit ang mga ito. Sa maraming pagkakataon, mas sumasalamin ang mga salitang ito sa likas na paggamit ng wika. :- [[Tagagamit:LknFenix|LknFenix]] ([[Usapang tagagamit:LknFenix|kausapin]]) 14:33, 12 Abril 2026 (UTC) :{{ping|JWilz12345}}, wala na akong maidagdag pa. Sang-ayon ako sa mga argumento nina GinawaSaHapon at LknFenix. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 10:07, 13 Abril 2026 (UTC) :@[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]] Ang problema ko dito ay hindi malinaw kung ano ang "siyokoy" (ayon sa Manwal sa Masinop na Pagsulat 4.9) at kung ano ang pwede (ayon sa MMP 4.10). Kahit ako na maigting na binasa ang dokumentong ito ay nalilito pa rin kung ano ang ipinapahiwatig dito — ang "kontemporaryo" ay bawal ("kontemporaneo" dapat) pero ang "siyentista" ay pwede ("siyentipiko" dapat). Walang concrete na definition patungkol sa dalawa, maliban lang sa ilang halimbawng hulapi. Kaya'y ito'y mahirap hustong ipagbawal, dahil maraming lalabas na edge cases. — <span style="font-size:25px">🍕</span> <span style="font-family:'Comic Sans MS';"><span style="color:#FFC83D">Yivan</span><span style="color:#F7894A">000</span> <small>^{[[User:Yivan000|view]]}_{[[User_talk:Yivan000|talk]]}</small></span> 13:34, 13 Abril 2026 (UTC) {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Request for comment (global AI policy) | content = == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 00:58, 26 Abril 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> }} {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Program submissions open: Bikol WikiConference 2026 | content = == Program submissions open: Bikol WikiConference 2026 == [[File:Bikol_WikiConference_2026_logo.png|frameless|250px|right]] The '''[[m:Bikol Wikipedia Community/Bikol WikiConference 2026|Bikol WikiConference 2026]]''' will take place '''29–31 May 2026 in Naga City''', under the theme: ''Advancing Language and Culture in the Digital Age''. The Bikol WikiCon is an extraordinary regional gathering that brings together Bikolanos actively supporting and contributing to open educational resources (OERs) with the vibrant Wikimedia communities in the Philippines. Next year, Bikol Wikipedia will be turning 20 years old. Reaching 2 decades is a strong milestone therefore it is also the right moment to ask harder questions about sustainability, quality and direction. The conference will serve as a venue for the participants to exchange and share their experiences, new ideas, and collaboration results, and to discuss the challenges encountered and the solutions adopted. We can’t wait to see you at the event! The conference will cover topics pertaining to Digital Resources, Heritage Advocacy, Cultural Preservation, and Partnerships with various institutional, social, and cultural contexts. You may submit any of the following types of session proposals: * '''Lightning talk:''' One presenter gives a talk with no follow-up by the audience. The total time for a lightning talk will be 10-15 minutes. * '''Lecture:''' One or two presenters offer(s) a presentation followed by questions and comments from the audience. The total time for a lecture (including questions and comments) will be 30-45 minutes. * '''Roundtable:''' A group of 10-15 people discusses a particular topic. The total time for a roundtable discussion will be 60 minutes. * '''Workshop:''' One or two moderators present(s) a topic by actively interacting with the audience. The total time for a workshop will be 60-120 minutes. * '''Meetup:''' A group of people with common interests informally meets to discuss different topics. The total time for a meetup is not pre-determined and depends on the proposer’s preferences. Submissions will be evaluated by the Program Committee based on: * Potential impact and expected outcomes * Relevance to the conference theme or focus areas Sessions may be recorded and made publicly available. If you prefer not to be filmed, you may indicate this during submission. '''→ [[m:Bikol Wikipedia Community/Bikol WikiConference 2026/Program|Submit your proposal on Meta]] or [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd1vYWPvrNltZS2ie51lYK-OB6cfS8E2NQFjH1I213dYl24NQ/viewform?usp=header Google Form]''' on or before '''May 15.''' For more information, or questions, contact: bikolwikicommunity(@)gmail.com Mabalos! On behalf of the Bikol WikiConference Organizing Team,<br> [[Tagagamit:Filipinayzd|Filipinayzd]] ([[Usapang tagagamit:Filipinayzd|kausapin]]) 06:41, 2 Mayo 2026 (UTC) }} == Translation request: [[:translatewiki:MediaWiki:Cite-reference-previews-reflist-link/tl]] == Hi, I'm Johannes from [[:meta:WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. Our team is currently preparing an [[:meta:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|experiment to test potential changes for Reference Previews]]. Tagalog Wikipedia will be one of the wikis taking part at the ~2 weeks A/B-test [[Usapang Wikipedia:Kapihan#Reference Previews – experiment|as announced]] – but tlwiki is still missing a translation for [[:translatewiki:MediaWiki:Cite-reference-previews-reflist-link/tl]] ([https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&showMessage=cite-reference-previews-reflist-link&group=ext-cite-user&language=tl&filter=&optional=1&action=translate translation interface link] – [[:commons:File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|screenshot for context]]). Could someone help us by providing the translation? Thank you very much! [[Tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[Usapang tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|kausapin]]) 12:17, 25 Mayo 2026 (UTC) :{{ping|Johannes Richter (WMDE)}} ''Done. I translated it. Thanks.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:28, 26 Mayo 2026 (UTC) ::Thank you! :) [[Tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[Usapang tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|kausapin]]) 05:19, 26 Mayo 2026 (UTC) {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Vote now in the 2026 U4C election | content = == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:15, 27 Mayo 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> }} {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons | content = == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|usapan]])</bdi> 17:12, 23 Hunyo 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> }} == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:30, 25 Hunyo 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> :''Done. I translated this last July 4. Thanks for informing the community.'' :-) --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:08, 8 Hulyo 2026 (UTC) == Translation request: Ube latte == Hello fellow Wikipedians, Shalom & Greetings from the Hebrew Wikipedia! I recently wrote an article about [[Ube latte]], which is currently published in Hebrew only. I also prepared a well-sourced draft on the English Wikipedia. Given the strong cultural connection of Ube to the Philippines, I think it would be absolutely wonderful to have this article available on the Tagalog Wikipedia as well. Since I don't speak the language, I wanted to ask if any local editors here might be interested in translating or adapting the article? We already have a dedicated Wikidata item and some great photos uploaded by the community on Wikimedia Commons. Here are the relevant links if anyone wants to take a look>> English Draft (for easy translation): https://en.wikipedia.org/wiki/Draft:Ube_latte Wikidata Item: https://www.wikidata.org/wiki/Q139718640 Maraming salamat po in advance for your time, and feel free to reach out if you have any questions! 💜 [[Tagagamit:Laliv g|Laliv g]] ([[Usapang tagagamit:Laliv g|kausapin]]) 06:58, 9 Hulyo 2026 (UTC) 2gupphdso3u5nuxaa1xcnbb8z418ttk 0 3932 2215257 2209615 2026-07-08T13:03:25Z Ivan P. Clarin 84769 /* Produksiyon ng Pagkain */ 2215257 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{update|date=Nobyembre 2023}} {{unsourced|date=Nobyembre 2023}} }} Ito ay isang inkumpletong tala ng mga [[kompanya]] sa [[Pilipinas]]. ==Mga Kompanyang Eronautika== *[[Aviation Composite Technology]] ==Mga Airline== *[[Air Philippines]] *[[Zest Air]] *[[Cebu Pacific]] *[[Cebgo]] *[[Interisland Airlines]] *[[Laoag International Airlines]] *[[Philippine Airlines]] *[[South East Asian Airlines|South East Asian Airlines (Seair)]] ==Mga Damitan== *[[Golden ABC]] ('''Penshoppe''') *[[Suyen Corporation]] ('''Bench''') *[[Secosana]] ==Mga Pamilihan ng Aklat== *[[National Bookstore]] *[[Powerbooks]] *[[Goodwill Bookstore]] *[[Fully Booked]] ==Mga Bangko== *[[Al-Amanah Islamic Investment Bank of the Philippines]] (Islamic Bank) *[[Allied Bank]] *[[Asian Development Bank]] (ADB) *[[Asia United Bank]] *[[Asiatrust Bank]] *[[Banco de Oro Universal Bank]] (BDO Unibank) *[[Banco Filipino]] *[[Bangko ng Kapuluan ng Pilipinas]] (BPI) *[[Bangko ng Kapuluan ng Pilipinas]] (Landbank) *[[BPI Family Savings Bank]] *[[Centennial Savings Bank]] *[[Chinabank]] *[[Development Bank of the Philippines]] (DBP) *[[East West Banking Corporation]] *[[Equitable PCI Bank]] *[[Export and Industry Bank]] (Exportbank) *[[International Exchange Bank]] (iBank) *[[Manila Banking Corporation]] (Manilabank) *[[Metropolitan Bank and Trust Company]] (Metrobank) *[[Pambansang Bangko ng Pilipinas]] (PNB) *[[Philippine Bank of Communications]] (PBCOM) *[[Philippine Savings Bank]] (PSBank) *[[Philippine Veterans Bank]] (PVB) *[[Philtrust Bank]] *[[Planters Development Bank]] (Plantersbank) *[[Quedan Rural Credit and Guarantee Corporation]] (Quedancor) *[[Prudential Bank]] *[[Rizal Commercial Banking Corporation]] (RCBC) *[[Security Bank]] *[[Standard Chartered Bank]] *[[Union Bank of the Philippines]] (Unionbank) *[[United Coconut Planters Bank]] (UCPB) ==Mga Inumin== *[[Coca Cola Bottlers Philippines]] *[[Cosmos Bottling]] *[[Nutrilicious]] *[[Pepsi Cola Products Philippines]] *[[Tolman Manufacturing Inc.]] ==Konstruksiyon== *[[Philippine National Construction Corporation]] *[[DM Consunji, Inc.]] *[[EEI Corporation]] *[[EPD Construction]] ==Mga Elektroniko at Gamitang Elektroniko== *[[Concepcion Industries]] *[[DFNN Group of Companies]] ==Enerhiya== *[[National Power Corporation]] *[[Metro Manila Electric Company]] *[[Dagupan Electric Company]] *[[Batanes Electric Resources Corp.]] ==Tindahang Pagkain at Pagamot== *[[Mercury Drug]] *[[South Supermarkets]] *[[Generika Drugstore]] *[[The Generics Pharmacy]] ==Produksiyon ng Pagkain== *[[Asia Brewery]] *[[Edward Keller Phils Inc.]] *[[GenOSI, Inc.]] *[[Leslies Corporation]] *[[Mer-Nel's]] *[[Mix Plant, Inc.]] *[[Newly Weds Foods|Newly Weds Foods Phils]] *[[New Zealand Creamery, Inc.]] *[[Purechem Corporation|Purechem Corporation-Ferna]] *[[RFM Corporation]] *[[Universal Robina]] *[[Zenith Foods Corporation]]-[[Jollibee]] ==Serbisyong Pangkainan== ==Mga Merkansiang Heneral== *[[Crossings]] *[[Rustan's]] *[[SM Prime Holdings]] *[[Ayala Malls]] *[[Market! Market!]] *[[Robinson's Malls]] *[[Shangri-La Plaza]] *[[Ever Gotesco Malls]] *[[Uniwide]] *[[Fair Mart]] *[[Plaza Fair]] *[[Fair Center]] *[[Araneta Center]] *[[Unimart]] *[[Shopwise]] *[[Pricesmart]] ==Mga Hotel, Kasino, at Resort== *[[Manila Hotel]] *[[New World Renaissance]] *[[Crowne Plaza Manila]] *[[Holiday Inn Galleria]] *[[The Heritage Hotel Manila]] *[[Manila Diamond Hotel]] *[[Century Park Hotel]] *[[Dusit Hotel Nikko]] *[[The Peninsula Manila]] *[[Mandarin Oriental Manila]] *[[Edsa Shangri-la Manila]] *[[Makati Shangri-La Manila]] *[[Traders Hotel Manila]] *[[Pan Pacific Hotel Manila]] *[[Hyatt Hotel and Casino Manila]] *[[Hyatt Regency Hotel Manila]] *[[Sofitel Philippine Plaza]] *[[Grand Boulevard Hotel]] *[[Manila Pavilion Hotel]] *[[Philippine Amusement and Gaming Corporation]] (Pagcor) *[[Mactan Island Shangri-La Resort]] *[[Plantation Bay Resort]] *[[Cebu City Marriott Hotel]] *[[Marco Polo Hotel Davao]] *[[Waterfront Insular Hotel Davao]] ==Mga Kompanyang Naghahawak== *[[Ayala Corporation]] *[[Benpres Holdings]] *[[First Philippine Holdings]] *[[JG Summit Holdings]] *[[San Miguel Corporation]] (SMC) *[[SM Prime Holdings]] ==Mga Koreo, Pakete, and Dala-dalahan Hatid== *[[Airfreight 2100]] *[[Johnny Air Cargo]] ==Media== <!--alphabetically arranged po ito --> *[[ABS-CBN Broadcasting]] *[[Associated Broadcasting Company]] (ABC) *[[Business Mirror]] *[[Business World]] *[[GMA Network]] *[[Intercontinental Broadcasting Corporation]] (IBC) *[[Malaya]] *[[Manila Bulletin]] *[[Manila Standard Today]] *[[Manila Times]] *[[MTV Philippines]] *[[National Broadcasting Network]] (NBN) *[[Philippine Daily Inquirer]] *[[Philippine Star]] *[[Progressive Broadcasting Corporation]] (UNTV) *[[Radio Philippines Network]] (RPN) *[[Zoe Broadcasting Network]] ==Mga Sasakyan at Parte== *[[Ford Motor Company Philippines]] (Ford, Mazda) *[[Mitsubishi Motors Philippines Corporation]] *[[Toyota Motor Philippines Corporation]] *[[General Motors Automobiles Philippines Corporation]] (Chevrolet) *[[Nissan Motor Philippines Incorporated]] *[[Hyundai Asia Resources Incorporated]] *[[Isuzu Philippines Corporation]] *[[Viking Cars]] (Volvo) *[[PGA Cars]] (Audi, Porsche) *[[Honda Cars Philippines Incorporated]] *[[CATS Motors]] (Mercedes Benz, Chrysler, Dodge, Jeep) *[[Universal Motors Corporation]] *[[Columbian Motors Corporation]] *[[BMW Philippines Incorporated]] *[[Jaguar Philippines Corporation]] (Jaguar, Land Rover) *[[AutoFrance Philippines Incorporated]] (Peugeot) *[[Francisco Motors Corporation]] *[[Sarao Motor]] ==Mga Parmasiyutiko== *[[Interphil]] *[[Zuellig Pharma]] ==Mga Pamilihang Pampalakasan== *[[Toby's]] *[[Olympic Gold]] ==Telekomunikasyon== *[[Converge ICT Solutions]] *[[Globe Telecom]] *[[Philippine Long Distance Telephone Company]] (PLDT) *[[Digital Telecommunications Philippines]] (Digitel) *[[Pilipino Telephone Corporation]] (Piltel) ==Tabako== *[[Fortune Tobacco]] ==Iba Pang Mga Uri ng Pamilihan== *[[Banana Peel]] ('''mga tsinelas''') ==Mga Kagamitan: Gas, Kuryente, Tubig== *[[Manila Electric]] ('''Meralco''') *[[Manila Water]] *[[Maynilad Water Services]] ==Silipin din== *[[Ekonomiya ng Pilipinas]] *[[Tala ng mga kompanya]] *[[Pamilihang Sapi ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga kompanya sa Pilipinas|*]] ozililr6u8kxr7o1hmslgkfvwarn2dl 0 9992 2215415 2209894 2026-07-09T08:39:46Z ~2026-37929-56 163601 /* Mga Kolehiyo */ 2215415 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine city 2 | infoboxtitle = Lungsod ng Las Piñas | native_name = ᜎᜐ᜔ ᜉᜒᜈ᜔ᜌᜐ᜔ | sealfile = | image_skyline= Barangay Talon Las Pinas City Aerial Photo.jpg | caption = Mapa ng [[Kalakhang Maynila]] na nagpapakita ng lokasyon ng Las Piñas | region = [[Kalakhang Maynila|Pambansang Punong Rehiyon]] | districts = Mag-isang distrito ng Las Piñas | barangays = 20 | class = Unang klase; mataas na urbanisado | founded = 1797 | locatormapfile = {{PH wikidata|image_map}} | region = {{PH wikidata|region}} | website = [http://www.laspinascity.gov.ph www.laspinascity.gov.ph] | mayor = Imelda Aguilar | cityhood = 26 Marso 1997 | areakm2 = 41.54 | language = [[Wikang Tagalog|Tagalog]]<br>[[Taglish]] | coordinates = }} Ang '''Lungsod ng Las Piñas''' ay isang lungsod sa [[Kalakhang Maynila]] sa [[Pilipinas]]. Napapaligiran ito sa hilaga at hilagang-silangan ng [[Lungsod ng Parañaque]]; sa silangan at timog-silangan ng [[Lungsod ng Muntinlupa]]; sa timog ng Munisipalidad ng [[Imus, Cavite]]; sa timog-kanluran at kanluran ng Munisipalidad ng [[Bacoor, Cavite]]; at sa timog-kanluran ng [[Look ng Maynila]]. Pamahayan (residential) ang kalahati ng nasasakupan ng lupain samantalang pangkalakalan ''(commercial)'', industriyal at institusyunal ang natitirang kalahati. Binubuo ang kasalukuyang pisograpiya ng Las Piñas ng tatlong sona: [[Look ng Maynila]], ''Coastal Margin'' at ''Guadalupe Plateau''. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan. ==Mga barangay== Ang Las Pinas ay nahahati sa 20 barangay: ===Unang Distrito=== *Daniel Fajardo *Elias Aldana *Ilaya *Manuyo Uno *Manuyo Dos *Zapote *CAA-B.F. International *Pulanglupa Uno *Pulanglupa Dos *Pamplona Uno *Pamplona Tres ===Pangalawang Distrito=== *Almanza Uno *Almanza Dos *Pamplona Dos *Pilar Village *Talon Uno *Talon Dos *Talon Tres *Talon Cuatro *Talon Singko == Etimolohiya == Ang kuwento tungkol sa tunay na pinagmulan ng pangalan ng lungsod na "Las Piñas" ay may iba't ibang bersyon. Ayon sa isang kuwento, ang mga mangangalakal mula sa lalawigan ng Cavite at Batangas ay unang nagdala ng kanilang mga '''piña''' (Salitang Kastila para sa pinya) upang ibenta sa bayang ito bago ito ipamahagi sa mga kalapit na pamilihan.<ref>{{Cite web |last=Pransism |date=2011-11-04 |title=Back Trails: Las Piñas (Saint Joseph) Church: Home to the Bamboo Organ |url=https://pransisempilipinas.blogspot.com/2011/11/las-pinas-saint-joseph-church-home-to.html |access-date=2025-01-02 |website=Back Trails}}</ref> Samantala, isa pang bersyon ang nagsasabi na ang pangalan ay nagmula sa salitang '''"Las Peñas"''' (ang mga bato), na makikita sa pagkuha ng mga bato at adobe na ginamit sa pagtatayo ng mga gusali at tulay. Ang lumang kampana mula sa Simbahan ng Parokya ng San Jose na itinatag ni Padre Diego Cera ay nananatiling nakapreserba sa museo ng simbahan. May nakasulat sa kampana na: ''"Siendo cura del pueblo de Laspeñas el M.R.P. Padre Diego Cera se fundió este equilón año de 1820,"'' na nagpapakita na noong panahon pa ni Padre Diego Cera, ang unang kura paroko ng bayan, ang lugar ay tinawag na '''"Las Peñas"''' sa ilang panahon at kalaunan ay pinalitan ng pangalang '''"Las Piñas."''' [[Talaksan:Ph map laspinas.png|thumb|left|Mapa ng Las Piñas]] ==Demograpiko== {{Populasyon}} ==Edukasyon== Mayroong kabuuang 14 na kolehiyo, 21 pribadong hayskul, 18 pampublikong hayskul, at 22 elementarya na itinayo upang mapaunlakan ang lumalaking bilang ng mga mag-aaral bawat taon. Sa ngayon, mayroong 77 day care center na may mga programa sa pagpapakain sa 20 barangay sa loob ng Las Piñas. ===Mga Kolehiyo=== {| class="wikitable" |+ ! !Paaralan |- | |ABE International Business College - Las Piñas |- | |Bernardo College |- | |[[Centro Escolar Las Piñas]] |- | |Don Carlo Cavina School |- | |Dr. Filemon C. Aguilar Memorial College of Las Piñas-Talon Tres Campus * isang [[Mga lokal na kolehiyo at unibersidad (Pilipinas)|lokal na kolehiyo]] na nag-aalok ng [[Bachelor's degree]] sa [[Bachelor of Accountancy|Accountancy]] at [[Bachelor of Business Administration|Business Administration]] (na may mga major sa Marketing Management, Financial Management, at Human Resource Development Management). |- | |Dr. Filemon C. Aguilar Memorial College of Las Piñas-Pamplona Tres Campus (dating Dr. Filemon C. Aguilar Information Technology Training Institute o DFCAITTI) * isang [[Mga lokal na kolehiyo at unibersidad (Pilipinas)|lokal na kolehiyo]] na nag-aalok ng mga kurso sa diploma tulad ng Computer Programming, Visual Graphics Design, at Animations. Nag-aalok din ito ng [[Bachelor's degree]] sa [[Information system|Information System]] at [[Inhinyeriyang pangkompyuter]]. |- | |Paaralang Marino ng Mangangalakal ng Pilipinas |- | |AMA Computer College, Las Piñas |- | |[[STI College|STI College Las Piñas]] |- | |[[Saint Francis of Assisi College]] |- |[[File:SISC LOGO.png|100px]] |[[Southville International School and Colleges]] |- | |[[University of Perpetual Help System DALTA]] |- | |International Electronics and Technical Institute - Las Piñas |- | |[[Southville International School na kaakibat ng mga Dayuhang Unibersidad]] |- | |[[Pamantasang Pambansa]] |} * ===Mga pampublikong hayskul=== *[[Pambansang Mataas na Paaralang Agham ng Lungsod ng Las Piñas]] *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas - Almanza Uno *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Verdant *Pambansang Mataas na Paaralang Equitable Village (dating Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Equitable Village Annex II) *Pambansang Mataas na Paaralang Talon Village (dating Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Talon Village Annex II) *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas North- Vergonville Subd., PulanLupa Dos *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas – Gatchalian Annex *Pambansang Mataas na Paaralang Teknikal-Bokasyonal ng Lungsod ng Las Piñas (dating Rizal Experimental Station at Pilot School of Cottage Industries – Las Piñas) *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – Doña Josefa Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – Talon Dos Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – CAA Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City Mataas na Paaralan – Kampus ng Manuyo *Pambansang Mataas na Paaralan ng Las Piñas – Mataas na Paaralan *Pambansang Mataas na Paaralan ng CAA - Pangunahing Paaralan *Pambansang Mataas na Paaralan ng CAA – Annex *Pambansang Mataas na Paaralan ng Golden Acres *Pambansang Mataas na Paaralan ng Las Piñas North *Pambansang Mataas na Paaralan ng Lydia Aguilar (Mataas na Paaralan ng T.S. Cruz) ===Mga pampublikong hayskul=== *[[Pambansang Mataas na Paaralang Agham ng Lungsod ng Las Piñas]] *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas - Almanza Uno *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Verdant *Pambansang Mataas na Paaralang Equitable Village (dating Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Equitable Village Annex II) *Pambansang Mataas na Paaralang Talon Village (dating Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Talon Village Annex II) *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas North- Vergonville Subd., PulanLupa Dos *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas – Gatchalian Annex *Pambansang Mataas na Paaralang Teknikal-Bokasyonal ng Lungsod ng Las Piñas (dating Rizal Experimental Station at Pilot School of Cottage Industries – Las Piñas) *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – Doña Josefa Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – Talon Dos Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – CAA Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City Mataas na Paaralan – Kampus ng Manuyo *Pambansang Mataas na Paaralan ng Las Piñas – Mataas na Paaralan *Pambansang Mataas na Paaralan ng CAA - Pangunahing Paaralan *Pambansang Mataas na Paaralan ng CAA – Annex *Pambansang Mataas na Paaralan ng Golden Acres *Pambansang Mataas na Paaralan ng Las Piñas North *Pambansang Mataas na Paaralan ng Lydia Aguilar (Mataas na Paaralan ng T.S. Cruz) nnigga ==Transportasyon== ===Riles=== Ang Las Piñas ay bahagi ng ruta ng pagpapalawig ng [[Manila Light Rail Transit System Line 1|LRT Line 1]], ang South Extension Project.<ref name=":0">{{Banggitin ang balita|url=https://www.philstar.com/business/2019/04/24/1911966/start-lrt-1-extension-moved-may|title=Inilipat ang simula ng pagpapalawig ng LRT-1 sa Mayo|work=The Philippine Star|access-date=Hulyo 29, 2019}}</ref> Opisyal na nagsimula ang aktwal na konstruksyon noong Martes, Mayo 7, 2019<ref>{{Banggitin ang balita|url=https://www.abs-cbn.com/business/05/07/19/construction-on-lrt-1-extension-to-cavite-starts|title=Konstruksyon sa pagpapalawig ng LRT-1 patungong Cavite starts|last=Manabat|first=Jacque|work=ABS-CBN News|access-date=Hulyo 29, 2019}}</ref> dahil ang [[Right-of-way (access sa ari-arian)|Right-of-way]] ay "malaya at walang mga sagabal." Kapag ito ay ganap nang gumagana, ang Las Piñas ay paglilingkuran ng LRT Line 1 sa pamamagitan ng [[Las Piñas station]] at [[Zapote station]].<ref name=":0" /> {{mula noong|2025|01|05|df=US}}, ang phase 1 ay 100% nang kumpleto.<ref>{{Cite web |title=LRT-1 Cavite Extension Magsisimula na ang operasyon ng Phase 1 sa komersyo ｜ Kung Saan Kami Nagtatrabaho - JICA |url=https://www.jica.go.jp/english/overseas/philippine/information/press/2024/1555457_53492.html |access-date=2025-01-05 |website=www.jica.go.jp |language=en}}</ref> Inihayag ng Executive Assistant ng Department of Transportation na si Jonathan Gesmundo ang matagumpay na pagkumpleto ng Phase 1 ng LRT-1 Cavite Extension. Dahil sa mahalagang pangyayaring ito, walong bagong istasyon ang nadagdag sa kasalukuyang 20 istasyon, na lubos na nagpapahusay sa network ng transportasyon. Sa hinaharap, kinumpirma ng Kagawaran ng Transportasyon na ang trabaho sa Phase 2 at 3 ng LRT-1 Cavite Extension ay umuusad. Inaasahang lalo pang palalawakin ng mga kasunod na yugtong ito ang linya at mapapabuti ang mga serbisyo ng transit sa rehiyon, at ang mga operasyon ay nakatakdang magsimula sa 2031. ===Network ng kalsada=== [[File:Ph map laspinas.png|thumb|Mapa ng Las Piñas]]Ang network ng kalsada ng Las Piñas ay radial ang katangian, at pangunahing nakasalalay sa [[Alabang–Zapote Road]] (N411), na nagsisilbing gulugod ng network ng kalsada ng lungsod. Ang [[Manila-Cavite Expressway]] (dating Coastal Road, at may bilang na E3), isang toll expressway na nagsisilbing pangunahing ruta ng trapiko patungong [[Maynila]]. Ang [[Daang Hari Road|Daang Hari]], na malapit sa hangganan ng [[Muntinlupa]], at ang [[Aguinaldo Highway]] (N62) ang mga pangunahing ruta ng trapiko patungong [[Cavite]]. Ang [[Muntinlupa-Cavite Expressway]] (MCX), na patungo sa [[South Luzon Expressway]], ay nagdadagdag sa Daang Hari bilang alternatibo sa masikip na Alabang-Zapote Road sa ibabaw ng [[Alabang]] at [[Ayala Alabang]] sa Muntinlupa. Ang network ng kalsada sa Las Piñas ay dumaranas ng [[pagsisikip ng trapiko|pagsisikip ng trapiko]], lalo na sa pangunahing arterya, ang Alabang-Zapote Road, na nagdadala ng mahigit 70,000 sasakyan araw-araw noong 2016. Ang pampublikong transportasyon, tulad ng mga bus at jeepney, ay pumupuno sa Alabang-Zapote Road, kaya naman nagdudulot ito ng karagdagang pagsisikip. Nagpetisyon ang pamahalaang lungsod sa [[Land Transportation Franchising and Regulatory Board]] (LTFRB) na suspindihin ang pag-isyu ng mga prangkisa sa mga ruta ng bus at jeepney na gumagamit ng Alabang-Zapote Road. Ang network ng Las Piñas Friendship Route ay nagsisilbing alternatibong ruta sa mga rutang masikip, ngunit kailangang kumuha at magpakita ng sticker ang mga motorista sa kanilang sasakyan upang magamit ang mga rutang ito, dahil karamihan sa mga kalsada ng network ay matatagpuan sa mga pribadong subdibisyon ([[Gated community|mga gated community]]), tulad ng [[BF Homes]], Pilar Village, at BF Resort. ===Pampublikong transportasyon=== Ang mga jeepney at bus ang bumubuo sa pangunahing sistema ng pampublikong transportasyon, at karamihan sa kanilang mga ruta ay sumusunod sa Alabang-Zapote Road. Karamihan sa mga jeepney na dumadaan sa Las Piñas ay naglalakbay sa pagitan ng Alabang at Zapote, sa loob ng lungsod, o [[Baclaran]], sa Parañaque. Ang mga bus ay karaniwang bumubuo ng mga ruta sa pagitan ng Alabang o [[SM Southmall]] at mga destinasyon sa Maynila. Ang mga bus at jeepney ang sinisisi sa lumalalang pagsisikip sa Alabang-Zapote Road. == Mga kilalang tao == * [[Amani Aguinaldo]], [[Pambansang koponan ng football ng Pilipinas]] *[[Kevin Alas]], [[Philippine Basketball Association|PBA]] player na kasalukuyang naglalaro para sa [[NLEX Road Warriors]] at dating miyembro ng [[Gilas Pilipinas]] *[[Zara Aldana]] o Zephorah Aldana Mayon, [[Mutya ng Pilipinas 2007]] Asia Pacific International at dating kasambahay ng ''[[Pinoy Big Brother: Celebrity Edition 2]]'' *[[Raymond Bagatsing]], artista *[[Awra Briguela|McNeal (Awra) Briguela]], child actor as seen on ''[[Ang Probinsyano]]'' *[[Ely Buendia]], songwriter, vocalist at gitarista ng ''[[Eraserheads]]'', ''[[Pupil (band)|Pupil]]'', ''[[Oktaves]]'' at ''[[Apartel]]'' *[[Sef Cadayona]], aktor at mananayaw *[[Rayver Cruz]], aktor at host *[[Rodjun Cruz]], aktor at mananayaw *[[Tirso Cruz III]], artista *[[Jen Da Silva]], model, dancer bilang bahagi ng 26K girls ng ''[[Kapamilya, Deal or No Deal]]'' at dating kasambahay ng ''[[Pinoy Big Brother: Celebrity Edition 2]]'' * [[Anjo Damiles]], artista *[[Ranidel de Ocampo]], dating [[Philippine Basketball Association|PBA]] player, dating miyembro ng [[Gilas Pilipinas]], at kasalukuyang assistant coach ng [[TNT Tropang 5G]] *[[Mr. Fu]], radio jock, komedyante at host *[[Michelle Gavagan]], [[Miss Philippines Earth 2011|Miss Philippines Fire 2011]] *[[Enrique Gil]], artista ng ABS-CBN *[[Nikki Gil]], mang-aawit, aktres, TV host at dating MYX VJ *[[Allan K.]], co-host ng ''[[Eat Bulaga]]'' *[[Pauleen Luna]], aktres *[[Yasser Marta]], aktor at TV host *[[Pol Medina Jr.]], awtor ng ''[[Pugad Baboy]]'' *[[Jennylyn Mercado]], aktres at mang-aawit *[[Iwa Moto]], aktres *[[Sitti Navarro]], mang-aawit ng [[bossa nova]] *[[Amy Perez]], aktres, host at radio anchor * [[Quest (mang-aawit)|Quest]], mang-aawit ng R&B *[[Rox Santos]], manunulat ng kanta *[[Ashley Sarmiento]], artista, modelo at influencer sa social media *[[Kai Sotto]], miyembro ng Philippine men's basketball team [[Gilas Pilipinas]] *[[Zack Tabudlo]], mang-aawit-songwriter *[[Keb Cuevas]], environmentalist at dating [[Rappler]] na mamamahayag ==Mga sanggunian == {{Reflist}} ==Mga Kawing Panlabas== *[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }} {{Metro Manila}} {{Roxas Boulevard}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas|Las Pinas]] [[Kategorya:Mga lungsod sa Kalakhang Maynila]] {{pilipinas-stub}} 52lm39no5b51i9ql26ritwp22heh8a6 2215416 2215415 2026-07-09T08:41:41Z ~2026-37929-56 163601 /* Riles */ 2215416 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine city 2 | infoboxtitle = Lungsod ng Las Piñas | native_name = ᜎᜐ᜔ ᜉᜒᜈ᜔ᜌᜐ᜔ | sealfile = | image_skyline= Barangay Talon Las Pinas City Aerial Photo.jpg | caption = Mapa ng [[Kalakhang Maynila]] na nagpapakita ng lokasyon ng Las Piñas | region = [[Kalakhang Maynila|Pambansang Punong Rehiyon]] | districts = Mag-isang distrito ng Las Piñas | barangays = 20 | class = Unang klase; mataas na urbanisado | founded = 1797 | locatormapfile = {{PH wikidata|image_map}} | region = {{PH wikidata|region}} | website = [http://www.laspinascity.gov.ph www.laspinascity.gov.ph] | mayor = Imelda Aguilar | cityhood = 26 Marso 1997 | areakm2 = 41.54 | language = [[Wikang Tagalog|Tagalog]]<br>[[Taglish]] | coordinates = }} Ang '''Lungsod ng Las Piñas''' ay isang lungsod sa [[Kalakhang Maynila]] sa [[Pilipinas]]. Napapaligiran ito sa hilaga at hilagang-silangan ng [[Lungsod ng Parañaque]]; sa silangan at timog-silangan ng [[Lungsod ng Muntinlupa]]; sa timog ng Munisipalidad ng [[Imus, Cavite]]; sa timog-kanluran at kanluran ng Munisipalidad ng [[Bacoor, Cavite]]; at sa timog-kanluran ng [[Look ng Maynila]]. Pamahayan (residential) ang kalahati ng nasasakupan ng lupain samantalang pangkalakalan ''(commercial)'', industriyal at institusyunal ang natitirang kalahati. Binubuo ang kasalukuyang pisograpiya ng Las Piñas ng tatlong sona: [[Look ng Maynila]], ''Coastal Margin'' at ''Guadalupe Plateau''. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan. ==Mga barangay== Ang Las Pinas ay nahahati sa 20 barangay: ===Unang Distrito=== *Daniel Fajardo *Elias Aldana *Ilaya *Manuyo Uno *Manuyo Dos *Zapote *CAA-B.F. International *Pulanglupa Uno *Pulanglupa Dos *Pamplona Uno *Pamplona Tres ===Pangalawang Distrito=== *Almanza Uno *Almanza Dos *Pamplona Dos *Pilar Village *Talon Uno *Talon Dos *Talon Tres *Talon Cuatro *Talon Singko == Etimolohiya == Ang kuwento tungkol sa tunay na pinagmulan ng pangalan ng lungsod na "Las Piñas" ay may iba't ibang bersyon. Ayon sa isang kuwento, ang mga mangangalakal mula sa lalawigan ng Cavite at Batangas ay unang nagdala ng kanilang mga '''piña''' (Salitang Kastila para sa pinya) upang ibenta sa bayang ito bago ito ipamahagi sa mga kalapit na pamilihan.<ref>{{Cite web |last=Pransism |date=2011-11-04 |title=Back Trails: Las Piñas (Saint Joseph) Church: Home to the Bamboo Organ |url=https://pransisempilipinas.blogspot.com/2011/11/las-pinas-saint-joseph-church-home-to.html |access-date=2025-01-02 |website=Back Trails}}</ref> Samantala, isa pang bersyon ang nagsasabi na ang pangalan ay nagmula sa salitang '''"Las Peñas"''' (ang mga bato), na makikita sa pagkuha ng mga bato at adobe na ginamit sa pagtatayo ng mga gusali at tulay. Ang lumang kampana mula sa Simbahan ng Parokya ng San Jose na itinatag ni Padre Diego Cera ay nananatiling nakapreserba sa museo ng simbahan. May nakasulat sa kampana na: ''"Siendo cura del pueblo de Laspeñas el M.R.P. Padre Diego Cera se fundió este equilón año de 1820,"'' na nagpapakita na noong panahon pa ni Padre Diego Cera, ang unang kura paroko ng bayan, ang lugar ay tinawag na '''"Las Peñas"''' sa ilang panahon at kalaunan ay pinalitan ng pangalang '''"Las Piñas."''' [[Talaksan:Ph map laspinas.png|thumb|left|Mapa ng Las Piñas]] ==Demograpiko== {{Populasyon}} ==Edukasyon== Mayroong kabuuang 14 na kolehiyo, 21 pribadong hayskul, 18 pampublikong hayskul, at 22 elementarya na itinayo upang mapaunlakan ang lumalaking bilang ng mga mag-aaral bawat taon. Sa ngayon, mayroong 77 day care center na may mga programa sa pagpapakain sa 20 barangay sa loob ng Las Piñas. ===Mga Kolehiyo=== {| class="wikitable" |+ ! !Paaralan |- | |ABE International Business College - Las Piñas |- | |Bernardo College |- | |[[Centro Escolar Las Piñas]] |- | |Don Carlo Cavina School |- | |Dr. Filemon C. Aguilar Memorial College of Las Piñas-Talon Tres Campus * isang [[Mga lokal na kolehiyo at unibersidad (Pilipinas)|lokal na kolehiyo]] na nag-aalok ng [[Bachelor's degree]] sa [[Bachelor of Accountancy|Accountancy]] at [[Bachelor of Business Administration|Business Administration]] (na may mga major sa Marketing Management, Financial Management, at Human Resource Development Management). |- | |Dr. Filemon C. Aguilar Memorial College of Las Piñas-Pamplona Tres Campus (dating Dr. Filemon C. Aguilar Information Technology Training Institute o DFCAITTI) * isang [[Mga lokal na kolehiyo at unibersidad (Pilipinas)|lokal na kolehiyo]] na nag-aalok ng mga kurso sa diploma tulad ng Computer Programming, Visual Graphics Design, at Animations. Nag-aalok din ito ng [[Bachelor's degree]] sa [[Information system|Information System]] at [[Inhinyeriyang pangkompyuter]]. |- | |Paaralang Marino ng Mangangalakal ng Pilipinas |- | |AMA Computer College, Las Piñas |- | |[[STI College|STI College Las Piñas]] |- | |[[Saint Francis of Assisi College]] |- |[[File:SISC LOGO.png|100px]] |[[Southville International School and Colleges]] |- | |[[University of Perpetual Help System DALTA]] |- | |International Electronics and Technical Institute - Las Piñas |- | |[[Southville International School na kaakibat ng mga Dayuhang Unibersidad]] |- | |[[Pamantasang Pambansa]] |} * ===Mga pampublikong hayskul=== *[[Pambansang Mataas na Paaralang Agham ng Lungsod ng Las Piñas]] *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas - Almanza Uno *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Verdant *Pambansang Mataas na Paaralang Equitable Village (dating Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Equitable Village Annex II) *Pambansang Mataas na Paaralang Talon Village (dating Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Talon Village Annex II) *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas North- Vergonville Subd., PulanLupa Dos *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas – Gatchalian Annex *Pambansang Mataas na Paaralang Teknikal-Bokasyonal ng Lungsod ng Las Piñas (dating Rizal Experimental Station at Pilot School of Cottage Industries – Las Piñas) *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – Doña Josefa Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – Talon Dos Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – CAA Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City Mataas na Paaralan – Kampus ng Manuyo *Pambansang Mataas na Paaralan ng Las Piñas – Mataas na Paaralan *Pambansang Mataas na Paaralan ng CAA - Pangunahing Paaralan *Pambansang Mataas na Paaralan ng CAA – Annex *Pambansang Mataas na Paaralan ng Golden Acres *Pambansang Mataas na Paaralan ng Las Piñas North *Pambansang Mataas na Paaralan ng Lydia Aguilar (Mataas na Paaralan ng T.S. Cruz) ===Mga pampublikong hayskul=== *[[Pambansang Mataas na Paaralang Agham ng Lungsod ng Las Piñas]] *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas - Almanza Uno *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Verdant *Pambansang Mataas na Paaralang Equitable Village (dating Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Equitable Village Annex II) *Pambansang Mataas na Paaralang Talon Village (dating Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Talon Village Annex II) *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas North- Vergonville Subd., PulanLupa Dos *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas – Gatchalian Annex *Pambansang Mataas na Paaralang Teknikal-Bokasyonal ng Lungsod ng Las Piñas (dating Rizal Experimental Station at Pilot School of Cottage Industries – Las Piñas) *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – Doña Josefa Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – Talon Dos Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – CAA Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City Mataas na Paaralan – Kampus ng Manuyo *Pambansang Mataas na Paaralan ng Las Piñas – Mataas na Paaralan *Pambansang Mataas na Paaralan ng CAA - Pangunahing Paaralan *Pambansang Mataas na Paaralan ng CAA – Annex *Pambansang Mataas na Paaralan ng Golden Acres *Pambansang Mataas na Paaralan ng Las Piñas North *Pambansang Mataas na Paaralan ng Lydia Aguilar (Mataas na Paaralan ng T.S. Cruz) nnigga ==Transportasyon== ===Riles=== Ang Las Piñas ay bahagi ng ruta ng pagpapalawig ng [[Manila Light Rail Transit System Line 1|LRT Line 1]], ang South Extension Project.<ref name=":0">{{Banggitin ang balita|url=https://www.philstar.com/business/2019/04/24/1911966/start-lrt-1-extension-moved-may|title=Inilipat ang simula ng pagpapalawig ng LRT-1 sa Mayo|work=The Philippine Star|access-date=Hulyo 29, 2019}}</ref> Opisyal na nagsimula ang aktwal na konstruksyon noong Martes, Mayo 7, 2019<ref>{{Banggitin ang balita|url=https://www.abs-cbn.com/business/05/07/19/construction-on-lrt-1-extension-to-cavite-starts|title=Konstruksyon sa pagpapalawig ng LRT-1 patungong Cavite starts|last=Manabat|first=Jacque|work=ABS-CBN News|access-date=Hulyo 29, 2019}}</ref> dahil ang [[Right-of-way (access sa ari-arian)|Right-of-way]] ay "malaya at walang mga sagabal." Kapag ito ay ganap nang gumagana, ang Las Piñas ay paglilingkuran ng LRT Line 1 sa pamamagitan ng [[Estasyon ng Las Piñas]] at [[Estasyon ng Zapote]].<ref name=":0" /> {{mula noong|2025|01|05|df=US}}, ang phase 1 ay 100% nang kumpleto.<ref>{{Cite web |title=LRT-1 Cavite Extension Magsisimula na ang operasyon ng Phase 1 sa komersyo ｜ Kung Saan Kami Nagtatrabaho - JICA |url=https://www.jica.go.jp/english/overseas/philippine/information/press/2024/1555457_53492.html |access-date=2025-01-05 |website=www.jica.go.jp |language=en}}</ref> Inihayag ng Executive Assistant ng Department of Transportation na si Jonathan Gesmundo ang matagumpay na pagkumpleto ng Phase 1 ng LRT-1 Cavite Extension. Dahil sa mahalagang pangyayaring ito, walong bagong istasyon ang nadagdag sa kasalukuyang 20 istasyon, na lubos na nagpapahusay sa network ng transportasyon. Sa hinaharap, kinumpirma ng Kagawaran ng Transportasyon na ang trabaho sa Phase 2 at 3 ng LRT-1 Cavite Extension ay umuusad. Inaasahang lalo pang palalawakin ng mga kasunod na yugtong ito ang linya at mapapabuti ang mga serbisyo ng transit sa rehiyon, at ang mga operasyon ay nakatakdang magsimula sa 2031. ===Network ng kalsada=== [[File:Ph map laspinas.png|thumb|Mapa ng Las Piñas]]Ang network ng kalsada ng Las Piñas ay radial ang katangian, at pangunahing nakasalalay sa [[Alabang–Zapote Road]] (N411), na nagsisilbing gulugod ng network ng kalsada ng lungsod. Ang [[Manila-Cavite Expressway]] (dating Coastal Road, at may bilang na E3), isang toll expressway na nagsisilbing pangunahing ruta ng trapiko patungong [[Maynila]]. Ang [[Daang Hari Road|Daang Hari]], na malapit sa hangganan ng [[Muntinlupa]], at ang [[Aguinaldo Highway]] (N62) ang mga pangunahing ruta ng trapiko patungong [[Cavite]]. Ang [[Muntinlupa-Cavite Expressway]] (MCX), na patungo sa [[South Luzon Expressway]], ay nagdadagdag sa Daang Hari bilang alternatibo sa masikip na Alabang-Zapote Road sa ibabaw ng [[Alabang]] at [[Ayala Alabang]] sa Muntinlupa. Ang network ng kalsada sa Las Piñas ay dumaranas ng [[pagsisikip ng trapiko|pagsisikip ng trapiko]], lalo na sa pangunahing arterya, ang Alabang-Zapote Road, na nagdadala ng mahigit 70,000 sasakyan araw-araw noong 2016. Ang pampublikong transportasyon, tulad ng mga bus at jeepney, ay pumupuno sa Alabang-Zapote Road, kaya naman nagdudulot ito ng karagdagang pagsisikip. Nagpetisyon ang pamahalaang lungsod sa [[Land Transportation Franchising and Regulatory Board]] (LTFRB) na suspindihin ang pag-isyu ng mga prangkisa sa mga ruta ng bus at jeepney na gumagamit ng Alabang-Zapote Road. Ang network ng Las Piñas Friendship Route ay nagsisilbing alternatibong ruta sa mga rutang masikip, ngunit kailangang kumuha at magpakita ng sticker ang mga motorista sa kanilang sasakyan upang magamit ang mga rutang ito, dahil karamihan sa mga kalsada ng network ay matatagpuan sa mga pribadong subdibisyon ([[Gated community|mga gated community]]), tulad ng [[BF Homes]], Pilar Village, at BF Resort. ===Pampublikong transportasyon=== Ang mga jeepney at bus ang bumubuo sa pangunahing sistema ng pampublikong transportasyon, at karamihan sa kanilang mga ruta ay sumusunod sa Alabang-Zapote Road. Karamihan sa mga jeepney na dumadaan sa Las Piñas ay naglalakbay sa pagitan ng Alabang at Zapote, sa loob ng lungsod, o [[Baclaran]], sa Parañaque. Ang mga bus ay karaniwang bumubuo ng mga ruta sa pagitan ng Alabang o [[SM Southmall]] at mga destinasyon sa Maynila. Ang mga bus at jeepney ang sinisisi sa lumalalang pagsisikip sa Alabang-Zapote Road. == Mga kilalang tao == * [[Amani Aguinaldo]], [[Pambansang koponan ng football ng Pilipinas]] *[[Kevin Alas]], [[Philippine Basketball Association|PBA]] player na kasalukuyang naglalaro para sa [[NLEX Road Warriors]] at dating miyembro ng [[Gilas Pilipinas]] *[[Zara Aldana]] o Zephorah Aldana Mayon, [[Mutya ng Pilipinas 2007]] Asia Pacific International at dating kasambahay ng ''[[Pinoy Big Brother: Celebrity Edition 2]]'' *[[Raymond Bagatsing]], artista *[[Awra Briguela|McNeal (Awra) Briguela]], child actor as seen on ''[[Ang Probinsyano]]'' *[[Ely Buendia]], songwriter, vocalist at gitarista ng ''[[Eraserheads]]'', ''[[Pupil (band)|Pupil]]'', ''[[Oktaves]]'' at ''[[Apartel]]'' *[[Sef Cadayona]], aktor at mananayaw *[[Rayver Cruz]], aktor at host *[[Rodjun Cruz]], aktor at mananayaw *[[Tirso Cruz III]], artista *[[Jen Da Silva]], model, dancer bilang bahagi ng 26K girls ng ''[[Kapamilya, Deal or No Deal]]'' at dating kasambahay ng ''[[Pinoy Big Brother: Celebrity Edition 2]]'' * [[Anjo Damiles]], artista *[[Ranidel de Ocampo]], dating [[Philippine Basketball Association|PBA]] player, dating miyembro ng [[Gilas Pilipinas]], at kasalukuyang assistant coach ng [[TNT Tropang 5G]] *[[Mr. Fu]], radio jock, komedyante at host *[[Michelle Gavagan]], [[Miss Philippines Earth 2011|Miss Philippines Fire 2011]] *[[Enrique Gil]], artista ng ABS-CBN *[[Nikki Gil]], mang-aawit, aktres, TV host at dating MYX VJ *[[Allan K.]], co-host ng ''[[Eat Bulaga]]'' *[[Pauleen Luna]], aktres *[[Yasser Marta]], aktor at TV host *[[Pol Medina Jr.]], awtor ng ''[[Pugad Baboy]]'' *[[Jennylyn Mercado]], aktres at mang-aawit *[[Iwa Moto]], aktres *[[Sitti Navarro]], mang-aawit ng [[bossa nova]] *[[Amy Perez]], aktres, host at radio anchor * [[Quest (mang-aawit)|Quest]], mang-aawit ng R&B *[[Rox Santos]], manunulat ng kanta *[[Ashley Sarmiento]], artista, modelo at influencer sa social media *[[Kai Sotto]], miyembro ng Philippine men's basketball team [[Gilas Pilipinas]] *[[Zack Tabudlo]], mang-aawit-songwriter *[[Keb Cuevas]], environmentalist at dating [[Rappler]] na mamamahayag ==Mga sanggunian == {{Reflist}} ==Mga Kawing Panlabas== *[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }} {{Metro Manila}} {{Roxas Boulevard}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas|Las Pinas]] [[Kategorya:Mga lungsod sa Kalakhang Maynila]] {{pilipinas-stub}} lscgmlkbog2xa1ht5k5x5yv2u932w94 2215418 2215416 2026-07-09T08:45:24Z ~2026-37929-56 163601 /* Network ng kalsada */ 2215418 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine city 2 | infoboxtitle = Lungsod ng Las Piñas | native_name = ᜎᜐ᜔ ᜉᜒᜈ᜔ᜌᜐ᜔ | sealfile = | image_skyline= Barangay Talon Las Pinas City Aerial Photo.jpg | caption = Mapa ng [[Kalakhang Maynila]] na nagpapakita ng lokasyon ng Las Piñas | region = [[Kalakhang Maynila|Pambansang Punong Rehiyon]] | districts = Mag-isang distrito ng Las Piñas | barangays = 20 | class = Unang klase; mataas na urbanisado | founded = 1797 | locatormapfile = {{PH wikidata|image_map}} | region = {{PH wikidata|region}} | website = [http://www.laspinascity.gov.ph www.laspinascity.gov.ph] | mayor = Imelda Aguilar | cityhood = 26 Marso 1997 | areakm2 = 41.54 | language = [[Wikang Tagalog|Tagalog]]<br>[[Taglish]] | coordinates = }} Ang '''Lungsod ng Las Piñas''' ay isang lungsod sa [[Kalakhang Maynila]] sa [[Pilipinas]]. Napapaligiran ito sa hilaga at hilagang-silangan ng [[Lungsod ng Parañaque]]; sa silangan at timog-silangan ng [[Lungsod ng Muntinlupa]]; sa timog ng Munisipalidad ng [[Imus, Cavite]]; sa timog-kanluran at kanluran ng Munisipalidad ng [[Bacoor, Cavite]]; at sa timog-kanluran ng [[Look ng Maynila]]. Pamahayan (residential) ang kalahati ng nasasakupan ng lupain samantalang pangkalakalan ''(commercial)'', industriyal at institusyunal ang natitirang kalahati. Binubuo ang kasalukuyang pisograpiya ng Las Piñas ng tatlong sona: [[Look ng Maynila]], ''Coastal Margin'' at ''Guadalupe Plateau''. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan. ==Mga barangay== Ang Las Pinas ay nahahati sa 20 barangay: ===Unang Distrito=== *Daniel Fajardo *Elias Aldana *Ilaya *Manuyo Uno *Manuyo Dos *Zapote *CAA-B.F. International *Pulanglupa Uno *Pulanglupa Dos *Pamplona Uno *Pamplona Tres ===Pangalawang Distrito=== *Almanza Uno *Almanza Dos *Pamplona Dos *Pilar Village *Talon Uno *Talon Dos *Talon Tres *Talon Cuatro *Talon Singko == Etimolohiya == Ang kuwento tungkol sa tunay na pinagmulan ng pangalan ng lungsod na "Las Piñas" ay may iba't ibang bersyon. Ayon sa isang kuwento, ang mga mangangalakal mula sa lalawigan ng Cavite at Batangas ay unang nagdala ng kanilang mga '''piña''' (Salitang Kastila para sa pinya) upang ibenta sa bayang ito bago ito ipamahagi sa mga kalapit na pamilihan.<ref>{{Cite web |last=Pransism |date=2011-11-04 |title=Back Trails: Las Piñas (Saint Joseph) Church: Home to the Bamboo Organ |url=https://pransisempilipinas.blogspot.com/2011/11/las-pinas-saint-joseph-church-home-to.html |access-date=2025-01-02 |website=Back Trails}}</ref> Samantala, isa pang bersyon ang nagsasabi na ang pangalan ay nagmula sa salitang '''"Las Peñas"''' (ang mga bato), na makikita sa pagkuha ng mga bato at adobe na ginamit sa pagtatayo ng mga gusali at tulay. Ang lumang kampana mula sa Simbahan ng Parokya ng San Jose na itinatag ni Padre Diego Cera ay nananatiling nakapreserba sa museo ng simbahan. May nakasulat sa kampana na: ''"Siendo cura del pueblo de Laspeñas el M.R.P. Padre Diego Cera se fundió este equilón año de 1820,"'' na nagpapakita na noong panahon pa ni Padre Diego Cera, ang unang kura paroko ng bayan, ang lugar ay tinawag na '''"Las Peñas"''' sa ilang panahon at kalaunan ay pinalitan ng pangalang '''"Las Piñas."''' [[Talaksan:Ph map laspinas.png|thumb|left|Mapa ng Las Piñas]] ==Demograpiko== {{Populasyon}} ==Edukasyon== Mayroong kabuuang 14 na kolehiyo, 21 pribadong hayskul, 18 pampublikong hayskul, at 22 elementarya na itinayo upang mapaunlakan ang lumalaking bilang ng mga mag-aaral bawat taon. Sa ngayon, mayroong 77 day care center na may mga programa sa pagpapakain sa 20 barangay sa loob ng Las Piñas. ===Mga Kolehiyo=== {| class="wikitable" |+ ! !Paaralan |- | |ABE International Business College - Las Piñas |- | |Bernardo College |- | |[[Centro Escolar Las Piñas]] |- | |Don Carlo Cavina School |- | |Dr. Filemon C. Aguilar Memorial College of Las Piñas-Talon Tres Campus * isang [[Mga lokal na kolehiyo at unibersidad (Pilipinas)|lokal na kolehiyo]] na nag-aalok ng [[Bachelor's degree]] sa [[Bachelor of Accountancy|Accountancy]] at [[Bachelor of Business Administration|Business Administration]] (na may mga major sa Marketing Management, Financial Management, at Human Resource Development Management). |- | |Dr. Filemon C. Aguilar Memorial College of Las Piñas-Pamplona Tres Campus (dating Dr. Filemon C. Aguilar Information Technology Training Institute o DFCAITTI) * isang [[Mga lokal na kolehiyo at unibersidad (Pilipinas)|lokal na kolehiyo]] na nag-aalok ng mga kurso sa diploma tulad ng Computer Programming, Visual Graphics Design, at Animations. Nag-aalok din ito ng [[Bachelor's degree]] sa [[Information system|Information System]] at [[Inhinyeriyang pangkompyuter]]. |- | |Paaralang Marino ng Mangangalakal ng Pilipinas |- | |AMA Computer College, Las Piñas |- | |[[STI College|STI College Las Piñas]] |- | |[[Saint Francis of Assisi College]] |- |[[File:SISC LOGO.png|100px]] |[[Southville International School and Colleges]] |- | |[[University of Perpetual Help System DALTA]] |- | |International Electronics and Technical Institute - Las Piñas |- | |[[Southville International School na kaakibat ng mga Dayuhang Unibersidad]] |- | |[[Pamantasang Pambansa]] |} * ===Mga pampublikong hayskul=== *[[Pambansang Mataas na Paaralang Agham ng Lungsod ng Las Piñas]] *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas - Almanza Uno *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Verdant *Pambansang Mataas na Paaralang Equitable Village (dating Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Equitable Village Annex II) *Pambansang Mataas na Paaralang Talon Village (dating Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Talon Village Annex II) *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas North- Vergonville Subd., PulanLupa Dos *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas – Gatchalian Annex *Pambansang Mataas na Paaralang Teknikal-Bokasyonal ng Lungsod ng Las Piñas (dating Rizal Experimental Station at Pilot School of Cottage Industries – Las Piñas) *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – Doña Josefa Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – Talon Dos Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – CAA Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City Mataas na Paaralan – Kampus ng Manuyo *Pambansang Mataas na Paaralan ng Las Piñas – Mataas na Paaralan *Pambansang Mataas na Paaralan ng CAA - Pangunahing Paaralan *Pambansang Mataas na Paaralan ng CAA – Annex *Pambansang Mataas na Paaralan ng Golden Acres *Pambansang Mataas na Paaralan ng Las Piñas North *Pambansang Mataas na Paaralan ng Lydia Aguilar (Mataas na Paaralan ng T.S. Cruz) ===Mga pampublikong hayskul=== *[[Pambansang Mataas na Paaralang Agham ng Lungsod ng Las Piñas]] *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas - Almanza Uno *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Verdant *Pambansang Mataas na Paaralang Equitable Village (dating Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Equitable Village Annex II) *Pambansang Mataas na Paaralang Talon Village (dating Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Talon Village Annex II) *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas North- Vergonville Subd., PulanLupa Dos *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas – Gatchalian Annex *Pambansang Mataas na Paaralang Teknikal-Bokasyonal ng Lungsod ng Las Piñas (dating Rizal Experimental Station at Pilot School of Cottage Industries – Las Piñas) *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – Doña Josefa Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – Talon Dos Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – CAA Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City Mataas na Paaralan – Kampus ng Manuyo *Pambansang Mataas na Paaralan ng Las Piñas – Mataas na Paaralan *Pambansang Mataas na Paaralan ng CAA - Pangunahing Paaralan *Pambansang Mataas na Paaralan ng CAA – Annex *Pambansang Mataas na Paaralan ng Golden Acres *Pambansang Mataas na Paaralan ng Las Piñas North *Pambansang Mataas na Paaralan ng Lydia Aguilar (Mataas na Paaralan ng T.S. Cruz) nnigga ==Transportasyon== ===Riles=== Ang Las Piñas ay bahagi ng ruta ng pagpapalawig ng [[Manila Light Rail Transit System Line 1|LRT Line 1]], ang South Extension Project.<ref name=":0">{{Banggitin ang balita|url=https://www.philstar.com/business/2019/04/24/1911966/start-lrt-1-extension-moved-may|title=Inilipat ang simula ng pagpapalawig ng LRT-1 sa Mayo|work=The Philippine Star|access-date=Hulyo 29, 2019}}</ref> Opisyal na nagsimula ang aktwal na konstruksyon noong Martes, Mayo 7, 2019<ref>{{Banggitin ang balita|url=https://www.abs-cbn.com/business/05/07/19/construction-on-lrt-1-extension-to-cavite-starts|title=Konstruksyon sa pagpapalawig ng LRT-1 patungong Cavite starts|last=Manabat|first=Jacque|work=ABS-CBN News|access-date=Hulyo 29, 2019}}</ref> dahil ang [[Right-of-way (access sa ari-arian)|Right-of-way]] ay "malaya at walang mga sagabal." Kapag ito ay ganap nang gumagana, ang Las Piñas ay paglilingkuran ng LRT Line 1 sa pamamagitan ng [[Estasyon ng Las Piñas]] at [[Estasyon ng Zapote]].<ref name=":0" /> {{mula noong|2025|01|05|df=US}}, ang phase 1 ay 100% nang kumpleto.<ref>{{Cite web |title=LRT-1 Cavite Extension Magsisimula na ang operasyon ng Phase 1 sa komersyo ｜ Kung Saan Kami Nagtatrabaho - JICA |url=https://www.jica.go.jp/english/overseas/philippine/information/press/2024/1555457_53492.html |access-date=2025-01-05 |website=www.jica.go.jp |language=en}}</ref> Inihayag ng Executive Assistant ng Department of Transportation na si Jonathan Gesmundo ang matagumpay na pagkumpleto ng Phase 1 ng LRT-1 Cavite Extension. Dahil sa mahalagang pangyayaring ito, walong bagong istasyon ang nadagdag sa kasalukuyang 20 istasyon, na lubos na nagpapahusay sa network ng transportasyon. Sa hinaharap, kinumpirma ng Kagawaran ng Transportasyon na ang trabaho sa Phase 2 at 3 ng LRT-1 Cavite Extension ay umuusad. Inaasahang lalo pang palalawakin ng mga kasunod na yugtong ito ang linya at mapapabuti ang mga serbisyo ng transit sa rehiyon, at ang mga operasyon ay nakatakdang magsimula sa 2031. ===Network ng kalsada=== [[File:Ph map laspinas.png|thumb|Mapa ng Las Piñas]]Ang network ng kalsada ng Las Piñas ay radial ang katangian, at pangunahing nakasalalay sa [[Alabang–Zapote Road]] (N411), na nagsisilbing gulugod ng network ng kalsada ng lungsod. Ang [[Manila-Cavite Expressway]] (dating Coastal Road, at may bilang na E3), isang toll expressway na nagsisilbing pangunahing ruta ng trapiko patungong [[Maynila]]. Ang [[Daang Hari Road|Daang Hari]], na malapit sa hangganan ng [[Muntinlupa]], at ang [[Aguinaldo Highway]] (N62) ang mga pangunahing ruta ng trapiko patungong [[Cavite]]. Ang [[Muntinlupa-Cavite Expressway]] (MCX), na patungo sa [[South Luzon Expressway]], ay nagdadagdag sa Daang Hari bilang alternatibo sa masikip na Alabang-Zapote Road sa ibabaw ng [[Alabang]] at [[Ayala Alabang]] sa Muntinlupa. Ang network ng kalsada sa Las Piñas ay dumaranas ng [[pagsisikip ng trapiko|pagsisikip ng trapiko]], lalo na sa pangunahing arterya, ang Alabang-Zapote Road, na nagdadala ng mahigit 70,000 sasakyan araw-araw noong 2016. Ang pampublikong transportasyon, tulad ng mga bus at jeepney, ay pumupuno sa Alabang-Zapote Road, kaya naman nagdudulot ito ng karagdagang pagsisikip. Nagpetisyon ang pamahalaang lungsod sa [[Lupon sa Pagpapahintulot at Pagkontrol sa Transportasyong Panlupa]] (LTFRB) na suspindihin ang pag-isyu ng mga prangkisa sa mga ruta ng bus at jeepney na gumagamit ng Alabang-Zapote Road. Ang network ng Las Piñas Friendship Route ay nagsisilbing alternatibong ruta sa mga rutang masikip, ngunit kailangang kumuha at magpakita ng sticker ang mga motorista sa kanilang sasakyan upang magamit ang mga rutang ito, dahil karamihan sa mga kalsada ng network ay matatagpuan sa mga pribadong subdibisyon ([[Komunidad na may bakod at tarangkahan]]), tulad ng [[BF Homes]], Pilar Village, at BF Resort. ===Pampublikong transportasyon=== Ang mga jeepney at bus ang bumubuo sa pangunahing sistema ng pampublikong transportasyon, at karamihan sa kanilang mga ruta ay sumusunod sa Alabang-Zapote Road. Karamihan sa mga jeepney na dumadaan sa Las Piñas ay naglalakbay sa pagitan ng Alabang at Zapote, sa loob ng lungsod, o [[Baclaran]], sa Parañaque. Ang mga bus ay karaniwang bumubuo ng mga ruta sa pagitan ng Alabang o [[SM Southmall]] at mga destinasyon sa Maynila. Ang mga bus at jeepney ang sinisisi sa lumalalang pagsisikip sa Alabang-Zapote Road. == Mga kilalang tao == * [[Amani Aguinaldo]], [[Pambansang koponan ng football ng Pilipinas]] *[[Kevin Alas]], [[Philippine Basketball Association|PBA]] player na kasalukuyang naglalaro para sa [[NLEX Road Warriors]] at dating miyembro ng [[Gilas Pilipinas]] *[[Zara Aldana]] o Zephorah Aldana Mayon, [[Mutya ng Pilipinas 2007]] Asia Pacific International at dating kasambahay ng ''[[Pinoy Big Brother: Celebrity Edition 2]]'' *[[Raymond Bagatsing]], artista *[[Awra Briguela|McNeal (Awra) Briguela]], child actor as seen on ''[[Ang Probinsyano]]'' *[[Ely Buendia]], songwriter, vocalist at gitarista ng ''[[Eraserheads]]'', ''[[Pupil (band)|Pupil]]'', ''[[Oktaves]]'' at ''[[Apartel]]'' *[[Sef Cadayona]], aktor at mananayaw *[[Rayver Cruz]], aktor at host *[[Rodjun Cruz]], aktor at mananayaw *[[Tirso Cruz III]], artista *[[Jen Da Silva]], model, dancer bilang bahagi ng 26K girls ng ''[[Kapamilya, Deal or No Deal]]'' at dating kasambahay ng ''[[Pinoy Big Brother: Celebrity Edition 2]]'' * [[Anjo Damiles]], artista *[[Ranidel de Ocampo]], dating [[Philippine Basketball Association|PBA]] player, dating miyembro ng [[Gilas Pilipinas]], at kasalukuyang assistant coach ng [[TNT Tropang 5G]] *[[Mr. Fu]], radio jock, komedyante at host *[[Michelle Gavagan]], [[Miss Philippines Earth 2011|Miss Philippines Fire 2011]] *[[Enrique Gil]], artista ng ABS-CBN *[[Nikki Gil]], mang-aawit, aktres, TV host at dating MYX VJ *[[Allan K.]], co-host ng ''[[Eat Bulaga]]'' *[[Pauleen Luna]], aktres *[[Yasser Marta]], aktor at TV host *[[Pol Medina Jr.]], awtor ng ''[[Pugad Baboy]]'' *[[Jennylyn Mercado]], aktres at mang-aawit *[[Iwa Moto]], aktres *[[Sitti Navarro]], mang-aawit ng [[bossa nova]] *[[Amy Perez]], aktres, host at radio anchor * [[Quest (mang-aawit)|Quest]], mang-aawit ng R&B *[[Rox Santos]], manunulat ng kanta *[[Ashley Sarmiento]], artista, modelo at influencer sa social media *[[Kai Sotto]], miyembro ng Philippine men's basketball team [[Gilas Pilipinas]] *[[Zack Tabudlo]], mang-aawit-songwriter *[[Keb Cuevas]], environmentalist at dating [[Rappler]] na mamamahayag ==Mga sanggunian == {{Reflist}} ==Mga Kawing Panlabas== *[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }} {{Metro Manila}} {{Roxas Boulevard}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas|Las Pinas]] [[Kategorya:Mga lungsod sa Kalakhang Maynila]] {{pilipinas-stub}} mhd98sco831p5i2lfw12n5qgi7ljhun 2215420 2215418 2026-07-09T08:51:50Z ~2026-37929-56 163601 /* Mga kilalang tao */ 2215420 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine city 2 | infoboxtitle = Lungsod ng Las Piñas | native_name = ᜎᜐ᜔ ᜉᜒᜈ᜔ᜌᜐ᜔ | sealfile = | image_skyline= Barangay Talon Las Pinas City Aerial Photo.jpg | caption = Mapa ng [[Kalakhang Maynila]] na nagpapakita ng lokasyon ng Las Piñas | region = [[Kalakhang Maynila|Pambansang Punong Rehiyon]] | districts = Mag-isang distrito ng Las Piñas | barangays = 20 | class = Unang klase; mataas na urbanisado | founded = 1797 | locatormapfile = {{PH wikidata|image_map}} | region = {{PH wikidata|region}} | website = [http://www.laspinascity.gov.ph www.laspinascity.gov.ph] | mayor = Imelda Aguilar | cityhood = 26 Marso 1997 | areakm2 = 41.54 | language = [[Wikang Tagalog|Tagalog]]<br>[[Taglish]] | coordinates = }} Ang '''Lungsod ng Las Piñas''' ay isang lungsod sa [[Kalakhang Maynila]] sa [[Pilipinas]]. Napapaligiran ito sa hilaga at hilagang-silangan ng [[Lungsod ng Parañaque]]; sa silangan at timog-silangan ng [[Lungsod ng Muntinlupa]]; sa timog ng Munisipalidad ng [[Imus, Cavite]]; sa timog-kanluran at kanluran ng Munisipalidad ng [[Bacoor, Cavite]]; at sa timog-kanluran ng [[Look ng Maynila]]. Pamahayan (residential) ang kalahati ng nasasakupan ng lupain samantalang pangkalakalan ''(commercial)'', industriyal at institusyunal ang natitirang kalahati. Binubuo ang kasalukuyang pisograpiya ng Las Piñas ng tatlong sona: [[Look ng Maynila]], ''Coastal Margin'' at ''Guadalupe Plateau''. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan. ==Mga barangay== Ang Las Pinas ay nahahati sa 20 barangay: ===Unang Distrito=== *Daniel Fajardo *Elias Aldana *Ilaya *Manuyo Uno *Manuyo Dos *Zapote *CAA-B.F. International *Pulanglupa Uno *Pulanglupa Dos *Pamplona Uno *Pamplona Tres ===Pangalawang Distrito=== *Almanza Uno *Almanza Dos *Pamplona Dos *Pilar Village *Talon Uno *Talon Dos *Talon Tres *Talon Cuatro *Talon Singko == Etimolohiya == Ang kuwento tungkol sa tunay na pinagmulan ng pangalan ng lungsod na "Las Piñas" ay may iba't ibang bersyon. Ayon sa isang kuwento, ang mga mangangalakal mula sa lalawigan ng Cavite at Batangas ay unang nagdala ng kanilang mga '''piña''' (Salitang Kastila para sa pinya) upang ibenta sa bayang ito bago ito ipamahagi sa mga kalapit na pamilihan.<ref>{{Cite web |last=Pransism |date=2011-11-04 |title=Back Trails: Las Piñas (Saint Joseph) Church: Home to the Bamboo Organ |url=https://pransisempilipinas.blogspot.com/2011/11/las-pinas-saint-joseph-church-home-to.html |access-date=2025-01-02 |website=Back Trails}}</ref> Samantala, isa pang bersyon ang nagsasabi na ang pangalan ay nagmula sa salitang '''"Las Peñas"''' (ang mga bato), na makikita sa pagkuha ng mga bato at adobe na ginamit sa pagtatayo ng mga gusali at tulay. Ang lumang kampana mula sa Simbahan ng Parokya ng San Jose na itinatag ni Padre Diego Cera ay nananatiling nakapreserba sa museo ng simbahan. May nakasulat sa kampana na: ''"Siendo cura del pueblo de Laspeñas el M.R.P. Padre Diego Cera se fundió este equilón año de 1820,"'' na nagpapakita na noong panahon pa ni Padre Diego Cera, ang unang kura paroko ng bayan, ang lugar ay tinawag na '''"Las Peñas"''' sa ilang panahon at kalaunan ay pinalitan ng pangalang '''"Las Piñas."''' [[Talaksan:Ph map laspinas.png|thumb|left|Mapa ng Las Piñas]] ==Demograpiko== {{Populasyon}} ==Edukasyon== Mayroong kabuuang 14 na kolehiyo, 21 pribadong hayskul, 18 pampublikong hayskul, at 22 elementarya na itinayo upang mapaunlakan ang lumalaking bilang ng mga mag-aaral bawat taon. Sa ngayon, mayroong 77 day care center na may mga programa sa pagpapakain sa 20 barangay sa loob ng Las Piñas. ===Mga Kolehiyo=== {| class="wikitable" |+ ! !Paaralan |- | |ABE International Business College - Las Piñas |- | |Bernardo College |- | |[[Centro Escolar Las Piñas]] |- | |Don Carlo Cavina School |- | |Dr. Filemon C. Aguilar Memorial College of Las Piñas-Talon Tres Campus * isang [[Mga lokal na kolehiyo at unibersidad (Pilipinas)|lokal na kolehiyo]] na nag-aalok ng [[Bachelor's degree]] sa [[Bachelor of Accountancy|Accountancy]] at [[Bachelor of Business Administration|Business Administration]] (na may mga major sa Marketing Management, Financial Management, at Human Resource Development Management). |- | |Dr. Filemon C. Aguilar Memorial College of Las Piñas-Pamplona Tres Campus (dating Dr. Filemon C. Aguilar Information Technology Training Institute o DFCAITTI) * isang [[Mga lokal na kolehiyo at unibersidad (Pilipinas)|lokal na kolehiyo]] na nag-aalok ng mga kurso sa diploma tulad ng Computer Programming, Visual Graphics Design, at Animations. Nag-aalok din ito ng [[Bachelor's degree]] sa [[Information system|Information System]] at [[Inhinyeriyang pangkompyuter]]. |- | |Paaralang Marino ng Mangangalakal ng Pilipinas |- | |AMA Computer College, Las Piñas |- | |[[STI College|STI College Las Piñas]] |- | |[[Saint Francis of Assisi College]] |- |[[File:SISC LOGO.png|100px]] |[[Southville International School and Colleges]] |- | |[[University of Perpetual Help System DALTA]] |- | |International Electronics and Technical Institute - Las Piñas |- | |[[Southville International School na kaakibat ng mga Dayuhang Unibersidad]] |- | |[[Pamantasang Pambansa]] |} * ===Mga pampublikong hayskul=== *[[Pambansang Mataas na Paaralang Agham ng Lungsod ng Las Piñas]] *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas - Almanza Uno *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Verdant *Pambansang Mataas na Paaralang Equitable Village (dating Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Equitable Village Annex II) *Pambansang Mataas na Paaralang Talon Village (dating Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Talon Village Annex II) *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas North- Vergonville Subd., PulanLupa Dos *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas – Gatchalian Annex *Pambansang Mataas na Paaralang Teknikal-Bokasyonal ng Lungsod ng Las Piñas (dating Rizal Experimental Station at Pilot School of Cottage Industries – Las Piñas) *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – Doña Josefa Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – Talon Dos Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – CAA Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City Mataas na Paaralan – Kampus ng Manuyo *Pambansang Mataas na Paaralan ng Las Piñas – Mataas na Paaralan *Pambansang Mataas na Paaralan ng CAA - Pangunahing Paaralan *Pambansang Mataas na Paaralan ng CAA – Annex *Pambansang Mataas na Paaralan ng Golden Acres *Pambansang Mataas na Paaralan ng Las Piñas North *Pambansang Mataas na Paaralan ng Lydia Aguilar (Mataas na Paaralan ng T.S. Cruz) ===Mga pampublikong hayskul=== *[[Pambansang Mataas na Paaralang Agham ng Lungsod ng Las Piñas]] *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas - Almanza Uno *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Verdant *Pambansang Mataas na Paaralang Equitable Village (dating Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Equitable Village Annex II) *Pambansang Mataas na Paaralang Talon Village (dating Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Talon Village Annex II) *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas North- Vergonville Subd., PulanLupa Dos *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas – Gatchalian Annex *Pambansang Mataas na Paaralang Teknikal-Bokasyonal ng Lungsod ng Las Piñas (dating Rizal Experimental Station at Pilot School of Cottage Industries – Las Piñas) *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – Doña Josefa Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – Talon Dos Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – CAA Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City Mataas na Paaralan – Kampus ng Manuyo *Pambansang Mataas na Paaralan ng Las Piñas – Mataas na Paaralan *Pambansang Mataas na Paaralan ng CAA - Pangunahing Paaralan *Pambansang Mataas na Paaralan ng CAA – Annex *Pambansang Mataas na Paaralan ng Golden Acres *Pambansang Mataas na Paaralan ng Las Piñas North *Pambansang Mataas na Paaralan ng Lydia Aguilar (Mataas na Paaralan ng T.S. Cruz) nnigga ==Transportasyon== ===Riles=== Ang Las Piñas ay bahagi ng ruta ng pagpapalawig ng [[Manila Light Rail Transit System Line 1|LRT Line 1]], ang South Extension Project.<ref name=":0">{{Banggitin ang balita|url=https://www.philstar.com/business/2019/04/24/1911966/start-lrt-1-extension-moved-may|title=Inilipat ang simula ng pagpapalawig ng LRT-1 sa Mayo|work=The Philippine Star|access-date=Hulyo 29, 2019}}</ref> Opisyal na nagsimula ang aktwal na konstruksyon noong Martes, Mayo 7, 2019<ref>{{Banggitin ang balita|url=https://www.abs-cbn.com/business/05/07/19/construction-on-lrt-1-extension-to-cavite-starts|title=Konstruksyon sa pagpapalawig ng LRT-1 patungong Cavite starts|last=Manabat|first=Jacque|work=ABS-CBN News|access-date=Hulyo 29, 2019}}</ref> dahil ang [[Right-of-way (access sa ari-arian)|Right-of-way]] ay "malaya at walang mga sagabal." Kapag ito ay ganap nang gumagana, ang Las Piñas ay paglilingkuran ng LRT Line 1 sa pamamagitan ng [[Estasyon ng Las Piñas]] at [[Estasyon ng Zapote]].<ref name=":0" /> {{mula noong|2025|01|05|df=US}}, ang phase 1 ay 100% nang kumpleto.<ref>{{Cite web |title=LRT-1 Cavite Extension Magsisimula na ang operasyon ng Phase 1 sa komersyo ｜ Kung Saan Kami Nagtatrabaho - JICA |url=https://www.jica.go.jp/english/overseas/philippine/information/press/2024/1555457_53492.html |access-date=2025-01-05 |website=www.jica.go.jp |language=en}}</ref> Inihayag ng Executive Assistant ng Department of Transportation na si Jonathan Gesmundo ang matagumpay na pagkumpleto ng Phase 1 ng LRT-1 Cavite Extension. Dahil sa mahalagang pangyayaring ito, walong bagong istasyon ang nadagdag sa kasalukuyang 20 istasyon, na lubos na nagpapahusay sa network ng transportasyon. Sa hinaharap, kinumpirma ng Kagawaran ng Transportasyon na ang trabaho sa Phase 2 at 3 ng LRT-1 Cavite Extension ay umuusad. Inaasahang lalo pang palalawakin ng mga kasunod na yugtong ito ang linya at mapapabuti ang mga serbisyo ng transit sa rehiyon, at ang mga operasyon ay nakatakdang magsimula sa 2031. ===Network ng kalsada=== [[File:Ph map laspinas.png|thumb|Mapa ng Las Piñas]]Ang network ng kalsada ng Las Piñas ay radial ang katangian, at pangunahing nakasalalay sa [[Alabang–Zapote Road]] (N411), na nagsisilbing gulugod ng network ng kalsada ng lungsod. Ang [[Manila-Cavite Expressway]] (dating Coastal Road, at may bilang na E3), isang toll expressway na nagsisilbing pangunahing ruta ng trapiko patungong [[Maynila]]. Ang [[Daang Hari Road|Daang Hari]], na malapit sa hangganan ng [[Muntinlupa]], at ang [[Aguinaldo Highway]] (N62) ang mga pangunahing ruta ng trapiko patungong [[Cavite]]. Ang [[Muntinlupa-Cavite Expressway]] (MCX), na patungo sa [[South Luzon Expressway]], ay nagdadagdag sa Daang Hari bilang alternatibo sa masikip na Alabang-Zapote Road sa ibabaw ng [[Alabang]] at [[Ayala Alabang]] sa Muntinlupa. Ang network ng kalsada sa Las Piñas ay dumaranas ng [[pagsisikip ng trapiko|pagsisikip ng trapiko]], lalo na sa pangunahing arterya, ang Alabang-Zapote Road, na nagdadala ng mahigit 70,000 sasakyan araw-araw noong 2016. Ang pampublikong transportasyon, tulad ng mga bus at jeepney, ay pumupuno sa Alabang-Zapote Road, kaya naman nagdudulot ito ng karagdagang pagsisikip. Nagpetisyon ang pamahalaang lungsod sa [[Lupon sa Pagpapahintulot at Pagkontrol sa Transportasyong Panlupa]] (LTFRB) na suspindihin ang pag-isyu ng mga prangkisa sa mga ruta ng bus at jeepney na gumagamit ng Alabang-Zapote Road. Ang network ng Las Piñas Friendship Route ay nagsisilbing alternatibong ruta sa mga rutang masikip, ngunit kailangang kumuha at magpakita ng sticker ang mga motorista sa kanilang sasakyan upang magamit ang mga rutang ito, dahil karamihan sa mga kalsada ng network ay matatagpuan sa mga pribadong subdibisyon ([[Komunidad na may bakod at tarangkahan]]), tulad ng [[BF Homes]], Pilar Village, at BF Resort. ===Pampublikong transportasyon=== Ang mga jeepney at bus ang bumubuo sa pangunahing sistema ng pampublikong transportasyon, at karamihan sa kanilang mga ruta ay sumusunod sa Alabang-Zapote Road. Karamihan sa mga jeepney na dumadaan sa Las Piñas ay naglalakbay sa pagitan ng Alabang at Zapote, sa loob ng lungsod, o [[Baclaran]], sa Parañaque. Ang mga bus ay karaniwang bumubuo ng mga ruta sa pagitan ng Alabang o [[SM Southmall]] at mga destinasyon sa Maynila. Ang mga bus at jeepney ang sinisisi sa lumalalang pagsisikip sa Alabang-Zapote Road. == Mga kilalang tao == * [[Amani Aguinaldo]], [[Pambansang koponan ng futbol ng Pilipinas]] *[[Kevin Alas]], [[Philippine Basketball Association|PBA]] player na kasalukuyang naglalaro para sa [[NLEX Road Warriors]] at dating miyembro ng [[Gilas Pilipinas]] *[[Zara Aldana]] o Zephorah Aldana Mayon, [[Mutya ng Pilipinas 2007]] Asia Pacific International at dating kasambahay ng ''[[Pinoy Big Brother: Celebrity Edition 2]]'' *[[Raymond Bagatsing]], artista *[[Awra Briguela|McNeal (Awra) Briguela]], child actor as seen on ''[[Ang Probinsyano]]'' *[[Ely Buendia]], songwriter, vocalist at gitarista ng ''[[Eraserheads]]'', ''[[Pupil (band)|Pupil]]'', ''[[Oktaves]]'' at ''[[Apartel]]'' *[[Sef Cadayona]], aktor at mananayaw *[[Rayver Cruz]], aktor at host *[[Rodjun Cruz]], aktor at mananayaw *[[Tirso Cruz III]], artista *[[Jen Da Silva]], model, dancer bilang bahagi ng 26K girls ng ''[[Kapamilya, Deal or No Deal]]'' at dating kasambahay ng ''[[Pinoy Big Brother: Celebrity Edition 2]]'' * [[Anjo Damiles]], artista *[[Ranidel de Ocampo]], dating [[Philippine Basketball Association|PBA]] player, dating miyembro ng [[Gilas Pilipinas]], at kasalukuyang assistant coach ng [[TNT Tropang 5G]] *[[Mr. Fu]], radio jock, komedyante at host *[[Michelle Gavagan]], [[Miss Philippines Earth 2011|Miss Philippines Fire 2011]] *[[Enrique Gil]], artista ng ABS-CBN *[[Nikki Gil]], mang-aawit, aktres, TV host at dating MYX VJ *[[Allan K.]], co-host ng ''[[Eat Bulaga]]'' *[[Pauleen Luna]], aktres *[[Yasser Marta]], aktor at TV host *[[Pol Medina Jr.]], awtor ng ''[[Pugad Baboy]]'' *[[Jennylyn Mercado]], aktres at mang-aawit *[[Iwa Moto]], aktres *[[Sitti Navarro]], mang-aawit ng [[bossa nova]] *[[Amy Perez]], aktres, host at radio anchor * [[Quest (mang-aawit)|Quest]], mang-aawit ng R&B *[[Rox Santos]], manunulat ng kanta *[[Ashley Sarmiento]], artista, modelo at influencer sa social media *[[Kai Sotto]], miyembro ng Philippine men's basketball team [[Gilas Pilipinas]] *[[Zack Tabudlo]], mang-aawit-songwriter *[[Keb Cuevas]], environmentalist at dating [[Rappler]] na mamamahayag ==Mga sanggunian == {{Reflist}} ==Mga Kawing Panlabas== *[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }} {{Metro Manila}} {{Roxas Boulevard}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas|Las Pinas]] [[Kategorya:Mga lungsod sa Kalakhang Maynila]] {{pilipinas-stub}} qw48fqarl9115p1yt4hgfds09ay3twn 2215421 2215420 2026-07-09T08:52:46Z ~2026-37929-56 163601 /* Mga kilalang tao */ 2215421 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine city 2 | infoboxtitle = Lungsod ng Las Piñas | native_name = ᜎᜐ᜔ ᜉᜒᜈ᜔ᜌᜐ᜔ | sealfile = | image_skyline= Barangay Talon Las Pinas City Aerial Photo.jpg | caption = Mapa ng [[Kalakhang Maynila]] na nagpapakita ng lokasyon ng Las Piñas | region = [[Kalakhang Maynila|Pambansang Punong Rehiyon]] | districts = Mag-isang distrito ng Las Piñas | barangays = 20 | class = Unang klase; mataas na urbanisado | founded = 1797 | locatormapfile = {{PH wikidata|image_map}} | region = {{PH wikidata|region}} | website = [http://www.laspinascity.gov.ph www.laspinascity.gov.ph] | mayor = Imelda Aguilar | cityhood = 26 Marso 1997 | areakm2 = 41.54 | language = [[Wikang Tagalog|Tagalog]]<br>[[Taglish]] | coordinates = }} Ang '''Lungsod ng Las Piñas''' ay isang lungsod sa [[Kalakhang Maynila]] sa [[Pilipinas]]. Napapaligiran ito sa hilaga at hilagang-silangan ng [[Lungsod ng Parañaque]]; sa silangan at timog-silangan ng [[Lungsod ng Muntinlupa]]; sa timog ng Munisipalidad ng [[Imus, Cavite]]; sa timog-kanluran at kanluran ng Munisipalidad ng [[Bacoor, Cavite]]; at sa timog-kanluran ng [[Look ng Maynila]]. Pamahayan (residential) ang kalahati ng nasasakupan ng lupain samantalang pangkalakalan ''(commercial)'', industriyal at institusyunal ang natitirang kalahati. Binubuo ang kasalukuyang pisograpiya ng Las Piñas ng tatlong sona: [[Look ng Maynila]], ''Coastal Margin'' at ''Guadalupe Plateau''. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan. ==Mga barangay== Ang Las Pinas ay nahahati sa 20 barangay: ===Unang Distrito=== *Daniel Fajardo *Elias Aldana *Ilaya *Manuyo Uno *Manuyo Dos *Zapote *CAA-B.F. International *Pulanglupa Uno *Pulanglupa Dos *Pamplona Uno *Pamplona Tres ===Pangalawang Distrito=== *Almanza Uno *Almanza Dos *Pamplona Dos *Pilar Village *Talon Uno *Talon Dos *Talon Tres *Talon Cuatro *Talon Singko == Etimolohiya == Ang kuwento tungkol sa tunay na pinagmulan ng pangalan ng lungsod na "Las Piñas" ay may iba't ibang bersyon. Ayon sa isang kuwento, ang mga mangangalakal mula sa lalawigan ng Cavite at Batangas ay unang nagdala ng kanilang mga '''piña''' (Salitang Kastila para sa pinya) upang ibenta sa bayang ito bago ito ipamahagi sa mga kalapit na pamilihan.<ref>{{Cite web |last=Pransism |date=2011-11-04 |title=Back Trails: Las Piñas (Saint Joseph) Church: Home to the Bamboo Organ |url=https://pransisempilipinas.blogspot.com/2011/11/las-pinas-saint-joseph-church-home-to.html |access-date=2025-01-02 |website=Back Trails}}</ref> Samantala, isa pang bersyon ang nagsasabi na ang pangalan ay nagmula sa salitang '''"Las Peñas"''' (ang mga bato), na makikita sa pagkuha ng mga bato at adobe na ginamit sa pagtatayo ng mga gusali at tulay. Ang lumang kampana mula sa Simbahan ng Parokya ng San Jose na itinatag ni Padre Diego Cera ay nananatiling nakapreserba sa museo ng simbahan. May nakasulat sa kampana na: ''"Siendo cura del pueblo de Laspeñas el M.R.P. Padre Diego Cera se fundió este equilón año de 1820,"'' na nagpapakita na noong panahon pa ni Padre Diego Cera, ang unang kura paroko ng bayan, ang lugar ay tinawag na '''"Las Peñas"''' sa ilang panahon at kalaunan ay pinalitan ng pangalang '''"Las Piñas."''' [[Talaksan:Ph map laspinas.png|thumb|left|Mapa ng Las Piñas]] ==Demograpiko== {{Populasyon}} ==Edukasyon== Mayroong kabuuang 14 na kolehiyo, 21 pribadong hayskul, 18 pampublikong hayskul, at 22 elementarya na itinayo upang mapaunlakan ang lumalaking bilang ng mga mag-aaral bawat taon. Sa ngayon, mayroong 77 day care center na may mga programa sa pagpapakain sa 20 barangay sa loob ng Las Piñas. ===Mga Kolehiyo=== {| class="wikitable" |+ ! !Paaralan |- | |ABE International Business College - Las Piñas |- | |Bernardo College |- | |[[Centro Escolar Las Piñas]] |- | |Don Carlo Cavina School |- | |Dr. Filemon C. Aguilar Memorial College of Las Piñas-Talon Tres Campus * isang [[Mga lokal na kolehiyo at unibersidad (Pilipinas)|lokal na kolehiyo]] na nag-aalok ng [[Bachelor's degree]] sa [[Bachelor of Accountancy|Accountancy]] at [[Bachelor of Business Administration|Business Administration]] (na may mga major sa Marketing Management, Financial Management, at Human Resource Development Management). |- | |Dr. Filemon C. Aguilar Memorial College of Las Piñas-Pamplona Tres Campus (dating Dr. Filemon C. Aguilar Information Technology Training Institute o DFCAITTI) * isang [[Mga lokal na kolehiyo at unibersidad (Pilipinas)|lokal na kolehiyo]] na nag-aalok ng mga kurso sa diploma tulad ng Computer Programming, Visual Graphics Design, at Animations. Nag-aalok din ito ng [[Bachelor's degree]] sa [[Information system|Information System]] at [[Inhinyeriyang pangkompyuter]]. |- | |Paaralang Marino ng Mangangalakal ng Pilipinas |- | |AMA Computer College, Las Piñas |- | |[[STI College|STI College Las Piñas]] |- | |[[Saint Francis of Assisi College]] |- |[[File:SISC LOGO.png|100px]] |[[Southville International School and Colleges]] |- | |[[University of Perpetual Help System DALTA]] |- | |International Electronics and Technical Institute - Las Piñas |- | |[[Southville International School na kaakibat ng mga Dayuhang Unibersidad]] |- | |[[Pamantasang Pambansa]] |} * ===Mga pampublikong hayskul=== *[[Pambansang Mataas na Paaralang Agham ng Lungsod ng Las Piñas]] *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas - Almanza Uno *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Verdant *Pambansang Mataas na Paaralang Equitable Village (dating Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Equitable Village Annex II) *Pambansang Mataas na Paaralang Talon Village (dating Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Talon Village Annex II) *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas North- Vergonville Subd., PulanLupa Dos *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas – Gatchalian Annex *Pambansang Mataas na Paaralang Teknikal-Bokasyonal ng Lungsod ng Las Piñas (dating Rizal Experimental Station at Pilot School of Cottage Industries – Las Piñas) *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – Doña Josefa Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – Talon Dos Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – CAA Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City Mataas na Paaralan – Kampus ng Manuyo *Pambansang Mataas na Paaralan ng Las Piñas – Mataas na Paaralan *Pambansang Mataas na Paaralan ng CAA - Pangunahing Paaralan *Pambansang Mataas na Paaralan ng CAA – Annex *Pambansang Mataas na Paaralan ng Golden Acres *Pambansang Mataas na Paaralan ng Las Piñas North *Pambansang Mataas na Paaralan ng Lydia Aguilar (Mataas na Paaralan ng T.S. Cruz) ===Mga pampublikong hayskul=== *[[Pambansang Mataas na Paaralang Agham ng Lungsod ng Las Piñas]] *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas - Almanza Uno *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Verdant *Pambansang Mataas na Paaralang Equitable Village (dating Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Equitable Village Annex II) *Pambansang Mataas na Paaralang Talon Village (dating Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Talon Village Annex II) *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas North- Vergonville Subd., PulanLupa Dos *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas – Gatchalian Annex *Pambansang Mataas na Paaralang Teknikal-Bokasyonal ng Lungsod ng Las Piñas (dating Rizal Experimental Station at Pilot School of Cottage Industries – Las Piñas) *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – Doña Josefa Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – Talon Dos Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – CAA Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City Mataas na Paaralan – Kampus ng Manuyo *Pambansang Mataas na Paaralan ng Las Piñas – Mataas na Paaralan *Pambansang Mataas na Paaralan ng CAA - Pangunahing Paaralan *Pambansang Mataas na Paaralan ng CAA – Annex *Pambansang Mataas na Paaralan ng Golden Acres *Pambansang Mataas na Paaralan ng Las Piñas North *Pambansang Mataas na Paaralan ng Lydia Aguilar (Mataas na Paaralan ng T.S. Cruz) nnigga ==Transportasyon== ===Riles=== Ang Las Piñas ay bahagi ng ruta ng pagpapalawig ng [[Manila Light Rail Transit System Line 1|LRT Line 1]], ang South Extension Project.<ref name=":0">{{Banggitin ang balita|url=https://www.philstar.com/business/2019/04/24/1911966/start-lrt-1-extension-moved-may|title=Inilipat ang simula ng pagpapalawig ng LRT-1 sa Mayo|work=The Philippine Star|access-date=Hulyo 29, 2019}}</ref> Opisyal na nagsimula ang aktwal na konstruksyon noong Martes, Mayo 7, 2019<ref>{{Banggitin ang balita|url=https://www.abs-cbn.com/business/05/07/19/construction-on-lrt-1-extension-to-cavite-starts|title=Konstruksyon sa pagpapalawig ng LRT-1 patungong Cavite starts|last=Manabat|first=Jacque|work=ABS-CBN News|access-date=Hulyo 29, 2019}}</ref> dahil ang [[Right-of-way (access sa ari-arian)|Right-of-way]] ay "malaya at walang mga sagabal." Kapag ito ay ganap nang gumagana, ang Las Piñas ay paglilingkuran ng LRT Line 1 sa pamamagitan ng [[Estasyon ng Las Piñas]] at [[Estasyon ng Zapote]].<ref name=":0" /> {{mula noong|2025|01|05|df=US}}, ang phase 1 ay 100% nang kumpleto.<ref>{{Cite web |title=LRT-1 Cavite Extension Magsisimula na ang operasyon ng Phase 1 sa komersyo ｜ Kung Saan Kami Nagtatrabaho - JICA |url=https://www.jica.go.jp/english/overseas/philippine/information/press/2024/1555457_53492.html |access-date=2025-01-05 |website=www.jica.go.jp |language=en}}</ref> Inihayag ng Executive Assistant ng Department of Transportation na si Jonathan Gesmundo ang matagumpay na pagkumpleto ng Phase 1 ng LRT-1 Cavite Extension. Dahil sa mahalagang pangyayaring ito, walong bagong istasyon ang nadagdag sa kasalukuyang 20 istasyon, na lubos na nagpapahusay sa network ng transportasyon. Sa hinaharap, kinumpirma ng Kagawaran ng Transportasyon na ang trabaho sa Phase 2 at 3 ng LRT-1 Cavite Extension ay umuusad. Inaasahang lalo pang palalawakin ng mga kasunod na yugtong ito ang linya at mapapabuti ang mga serbisyo ng transit sa rehiyon, at ang mga operasyon ay nakatakdang magsimula sa 2031. ===Network ng kalsada=== [[File:Ph map laspinas.png|thumb|Mapa ng Las Piñas]]Ang network ng kalsada ng Las Piñas ay radial ang katangian, at pangunahing nakasalalay sa [[Alabang–Zapote Road]] (N411), na nagsisilbing gulugod ng network ng kalsada ng lungsod. Ang [[Manila-Cavite Expressway]] (dating Coastal Road, at may bilang na E3), isang toll expressway na nagsisilbing pangunahing ruta ng trapiko patungong [[Maynila]]. Ang [[Daang Hari Road|Daang Hari]], na malapit sa hangganan ng [[Muntinlupa]], at ang [[Aguinaldo Highway]] (N62) ang mga pangunahing ruta ng trapiko patungong [[Cavite]]. Ang [[Muntinlupa-Cavite Expressway]] (MCX), na patungo sa [[South Luzon Expressway]], ay nagdadagdag sa Daang Hari bilang alternatibo sa masikip na Alabang-Zapote Road sa ibabaw ng [[Alabang]] at [[Ayala Alabang]] sa Muntinlupa. Ang network ng kalsada sa Las Piñas ay dumaranas ng [[pagsisikip ng trapiko|pagsisikip ng trapiko]], lalo na sa pangunahing arterya, ang Alabang-Zapote Road, na nagdadala ng mahigit 70,000 sasakyan araw-araw noong 2016. Ang pampublikong transportasyon, tulad ng mga bus at jeepney, ay pumupuno sa Alabang-Zapote Road, kaya naman nagdudulot ito ng karagdagang pagsisikip. Nagpetisyon ang pamahalaang lungsod sa [[Lupon sa Pagpapahintulot at Pagkontrol sa Transportasyong Panlupa]] (LTFRB) na suspindihin ang pag-isyu ng mga prangkisa sa mga ruta ng bus at jeepney na gumagamit ng Alabang-Zapote Road. Ang network ng Las Piñas Friendship Route ay nagsisilbing alternatibong ruta sa mga rutang masikip, ngunit kailangang kumuha at magpakita ng sticker ang mga motorista sa kanilang sasakyan upang magamit ang mga rutang ito, dahil karamihan sa mga kalsada ng network ay matatagpuan sa mga pribadong subdibisyon ([[Komunidad na may bakod at tarangkahan]]), tulad ng [[BF Homes]], Pilar Village, at BF Resort. ===Pampublikong transportasyon=== Ang mga jeepney at bus ang bumubuo sa pangunahing sistema ng pampublikong transportasyon, at karamihan sa kanilang mga ruta ay sumusunod sa Alabang-Zapote Road. Karamihan sa mga jeepney na dumadaan sa Las Piñas ay naglalakbay sa pagitan ng Alabang at Zapote, sa loob ng lungsod, o [[Baclaran]], sa Parañaque. Ang mga bus ay karaniwang bumubuo ng mga ruta sa pagitan ng Alabang o [[SM Southmall]] at mga destinasyon sa Maynila. Ang mga bus at jeepney ang sinisisi sa lumalalang pagsisikip sa Alabang-Zapote Road. == Mga kilalang tao == * [[Amani Aguinaldo]], [[Pambansang koponan ng futbol ng Pilipinas]] *[[Kevin Alas]], [[Philippine Basketball Association|PBA]] player na kasalukuyang naglalaro para sa [[NLEX Road Warriors]] at dating miyembro ng [[Gilas Pilipinas]] *[[Zara Aldana]] o Zephorah Aldana Mayon, [[Mutya ng Pilipinas 2007]] Asia Pacific International at dating kasambahay ng ''[[Pinoy Big Brother: Celebrity Edition 2]]'' *[[Raymond Bagatsing]], artista *[[Awra Briguela|McNeal (Awra) Briguela]], child actor as seen on ''[[Ang Probinsyano]]'' *[[Ely Buendia]], songwriter, vocalist at gitarista ng ''[[Eraserheads]]'', ''[[Pupil (band)|Pupil]]'', ''[[Oktaves]]'' at ''[[Apartel]]'' *[[Sef Cadayona]], aktor at mananayaw *[[Rayver Cruz]], aktor at host *[[Rodjun Cruz]], aktor at mananayaw *[[Tirso Cruz III]], artista *[[Jen Da Silva]], model, dancer bilang bahagi ng 26K girls ng ''[[Kapamilya, Deal or No Deal]]'' at dating kasambahay ng ''[[Pinoy Big Brother: Celebrity Edition 2]]'' * [[Anjo Damiles]], artista *[[Ranidel de Ocampo]], dating [[Philippine Basketball Association|PBA]] player, dating miyembro ng [[Gilas Pilipinas]], at kasalukuyang assistant coach ng [[Kapisanang Basketbol ng Pilipinas]] *[[Mr. Fu]], radio jock, komedyante at host *[[Michelle Gavagan]], [[Miss Philippines Earth 2011|Miss Philippines Fire 2011]] *[[Enrique Gil]], artista ng ABS-CBN *[[Nikki Gil]], mang-aawit, aktres, TV host at dating MYX VJ *[[Allan K.]], co-host ng ''[[Eat Bulaga]]'' *[[Pauleen Luna]], aktres *[[Yasser Marta]], aktor at TV host *[[Pol Medina Jr.]], awtor ng ''[[Pugad Baboy]]'' *[[Jennylyn Mercado]], aktres at mang-aawit *[[Iwa Moto]], aktres *[[Sitti Navarro]], mang-aawit ng [[bossa nova]] *[[Amy Perez]], aktres, host at radio anchor * [[Quest (mang-aawit)|Quest]], mang-aawit ng R&B *[[Rox Santos]], manunulat ng kanta *[[Ashley Sarmiento]], artista, modelo at influencer sa social media *[[Kai Sotto]], miyembro ng Philippine men's basketball team [[Gilas Pilipinas]] *[[Zack Tabudlo]], mang-aawit-songwriter *[[Keb Cuevas]], environmentalist at dating [[Rappler]] na mamamahayag ==Mga sanggunian == {{Reflist}} ==Mga Kawing Panlabas== *[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }} {{Metro Manila}} {{Roxas Boulevard}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas|Las Pinas]] [[Kategorya:Mga lungsod sa Kalakhang Maynila]] {{pilipinas-stub}} bzevrh0piho8c0xpulzn7upsc206pu2 2215423 2215421 2026-07-09T08:56:00Z ~2026-37929-56 163601 /* Network ng kalsada */ 2215423 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine city 2 | infoboxtitle = Lungsod ng Las Piñas | native_name = ᜎᜐ᜔ ᜉᜒᜈ᜔ᜌᜐ᜔ | sealfile = | image_skyline= Barangay Talon Las Pinas City Aerial Photo.jpg | caption = Mapa ng [[Kalakhang Maynila]] na nagpapakita ng lokasyon ng Las Piñas | region = [[Kalakhang Maynila|Pambansang Punong Rehiyon]] | districts = Mag-isang distrito ng Las Piñas | barangays = 20 | class = Unang klase; mataas na urbanisado | founded = 1797 | locatormapfile = {{PH wikidata|image_map}} | region = {{PH wikidata|region}} | website = [http://www.laspinascity.gov.ph www.laspinascity.gov.ph] | mayor = Imelda Aguilar | cityhood = 26 Marso 1997 | areakm2 = 41.54 | language = [[Wikang Tagalog|Tagalog]]<br>[[Taglish]] | coordinates = }} Ang '''Lungsod ng Las Piñas''' ay isang lungsod sa [[Kalakhang Maynila]] sa [[Pilipinas]]. Napapaligiran ito sa hilaga at hilagang-silangan ng [[Lungsod ng Parañaque]]; sa silangan at timog-silangan ng [[Lungsod ng Muntinlupa]]; sa timog ng Munisipalidad ng [[Imus, Cavite]]; sa timog-kanluran at kanluran ng Munisipalidad ng [[Bacoor, Cavite]]; at sa timog-kanluran ng [[Look ng Maynila]]. Pamahayan (residential) ang kalahati ng nasasakupan ng lupain samantalang pangkalakalan ''(commercial)'', industriyal at institusyunal ang natitirang kalahati. Binubuo ang kasalukuyang pisograpiya ng Las Piñas ng tatlong sona: [[Look ng Maynila]], ''Coastal Margin'' at ''Guadalupe Plateau''. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan. ==Mga barangay== Ang Las Pinas ay nahahati sa 20 barangay: ===Unang Distrito=== *Daniel Fajardo *Elias Aldana *Ilaya *Manuyo Uno *Manuyo Dos *Zapote *CAA-B.F. International *Pulanglupa Uno *Pulanglupa Dos *Pamplona Uno *Pamplona Tres ===Pangalawang Distrito=== *Almanza Uno *Almanza Dos *Pamplona Dos *Pilar Village *Talon Uno *Talon Dos *Talon Tres *Talon Cuatro *Talon Singko == Etimolohiya == Ang kuwento tungkol sa tunay na pinagmulan ng pangalan ng lungsod na "Las Piñas" ay may iba't ibang bersyon. Ayon sa isang kuwento, ang mga mangangalakal mula sa lalawigan ng Cavite at Batangas ay unang nagdala ng kanilang mga '''piña''' (Salitang Kastila para sa pinya) upang ibenta sa bayang ito bago ito ipamahagi sa mga kalapit na pamilihan.<ref>{{Cite web |last=Pransism |date=2011-11-04 |title=Back Trails: Las Piñas (Saint Joseph) Church: Home to the Bamboo Organ |url=https://pransisempilipinas.blogspot.com/2011/11/las-pinas-saint-joseph-church-home-to.html |access-date=2025-01-02 |website=Back Trails}}</ref> Samantala, isa pang bersyon ang nagsasabi na ang pangalan ay nagmula sa salitang '''"Las Peñas"''' (ang mga bato), na makikita sa pagkuha ng mga bato at adobe na ginamit sa pagtatayo ng mga gusali at tulay. Ang lumang kampana mula sa Simbahan ng Parokya ng San Jose na itinatag ni Padre Diego Cera ay nananatiling nakapreserba sa museo ng simbahan. May nakasulat sa kampana na: ''"Siendo cura del pueblo de Laspeñas el M.R.P. Padre Diego Cera se fundió este equilón año de 1820,"'' na nagpapakita na noong panahon pa ni Padre Diego Cera, ang unang kura paroko ng bayan, ang lugar ay tinawag na '''"Las Peñas"''' sa ilang panahon at kalaunan ay pinalitan ng pangalang '''"Las Piñas."''' [[Talaksan:Ph map laspinas.png|thumb|left|Mapa ng Las Piñas]] ==Demograpiko== {{Populasyon}} ==Edukasyon== Mayroong kabuuang 14 na kolehiyo, 21 pribadong hayskul, 18 pampublikong hayskul, at 22 elementarya na itinayo upang mapaunlakan ang lumalaking bilang ng mga mag-aaral bawat taon. Sa ngayon, mayroong 77 day care center na may mga programa sa pagpapakain sa 20 barangay sa loob ng Las Piñas. ===Mga Kolehiyo=== {| class="wikitable" |+ ! !Paaralan |- | |ABE International Business College - Las Piñas |- | |Bernardo College |- | |[[Centro Escolar Las Piñas]] |- | |Don Carlo Cavina School |- | |Dr. Filemon C. Aguilar Memorial College of Las Piñas-Talon Tres Campus * isang [[Mga lokal na kolehiyo at unibersidad (Pilipinas)|lokal na kolehiyo]] na nag-aalok ng [[Bachelor's degree]] sa [[Bachelor of Accountancy|Accountancy]] at [[Bachelor of Business Administration|Business Administration]] (na may mga major sa Marketing Management, Financial Management, at Human Resource Development Management). |- | |Dr. Filemon C. Aguilar Memorial College of Las Piñas-Pamplona Tres Campus (dating Dr. Filemon C. Aguilar Information Technology Training Institute o DFCAITTI) * isang [[Mga lokal na kolehiyo at unibersidad (Pilipinas)|lokal na kolehiyo]] na nag-aalok ng mga kurso sa diploma tulad ng Computer Programming, Visual Graphics Design, at Animations. Nag-aalok din ito ng [[Bachelor's degree]] sa [[Information system|Information System]] at [[Inhinyeriyang pangkompyuter]]. |- | |Paaralang Marino ng Mangangalakal ng Pilipinas |- | |AMA Computer College, Las Piñas |- | |[[STI College|STI College Las Piñas]] |- | |[[Saint Francis of Assisi College]] |- |[[File:SISC LOGO.png|100px]] |[[Southville International School and Colleges]] |- | |[[University of Perpetual Help System DALTA]] |- | |International Electronics and Technical Institute - Las Piñas |- | |[[Southville International School na kaakibat ng mga Dayuhang Unibersidad]] |- | |[[Pamantasang Pambansa]] |} * ===Mga pampublikong hayskul=== *[[Pambansang Mataas na Paaralang Agham ng Lungsod ng Las Piñas]] *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas - Almanza Uno *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Verdant *Pambansang Mataas na Paaralang Equitable Village (dating Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Equitable Village Annex II) *Pambansang Mataas na Paaralang Talon Village (dating Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Talon Village Annex II) *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas North- Vergonville Subd., PulanLupa Dos *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas – Gatchalian Annex *Pambansang Mataas na Paaralang Teknikal-Bokasyonal ng Lungsod ng Las Piñas (dating Rizal Experimental Station at Pilot School of Cottage Industries – Las Piñas) *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – Doña Josefa Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – Talon Dos Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – CAA Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City Mataas na Paaralan – Kampus ng Manuyo *Pambansang Mataas na Paaralan ng Las Piñas – Mataas na Paaralan *Pambansang Mataas na Paaralan ng CAA - Pangunahing Paaralan *Pambansang Mataas na Paaralan ng CAA – Annex *Pambansang Mataas na Paaralan ng Golden Acres *Pambansang Mataas na Paaralan ng Las Piñas North *Pambansang Mataas na Paaralan ng Lydia Aguilar (Mataas na Paaralan ng T.S. Cruz) ===Mga pampublikong hayskul=== *[[Pambansang Mataas na Paaralang Agham ng Lungsod ng Las Piñas]] *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas - Almanza Uno *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Verdant *Pambansang Mataas na Paaralang Equitable Village (dating Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Equitable Village Annex II) *Pambansang Mataas na Paaralang Talon Village (dating Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Talon Village Annex II) *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas North- Vergonville Subd., PulanLupa Dos *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas – Gatchalian Annex *Pambansang Mataas na Paaralang Teknikal-Bokasyonal ng Lungsod ng Las Piñas (dating Rizal Experimental Station at Pilot School of Cottage Industries – Las Piñas) *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – Doña Josefa Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – Talon Dos Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – CAA Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City Mataas na Paaralan – Kampus ng Manuyo *Pambansang Mataas na Paaralan ng Las Piñas – Mataas na Paaralan *Pambansang Mataas na Paaralan ng CAA - Pangunahing Paaralan *Pambansang Mataas na Paaralan ng CAA – Annex *Pambansang Mataas na Paaralan ng Golden Acres *Pambansang Mataas na Paaralan ng Las Piñas North *Pambansang Mataas na Paaralan ng Lydia Aguilar (Mataas na Paaralan ng T.S. Cruz) nnigga ==Transportasyon== ===Riles=== Ang Las Piñas ay bahagi ng ruta ng pagpapalawig ng [[Manila Light Rail Transit System Line 1|LRT Line 1]], ang South Extension Project.<ref name=":0">{{Banggitin ang balita|url=https://www.philstar.com/business/2019/04/24/1911966/start-lrt-1-extension-moved-may|title=Inilipat ang simula ng pagpapalawig ng LRT-1 sa Mayo|work=The Philippine Star|access-date=Hulyo 29, 2019}}</ref> Opisyal na nagsimula ang aktwal na konstruksyon noong Martes, Mayo 7, 2019<ref>{{Banggitin ang balita|url=https://www.abs-cbn.com/business/05/07/19/construction-on-lrt-1-extension-to-cavite-starts|title=Konstruksyon sa pagpapalawig ng LRT-1 patungong Cavite starts|last=Manabat|first=Jacque|work=ABS-CBN News|access-date=Hulyo 29, 2019}}</ref> dahil ang [[Right-of-way (access sa ari-arian)|Right-of-way]] ay "malaya at walang mga sagabal." Kapag ito ay ganap nang gumagana, ang Las Piñas ay paglilingkuran ng LRT Line 1 sa pamamagitan ng [[Estasyon ng Las Piñas]] at [[Estasyon ng Zapote]].<ref name=":0" /> {{mula noong|2025|01|05|df=US}}, ang phase 1 ay 100% nang kumpleto.<ref>{{Cite web |title=LRT-1 Cavite Extension Magsisimula na ang operasyon ng Phase 1 sa komersyo ｜ Kung Saan Kami Nagtatrabaho - JICA |url=https://www.jica.go.jp/english/overseas/philippine/information/press/2024/1555457_53492.html |access-date=2025-01-05 |website=www.jica.go.jp |language=en}}</ref> Inihayag ng Executive Assistant ng Department of Transportation na si Jonathan Gesmundo ang matagumpay na pagkumpleto ng Phase 1 ng LRT-1 Cavite Extension. Dahil sa mahalagang pangyayaring ito, walong bagong istasyon ang nadagdag sa kasalukuyang 20 istasyon, na lubos na nagpapahusay sa network ng transportasyon. Sa hinaharap, kinumpirma ng Kagawaran ng Transportasyon na ang trabaho sa Phase 2 at 3 ng LRT-1 Cavite Extension ay umuusad. Inaasahang lalo pang palalawakin ng mga kasunod na yugtong ito ang linya at mapapabuti ang mga serbisyo ng transit sa rehiyon, at ang mga operasyon ay nakatakdang magsimula sa 2031. ===Network ng kalsada=== [[File:Ph map laspinas.png|thumb|Mapa ng Las Piñas]]Ang network ng kalsada ng Las Piñas ay radial ang katangian, at pangunahing nakasalalay sa [[Alabang–Zapote Road]] (N411), na nagsisilbing gulugod ng network ng kalsada ng lungsod. Ang [[Manila-Cavite Expressway]] (dating Coastal Road, at may bilang na E3), isang toll expressway na nagsisilbing pangunahing ruta ng trapiko patungong [[Maynila]]. Ang [[Daang Hari Road|Daang Hari]], na malapit sa hangganan ng [[Muntinlupa]], at ang [[Aguinaldo Highway]] (N62) ang mga pangunahing ruta ng trapiko patungong [[Cavite]]. Ang [[Muntinlupa–Cavite Expressway]] (MCX), na patungo sa [[South Luzon Expressway]], ay nagdadagdag sa Daang Hari bilang alternatibo sa masikip na Alabang-Zapote Road sa ibabaw ng [[Alabang]] at [[Ayala Alabang]] sa Muntinlupa. Ang network ng kalsada sa Las Piñas ay dumaranas ng [[pagsisikip ng trapiko|pagsisikip ng trapiko]], lalo na sa pangunahing arterya, ang Alabang-Zapote Road, na nagdadala ng mahigit 70,000 sasakyan araw-araw noong 2016. Ang pampublikong transportasyon, tulad ng mga bus at jeepney, ay pumupuno sa Alabang-Zapote Road, kaya naman nagdudulot ito ng karagdagang pagsisikip. Nagpetisyon ang pamahalaang lungsod sa [[Lupon sa Pagpapahintulot at Pagkontrol sa Transportasyong Panlupa]] (LTFRB) na suspindihin ang pag-isyu ng mga prangkisa sa mga ruta ng bus at jeepney na gumagamit ng Alabang-Zapote Road. Ang network ng Las Piñas Friendship Route ay nagsisilbing alternatibong ruta sa mga rutang masikip, ngunit kailangang kumuha at magpakita ng sticker ang mga motorista sa kanilang sasakyan upang magamit ang mga rutang ito, dahil karamihan sa mga kalsada ng network ay matatagpuan sa mga pribadong subdibisyon ([[Komunidad na may bakod at tarangkahan]]), tulad ng [[BF Homes]], Pilar Village, at BF Resort. ===Pampublikong transportasyon=== Ang mga jeepney at bus ang bumubuo sa pangunahing sistema ng pampublikong transportasyon, at karamihan sa kanilang mga ruta ay sumusunod sa Alabang-Zapote Road. Karamihan sa mga jeepney na dumadaan sa Las Piñas ay naglalakbay sa pagitan ng Alabang at Zapote, sa loob ng lungsod, o [[Baclaran]], sa Parañaque. Ang mga bus ay karaniwang bumubuo ng mga ruta sa pagitan ng Alabang o [[SM Southmall]] at mga destinasyon sa Maynila. Ang mga bus at jeepney ang sinisisi sa lumalalang pagsisikip sa Alabang-Zapote Road. == Mga kilalang tao == * [[Amani Aguinaldo]], [[Pambansang koponan ng futbol ng Pilipinas]] *[[Kevin Alas]], [[Philippine Basketball Association|PBA]] player na kasalukuyang naglalaro para sa [[NLEX Road Warriors]] at dating miyembro ng [[Gilas Pilipinas]] *[[Zara Aldana]] o Zephorah Aldana Mayon, [[Mutya ng Pilipinas 2007]] Asia Pacific International at dating kasambahay ng ''[[Pinoy Big Brother: Celebrity Edition 2]]'' *[[Raymond Bagatsing]], artista *[[Awra Briguela|McNeal (Awra) Briguela]], child actor as seen on ''[[Ang Probinsyano]]'' *[[Ely Buendia]], songwriter, vocalist at gitarista ng ''[[Eraserheads]]'', ''[[Pupil (band)|Pupil]]'', ''[[Oktaves]]'' at ''[[Apartel]]'' *[[Sef Cadayona]], aktor at mananayaw *[[Rayver Cruz]], aktor at host *[[Rodjun Cruz]], aktor at mananayaw *[[Tirso Cruz III]], artista *[[Jen Da Silva]], model, dancer bilang bahagi ng 26K girls ng ''[[Kapamilya, Deal or No Deal]]'' at dating kasambahay ng ''[[Pinoy Big Brother: Celebrity Edition 2]]'' * [[Anjo Damiles]], artista *[[Ranidel de Ocampo]], dating [[Philippine Basketball Association|PBA]] player, dating miyembro ng [[Gilas Pilipinas]], at kasalukuyang assistant coach ng [[Kapisanang Basketbol ng Pilipinas]] *[[Mr. Fu]], radio jock, komedyante at host *[[Michelle Gavagan]], [[Miss Philippines Earth 2011|Miss Philippines Fire 2011]] *[[Enrique Gil]], artista ng ABS-CBN *[[Nikki Gil]], mang-aawit, aktres, TV host at dating MYX VJ *[[Allan K.]], co-host ng ''[[Eat Bulaga]]'' *[[Pauleen Luna]], aktres *[[Yasser Marta]], aktor at TV host *[[Pol Medina Jr.]], awtor ng ''[[Pugad Baboy]]'' *[[Jennylyn Mercado]], aktres at mang-aawit *[[Iwa Moto]], aktres *[[Sitti Navarro]], mang-aawit ng [[bossa nova]] *[[Amy Perez]], aktres, host at radio anchor * [[Quest (mang-aawit)|Quest]], mang-aawit ng R&B *[[Rox Santos]], manunulat ng kanta *[[Ashley Sarmiento]], artista, modelo at influencer sa social media *[[Kai Sotto]], miyembro ng Philippine men's basketball team [[Gilas Pilipinas]] *[[Zack Tabudlo]], mang-aawit-songwriter *[[Keb Cuevas]], environmentalist at dating [[Rappler]] na mamamahayag ==Mga sanggunian == {{Reflist}} ==Mga Kawing Panlabas== *[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }} {{Metro Manila}} {{Roxas Boulevard}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas|Las Pinas]] [[Kategorya:Mga lungsod sa Kalakhang Maynila]] {{pilipinas-stub}} 1fpyjhznel1rajufitn32zwcabf5akx 2215425 2215423 2026-07-09T09:00:07Z ~2026-37929-56 163601 /* Etimolohiya */ 2215425 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine city 2 | infoboxtitle = Lungsod ng Las Piñas | native_name = ᜎᜐ᜔ ᜉᜒᜈ᜔ᜌᜐ᜔ | sealfile = | image_skyline= Barangay Talon Las Pinas City Aerial Photo.jpg | caption = Mapa ng [[Kalakhang Maynila]] na nagpapakita ng lokasyon ng Las Piñas | region = [[Kalakhang Maynila|Pambansang Punong Rehiyon]] | districts = Mag-isang distrito ng Las Piñas | barangays = 20 | class = Unang klase; mataas na urbanisado | founded = 1797 | locatormapfile = {{PH wikidata|image_map}} | region = {{PH wikidata|region}} | website = [http://www.laspinascity.gov.ph www.laspinascity.gov.ph] | mayor = Imelda Aguilar | cityhood = 26 Marso 1997 | areakm2 = 41.54 | language = [[Wikang Tagalog|Tagalog]]<br>[[Taglish]] | coordinates = }} Ang '''Lungsod ng Las Piñas''' ay isang lungsod sa [[Kalakhang Maynila]] sa [[Pilipinas]]. Napapaligiran ito sa hilaga at hilagang-silangan ng [[Lungsod ng Parañaque]]; sa silangan at timog-silangan ng [[Lungsod ng Muntinlupa]]; sa timog ng Munisipalidad ng [[Imus, Cavite]]; sa timog-kanluran at kanluran ng Munisipalidad ng [[Bacoor, Cavite]]; at sa timog-kanluran ng [[Look ng Maynila]]. Pamahayan (residential) ang kalahati ng nasasakupan ng lupain samantalang pangkalakalan ''(commercial)'', industriyal at institusyunal ang natitirang kalahati. Binubuo ang kasalukuyang pisograpiya ng Las Piñas ng tatlong sona: [[Look ng Maynila]], ''Coastal Margin'' at ''Guadalupe Plateau''. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan. ==Mga barangay== Ang Las Pinas ay nahahati sa 20 barangay: ===Unang Distrito=== *Daniel Fajardo *Elias Aldana *Ilaya *Manuyo Uno *Manuyo Dos *Zapote *CAA-B.F. International *Pulanglupa Uno *Pulanglupa Dos *Pamplona Uno *Pamplona Tres ===Pangalawang Distrito=== *Almanza Uno *Almanza Dos *Pamplona Dos *Pilar Village *Talon Uno *Talon Dos *Talon Tres *Talon Cuatro *Talon Singko == Etimolohiya == Ang kuwento tungkol sa tunay na pinagmulan ng pangalan ng lungsod na "Las Piñas" ay may iba't ibang bersyon. Ayon sa isang kuwento, ang mga mangangalakal mula sa lalawigan ng Cavite at Batangas ay unang nagdala ng kanilang mga '''piña''' (Salitang Kastila para sa pinya) upang ibenta sa bayang ito bago ito ipamahagi sa mga kalapit na pamilihan.<ref>{{Cite web |last=Pransism |date=2011-11-04 |title=Back Trails: Las Piñas (Saint Joseph) Church: Home to the Bamboo Organ |url=https://pransisempilipinas.blogspot.com/2011/11/las-pinas-saint-joseph-church-home-to.html |access-date=2025-01-02 |website=Back Trails}}</ref> Samantala, isa pang bersyon ang nagsasabi na ang pangalan ay nagmula sa salitang '''"Las Peñas"''' (ang mga bato), na makikita sa pagkuha ng mga bato at adobe na ginamit sa pagtatayo ng mga gusali at tulay. Ang lumang kampana mula sa Simbahan ng Parokya ng San Jose na itinatag ni Padre Diego Cera ay nananatiling nakapreserba sa museo ng simbahan. May nakasulat sa kampana na: ''"Siendo cura del pueblo de Laspeñas el M.R.P. Padre Diego Cera se fundió este equilón año de 1820,"'' na nagpapakita na noong panahon pa ni Padre Diego Cera, ang unang kura paroko ng bayan, ang lugar ay tinawag na '''"Las Peñas"''' sa ilang panahon at kalaunan ay pinalitan ng pangalang '''"Las Piñas."''' [[Talaksan:Ph map laspinas.png|thumb|left|Mapa ng Las Piñas]] ==Kasaysayan== [[File:Philippine salt works.jpg|thumbnail|left|Production ng sea salt sa pamamagitan ng solar evaporation ng tubig mula sa brine of the sea circa 1940]] === Panahon ng kolonyal na Espanyol=== {{Tingnan din|Industriya ng asin sa Las Piñas}} Ang Las Piñas ay isa sa mga pinakaunang pamayanan sa pangingisda sa baybayin ng [[Manila Bay]]. Ito ay ipinroklama bilang isang lalawigan ng [[Maynila]] alinman noong 1762 o 1797. Agustin,<ref>{{cite book|last1=Cavada y Méndez de Vigo|first1=Agustín de la|title=Historia geográfica, geológica y estadiśtica de Filipinas. Con datos geográficos, geológicos y estadiśticos de las islas de Luzon, Visayas, Mindanao y Joló; y los que corresponden a las islas Batanes, Calamianes, Balabac, Mindoro, Masbate, Ticao y Burias, situadas al n. kaya. y s. de Luzon|date=1876|publisher=Imp. de Ramirez y Giraudier|location=Manila|url=https://archive.org/download/historiageogrfi00vigogoog/historiageogrfi00vigogoog.pdf}}</ref> isang Spanish historian, at Fr. Juan de Medina<ref>{{cite book|last1=de Medina|first1=Juan S.|title=Historia de los sucesos de la Orden de N. gran P. S. Agustín, de estas Islas Filipinas... / compuesta por el venerable Fray Juan de Medina. Sucesos que los religiosos de la Orden de N. P. S. Agustín han tenido en las Islas Filipinas... / compuesta por el Padre Pedro del Viva|date=1893|publisher=Tipo-Litografía de Chofré y Comp.|location=Manila|pages=486|url=http://bibliotecadigital.jcyl.es/i18n/catalogo_imagenes/icono_mime.cmd?mime=application%2Fpdf}}</ref> inilagay ito sa 1762. Ang Las Piñas ay dating tinawag na "Las Pilas" dahil sa pagkakahiwalay nito sa Parañas dahil sa pagkakahiwalay nito sa Parañas. Sa kabilang banda, naitala ni Manuel Buzeta ang petsa noong 1797.<ref>{{cite book|last1=Buzeta|first1=Manuel|title=Diccionario geográfico, estadístico, histórico de las Islas Filipinas ... / ni Manuel Buzeta y Felipe Bravo|date=1851|publisher=1851| Peña|location=Madrid|url=http://bibliotecadigital.jcyl.es/i18n/consulta/registro.cmd?id=2046}}</ref> Si Felix Timbang ang kauna-unahang ''gobernadorcillo'' noong 1762, habang si Mariano Ortiz ang unang municipal president ng bayan ng{an"<August">Las Piñas. book|last=Salonga|first=Isayas R.|title=Rizal Province Directory: History, Government and General Information with the Full Text of ang Batas sa Kalayaan ng Pilipinas, Tomo Uno |petsa=1934|publisher=General Printing Press}}</ref> Ang Las Piñas ay sikat dahil sa [[Bamboo Organ]] nito, na itinayo ni Padre Diego Cera at natapos noong 1824. Noong 1880, nakaranas ang lungsod ng pagsiklab ng kolera at bulutong na humantong sa pagkawala ng maraming buhay. Makalipas ang ilang taon, ang Las Piñas ay naging sentro rin ng labanan sa pagitan ng mga pwersang Espanyol at Pilipinas noong [[Philippine Revolution]].<ref name="alabangbulletin.com">{{cite web|url=https://www.alabangbulletin.com/a-brief-history-of-las-pinas/|title=Isang Maikling Kasaysayan ng Las Pinas|Alabang1|work=Alabang May Bull3| 2012|access-date=Disyembre 26, 2020}}</ref> Ang bayan ng Las Piñas ay isa ring pangunahing teatro ng digmaan noong 1896 Philippine Revolution, dahil ito ay sinakop ng mga puwersa ng Heneral [[Emilio Aguinaldo]]. ===Panahon ng pananakop ng mga Amerikano=== Noong 1901, ang munisipalidad ng Las Piñas, na dating bahagi ng [[Maynila (lalawigan)|probinsya ng Maynila]], ay isinama sa bagong likhang lalawigan ng [[Rizal (lalawigan)|Rizal]] alinsunod sa [[Komisyon ng Pilipinas]] Batas Blg. 137. Noong Oktubre 12, 1903, alinsunod sa Batas Blg. 942, ito ay pinagsama sa bayan ng [[Parañaque]], kung saan ang huli ang magiging sentro ng isang bagong pamahalaang munisipal.<ref>{{cite act|url=https://lawyerly.ph/laws/view/l89ad|index=942|date=Oktubre 12, 1903|access-date=Abril 24, 2022|title=Isang Batas na Nagbabawas sa Tatlumpu't Dalawang Munisipalidad ng Lalawigan ng Rizal patungong Labinlima.}}</ref> Ito ay inihiwalay mula sa Parañaque upang maging isang malayang munisipalidad muli noong Marso 27, 1907, sa bisa ng Batas ng Komisyon sa Pilipinas Blg. 1625.<ref>{{cite act|url=https://lawyerly.ph/laws/view/l4d28|index=1625|date=Marso 27, 1907|access-date=Abril 24, 2022}}</ref> ===Panahon ng pananakop ng mga Hapones=== Ang bayan ay sinakop ng [[Hukbong Imperyal ng Hapon|Mga Hapones]] noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at pinalaya ng pinagsamang puwersa ng mga Amerikano at Pilipino. ===Kalayaan ng Pilipinas=== Noong Nobyembre 7, 1975, sa pamamagitan ng Presidential Decree No. 824, ang Las Piñas ay inalis mula sa lalawigan ng [[Rizal (lalawigan)|Rizal]] upang mabuo ang [[Metro Manila]]. Ang Las Piñas ay naging isa sa mga munisipalidad na bumubuo sa rehiyon.<ref>{{cite PH act|chamber=PD|number=824|url=https://www.officialgazette.gov.ph/1975/11/07/presidential-decree-no-824-s-1975/|date=Nobyembre 7, 1975|title=Paglikha ng Metropolitan Manila at ng Metropolitan Manila Commission at para sa iba pang mga layunin |access-date=Hunyo 5, 2022}}</ref> Noong dekada 1980, sumiklab ang paglago ng ekonomiya dahil sa pagsisimula ng pagtatayo ng [[Manila–Cavite Expressway|Coastal Road]]. Ang Las Piñas ay kasalukuyang nagsisilbing tamang gateway sa [[Calabarzon]].<ref name="alabangbulletin.com"/> Noong dekada 1990, kilala ang Las Piñas sa talamak na kalakalan ng ilegal na droga.<ref>{{cite news|last=Evangelista|first=R. A.|title=Arestado ng mga Narco ang anim na nagtutulak ng droga|url=https://news.google.com/newspapers?id=rq4mAAAAIBAJ&sjid=KAsEAAAAAIBAJ&pg=4143%2C3628606|access-date=Disyembre 6, 2022|work=[[Manila Standard]]|publisher=Kamahalan Publishing Corp.|date=Setyembre 25, 1994|page=7|quote=Nakilala ang bayan ng Las Piñas bilang sentro ng kalakalan ng droga sa Metro Manila...}}</ref><ref>{{cite news|last=Burdeos|first=B.|title=Tinanggal ni Navarro ang 2 opisyal|url=https://news.google.com/newspapers?id=Df4tAAAAIBAJ&sjid=YwsEAAAAAIBAJ&pg=6512%2C2913250|access-date=Hulyo 5, 2022|work=[[Manila Standard]]|publisher=Kamahalan Publishing Corp.|date=Enero 20, 1996|page=14|quote=Ang pagtanggal kay Bocalvos, ayon kay Navarro, ay dahil sa kabiguan ng DEU na arestuhin ang sinumang pinaghihinalaang tulak ng droga sa nakalipas na ilang buwan sa kabila ng patuloy na mga ulat na laganap ang mga aktibidad na may kaugnayan sa droga sa Las Piñas.}}</ref> Sa isang pribilehiyong talumpati noong Oktubre 1989, ibinahagi ni Senador [[Ernesto Herrera (pulitiko)|Ernesto F. Herrera]] ang mga natuklasan ng [[National Bureau of Investigation (Philippines)|National Bureau of Investigation]] na tinatayang 40% ng pulisya ng Las Piñas ay konektado sa isang kartel ng droga.<ref>{{cite news|last=Herrera|first=Ernesto F.|author-link=Ernesto Herrera (pulitiko)|title=Lawak ng problema sa droga sa Metro Maynila|url=https://news.google.com/newspapers?id=qZUVAAAAIBAJ&sjid=hAsEAAAAIBAJ&pg=3549%2C31453|access-date=Nobyembre 7, 2022|work=[[Manila Standard]]|publisher=Kagitingan Publications, Inc.|date=Hulyo 1, 1990|page=6}}</ref> Noong 1995, binatikos ng noo'y Konsehal [[Yoyoy Villame]] ang imahe ng bayan bilang "Kabisera ng Droga ng Pilipinas",<ref>{{cite news|title=Nangako si Yoyoy na pamumunuan ang kampanya laban sa droga|url=https://news.google.com/newspapers?id=gKojAAAAIBAJ&sjid=fgsEAAAAAIBAJ&pg=2690%2C3696953|access-date=Disyembre 29, 2021|work=[[Manila Standard]]|publisher=Kamahalan Publishing Corp.|date=Abril 29, 1995|page=16}}</ref> habang si NCR Command Director Job Mayo ay nagsabi noong kanyang pagkakatalaga noong unang bahagi ng 1996 na ang pulisya ng bayan ang may pinakamaraming opisyal ng pulisya na umaasa sa droga sa metropolis.<ref>{{cite news|last=Calalo|first=Arlie|title=Ang Las Piñas ang may pinakamalaking bilang ng mga pulis na gumagamit ng droga, sabi ni Mayo|url=https://news.google.com/newspapers?id=D_4tAAAAIBAJ&sjid=YwsEAAAAAIBAJ&pg=6645%2C3530124|access-date=Hulyo 5, 2022|work=[[Manila Standard]]|publisher=Kamahalan Publishing Corp.|date=Enero 24, 1996|page=14}}</ref> ===Pagiging Lungsod=== {{further|Mga Lungsod ng Pilipinas}} Noong Pebrero 12, 1997, nilagdaan ni [[Pangulo ng Pilipinas|Panguluhan]] [[Fidel V. Ramos]] ang panukalang batas na nag-angat sa Las Piñas mula sa [[Mga Munisipalidad ng Pilipinas|munisipalidad]] tungo sa isang [[Mga Lungsod ng Pilipinas|lungsod]]. Isang plebisito ang ginanap isang buwan matapos aprubahan ng mga residente nito ang katayuan bilang lungsod, at ang Las Piñas ay naging ika-10 lungsod ng Metro Manila noong Marso 26, 1997.<ref>{{Cite web|url=https://www.coa.gov.ph/phocadownloadpap/userupload/annual_audit_report/LGUs/2015/NCR/Cities/LasPinasCity_ES2015.pdf|title=Ulat ng Taunang Pag-awdit ng Lungsod ng Las Pinas|date=Hulyo 29, 2019|website=Komisyon sa Pag-awdit|archive-url=https://web.archive.org/web/20190729195140/https://www.coa.gov.ph/phocadownloadpap/userupload/annual_audit_report/LGUs/2015/NCR/Cities/LasPinasCity_ES2015.pdf|archive-date=July 29, 2019|access-date=Hulyo 29, 2019}}</ref> Ito ay isang lungsod sa loob ng 29 na taon. ==Demograpiko== {{Populasyon}} ==Edukasyon== Mayroong kabuuang 14 na kolehiyo, 21 pribadong hayskul, 18 pampublikong hayskul, at 22 elementarya na itinayo upang mapaunlakan ang lumalaking bilang ng mga mag-aaral bawat taon. Sa ngayon, mayroong 77 day care center na may mga programa sa pagpapakain sa 20 barangay sa loob ng Las Piñas. ===Mga Kolehiyo=== {| class="wikitable" |+ ! !Paaralan |- | |ABE International Business College - Las Piñas |- | |Bernardo College |- | |[[Centro Escolar Las Piñas]] |- | |Don Carlo Cavina School |- | |Dr. Filemon C. Aguilar Memorial College of Las Piñas-Talon Tres Campus * isang [[Mga lokal na kolehiyo at unibersidad (Pilipinas)|lokal na kolehiyo]] na nag-aalok ng [[Bachelor's degree]] sa [[Bachelor of Accountancy|Accountancy]] at [[Bachelor of Business Administration|Business Administration]] (na may mga major sa Marketing Management, Financial Management, at Human Resource Development Management). |- | |Dr. Filemon C. Aguilar Memorial College of Las Piñas-Pamplona Tres Campus (dating Dr. Filemon C. Aguilar Information Technology Training Institute o DFCAITTI) * isang [[Mga lokal na kolehiyo at unibersidad (Pilipinas)|lokal na kolehiyo]] na nag-aalok ng mga kurso sa diploma tulad ng Computer Programming, Visual Graphics Design, at Animations. Nag-aalok din ito ng [[Bachelor's degree]] sa [[Information system|Information System]] at [[Inhinyeriyang pangkompyuter]]. |- | |Paaralang Marino ng Mangangalakal ng Pilipinas |- | |AMA Computer College, Las Piñas |- | |[[STI College|STI College Las Piñas]] |- | |[[Saint Francis of Assisi College]] |- |[[File:SISC LOGO.png|100px]] |[[Southville International School and Colleges]] |- | |[[University of Perpetual Help System DALTA]] |- | |International Electronics and Technical Institute - Las Piñas |- | |[[Southville International School na kaakibat ng mga Dayuhang Unibersidad]] |- | |[[Pamantasang Pambansa]] |} * ===Mga pampublikong hayskul=== *[[Pambansang Mataas na Paaralang Agham ng Lungsod ng Las Piñas]] *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas - Almanza Uno *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Verdant *Pambansang Mataas na Paaralang Equitable Village (dating Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Equitable Village Annex II) *Pambansang Mataas na Paaralang Talon Village (dating Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Talon Village Annex II) *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas North- Vergonville Subd., PulanLupa Dos *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas – Gatchalian Annex *Pambansang Mataas na Paaralang Teknikal-Bokasyonal ng Lungsod ng Las Piñas (dating Rizal Experimental Station at Pilot School of Cottage Industries – Las Piñas) *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – Doña Josefa Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – Talon Dos Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – CAA Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City Mataas na Paaralan – Kampus ng Manuyo *Pambansang Mataas na Paaralan ng Las Piñas – Mataas na Paaralan *Pambansang Mataas na Paaralan ng CAA - Pangunahing Paaralan *Pambansang Mataas na Paaralan ng CAA – Annex *Pambansang Mataas na Paaralan ng Golden Acres *Pambansang Mataas na Paaralan ng Las Piñas North *Pambansang Mataas na Paaralan ng Lydia Aguilar (Mataas na Paaralan ng T.S. Cruz) ===Mga pampublikong hayskul=== *[[Pambansang Mataas na Paaralang Agham ng Lungsod ng Las Piñas]] *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas - Almanza Uno *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Verdant *Pambansang Mataas na Paaralang Equitable Village (dating Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Equitable Village Annex II) *Pambansang Mataas na Paaralang Talon Village (dating Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Talon Village Annex II) *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas North- Vergonville Subd., PulanLupa Dos *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas – Gatchalian Annex *Pambansang Mataas na Paaralang Teknikal-Bokasyonal ng Lungsod ng Las Piñas (dating Rizal Experimental Station at Pilot School of Cottage Industries – Las Piñas) *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – Doña Josefa Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – Talon Dos Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – CAA Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City Mataas na Paaralan – Kampus ng Manuyo *Pambansang Mataas na Paaralan ng Las Piñas – Mataas na Paaralan *Pambansang Mataas na Paaralan ng CAA - Pangunahing Paaralan *Pambansang Mataas na Paaralan ng CAA – Annex *Pambansang Mataas na Paaralan ng Golden Acres *Pambansang Mataas na Paaralan ng Las Piñas North *Pambansang Mataas na Paaralan ng Lydia Aguilar (Mataas na Paaralan ng T.S. Cruz) nnigga ==Transportasyon== ===Riles=== Ang Las Piñas ay bahagi ng ruta ng pagpapalawig ng [[Manila Light Rail Transit System Line 1|LRT Line 1]], ang South Extension Project.<ref name=":0">{{Banggitin ang balita|url=https://www.philstar.com/business/2019/04/24/1911966/start-lrt-1-extension-moved-may|title=Inilipat ang simula ng pagpapalawig ng LRT-1 sa Mayo|work=The Philippine Star|access-date=Hulyo 29, 2019}}</ref> Opisyal na nagsimula ang aktwal na konstruksyon noong Martes, Mayo 7, 2019<ref>{{Banggitin ang balita|url=https://www.abs-cbn.com/business/05/07/19/construction-on-lrt-1-extension-to-cavite-starts|title=Konstruksyon sa pagpapalawig ng LRT-1 patungong Cavite starts|last=Manabat|first=Jacque|work=ABS-CBN News|access-date=Hulyo 29, 2019}}</ref> dahil ang [[Right-of-way (access sa ari-arian)|Right-of-way]] ay "malaya at walang mga sagabal." Kapag ito ay ganap nang gumagana, ang Las Piñas ay paglilingkuran ng LRT Line 1 sa pamamagitan ng [[Estasyon ng Las Piñas]] at [[Estasyon ng Zapote]].<ref name=":0" /> {{mula noong|2025|01|05|df=US}}, ang phase 1 ay 100% nang kumpleto.<ref>{{Cite web |title=LRT-1 Cavite Extension Magsisimula na ang operasyon ng Phase 1 sa komersyo ｜ Kung Saan Kami Nagtatrabaho - JICA |url=https://www.jica.go.jp/english/overseas/philippine/information/press/2024/1555457_53492.html |access-date=2025-01-05 |website=www.jica.go.jp |language=en}}</ref> Inihayag ng Executive Assistant ng Department of Transportation na si Jonathan Gesmundo ang matagumpay na pagkumpleto ng Phase 1 ng LRT-1 Cavite Extension. Dahil sa mahalagang pangyayaring ito, walong bagong istasyon ang nadagdag sa kasalukuyang 20 istasyon, na lubos na nagpapahusay sa network ng transportasyon. Sa hinaharap, kinumpirma ng Kagawaran ng Transportasyon na ang trabaho sa Phase 2 at 3 ng LRT-1 Cavite Extension ay umuusad. Inaasahang lalo pang palalawakin ng mga kasunod na yugtong ito ang linya at mapapabuti ang mga serbisyo ng transit sa rehiyon, at ang mga operasyon ay nakatakdang magsimula sa 2031. ===Network ng kalsada=== [[File:Ph map laspinas.png|thumb|Mapa ng Las Piñas]]Ang network ng kalsada ng Las Piñas ay radial ang katangian, at pangunahing nakasalalay sa [[Alabang–Zapote Road]] (N411), na nagsisilbing gulugod ng network ng kalsada ng lungsod. Ang [[Manila-Cavite Expressway]] (dating Coastal Road, at may bilang na E3), isang toll expressway na nagsisilbing pangunahing ruta ng trapiko patungong [[Maynila]]. Ang [[Daang Hari Road|Daang Hari]], na malapit sa hangganan ng [[Muntinlupa]], at ang [[Aguinaldo Highway]] (N62) ang mga pangunahing ruta ng trapiko patungong [[Cavite]]. Ang [[Muntinlupa–Cavite Expressway]] (MCX), na patungo sa [[South Luzon Expressway]], ay nagdadagdag sa Daang Hari bilang alternatibo sa masikip na Alabang-Zapote Road sa ibabaw ng [[Alabang]] at [[Ayala Alabang]] sa Muntinlupa. Ang network ng kalsada sa Las Piñas ay dumaranas ng [[pagsisikip ng trapiko|pagsisikip ng trapiko]], lalo na sa pangunahing arterya, ang Alabang-Zapote Road, na nagdadala ng mahigit 70,000 sasakyan araw-araw noong 2016. Ang pampublikong transportasyon, tulad ng mga bus at jeepney, ay pumupuno sa Alabang-Zapote Road, kaya naman nagdudulot ito ng karagdagang pagsisikip. Nagpetisyon ang pamahalaang lungsod sa [[Lupon sa Pagpapahintulot at Pagkontrol sa Transportasyong Panlupa]] (LTFRB) na suspindihin ang pag-isyu ng mga prangkisa sa mga ruta ng bus at jeepney na gumagamit ng Alabang-Zapote Road. Ang network ng Las Piñas Friendship Route ay nagsisilbing alternatibong ruta sa mga rutang masikip, ngunit kailangang kumuha at magpakita ng sticker ang mga motorista sa kanilang sasakyan upang magamit ang mga rutang ito, dahil karamihan sa mga kalsada ng network ay matatagpuan sa mga pribadong subdibisyon ([[Komunidad na may bakod at tarangkahan]]), tulad ng [[BF Homes]], Pilar Village, at BF Resort. ===Pampublikong transportasyon=== Ang mga jeepney at bus ang bumubuo sa pangunahing sistema ng pampublikong transportasyon, at karamihan sa kanilang mga ruta ay sumusunod sa Alabang-Zapote Road. Karamihan sa mga jeepney na dumadaan sa Las Piñas ay naglalakbay sa pagitan ng Alabang at Zapote, sa loob ng lungsod, o [[Baclaran]], sa Parañaque. Ang mga bus ay karaniwang bumubuo ng mga ruta sa pagitan ng Alabang o [[SM Southmall]] at mga destinasyon sa Maynila. Ang mga bus at jeepney ang sinisisi sa lumalalang pagsisikip sa Alabang-Zapote Road. == Mga kilalang tao == * [[Amani Aguinaldo]], [[Pambansang koponan ng futbol ng Pilipinas]] *[[Kevin Alas]], [[Philippine Basketball Association|PBA]] player na kasalukuyang naglalaro para sa [[NLEX Road Warriors]] at dating miyembro ng [[Gilas Pilipinas]] *[[Zara Aldana]] o Zephorah Aldana Mayon, [[Mutya ng Pilipinas 2007]] Asia Pacific International at dating kasambahay ng ''[[Pinoy Big Brother: Celebrity Edition 2]]'' *[[Raymond Bagatsing]], artista *[[Awra Briguela|McNeal (Awra) Briguela]], child actor as seen on ''[[Ang Probinsyano]]'' *[[Ely Buendia]], songwriter, vocalist at gitarista ng ''[[Eraserheads]]'', ''[[Pupil (band)|Pupil]]'', ''[[Oktaves]]'' at ''[[Apartel]]'' *[[Sef Cadayona]], aktor at mananayaw *[[Rayver Cruz]], aktor at host *[[Rodjun Cruz]], aktor at mananayaw *[[Tirso Cruz III]], artista *[[Jen Da Silva]], model, dancer bilang bahagi ng 26K girls ng ''[[Kapamilya, Deal or No Deal]]'' at dating kasambahay ng ''[[Pinoy Big Brother: Celebrity Edition 2]]'' * [[Anjo Damiles]], artista *[[Ranidel de Ocampo]], dating [[Philippine Basketball Association|PBA]] player, dating miyembro ng [[Gilas Pilipinas]], at kasalukuyang assistant coach ng [[Kapisanang Basketbol ng Pilipinas]] *[[Mr. Fu]], radio jock, komedyante at host *[[Michelle Gavagan]], [[Miss Philippines Earth 2011|Miss Philippines Fire 2011]] *[[Enrique Gil]], artista ng ABS-CBN *[[Nikki Gil]], mang-aawit, aktres, TV host at dating MYX VJ *[[Allan K.]], co-host ng ''[[Eat Bulaga]]'' *[[Pauleen Luna]], aktres *[[Yasser Marta]], aktor at TV host *[[Pol Medina Jr.]], awtor ng ''[[Pugad Baboy]]'' *[[Jennylyn Mercado]], aktres at mang-aawit *[[Iwa Moto]], aktres *[[Sitti Navarro]], mang-aawit ng [[bossa nova]] *[[Amy Perez]], aktres, host at radio anchor * [[Quest (mang-aawit)|Quest]], mang-aawit ng R&B *[[Rox Santos]], manunulat ng kanta *[[Ashley Sarmiento]], artista, modelo at influencer sa social media *[[Kai Sotto]], miyembro ng Philippine men's basketball team [[Gilas Pilipinas]] *[[Zack Tabudlo]], mang-aawit-songwriter *[[Keb Cuevas]], environmentalist at dating [[Rappler]] na mamamahayag ==Mga sanggunian == {{Reflist}} ==Mga Kawing Panlabas== *[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }} {{Metro Manila}} {{Roxas Boulevard}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas|Las Pinas]] [[Kategorya:Mga lungsod sa Kalakhang Maynila]] {{pilipinas-stub}} gsamx50x59jfbww7s8wk0cz827lriji 2215426 2215425 2026-07-09T09:01:40Z ~2026-37929-56 163601 /* Demograpiko */ 2215426 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine city 2 | infoboxtitle = Lungsod ng Las Piñas | native_name = ᜎᜐ᜔ ᜉᜒᜈ᜔ᜌᜐ᜔ | sealfile = | image_skyline= Barangay Talon Las Pinas City Aerial Photo.jpg | caption = Mapa ng [[Kalakhang Maynila]] na nagpapakita ng lokasyon ng Las Piñas | region = [[Kalakhang Maynila|Pambansang Punong Rehiyon]] | districts = Mag-isang distrito ng Las Piñas | barangays = 20 | class = Unang klase; mataas na urbanisado | founded = 1797 | locatormapfile = {{PH wikidata|image_map}} | region = {{PH wikidata|region}} | website = [http://www.laspinascity.gov.ph www.laspinascity.gov.ph] | mayor = Imelda Aguilar | cityhood = 26 Marso 1997 | areakm2 = 41.54 | language = [[Wikang Tagalog|Tagalog]]<br>[[Taglish]] | coordinates = }} Ang '''Lungsod ng Las Piñas''' ay isang lungsod sa [[Kalakhang Maynila]] sa [[Pilipinas]]. Napapaligiran ito sa hilaga at hilagang-silangan ng [[Lungsod ng Parañaque]]; sa silangan at timog-silangan ng [[Lungsod ng Muntinlupa]]; sa timog ng Munisipalidad ng [[Imus, Cavite]]; sa timog-kanluran at kanluran ng Munisipalidad ng [[Bacoor, Cavite]]; at sa timog-kanluran ng [[Look ng Maynila]]. Pamahayan (residential) ang kalahati ng nasasakupan ng lupain samantalang pangkalakalan ''(commercial)'', industriyal at institusyunal ang natitirang kalahati. Binubuo ang kasalukuyang pisograpiya ng Las Piñas ng tatlong sona: [[Look ng Maynila]], ''Coastal Margin'' at ''Guadalupe Plateau''. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan. ==Mga barangay== Ang Las Pinas ay nahahati sa 20 barangay: ===Unang Distrito=== *Daniel Fajardo *Elias Aldana *Ilaya *Manuyo Uno *Manuyo Dos *Zapote *CAA-B.F. International *Pulanglupa Uno *Pulanglupa Dos *Pamplona Uno *Pamplona Tres ===Pangalawang Distrito=== *Almanza Uno *Almanza Dos *Pamplona Dos *Pilar Village *Talon Uno *Talon Dos *Talon Tres *Talon Cuatro *Talon Singko == Etimolohiya == Ang kuwento tungkol sa tunay na pinagmulan ng pangalan ng lungsod na "Las Piñas" ay may iba't ibang bersyon. Ayon sa isang kuwento, ang mga mangangalakal mula sa lalawigan ng Cavite at Batangas ay unang nagdala ng kanilang mga '''piña''' (Salitang Kastila para sa pinya) upang ibenta sa bayang ito bago ito ipamahagi sa mga kalapit na pamilihan.<ref>{{Cite web |last=Pransism |date=2011-11-04 |title=Back Trails: Las Piñas (Saint Joseph) Church: Home to the Bamboo Organ |url=https://pransisempilipinas.blogspot.com/2011/11/las-pinas-saint-joseph-church-home-to.html |access-date=2025-01-02 |website=Back Trails}}</ref> Samantala, isa pang bersyon ang nagsasabi na ang pangalan ay nagmula sa salitang '''"Las Peñas"''' (ang mga bato), na makikita sa pagkuha ng mga bato at adobe na ginamit sa pagtatayo ng mga gusali at tulay. Ang lumang kampana mula sa Simbahan ng Parokya ng San Jose na itinatag ni Padre Diego Cera ay nananatiling nakapreserba sa museo ng simbahan. May nakasulat sa kampana na: ''"Siendo cura del pueblo de Laspeñas el M.R.P. Padre Diego Cera se fundió este equilón año de 1820,"'' na nagpapakita na noong panahon pa ni Padre Diego Cera, ang unang kura paroko ng bayan, ang lugar ay tinawag na '''"Las Peñas"''' sa ilang panahon at kalaunan ay pinalitan ng pangalang '''"Las Piñas."''' [[Talaksan:Ph map laspinas.png|thumb|left|Mapa ng Las Piñas]] ==Kasaysayan== [[File:Philippine salt works.jpg|thumbnail|left|Production ng sea salt sa pamamagitan ng solar evaporation ng tubig mula sa brine of the sea circa 1940]] === Panahon ng kolonyal na Espanyol=== {{Tingnan din|Industriya ng asin sa Las Piñas}} Ang Las Piñas ay isa sa mga pinakaunang pamayanan sa pangingisda sa baybayin ng [[Manila Bay]]. Ito ay ipinroklama bilang isang lalawigan ng [[Maynila]] alinman noong 1762 o 1797. Agustin,<ref>{{cite book|last1=Cavada y Méndez de Vigo|first1=Agustín de la|title=Historia geográfica, geológica y estadiśtica de Filipinas. Con datos geográficos, geológicos y estadiśticos de las islas de Luzon, Visayas, Mindanao y Joló; y los que corresponden a las islas Batanes, Calamianes, Balabac, Mindoro, Masbate, Ticao y Burias, situadas al n. kaya. y s. de Luzon|date=1876|publisher=Imp. de Ramirez y Giraudier|location=Manila|url=https://archive.org/download/historiageogrfi00vigogoog/historiageogrfi00vigogoog.pdf}}</ref> isang Spanish historian, at Fr. Juan de Medina<ref>{{cite book|last1=de Medina|first1=Juan S.|title=Historia de los sucesos de la Orden de N. gran P. S. Agustín, de estas Islas Filipinas... / compuesta por el venerable Fray Juan de Medina. Sucesos que los religiosos de la Orden de N. P. S. Agustín han tenido en las Islas Filipinas... / compuesta por el Padre Pedro del Viva|date=1893|publisher=Tipo-Litografía de Chofré y Comp.|location=Manila|pages=486|url=http://bibliotecadigital.jcyl.es/i18n/catalogo_imagenes/icono_mime.cmd?mime=application%2Fpdf}}</ref> inilagay ito sa 1762. Ang Las Piñas ay dating tinawag na "Las Pilas" dahil sa pagkakahiwalay nito sa Parañas dahil sa pagkakahiwalay nito sa Parañas. Sa kabilang banda, naitala ni Manuel Buzeta ang petsa noong 1797.<ref>{{cite book|last1=Buzeta|first1=Manuel|title=Diccionario geográfico, estadístico, histórico de las Islas Filipinas ... / ni Manuel Buzeta y Felipe Bravo|date=1851|publisher=1851| Peña|location=Madrid|url=http://bibliotecadigital.jcyl.es/i18n/consulta/registro.cmd?id=2046}}</ref> Si Felix Timbang ang kauna-unahang ''gobernadorcillo'' noong 1762, habang si Mariano Ortiz ang unang municipal president ng bayan ng{an"<August">Las Piñas. book|last=Salonga|first=Isayas R.|title=Rizal Province Directory: History, Government and General Information with the Full Text of ang Batas sa Kalayaan ng Pilipinas, Tomo Uno |petsa=1934|publisher=General Printing Press}}</ref> Ang Las Piñas ay sikat dahil sa [[Bamboo Organ]] nito, na itinayo ni Padre Diego Cera at natapos noong 1824. Noong 1880, nakaranas ang lungsod ng pagsiklab ng kolera at bulutong na humantong sa pagkawala ng maraming buhay. Makalipas ang ilang taon, ang Las Piñas ay naging sentro rin ng labanan sa pagitan ng mga pwersang Espanyol at Pilipinas noong [[Philippine Revolution]].<ref name="alabangbulletin.com">{{cite web|url=https://www.alabangbulletin.com/a-brief-history-of-las-pinas/|title=Isang Maikling Kasaysayan ng Las Pinas|Alabang1|work=Alabang May Bull3| 2012|access-date=Disyembre 26, 2020}}</ref> Ang bayan ng Las Piñas ay isa ring pangunahing teatro ng digmaan noong 1896 Philippine Revolution, dahil ito ay sinakop ng mga puwersa ng Heneral [[Emilio Aguinaldo]]. ===Panahon ng pananakop ng mga Amerikano=== Noong 1901, ang munisipalidad ng Las Piñas, na dating bahagi ng [[Maynila (lalawigan)|probinsya ng Maynila]], ay isinama sa bagong likhang lalawigan ng [[Rizal (lalawigan)|Rizal]] alinsunod sa [[Komisyon ng Pilipinas]] Batas Blg. 137. Noong Oktubre 12, 1903, alinsunod sa Batas Blg. 942, ito ay pinagsama sa bayan ng [[Parañaque]], kung saan ang huli ang magiging sentro ng isang bagong pamahalaang munisipal.<ref>{{cite act|url=https://lawyerly.ph/laws/view/l89ad|index=942|date=Oktubre 12, 1903|access-date=Abril 24, 2022|title=Isang Batas na Nagbabawas sa Tatlumpu't Dalawang Munisipalidad ng Lalawigan ng Rizal patungong Labinlima.}}</ref> Ito ay inihiwalay mula sa Parañaque upang maging isang malayang munisipalidad muli noong Marso 27, 1907, sa bisa ng Batas ng Komisyon sa Pilipinas Blg. 1625.<ref>{{cite act|url=https://lawyerly.ph/laws/view/l4d28|index=1625|date=Marso 27, 1907|access-date=Abril 24, 2022}}</ref> ===Panahon ng pananakop ng mga Hapones=== Ang bayan ay sinakop ng [[Hukbong Imperyal ng Hapon|Mga Hapones]] noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at pinalaya ng pinagsamang puwersa ng mga Amerikano at Pilipino. ===Kalayaan ng Pilipinas=== Noong Nobyembre 7, 1975, sa pamamagitan ng Presidential Decree No. 824, ang Las Piñas ay inalis mula sa lalawigan ng [[Rizal (lalawigan)|Rizal]] upang mabuo ang [[Metro Manila]]. Ang Las Piñas ay naging isa sa mga munisipalidad na bumubuo sa rehiyon.<ref>{{cite PH act|chamber=PD|number=824|url=https://www.officialgazette.gov.ph/1975/11/07/presidential-decree-no-824-s-1975/|date=Nobyembre 7, 1975|title=Paglikha ng Metropolitan Manila at ng Metropolitan Manila Commission at para sa iba pang mga layunin |access-date=Hunyo 5, 2022}}</ref> Noong dekada 1980, sumiklab ang paglago ng ekonomiya dahil sa pagsisimula ng pagtatayo ng [[Manila–Cavite Expressway|Coastal Road]]. Ang Las Piñas ay kasalukuyang nagsisilbing tamang gateway sa [[Calabarzon]].<ref name="alabangbulletin.com"/> Noong dekada 1990, kilala ang Las Piñas sa talamak na kalakalan ng ilegal na droga.<ref>{{cite news|last=Evangelista|first=R. A.|title=Arestado ng mga Narco ang anim na nagtutulak ng droga|url=https://news.google.com/newspapers?id=rq4mAAAAIBAJ&sjid=KAsEAAAAAIBAJ&pg=4143%2C3628606|access-date=Disyembre 6, 2022|work=[[Manila Standard]]|publisher=Kamahalan Publishing Corp.|date=Setyembre 25, 1994|page=7|quote=Nakilala ang bayan ng Las Piñas bilang sentro ng kalakalan ng droga sa Metro Manila...}}</ref><ref>{{cite news|last=Burdeos|first=B.|title=Tinanggal ni Navarro ang 2 opisyal|url=https://news.google.com/newspapers?id=Df4tAAAAIBAJ&sjid=YwsEAAAAAIBAJ&pg=6512%2C2913250|access-date=Hulyo 5, 2022|work=[[Manila Standard]]|publisher=Kamahalan Publishing Corp.|date=Enero 20, 1996|page=14|quote=Ang pagtanggal kay Bocalvos, ayon kay Navarro, ay dahil sa kabiguan ng DEU na arestuhin ang sinumang pinaghihinalaang tulak ng droga sa nakalipas na ilang buwan sa kabila ng patuloy na mga ulat na laganap ang mga aktibidad na may kaugnayan sa droga sa Las Piñas.}}</ref> Sa isang pribilehiyong talumpati noong Oktubre 1989, ibinahagi ni Senador [[Ernesto Herrera (pulitiko)|Ernesto F. Herrera]] ang mga natuklasan ng [[National Bureau of Investigation (Philippines)|National Bureau of Investigation]] na tinatayang 40% ng pulisya ng Las Piñas ay konektado sa isang kartel ng droga.<ref>{{cite news|last=Herrera|first=Ernesto F.|author-link=Ernesto Herrera (pulitiko)|title=Lawak ng problema sa droga sa Metro Maynila|url=https://news.google.com/newspapers?id=qZUVAAAAIBAJ&sjid=hAsEAAAAIBAJ&pg=3549%2C31453|access-date=Nobyembre 7, 2022|work=[[Manila Standard]]|publisher=Kagitingan Publications, Inc.|date=Hulyo 1, 1990|page=6}}</ref> Noong 1995, binatikos ng noo'y Konsehal [[Yoyoy Villame]] ang imahe ng bayan bilang "Kabisera ng Droga ng Pilipinas",<ref>{{cite news|title=Nangako si Yoyoy na pamumunuan ang kampanya laban sa droga|url=https://news.google.com/newspapers?id=gKojAAAAIBAJ&sjid=fgsEAAAAAIBAJ&pg=2690%2C3696953|access-date=Disyembre 29, 2021|work=[[Manila Standard]]|publisher=Kamahalan Publishing Corp.|date=Abril 29, 1995|page=16}}</ref> habang si NCR Command Director Job Mayo ay nagsabi noong kanyang pagkakatalaga noong unang bahagi ng 1996 na ang pulisya ng bayan ang may pinakamaraming opisyal ng pulisya na umaasa sa droga sa metropolis.<ref>{{cite news|last=Calalo|first=Arlie|title=Ang Las Piñas ang may pinakamalaking bilang ng mga pulis na gumagamit ng droga, sabi ni Mayo|url=https://news.google.com/newspapers?id=D_4tAAAAIBAJ&sjid=YwsEAAAAAIBAJ&pg=6645%2C3530124|access-date=Hulyo 5, 2022|work=[[Manila Standard]]|publisher=Kamahalan Publishing Corp.|date=Enero 24, 1996|page=14}}</ref> ===Pagiging Lungsod=== {{further|Mga Lungsod ng Pilipinas}} Noong Pebrero 12, 1997, nilagdaan ni [[Pangulo ng Pilipinas|Panguluhan]] [[Fidel V. Ramos]] ang panukalang batas na nag-angat sa Las Piñas mula sa [[Mga Munisipalidad ng Pilipinas|munisipalidad]] tungo sa isang [[Mga Lungsod ng Pilipinas|lungsod]]. Isang plebisito ang ginanap isang buwan matapos aprubahan ng mga residente nito ang katayuan bilang lungsod, at ang Las Piñas ay naging ika-10 lungsod ng Metro Manila noong Marso 26, 1997.<ref>{{Cite web|url=https://www.coa.gov.ph/phocadownloadpap/userupload/annual_audit_report/LGUs/2015/NCR/Cities/LasPinasCity_ES2015.pdf|title=Ulat ng Taunang Pag-awdit ng Lungsod ng Las Pinas|date=Hulyo 29, 2019|website=Komisyon sa Pag-awdit|archive-url=https://web.archive.org/web/20190729195140/https://www.coa.gov.ph/phocadownloadpap/userupload/annual_audit_report/LGUs/2015/NCR/Cities/LasPinasCity_ES2015.pdf|archive-date=July 29, 2019|access-date=Hulyo 29, 2019}}</ref> Ito ay isang lungsod sa loob ng 29 na taon. ==Demograpiko== {{Populasyon}} ==Ekonomiya== [[File:Alabang skyline, Talon drone distant PD (Las Piñas City; 01-04-2026).jpg|thumb|Isang drone shot ng skuyline ng Las Piñas City, kasama ang mga gusali sa [[Alabang]] na makikita sa background]] === Mga Niyog === Ang mga balat at balat ng niyog, na itinapon ng mga nagtitinda ng niyog, ay dating humaharang sa mga ilog ng Las Piñas at Zapote. Sa kasalukuyan, ang mga lambat ng coco coir ay ginagamit para sa paglalagay ng sapin sa mga pampang ng ilog. Ang mabisang natural na alternatibo na ito para sa pag-iwas sa baha ay 80% na mas matipid kaysa sa mga tradisyonal na pamamaraan ng riprap tulad ng semento at bato at epektibo rin para sa pagpigil sa erosyon ng lupa. Tulad ng suklay ng bahay-pukyutan, ang lambat ay hinabi upang lumikha ng mga butas para sa paglaki ng halaman sa loob ng mga selula, na nagpapahintulot sa kanilang mahahabang ugat na makatulong na pangalagaan ang lupa. Ang lambat ng coco coir ay mas lumalaban sa pinsala ng araw at tubig kumpara sa mga plastik na lambat, kaya mas matibay ito. Bukod pa rito, ito ay eco-friendly dahil ang materyal ay unti-unting nabubulok sa maliliit na piraso na nagpapayaman sa lupa. Ang mga karagdagang aplikasyon para sa hibla ng coir ay kinabibilangan ng paggamit nito bilang materyal sa pagpapaso para sa mga layunin ng hortikultura, sa mga sistemang hydroponic, at para sa pamamahala ng erosyon. Ang iba't ibang paraan ng paggamit nito ay humantong sa mas mataas na pangangailangan para sa conet, na nagbibigay ng kita para sa ilang lokal sa Las Piñas na ginagawang lambat ang mga balat ng niyog sa pamamagitan ng paghabi. Namigay ang mga opisyal ng lungsod ng Las Piñas ng mga kagamitan sa pag-ikot at paghabi at nag-alok ng tulong elektrikal sa mga residente nito na ginawang personal na gawain ng pamilya ang paghabi ng niyog.<ref>{{Cite web |title=Kabuhayan ng Niyog |url=https://laspinascity.gov.ph/lifestyle/22/coconut-livelihood |access-date=|website=The Opisyal na Website ng Lungsod ng Las Piñas}}</ref> === Industriya ng paggawa ng asin === {{main|Industriya ng asin sa Las Piñas}} Noong ika-18 siglo, ang nayon ng mga mangingisda sa Las Piñas ay gumamit ng mga pamamaraan ng paggawa ng asin gamit ang mga solar dry bed. Sa paglipas ng mga taon, maraming ektarya sa paligid ng sinaunang bayan ang ginawang mga bed ng asin na pinangalanang "irasan". Pagkatapos, ang mga clay tile o gibak ay dinadala mula sa malayong Vigan upang takpan ang mga bed ng asin. Pinigilan nito ang asin na dumampi sa lupa, na nagresulta sa pagputi ng asin na parang niyebe at naging kilala ang Las Piñas bilang sentro ng produksyon ng asin. Noong panahon ng pag-aani, ang Las Piñas ay pinalamutian ng maliliit na puting kristal na piramide. Ang asin ay pinagsunod-sunod at ikinategorya sa mga gradong tertia, segunda, at primera. Ang asin na tertia ang pinakamadilim ang kulay at may pinakamataas na dami ng dumi. Ang tuyong yelo ay pinagsama sa asin na ito upang mapanatiling sariwa ang ice cream. Ang asin na segunda ay ginagamit para sa layunin ng pagpreserba ng sariwang isda. Ang Navotas at Malabon ang pangunahing bumibili ng asin na segunda sa mga komunidad ng pakyawan na kalakalan ng pagkaing-dagat. Gayunpaman, ang Las Piñas ay kilala sa mataas na kalidad ng asin nito, na kilala rin bilang primera, na sinasabing kasingputi ng niyebe. Ang unang batch ng asin ay inihatid sa bawat pampublikong pamilihan sa Maynila at ginamit upang mapahusay ang lasa ng mga gourmet na pagkain. Ang pagpapanumbalik ng bay area at ang nagresultang pagtatayo ng Coastal Road ay nagdulot ng pagkagambala sa produksyon ng asin. Ang mga aktibidad sa dredging at konstruksyon ay nakahadlang sa mga mangingisda na lumabas sa karagatan. Karamihan sa asin na nalilikha ay nagsimulang makapasok sa mas murang kategorya ng segunda at tertia. Ang asin na dinala mula sa mga bansang tulad ng Tsina at India ay mabibili sa mas mababang halaga. Ang industriya ng produksyon ng asin sa Las Piñas ay nagwakas na at ngayon ay isa na lamang alaala ng nakaraan. Noong 2005, isang Irasan Center ang itinayo kung saan maaaring mapanood ng mga bisita ang isang demonstrasyon ng salt bed bilang paggunita sa dating kilalang industriya ng Las Piñas.<ref>{{Cite web |title=Alt-making industry |url=https://laspinascity.gov.ph/lifestyle/24/salt-making-industry |access-date= |website=The Opisyal na Website ng Lungsod ng Las Piñas}}</ref> ===Insidente ng kahirapan=== {{Insidente ng kahirapan sa PH}} ==Edukasyon== Mayroong kabuuang 14 na kolehiyo, 21 pribadong hayskul, 18 pampublikong hayskul, at 22 elementarya na itinayo upang mapaunlakan ang lumalaking bilang ng mga mag-aaral bawat taon. Sa ngayon, mayroong 77 day care center na may mga programa sa pagpapakain sa 20 barangay sa loob ng Las Piñas. ===Mga Kolehiyo=== {| class="wikitable" |+ ! !Paaralan |- | |ABE International Business College - Las Piñas |- | |Bernardo College |- | |[[Centro Escolar Las Piñas]] |- | |Don Carlo Cavina School |- | |Dr. Filemon C. Aguilar Memorial College of Las Piñas-Talon Tres Campus * isang [[Mga lokal na kolehiyo at unibersidad (Pilipinas)|lokal na kolehiyo]] na nag-aalok ng [[Bachelor's degree]] sa [[Bachelor of Accountancy|Accountancy]] at [[Bachelor of Business Administration|Business Administration]] (na may mga major sa Marketing Management, Financial Management, at Human Resource Development Management). |- | |Dr. Filemon C. Aguilar Memorial College of Las Piñas-Pamplona Tres Campus (dating Dr. Filemon C. Aguilar Information Technology Training Institute o DFCAITTI) * isang [[Mga lokal na kolehiyo at unibersidad (Pilipinas)|lokal na kolehiyo]] na nag-aalok ng mga kurso sa diploma tulad ng Computer Programming, Visual Graphics Design, at Animations. Nag-aalok din ito ng [[Bachelor's degree]] sa [[Information system|Information System]] at [[Inhinyeriyang pangkompyuter]]. |- | |Paaralang Marino ng Mangangalakal ng Pilipinas |- | |AMA Computer College, Las Piñas |- | |[[STI College|STI College Las Piñas]] |- | |[[Saint Francis of Assisi College]] |- |[[File:SISC LOGO.png|100px]] |[[Southville International School and Colleges]] |- | |[[University of Perpetual Help System DALTA]] |- | |International Electronics and Technical Institute - Las Piñas |- | |[[Southville International School na kaakibat ng mga Dayuhang Unibersidad]] |- | |[[Pamantasang Pambansa]] |} * ===Mga pampublikong hayskul=== *[[Pambansang Mataas na Paaralang Agham ng Lungsod ng Las Piñas]] *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas - Almanza Uno *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Verdant *Pambansang Mataas na Paaralang Equitable Village (dating Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Equitable Village Annex II) *Pambansang Mataas na Paaralang Talon Village (dating Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Talon Village Annex II) *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas North- Vergonville Subd., PulanLupa Dos *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas – Gatchalian Annex *Pambansang Mataas na Paaralang Teknikal-Bokasyonal ng Lungsod ng Las Piñas (dating Rizal Experimental Station at Pilot School of Cottage Industries – Las Piñas) *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – Doña Josefa Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – Talon Dos Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – CAA Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City Mataas na Paaralan – Kampus ng Manuyo *Pambansang Mataas na Paaralan ng Las Piñas – Mataas na Paaralan *Pambansang Mataas na Paaralan ng CAA - Pangunahing Paaralan *Pambansang Mataas na Paaralan ng CAA – Annex *Pambansang Mataas na Paaralan ng Golden Acres *Pambansang Mataas na Paaralan ng Las Piñas North *Pambansang Mataas na Paaralan ng Lydia Aguilar (Mataas na Paaralan ng T.S. Cruz) ===Mga pampublikong hayskul=== *[[Pambansang Mataas na Paaralang Agham ng Lungsod ng Las Piñas]] *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas - Almanza Uno *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Verdant *Pambansang Mataas na Paaralang Equitable Village (dating Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Equitable Village Annex II) *Pambansang Mataas na Paaralang Talon Village (dating Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Talon Village Annex II) *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas North- Vergonville Subd., PulanLupa Dos *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas – Gatchalian Annex *Pambansang Mataas na Paaralang Teknikal-Bokasyonal ng Lungsod ng Las Piñas (dating Rizal Experimental Station at Pilot School of Cottage Industries – Las Piñas) *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – Doña Josefa Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – Talon Dos Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – CAA Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City Mataas na Paaralan – Kampus ng Manuyo *Pambansang Mataas na Paaralan ng Las Piñas – Mataas na Paaralan *Pambansang Mataas na Paaralan ng CAA - Pangunahing Paaralan *Pambansang Mataas na Paaralan ng CAA – Annex *Pambansang Mataas na Paaralan ng Golden Acres *Pambansang Mataas na Paaralan ng Las Piñas North *Pambansang Mataas na Paaralan ng Lydia Aguilar (Mataas na Paaralan ng T.S. Cruz) nnigga ==Transportasyon== ===Riles=== Ang Las Piñas ay bahagi ng ruta ng pagpapalawig ng [[Manila Light Rail Transit System Line 1|LRT Line 1]], ang South Extension Project.<ref name=":0">{{Banggitin ang balita|url=https://www.philstar.com/business/2019/04/24/1911966/start-lrt-1-extension-moved-may|title=Inilipat ang simula ng pagpapalawig ng LRT-1 sa Mayo|work=The Philippine Star|access-date=Hulyo 29, 2019}}</ref> Opisyal na nagsimula ang aktwal na konstruksyon noong Martes, Mayo 7, 2019<ref>{{Banggitin ang balita|url=https://www.abs-cbn.com/business/05/07/19/construction-on-lrt-1-extension-to-cavite-starts|title=Konstruksyon sa pagpapalawig ng LRT-1 patungong Cavite starts|last=Manabat|first=Jacque|work=ABS-CBN News|access-date=Hulyo 29, 2019}}</ref> dahil ang [[Right-of-way (access sa ari-arian)|Right-of-way]] ay "malaya at walang mga sagabal." Kapag ito ay ganap nang gumagana, ang Las Piñas ay paglilingkuran ng LRT Line 1 sa pamamagitan ng [[Estasyon ng Las Piñas]] at [[Estasyon ng Zapote]].<ref name=":0" /> {{mula noong|2025|01|05|df=US}}, ang phase 1 ay 100% nang kumpleto.<ref>{{Cite web |title=LRT-1 Cavite Extension Magsisimula na ang operasyon ng Phase 1 sa komersyo ｜ Kung Saan Kami Nagtatrabaho - JICA |url=https://www.jica.go.jp/english/overseas/philippine/information/press/2024/1555457_53492.html |access-date=2025-01-05 |website=www.jica.go.jp |language=en}}</ref> Inihayag ng Executive Assistant ng Department of Transportation na si Jonathan Gesmundo ang matagumpay na pagkumpleto ng Phase 1 ng LRT-1 Cavite Extension. Dahil sa mahalagang pangyayaring ito, walong bagong istasyon ang nadagdag sa kasalukuyang 20 istasyon, na lubos na nagpapahusay sa network ng transportasyon. Sa hinaharap, kinumpirma ng Kagawaran ng Transportasyon na ang trabaho sa Phase 2 at 3 ng LRT-1 Cavite Extension ay umuusad. Inaasahang lalo pang palalawakin ng mga kasunod na yugtong ito ang linya at mapapabuti ang mga serbisyo ng transit sa rehiyon, at ang mga operasyon ay nakatakdang magsimula sa 2031. ===Network ng kalsada=== [[File:Ph map laspinas.png|thumb|Mapa ng Las Piñas]]Ang network ng kalsada ng Las Piñas ay radial ang katangian, at pangunahing nakasalalay sa [[Alabang–Zapote Road]] (N411), na nagsisilbing gulugod ng network ng kalsada ng lungsod. Ang [[Manila-Cavite Expressway]] (dating Coastal Road, at may bilang na E3), isang toll expressway na nagsisilbing pangunahing ruta ng trapiko patungong [[Maynila]]. Ang [[Daang Hari Road|Daang Hari]], na malapit sa hangganan ng [[Muntinlupa]], at ang [[Aguinaldo Highway]] (N62) ang mga pangunahing ruta ng trapiko patungong [[Cavite]]. Ang [[Muntinlupa–Cavite Expressway]] (MCX), na patungo sa [[South Luzon Expressway]], ay nagdadagdag sa Daang Hari bilang alternatibo sa masikip na Alabang-Zapote Road sa ibabaw ng [[Alabang]] at [[Ayala Alabang]] sa Muntinlupa. Ang network ng kalsada sa Las Piñas ay dumaranas ng [[pagsisikip ng trapiko|pagsisikip ng trapiko]], lalo na sa pangunahing arterya, ang Alabang-Zapote Road, na nagdadala ng mahigit 70,000 sasakyan araw-araw noong 2016. Ang pampublikong transportasyon, tulad ng mga bus at jeepney, ay pumupuno sa Alabang-Zapote Road, kaya naman nagdudulot ito ng karagdagang pagsisikip. Nagpetisyon ang pamahalaang lungsod sa [[Lupon sa Pagpapahintulot at Pagkontrol sa Transportasyong Panlupa]] (LTFRB) na suspindihin ang pag-isyu ng mga prangkisa sa mga ruta ng bus at jeepney na gumagamit ng Alabang-Zapote Road. Ang network ng Las Piñas Friendship Route ay nagsisilbing alternatibong ruta sa mga rutang masikip, ngunit kailangang kumuha at magpakita ng sticker ang mga motorista sa kanilang sasakyan upang magamit ang mga rutang ito, dahil karamihan sa mga kalsada ng network ay matatagpuan sa mga pribadong subdibisyon ([[Komunidad na may bakod at tarangkahan]]), tulad ng [[BF Homes]], Pilar Village, at BF Resort. ===Pampublikong transportasyon=== Ang mga jeepney at bus ang bumubuo sa pangunahing sistema ng pampublikong transportasyon, at karamihan sa kanilang mga ruta ay sumusunod sa Alabang-Zapote Road. Karamihan sa mga jeepney na dumadaan sa Las Piñas ay naglalakbay sa pagitan ng Alabang at Zapote, sa loob ng lungsod, o [[Baclaran]], sa Parañaque. Ang mga bus ay karaniwang bumubuo ng mga ruta sa pagitan ng Alabang o [[SM Southmall]] at mga destinasyon sa Maynila. Ang mga bus at jeepney ang sinisisi sa lumalalang pagsisikip sa Alabang-Zapote Road. == Mga kilalang tao == * [[Amani Aguinaldo]], [[Pambansang koponan ng futbol ng Pilipinas]] *[[Kevin Alas]], [[Philippine Basketball Association|PBA]] player na kasalukuyang naglalaro para sa [[NLEX Road Warriors]] at dating miyembro ng [[Gilas Pilipinas]] *[[Zara Aldana]] o Zephorah Aldana Mayon, [[Mutya ng Pilipinas 2007]] Asia Pacific International at dating kasambahay ng ''[[Pinoy Big Brother: Celebrity Edition 2]]'' *[[Raymond Bagatsing]], artista *[[Awra Briguela|McNeal (Awra) Briguela]], child actor as seen on ''[[Ang Probinsyano]]'' *[[Ely Buendia]], songwriter, vocalist at gitarista ng ''[[Eraserheads]]'', ''[[Pupil (band)|Pupil]]'', ''[[Oktaves]]'' at ''[[Apartel]]'' *[[Sef Cadayona]], aktor at mananayaw *[[Rayver Cruz]], aktor at host *[[Rodjun Cruz]], aktor at mananayaw *[[Tirso Cruz III]], artista *[[Jen Da Silva]], model, dancer bilang bahagi ng 26K girls ng ''[[Kapamilya, Deal or No Deal]]'' at dating kasambahay ng ''[[Pinoy Big Brother: Celebrity Edition 2]]'' * [[Anjo Damiles]], artista *[[Ranidel de Ocampo]], dating [[Philippine Basketball Association|PBA]] player, dating miyembro ng [[Gilas Pilipinas]], at kasalukuyang assistant coach ng [[Kapisanang Basketbol ng Pilipinas]] *[[Mr. Fu]], radio jock, komedyante at host *[[Michelle Gavagan]], [[Miss Philippines Earth 2011|Miss Philippines Fire 2011]] *[[Enrique Gil]], artista ng ABS-CBN *[[Nikki Gil]], mang-aawit, aktres, TV host at dating MYX VJ *[[Allan K.]], co-host ng ''[[Eat Bulaga]]'' *[[Pauleen Luna]], aktres *[[Yasser Marta]], aktor at TV host *[[Pol Medina Jr.]], awtor ng ''[[Pugad Baboy]]'' *[[Jennylyn Mercado]], aktres at mang-aawit *[[Iwa Moto]], aktres *[[Sitti Navarro]], mang-aawit ng [[bossa nova]] *[[Amy Perez]], aktres, host at radio anchor * [[Quest (mang-aawit)|Quest]], mang-aawit ng R&B *[[Rox Santos]], manunulat ng kanta *[[Ashley Sarmiento]], artista, modelo at influencer sa social media *[[Kai Sotto]], miyembro ng Philippine men's basketball team [[Gilas Pilipinas]] *[[Zack Tabudlo]], mang-aawit-songwriter *[[Keb Cuevas]], environmentalist at dating [[Rappler]] na mamamahayag ==Mga sanggunian == {{Reflist}} ==Mga Kawing Panlabas== *[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }} {{Metro Manila}} {{Roxas Boulevard}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas|Las Pinas]] [[Kategorya:Mga lungsod sa Kalakhang Maynila]] {{pilipinas-stub}} j713yf2rjnwo0v572izjwfrgcrm4a26 2215427 2215426 2026-07-09T09:02:19Z ~2026-37929-56 163601 /* Ekonomiya */ 2215427 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine city 2 | infoboxtitle = Lungsod ng Las Piñas | native_name = ᜎᜐ᜔ ᜉᜒᜈ᜔ᜌᜐ᜔ | sealfile = | image_skyline= Barangay Talon Las Pinas City Aerial Photo.jpg | caption = Mapa ng [[Kalakhang Maynila]] na nagpapakita ng lokasyon ng Las Piñas | region = [[Kalakhang Maynila|Pambansang Punong Rehiyon]] | districts = Mag-isang distrito ng Las Piñas | barangays = 20 | class = Unang klase; mataas na urbanisado | founded = 1797 | locatormapfile = {{PH wikidata|image_map}} | region = {{PH wikidata|region}} | website = [http://www.laspinascity.gov.ph www.laspinascity.gov.ph] | mayor = Imelda Aguilar | cityhood = 26 Marso 1997 | areakm2 = 41.54 | language = [[Wikang Tagalog|Tagalog]]<br>[[Taglish]] | coordinates = }} Ang '''Lungsod ng Las Piñas''' ay isang lungsod sa [[Kalakhang Maynila]] sa [[Pilipinas]]. Napapaligiran ito sa hilaga at hilagang-silangan ng [[Lungsod ng Parañaque]]; sa silangan at timog-silangan ng [[Lungsod ng Muntinlupa]]; sa timog ng Munisipalidad ng [[Imus, Cavite]]; sa timog-kanluran at kanluran ng Munisipalidad ng [[Bacoor, Cavite]]; at sa timog-kanluran ng [[Look ng Maynila]]. Pamahayan (residential) ang kalahati ng nasasakupan ng lupain samantalang pangkalakalan ''(commercial)'', industriyal at institusyunal ang natitirang kalahati. Binubuo ang kasalukuyang pisograpiya ng Las Piñas ng tatlong sona: [[Look ng Maynila]], ''Coastal Margin'' at ''Guadalupe Plateau''. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan. ==Mga barangay== Ang Las Pinas ay nahahati sa 20 barangay: ===Unang Distrito=== *Daniel Fajardo *Elias Aldana *Ilaya *Manuyo Uno *Manuyo Dos *Zapote *CAA-B.F. International *Pulanglupa Uno *Pulanglupa Dos *Pamplona Uno *Pamplona Tres ===Pangalawang Distrito=== *Almanza Uno *Almanza Dos *Pamplona Dos *Pilar Village *Talon Uno *Talon Dos *Talon Tres *Talon Cuatro *Talon Singko == Etimolohiya == Ang kuwento tungkol sa tunay na pinagmulan ng pangalan ng lungsod na "Las Piñas" ay may iba't ibang bersyon. Ayon sa isang kuwento, ang mga mangangalakal mula sa lalawigan ng Cavite at Batangas ay unang nagdala ng kanilang mga '''piña''' (Salitang Kastila para sa pinya) upang ibenta sa bayang ito bago ito ipamahagi sa mga kalapit na pamilihan.<ref>{{Cite web |last=Pransism |date=2011-11-04 |title=Back Trails: Las Piñas (Saint Joseph) Church: Home to the Bamboo Organ |url=https://pransisempilipinas.blogspot.com/2011/11/las-pinas-saint-joseph-church-home-to.html |access-date=2025-01-02 |website=Back Trails}}</ref> Samantala, isa pang bersyon ang nagsasabi na ang pangalan ay nagmula sa salitang '''"Las Peñas"''' (ang mga bato), na makikita sa pagkuha ng mga bato at adobe na ginamit sa pagtatayo ng mga gusali at tulay. Ang lumang kampana mula sa Simbahan ng Parokya ng San Jose na itinatag ni Padre Diego Cera ay nananatiling nakapreserba sa museo ng simbahan. May nakasulat sa kampana na: ''"Siendo cura del pueblo de Laspeñas el M.R.P. Padre Diego Cera se fundió este equilón año de 1820,"'' na nagpapakita na noong panahon pa ni Padre Diego Cera, ang unang kura paroko ng bayan, ang lugar ay tinawag na '''"Las Peñas"''' sa ilang panahon at kalaunan ay pinalitan ng pangalang '''"Las Piñas."''' [[Talaksan:Ph map laspinas.png|thumb|left|Mapa ng Las Piñas]] ==Kasaysayan== [[File:Philippine salt works.jpg|thumbnail|left|Production ng sea salt sa pamamagitan ng solar evaporation ng tubig mula sa brine of the sea circa 1940]] === Panahon ng kolonyal na Espanyol=== {{Tingnan din|Industriya ng asin sa Las Piñas}} Ang Las Piñas ay isa sa mga pinakaunang pamayanan sa pangingisda sa baybayin ng [[Manila Bay]]. Ito ay ipinroklama bilang isang lalawigan ng [[Maynila]] alinman noong 1762 o 1797. Agustin,<ref>{{cite book|last1=Cavada y Méndez de Vigo|first1=Agustín de la|title=Historia geográfica, geológica y estadiśtica de Filipinas. Con datos geográficos, geológicos y estadiśticos de las islas de Luzon, Visayas, Mindanao y Joló; y los que corresponden a las islas Batanes, Calamianes, Balabac, Mindoro, Masbate, Ticao y Burias, situadas al n. kaya. y s. de Luzon|date=1876|publisher=Imp. de Ramirez y Giraudier|location=Manila|url=https://archive.org/download/historiageogrfi00vigogoog/historiageogrfi00vigogoog.pdf}}</ref> isang Spanish historian, at Fr. Juan de Medina<ref>{{cite book|last1=de Medina|first1=Juan S.|title=Historia de los sucesos de la Orden de N. gran P. S. Agustín, de estas Islas Filipinas... / compuesta por el venerable Fray Juan de Medina. Sucesos que los religiosos de la Orden de N. P. S. Agustín han tenido en las Islas Filipinas... / compuesta por el Padre Pedro del Viva|date=1893|publisher=Tipo-Litografía de Chofré y Comp.|location=Manila|pages=486|url=http://bibliotecadigital.jcyl.es/i18n/catalogo_imagenes/icono_mime.cmd?mime=application%2Fpdf}}</ref> inilagay ito sa 1762. Ang Las Piñas ay dating tinawag na "Las Pilas" dahil sa pagkakahiwalay nito sa Parañas dahil sa pagkakahiwalay nito sa Parañas. Sa kabilang banda, naitala ni Manuel Buzeta ang petsa noong 1797.<ref>{{cite book|last1=Buzeta|first1=Manuel|title=Diccionario geográfico, estadístico, histórico de las Islas Filipinas ... / ni Manuel Buzeta y Felipe Bravo|date=1851|publisher=1851| Peña|location=Madrid|url=http://bibliotecadigital.jcyl.es/i18n/consulta/registro.cmd?id=2046}}</ref> Si Felix Timbang ang kauna-unahang ''gobernadorcillo'' noong 1762, habang si Mariano Ortiz ang unang municipal president ng bayan ng{an"<August">Las Piñas. book|last=Salonga|first=Isayas R.|title=Rizal Province Directory: History, Government and General Information with the Full Text of ang Batas sa Kalayaan ng Pilipinas, Tomo Uno |petsa=1934|publisher=General Printing Press}}</ref> Ang Las Piñas ay sikat dahil sa [[Bamboo Organ]] nito, na itinayo ni Padre Diego Cera at natapos noong 1824. Noong 1880, nakaranas ang lungsod ng pagsiklab ng kolera at bulutong na humantong sa pagkawala ng maraming buhay. Makalipas ang ilang taon, ang Las Piñas ay naging sentro rin ng labanan sa pagitan ng mga pwersang Espanyol at Pilipinas noong [[Philippine Revolution]].<ref name="alabangbulletin.com">{{cite web|url=https://www.alabangbulletin.com/a-brief-history-of-las-pinas/|title=Isang Maikling Kasaysayan ng Las Pinas|Alabang1|work=Alabang May Bull3| 2012|access-date=Disyembre 26, 2020}}</ref> Ang bayan ng Las Piñas ay isa ring pangunahing teatro ng digmaan noong 1896 Philippine Revolution, dahil ito ay sinakop ng mga puwersa ng Heneral [[Emilio Aguinaldo]]. ===Panahon ng pananakop ng mga Amerikano=== Noong 1901, ang munisipalidad ng Las Piñas, na dating bahagi ng [[Maynila (lalawigan)|probinsya ng Maynila]], ay isinama sa bagong likhang lalawigan ng [[Rizal (lalawigan)|Rizal]] alinsunod sa [[Komisyon ng Pilipinas]] Batas Blg. 137. Noong Oktubre 12, 1903, alinsunod sa Batas Blg. 942, ito ay pinagsama sa bayan ng [[Parañaque]], kung saan ang huli ang magiging sentro ng isang bagong pamahalaang munisipal.<ref>{{cite act|url=https://lawyerly.ph/laws/view/l89ad|index=942|date=Oktubre 12, 1903|access-date=Abril 24, 2022|title=Isang Batas na Nagbabawas sa Tatlumpu't Dalawang Munisipalidad ng Lalawigan ng Rizal patungong Labinlima.}}</ref> Ito ay inihiwalay mula sa Parañaque upang maging isang malayang munisipalidad muli noong Marso 27, 1907, sa bisa ng Batas ng Komisyon sa Pilipinas Blg. 1625.<ref>{{cite act|url=https://lawyerly.ph/laws/view/l4d28|index=1625|date=Marso 27, 1907|access-date=Abril 24, 2022}}</ref> ===Panahon ng pananakop ng mga Hapones=== Ang bayan ay sinakop ng [[Hukbong Imperyal ng Hapon|Mga Hapones]] noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at pinalaya ng pinagsamang puwersa ng mga Amerikano at Pilipino. ===Kalayaan ng Pilipinas=== Noong Nobyembre 7, 1975, sa pamamagitan ng Presidential Decree No. 824, ang Las Piñas ay inalis mula sa lalawigan ng [[Rizal (lalawigan)|Rizal]] upang mabuo ang [[Metro Manila]]. Ang Las Piñas ay naging isa sa mga munisipalidad na bumubuo sa rehiyon.<ref>{{cite PH act|chamber=PD|number=824|url=https://www.officialgazette.gov.ph/1975/11/07/presidential-decree-no-824-s-1975/|date=Nobyembre 7, 1975|title=Paglikha ng Metropolitan Manila at ng Metropolitan Manila Commission at para sa iba pang mga layunin |access-date=Hunyo 5, 2022}}</ref> Noong dekada 1980, sumiklab ang paglago ng ekonomiya dahil sa pagsisimula ng pagtatayo ng [[Manila–Cavite Expressway|Coastal Road]]. Ang Las Piñas ay kasalukuyang nagsisilbing tamang gateway sa [[Calabarzon]].<ref name="alabangbulletin.com"/> Noong dekada 1990, kilala ang Las Piñas sa talamak na kalakalan ng ilegal na droga.<ref>{{cite news|last=Evangelista|first=R. A.|title=Arestado ng mga Narco ang anim na nagtutulak ng droga|url=https://news.google.com/newspapers?id=rq4mAAAAIBAJ&sjid=KAsEAAAAAIBAJ&pg=4143%2C3628606|access-date=Disyembre 6, 2022|work=[[Manila Standard]]|publisher=Kamahalan Publishing Corp.|date=Setyembre 25, 1994|page=7|quote=Nakilala ang bayan ng Las Piñas bilang sentro ng kalakalan ng droga sa Metro Manila...}}</ref><ref>{{cite news|last=Burdeos|first=B.|title=Tinanggal ni Navarro ang 2 opisyal|url=https://news.google.com/newspapers?id=Df4tAAAAIBAJ&sjid=YwsEAAAAAIBAJ&pg=6512%2C2913250|access-date=Hulyo 5, 2022|work=[[Manila Standard]]|publisher=Kamahalan Publishing Corp.|date=Enero 20, 1996|page=14|quote=Ang pagtanggal kay Bocalvos, ayon kay Navarro, ay dahil sa kabiguan ng DEU na arestuhin ang sinumang pinaghihinalaang tulak ng droga sa nakalipas na ilang buwan sa kabila ng patuloy na mga ulat na laganap ang mga aktibidad na may kaugnayan sa droga sa Las Piñas.}}</ref> Sa isang pribilehiyong talumpati noong Oktubre 1989, ibinahagi ni Senador [[Ernesto Herrera (pulitiko)|Ernesto F. Herrera]] ang mga natuklasan ng [[National Bureau of Investigation (Philippines)|National Bureau of Investigation]] na tinatayang 40% ng pulisya ng Las Piñas ay konektado sa isang kartel ng droga.<ref>{{cite news|last=Herrera|first=Ernesto F.|author-link=Ernesto Herrera (pulitiko)|title=Lawak ng problema sa droga sa Metro Maynila|url=https://news.google.com/newspapers?id=qZUVAAAAIBAJ&sjid=hAsEAAAAIBAJ&pg=3549%2C31453|access-date=Nobyembre 7, 2022|work=[[Manila Standard]]|publisher=Kagitingan Publications, Inc.|date=Hulyo 1, 1990|page=6}}</ref> Noong 1995, binatikos ng noo'y Konsehal [[Yoyoy Villame]] ang imahe ng bayan bilang "Kabisera ng Droga ng Pilipinas",<ref>{{cite news|title=Nangako si Yoyoy na pamumunuan ang kampanya laban sa droga|url=https://news.google.com/newspapers?id=gKojAAAAIBAJ&sjid=fgsEAAAAAIBAJ&pg=2690%2C3696953|access-date=Disyembre 29, 2021|work=[[Manila Standard]]|publisher=Kamahalan Publishing Corp.|date=Abril 29, 1995|page=16}}</ref> habang si NCR Command Director Job Mayo ay nagsabi noong kanyang pagkakatalaga noong unang bahagi ng 1996 na ang pulisya ng bayan ang may pinakamaraming opisyal ng pulisya na umaasa sa droga sa metropolis.<ref>{{cite news|last=Calalo|first=Arlie|title=Ang Las Piñas ang may pinakamalaking bilang ng mga pulis na gumagamit ng droga, sabi ni Mayo|url=https://news.google.com/newspapers?id=D_4tAAAAIBAJ&sjid=YwsEAAAAAIBAJ&pg=6645%2C3530124|access-date=Hulyo 5, 2022|work=[[Manila Standard]]|publisher=Kamahalan Publishing Corp.|date=Enero 24, 1996|page=14}}</ref> ===Pagiging Lungsod=== {{further|Mga Lungsod ng Pilipinas}} Noong Pebrero 12, 1997, nilagdaan ni [[Pangulo ng Pilipinas|Panguluhan]] [[Fidel V. Ramos]] ang panukalang batas na nag-angat sa Las Piñas mula sa [[Mga Munisipalidad ng Pilipinas|munisipalidad]] tungo sa isang [[Mga Lungsod ng Pilipinas|lungsod]]. Isang plebisito ang ginanap isang buwan matapos aprubahan ng mga residente nito ang katayuan bilang lungsod, at ang Las Piñas ay naging ika-10 lungsod ng Metro Manila noong Marso 26, 1997.<ref>{{Cite web|url=https://www.coa.gov.ph/phocadownloadpap/userupload/annual_audit_report/LGUs/2015/NCR/Cities/LasPinasCity_ES2015.pdf|title=Ulat ng Taunang Pag-awdit ng Lungsod ng Las Pinas|date=Hulyo 29, 2019|website=Komisyon sa Pag-awdit|archive-url=https://web.archive.org/web/20190729195140/https://www.coa.gov.ph/phocadownloadpap/userupload/annual_audit_report/LGUs/2015/NCR/Cities/LasPinasCity_ES2015.pdf|archive-date=July 29, 2019|access-date=Hulyo 29, 2019}}</ref> Ito ay isang lungsod sa loob ng 29 na taon. ==Demograpiko== {{Populasyon}} ==Ekonomiya== [[File:Alabang skyline, Talon drone distant PD (Las Piñas City; 01-04-2026).jpg|thumb|Isang drone shot ng skuyline ng Las Piñas City, kasama ang mga gusali sa [[Alabang]] na makikita sa background]] === Mga Niyog === Ang mga balat at balat ng niyog, na itinapon ng mga nagtitinda ng niyog, ay dating humaharang sa mga ilog ng Las Piñas at Zapote. Sa kasalukuyan, ang mga lambat ng coco coir ay ginagamit para sa paglalagay ng sapin sa mga pampang ng ilog. Ang mabisang natural na alternatibo na ito para sa pag-iwas sa baha ay 80% na mas matipid kaysa sa mga tradisyonal na pamamaraan ng riprap tulad ng semento at bato at epektibo rin para sa pagpigil sa erosyon ng lupa. Tulad ng suklay ng bahay-pukyutan, ang lambat ay hinabi upang lumikha ng mga butas para sa paglaki ng halaman sa loob ng mga selula, na nagpapahintulot sa kanilang mahahabang ugat na makatulong na pangalagaan ang lupa. Ang lambat ng coco coir ay mas lumalaban sa pinsala ng araw at tubig kumpara sa mga plastik na lambat, kaya mas matibay ito. Bukod pa rito, ito ay eco-friendly dahil ang materyal ay unti-unting nabubulok sa maliliit na piraso na nagpapayaman sa lupa. Ang mga karagdagang aplikasyon para sa hibla ng coir ay kinabibilangan ng paggamit nito bilang materyal sa pagpapaso para sa mga layunin ng hortikultura, sa mga sistemang hydroponic, at para sa pamamahala ng erosyon. Ang iba't ibang paraan ng paggamit nito ay humantong sa mas mataas na pangangailangan para sa conet, na nagbibigay ng kita para sa ilang lokal sa Las Piñas na ginagawang lambat ang mga balat ng niyog sa pamamagitan ng paghabi. Namigay ang mga opisyal ng lungsod ng Las Piñas ng mga kagamitan sa pag-ikot at paghabi at nag-alok ng tulong elektrikal sa mga residente nito na ginawang personal na gawain ng pamilya ang paghabi ng niyog.<ref>{{Cite web |title=Kabuhayan ng Niyog |url=https://laspinascity.gov.ph/lifestyle/22/coconut-livelihood |access-date=|website=The Opisyal na Website ng Lungsod ng Las Piñas}}</ref> === Industriya ng paggawa ng asin === {{main|Industriya ng asin sa Las Piñas}} Noong ika-18 siglo, ang nayon ng mga mangingisda sa Las Piñas ay gumamit ng mga pamamaraan ng paggawa ng asin gamit ang mga solar dry bed. Sa paglipas ng mga taon, maraming ektarya sa paligid ng sinaunang bayan ang ginawang mga bed ng asin na pinangalanang "irasan". Pagkatapos, ang mga clay tile o gibak ay dinadala mula sa malayong Vigan upang takpan ang mga bed ng asin. Pinigilan nito ang asin na dumampi sa lupa, na nagresulta sa pagputi ng asin na parang niyebe at naging kilala ang Las Piñas bilang sentro ng produksyon ng asin. Noong panahon ng pag-aani, ang Las Piñas ay pinalamutian ng maliliit na puting kristal na piramide. Ang asin ay pinagsunod-sunod at ikinategorya sa mga gradong tertia, segunda, at primera. Ang asin na tertia ang pinakamadilim ang kulay at may pinakamataas na dami ng dumi. Ang tuyong yelo ay pinagsama sa asin na ito upang mapanatiling sariwa ang ice cream. Ang asin na segunda ay ginagamit para sa layunin ng pagpreserba ng sariwang isda. Ang Navotas at Malabon ang pangunahing bumibili ng asin na segunda sa mga komunidad ng pakyawan na kalakalan ng pagkaing-dagat. Gayunpaman, ang Las Piñas ay kilala sa mataas na kalidad ng asin nito, na kilala rin bilang primera, na sinasabing kasingputi ng niyebe. Ang unang batch ng asin ay inihatid sa bawat pampublikong pamilihan sa Maynila at ginamit upang mapahusay ang lasa ng mga gourmet na pagkain. Ang pagpapanumbalik ng bay area at ang nagresultang pagtatayo ng Coastal Road ay nagdulot ng pagkagambala sa produksyon ng asin. Ang mga aktibidad sa dredging at konstruksyon ay nakahadlang sa mga mangingisda na lumabas sa karagatan. Karamihan sa asin na nalilikha ay nagsimulang makapasok sa mas murang kategorya ng segunda at tertia. Ang asin na dinala mula sa mga bansang tulad ng Tsina at India ay mabibili sa mas mababang halaga. Ang industriya ng produksyon ng asin sa Las Piñas ay nagwakas na at ngayon ay isa na lamang alaala ng nakaraan. Noong 2005, isang Irasan Center ang itinayo kung saan maaaring mapanood ng mga bisita ang isang demonstrasyon ng salt bed bilang paggunita sa dating kilalang industriya ng Las Piñas.<ref>{{Cite web |title=Alt-making industry |url=https://laspinascity.gov.ph/lifestyle/24/salt-making-industry |access-date= |website=The Opisyal na Website ng Lungsod ng Las Piñas}}</ref> ===Insidente ng kahirapan=== {{Insidente ng kahirapan sa PH}} ==Pamahalaan== [[File:Las Piñas City Hall (Alabang-Zapote Road, Las Piñas; 09-19-2021).jpg|thumb|Las Piñas City Hall]] ===Lokal na pamahalaan=== {{further|Sangguniang Panlungsod}} Ang Las Piñas, tulad ng iba pang [[lungsod ng Pilipinas]], ay isang lokal na yunit ng pamahalaan na ang mga kapangyarihan at tungkulin ay tinukoy ng [[Philippine legal codes#Local Government Code|Local Government Code of the Philippines]]. Sa pangkalahatan, bilang isang lungsod, ang Las Piñas ay pinamumunuan ng isang alkalde na namumuno sa tungkuling ehekutibo ng lungsod at ang bise alkalde na namumuno sa tungkuling lehislatibo ng lungsod, na binubuo ng labindalawang konsehal, tig-anim mula sa dalawang distrito ng konseho ng lungsod.<ref>[http://www.chanrobles.com/republicactno7166.htm Synchronized National and Local Elections Law – Republic Act No. 7166, Section 3.c.]. Kinuha noong Oktubre 21, 2009.</ref> Para sa representasyon, ang lungsod ay itinuturing na isang distrito, at samakatuwid ay isang kinatawan, sa [[House of Representatives of the Philippines|House of Representatives]] ng bansa. Tulad ng ibang mga lungsod at [[munisipalidad ng Pilipinas|munisipalidad]], ang Las Piñas ay nahahati sa [[barangay]]. {{Noong|2025|january|05|df=US}}, ang alkalde ng Las Pinas ay si [[Imelda Aguilar]] at ang bise alkalde ay si [[April Aguilar]]. ===Listahan ng mga mayor=== {{pangunahing|Mayor ng Las Piñas}} ==Edukasyon== Mayroong kabuuang 14 na kolehiyo, 21 pribadong hayskul, 18 pampublikong hayskul, at 22 elementarya na itinayo upang mapaunlakan ang lumalaking bilang ng mga mag-aaral bawat taon. Sa ngayon, mayroong 77 day care center na may mga programa sa pagpapakain sa 20 barangay sa loob ng Las Piñas. ===Mga Kolehiyo=== {| class="wikitable" |+ ! !Paaralan |- | |ABE International Business College - Las Piñas |- | |Bernardo College |- | |[[Centro Escolar Las Piñas]] |- | |Don Carlo Cavina School |- | |Dr. Filemon C. Aguilar Memorial College of Las Piñas-Talon Tres Campus * isang [[Mga lokal na kolehiyo at unibersidad (Pilipinas)|lokal na kolehiyo]] na nag-aalok ng [[Bachelor's degree]] sa [[Bachelor of Accountancy|Accountancy]] at [[Bachelor of Business Administration|Business Administration]] (na may mga major sa Marketing Management, Financial Management, at Human Resource Development Management). |- | |Dr. Filemon C. Aguilar Memorial College of Las Piñas-Pamplona Tres Campus (dating Dr. Filemon C. Aguilar Information Technology Training Institute o DFCAITTI) * isang [[Mga lokal na kolehiyo at unibersidad (Pilipinas)|lokal na kolehiyo]] na nag-aalok ng mga kurso sa diploma tulad ng Computer Programming, Visual Graphics Design, at Animations. Nag-aalok din ito ng [[Bachelor's degree]] sa [[Information system|Information System]] at [[Inhinyeriyang pangkompyuter]]. |- | |Paaralang Marino ng Mangangalakal ng Pilipinas |- | |AMA Computer College, Las Piñas |- | |[[STI College|STI College Las Piñas]] |- | |[[Saint Francis of Assisi College]] |- |[[File:SISC LOGO.png|100px]] |[[Southville International School and Colleges]] |- | |[[University of Perpetual Help System DALTA]] |- | |International Electronics and Technical Institute - Las Piñas |- | |[[Southville International School na kaakibat ng mga Dayuhang Unibersidad]] |- | |[[Pamantasang Pambansa]] |} * ===Mga pampublikong hayskul=== *[[Pambansang Mataas na Paaralang Agham ng Lungsod ng Las Piñas]] *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas - Almanza Uno *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Verdant *Pambansang Mataas na Paaralang Equitable Village (dating Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Equitable Village Annex II) *Pambansang Mataas na Paaralang Talon Village (dating Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Talon Village Annex II) *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas North- Vergonville Subd., PulanLupa Dos *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas – Gatchalian Annex *Pambansang Mataas na Paaralang Teknikal-Bokasyonal ng Lungsod ng Las Piñas (dating Rizal Experimental Station at Pilot School of Cottage Industries – Las Piñas) *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – Doña Josefa Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – Talon Dos Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – CAA Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City Mataas na Paaralan – Kampus ng Manuyo *Pambansang Mataas na Paaralan ng Las Piñas – Mataas na Paaralan *Pambansang Mataas na Paaralan ng CAA - Pangunahing Paaralan *Pambansang Mataas na Paaralan ng CAA – Annex *Pambansang Mataas na Paaralan ng Golden Acres *Pambansang Mataas na Paaralan ng Las Piñas North *Pambansang Mataas na Paaralan ng Lydia Aguilar (Mataas na Paaralan ng T.S. Cruz) ===Mga pampublikong hayskul=== *[[Pambansang Mataas na Paaralang Agham ng Lungsod ng Las Piñas]] *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas - Almanza Uno *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Verdant *Pambansang Mataas na Paaralang Equitable Village (dating Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Equitable Village Annex II) *Pambansang Mataas na Paaralang Talon Village (dating Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas East - Talon Village Annex II) *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas North- Vergonville Subd., PulanLupa Dos *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas – Gatchalian Annex *Pambansang Mataas na Paaralang Teknikal-Bokasyonal ng Lungsod ng Las Piñas (dating Rizal Experimental Station at Pilot School of Cottage Industries – Las Piñas) *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – Doña Josefa Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – Talon Dos Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City – CAA Campus *Pambansang Mataas na Paaralang Las Piñas City Mataas na Paaralan – Kampus ng Manuyo *Pambansang Mataas na Paaralan ng Las Piñas – Mataas na Paaralan *Pambansang Mataas na Paaralan ng CAA - Pangunahing Paaralan *Pambansang Mataas na Paaralan ng CAA – Annex *Pambansang Mataas na Paaralan ng Golden Acres *Pambansang Mataas na Paaralan ng Las Piñas North *Pambansang Mataas na Paaralan ng Lydia Aguilar (Mataas na Paaralan ng T.S. Cruz) nnigga ==Transportasyon== ===Riles=== Ang Las Piñas ay bahagi ng ruta ng pagpapalawig ng [[Manila Light Rail Transit System Line 1|LRT Line 1]], ang South Extension Project.<ref name=":0">{{Banggitin ang balita|url=https://www.philstar.com/business/2019/04/24/1911966/start-lrt-1-extension-moved-may|title=Inilipat ang simula ng pagpapalawig ng LRT-1 sa Mayo|work=The Philippine Star|access-date=Hulyo 29, 2019}}</ref> Opisyal na nagsimula ang aktwal na konstruksyon noong Martes, Mayo 7, 2019<ref>{{Banggitin ang balita|url=https://www.abs-cbn.com/business/05/07/19/construction-on-lrt-1-extension-to-cavite-starts|title=Konstruksyon sa pagpapalawig ng LRT-1 patungong Cavite starts|last=Manabat|first=Jacque|work=ABS-CBN News|access-date=Hulyo 29, 2019}}</ref> dahil ang [[Right-of-way (access sa ari-arian)|Right-of-way]] ay "malaya at walang mga sagabal." Kapag ito ay ganap nang gumagana, ang Las Piñas ay paglilingkuran ng LRT Line 1 sa pamamagitan ng [[Estasyon ng Las Piñas]] at [[Estasyon ng Zapote]].<ref name=":0" /> {{mula noong|2025|01|05|df=US}}, ang phase 1 ay 100% nang kumpleto.<ref>{{Cite web |title=LRT-1 Cavite Extension Magsisimula na ang operasyon ng Phase 1 sa komersyo ｜ Kung Saan Kami Nagtatrabaho - JICA |url=https://www.jica.go.jp/english/overseas/philippine/information/press/2024/1555457_53492.html |access-date=2025-01-05 |website=www.jica.go.jp |language=en}}</ref> Inihayag ng Executive Assistant ng Department of Transportation na si Jonathan Gesmundo ang matagumpay na pagkumpleto ng Phase 1 ng LRT-1 Cavite Extension. Dahil sa mahalagang pangyayaring ito, walong bagong istasyon ang nadagdag sa kasalukuyang 20 istasyon, na lubos na nagpapahusay sa network ng transportasyon. Sa hinaharap, kinumpirma ng Kagawaran ng Transportasyon na ang trabaho sa Phase 2 at 3 ng LRT-1 Cavite Extension ay umuusad. Inaasahang lalo pang palalawakin ng mga kasunod na yugtong ito ang linya at mapapabuti ang mga serbisyo ng transit sa rehiyon, at ang mga operasyon ay nakatakdang magsimula sa 2031. ===Network ng kalsada=== [[File:Ph map laspinas.png|thumb|Mapa ng Las Piñas]]Ang network ng kalsada ng Las Piñas ay radial ang katangian, at pangunahing nakasalalay sa [[Alabang–Zapote Road]] (N411), na nagsisilbing gulugod ng network ng kalsada ng lungsod. Ang [[Manila-Cavite Expressway]] (dating Coastal Road, at may bilang na E3), isang toll expressway na nagsisilbing pangunahing ruta ng trapiko patungong [[Maynila]]. Ang [[Daang Hari Road|Daang Hari]], na malapit sa hangganan ng [[Muntinlupa]], at ang [[Aguinaldo Highway]] (N62) ang mga pangunahing ruta ng trapiko patungong [[Cavite]]. Ang [[Muntinlupa–Cavite Expressway]] (MCX), na patungo sa [[South Luzon Expressway]], ay nagdadagdag sa Daang Hari bilang alternatibo sa masikip na Alabang-Zapote Road sa ibabaw ng [[Alabang]] at [[Ayala Alabang]] sa Muntinlupa. Ang network ng kalsada sa Las Piñas ay dumaranas ng [[pagsisikip ng trapiko|pagsisikip ng trapiko]], lalo na sa pangunahing arterya, ang Alabang-Zapote Road, na nagdadala ng mahigit 70,000 sasakyan araw-araw noong 2016. Ang pampublikong transportasyon, tulad ng mga bus at jeepney, ay pumupuno sa Alabang-Zapote Road, kaya naman nagdudulot ito ng karagdagang pagsisikip. Nagpetisyon ang pamahalaang lungsod sa [[Lupon sa Pagpapahintulot at Pagkontrol sa Transportasyong Panlupa]] (LTFRB) na suspindihin ang pag-isyu ng mga prangkisa sa mga ruta ng bus at jeepney na gumagamit ng Alabang-Zapote Road. Ang network ng Las Piñas Friendship Route ay nagsisilbing alternatibong ruta sa mga rutang masikip, ngunit kailangang kumuha at magpakita ng sticker ang mga motorista sa kanilang sasakyan upang magamit ang mga rutang ito, dahil karamihan sa mga kalsada ng network ay matatagpuan sa mga pribadong subdibisyon ([[Komunidad na may bakod at tarangkahan]]), tulad ng [[BF Homes]], Pilar Village, at BF Resort. ===Pampublikong transportasyon=== Ang mga jeepney at bus ang bumubuo sa pangunahing sistema ng pampublikong transportasyon, at karamihan sa kanilang mga ruta ay sumusunod sa Alabang-Zapote Road. Karamihan sa mga jeepney na dumadaan sa Las Piñas ay naglalakbay sa pagitan ng Alabang at Zapote, sa loob ng lungsod, o [[Baclaran]], sa Parañaque. Ang mga bus ay karaniwang bumubuo ng mga ruta sa pagitan ng Alabang o [[SM Southmall]] at mga destinasyon sa Maynila. Ang mga bus at jeepney ang sinisisi sa lumalalang pagsisikip sa Alabang-Zapote Road. == Mga kilalang tao == * [[Amani Aguinaldo]], [[Pambansang koponan ng futbol ng Pilipinas]] *[[Kevin Alas]], [[Philippine Basketball Association|PBA]] player na kasalukuyang naglalaro para sa [[NLEX Road Warriors]] at dating miyembro ng [[Gilas Pilipinas]] *[[Zara Aldana]] o Zephorah Aldana Mayon, [[Mutya ng Pilipinas 2007]] Asia Pacific International at dating kasambahay ng ''[[Pinoy Big Brother: Celebrity Edition 2]]'' *[[Raymond Bagatsing]], artista *[[Awra Briguela|McNeal (Awra) Briguela]], child actor as seen on ''[[Ang Probinsyano]]'' *[[Ely Buendia]], songwriter, vocalist at gitarista ng ''[[Eraserheads]]'', ''[[Pupil (band)|Pupil]]'', ''[[Oktaves]]'' at ''[[Apartel]]'' *[[Sef Cadayona]], aktor at mananayaw *[[Rayver Cruz]], aktor at host *[[Rodjun Cruz]], aktor at mananayaw *[[Tirso Cruz III]], artista *[[Jen Da Silva]], model, dancer bilang bahagi ng 26K girls ng ''[[Kapamilya, Deal or No Deal]]'' at dating kasambahay ng ''[[Pinoy Big Brother: Celebrity Edition 2]]'' * [[Anjo Damiles]], artista *[[Ranidel de Ocampo]], dating [[Philippine Basketball Association|PBA]] player, dating miyembro ng [[Gilas Pilipinas]], at kasalukuyang assistant coach ng [[Kapisanang Basketbol ng Pilipinas]] *[[Mr. Fu]], radio jock, komedyante at host *[[Michelle Gavagan]], [[Miss Philippines Earth 2011|Miss Philippines Fire 2011]] *[[Enrique Gil]], artista ng ABS-CBN *[[Nikki Gil]], mang-aawit, aktres, TV host at dating MYX VJ *[[Allan K.]], co-host ng ''[[Eat Bulaga]]'' *[[Pauleen Luna]], aktres *[[Yasser Marta]], aktor at TV host *[[Pol Medina Jr.]], awtor ng ''[[Pugad Baboy]]'' *[[Jennylyn Mercado]], aktres at mang-aawit *[[Iwa Moto]], aktres *[[Sitti Navarro]], mang-aawit ng [[bossa nova]] *[[Amy Perez]], aktres, host at radio anchor * [[Quest (mang-aawit)|Quest]], mang-aawit ng R&B *[[Rox Santos]], manunulat ng kanta *[[Ashley Sarmiento]], artista, modelo at influencer sa social media *[[Kai Sotto]], miyembro ng Philippine men's basketball team [[Gilas Pilipinas]] *[[Zack Tabudlo]], mang-aawit-songwriter *[[Keb Cuevas]], environmentalist at dating [[Rappler]] na mamamahayag ==Mga sanggunian == {{Reflist}} ==Mga Kawing Panlabas== *[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }} {{Metro Manila}} {{Roxas Boulevard}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas|Las Pinas]] [[Kategorya:Mga lungsod sa Kalakhang Maynila]] {{pilipinas-stub}} e1mrgmtywn3o9y99cz23bc0fh6x50uq 0 10241 2215419 2196694 2026-07-09T08:48:56Z ~2026-38995-31 163856 /* */ 2215419 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine city 2 | infoboxtitle = Lungsod ng San Juan | native_name = | image_skyline = Skyscrapers in San Juan,Philippines.JPG | image_caption = Mga gusali sa Lungsod ng San Juan | sealfile = Ph_seal_ncr_sanjuan.png | locatormapfile = Ph_locator_ncr_sanjuan.png | caption = Mapa ng [[Kalakhang Maynila]] na nagpapakita ng lokasyon ng San Juan. | region = [[Kalakhang Maynila|Pambansang Punong Rehiyon]] | province = — | districts = Nag-iisang Distrito ng San Juan | barangays = 21 | class = Unang klase; urbanisado | mayor = [[Francisco Javier M. Zamora|Francis Zamora]] ([[PDP-Laban]]) | vice_mayor = José Warren P. Villa ([[PDP-Laban]]) | founded = | language = [[Wikang Tagalog|Tagalog]]<br>[[Taglish]] | website = [http://www.sanjuancity.gov.ph sanjuancity.gov.ph] | population_as_of = 2010 | population_total = 121430 | areakm2 = 5.95 }} :''Para sa ibang gamit, tingnan ang [[San Juan]].'' Ang '''Lungsod ng San Juan''' ay isa sa mga [[Mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]] sa [[Kalakhang Maynila]] sa [[Pilipinas]]. Dating kabilang ito sa lalawigan ng [[Rizal]] hanggang opisyal na naging kabilang sa Kalakhang Maynila. Ang lungsod ang ikalawang pinakamaliit sa mga lungsod at bayan sa Kalakhang Maynila. Mas maliit lamang ang [[Pateros]]. Ang opisyal na mahabang pangalan ng San Juan ay ''Lungsod ng San Juan del Monte''. Ito ang lugar ng unang labanan sa pagitan ng [[Katipunan]], isang Filipinong organisasyong rebolusyonaryo, at ng [[Espanya|Kastila]]. Matatagpuan ang San Juan sa gitna ng Kalakhang Maynila. Napapaligiran ito ng [[Lungsod Quezon]] sa hilaga at silangan, [[Lungsod ng Mandaluyong]] sa timog, at lungsod ng [[Maynila]] sa kanluran. Ilang lamang sa mga interesadong lugar sa San Juan ang [[Dambana ng Pinaglabanan]], na tinatakda ang unang labanan ng Katipunan, ang [[Greenhills Shopping Center]], ang isa sa mga tanyag na pamilihan sa Kalakhang Maynila, lalo na ang mga [[elektronika]]ng kagamitan, at ang [[Xavier School]], isang tanyag na panay-lalaking [[hayskul]] sa Kalakhang Maynila. Matatagpuan din dito ang prestiyosong panay-babaeng Filipino-Intsik na paaralan ang Immaculate Conception Academy-Greenhills. Sikat ang San Juan sa Pilipinas sa pagdiriwang ng kapistahan ng kanilang patron, si San Juan Bautista. Nagdidiwang ang mga taga doon sa pamamagitan ng pagbabasa ng tubig kahit sino sa lansangan (katulad ng ginagawa sa pag-bautismo). Dating nagsilbi si dating [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulo]] [[Joseph Estrada]] bilang punong bayan sa San Juan, na sinasabing ng ilan na siya ang malawakang nagpasulong ng bayan. Noong [[Hunyo 16]], [[2007]], niratipika ang pagpapalit ng bayan na sa pagiging mataas na urbanisadong lungsod, ayonsa sa [http://www.congress.gov.ph/download/ra_13/RA09388.pdf Republic Act. Bilang 9388] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303193727/http://www.congress.gov.ph/download/ra_13/RA09388.pdf |date=2016-03-03 }} (Isang Act na nagpapalit bayan ng San Juan na maging Mataas na Urbanisadong Lungsod upang kilalanin bilang Lungsod ng San Juan.) <ref>{{Cite web |title=Republic Act No. 9388 - Charter of the City of San Juan |url=http://www.op.gov.ph/directives/RA09388.pdf |access-date=2007-06-25 |archive-date=2007-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071006200457/http://www.op.gov.ph/directives/RA09388.pdf |url-status=dead }}</ref> ==Kasaysayan== Noong unang panahon, ang lugar ay ngayon ay San Juan, na dating parte ng [[Kaharian ng Namayan]], na huling naitala ni haring Lacantagean at ang kanyang konsort, Bouan. ===Panahon ng kolonyal na Espanyol=== {{Tingnan din|Santuario del Santo Cristo#Kasaysayan}} Noong huling bahagi ng ika-16 na siglo, ang kaharian at iba pang mga pamahalaan sa mga isla ay isinama sa [[Korona ng Espanya]], kung saan ang kaharian ng Namayan ay bininyagan bilang [[parokya]] ng ''Santa Ana de Sapa''. (kasalukuyang [[Santa Ana, Maynila|Santa Ana]], [[Maynila]]) Samantala, ang kasalukuyang lugar ng San Juan ay muling inuri bilang maliit na ''[[encomienda]]'' (bayan) ng San Juan del Monte noong 1590.<ref name="glimpses-history-san-juan">{{Banggitin ang aklat|last=Neira|first=Eladio|url=https://books.google.com/books?id=mkVxAAAAMAAJ|title=Sulyap sa Kasaysayan ng San Juan, Metro Manila|petsa=1994|publisher=Life Today Publications|isbn=978-971-8596-09-8|language=en}}</ref> Noong 1602, sa kahabaan ng Camino de Mandaluyong (ngayon ay Kalye F. Blumentritt), ang [[Order ng Dominican]] ay nagtayo ng isang bahay na [[novitiate]] sa bayan para sa kanilang agarang paggamit, kung saan ang mga tumatanda o nagpapagaling ay Nanatili ang mga [[prayle]]. Sa loob ng lugar, nagtayo rin ang mga Dominiko ng isang [[kumbento]] at isang simbahang bato, ang [[Santuario del Santo Cristo]], at inialay ito sa [[Krus na Kristiyano|Banal na Krus]]. Hanggang ngayon, ang tatlong beses na muling itinayong simbahan ay nakatayo sa parehong lugar, katabi ng [[Aquinas School]] at Dominican College.<ref name="glimpses-history-san-juan" /> Dahil sa pagkakahiwalay ng bayan mula sa lungsod ng [[Maynila#panahon ng Espanyol|Maynila]], nagpasya ang [[Captaincy General ng Pilipinas|pamahalaang kolonyal]] na magtatag ng isang matibay na pinatibay na [[gunpowder magazine]] na tinatawag na ''Almacén de Pólvora'' (kilala rin bilang ''El Polvorín'') sa San Juan del Monte noong 1771. Ang gunpowder magazine (na matatagpuan sa kasalukuyang San Juan Elementary School) ay matatagpuan sa tabi ng Ilog Salapang (na kilala ngayon bilang [[San Juan River (Metro Manila)#Tributaries|Salapán Creek]]), na may daanan mula sa Camino de Mariquina (ngayon ay N. Domingo Street), na nag-uugnay sa Maynila at sa kalapit na baryo ng [[Santa Mesa]] sa kabila ng [[San Juan River Bridge]] patungo sa ''[[pueblo]]'' ng Mariquina (ngayon ay [[Marikina]]).<ref name="glimpses-history-san-juan" /> ====Itinatag ang Munisipalidad==== Noong 1783, ang San Juan del Monte ay itinaguyod bilang isang [[Mga Munisipalidad ng Pilipinas|munisipalidad]], na naghihiwalay dito mula sa parokya ng Santa Ana at binigyan ito ng sariling lokal na pamahalaan bilang isang baryo ng [[Maynila (lalawigan)|Lalawigan ng Maynila]]. Dahil dito, ang lumang ''[[poblacion]]'' sa Santuario del Santo Cristo ay inilipat sa Camino de Mariquina, kung saan itinayo ang isang bagong municipal hall (ngayon ay San Juan Medical Center) at isang town plaza (ngayon ay San Juan Plaza Mayor).<ref name="glimpses-history-san-juan" /> Noong 1892, inaprubahan ni Padre [[:es:Bernardino Nozaleda|Bernardino Nozaleda]], ang [[Roman Catholic Archdiocese of Manila|Arsobispo ng Maynila]], ang paglikha ng isang bagong parokya para sa munisipalidad ng San Juan del Monte, kung saan itinatag ng mga [[Pransiskano]] ang Simbahang San Juan Bautistaler[Clabananler] (na ngayon) bahay na Pinagparchi. sa lugar na kilala ngayon bilang Pinaglabanan Street.<ref name="glimpses-history-san-juan" /> ====Ang rebolusyong Pilipino==== {{tingnan din|Labanan ng San Juan del Monte}} [[File:El Deposito, depósito de agua de Manila.png|left|thumb|200x200px|Ang ''[[El Deposito]]'' water reservoir noong 1900.]] [[File:02227jfAlmacen de Polvora San Juan City Elementary School Plaza Mayorfvf 18.jpg|thumb|Isang silo ng dating ''Almacén de Pólvora (El Polvorín)'' sa loob ng bakuran ng San Juan Elementary School.]] Nang sumiklab ang [[Rebolusyong Pilipino]] laban sa Espanya noong Agosto 1896, ang mga [[Katipunan]] rebolusyonaryo sa pamumuno ni [[Andrés Bonifacio]] at ang kanyang aide [[Emilio Jacinto]] ay naglakbay mula sa [[Sigaw ng Pugad Lawin|Pugad Lawin]] sa [[Caloocan]]] (ngayon ay umatake sa bahagi ng Lungsod ng [[Caloocan]]] Ang ''El Polvorín'' at ang garison militar nito sa San Juan del Monte noong umaga ng Agosto 30, 1896. Dahil sa depensa ng isandaang sundalong Espanyol na binubuo ng [[infantry]] at [[artillery]], nagawang patayin ng mga Katipunero ang kumander ng garison at isang artilerya, na nagtulak sa natitirang mga sundalong Espanyol na umatras sa kalapit na [[El Deposito]] na imbakan ng tubig malapit sa Simbahan ng San Juan Bautista. Dahil sa matinding pagkalugi, hindi nasakop ng mga Katipunero ang El Polvorín, at umatras patimog patungong Mandaluyong, kung saan muling inorganisa ni Bonifacio ang mga nakaligtas na Katipunero at naglabas ng isang manipesto ng digmaan, na nanguna sa mga Katipunero sa ibang mga lugar na organisahin ang mga Pilipino na mag-alsa laban sa pamahalaang kolonyal habang kumakalat ang mga pag-aalsa sa buong kapuluan.<ref name="nhcp-pinaglabanan">{{cite web|url=http://nhcp.gov.ph/pinaglabanan-memorial-shrine/|title=Opisyal na website ng Pambansang Komisyon sa Kasaysayan ng Pilipinas|website=Pinaglabanan Memorial Shrine|access-date=Hulyo 28, 2018|archive-date=Hulyo 19, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150719181837/http://nhcp.gov.ph/pinaglabanan-memorial-shrine/|url-status=dead}}</ref><ref name="glimpses-history-san-juan" /> ===Pagsalakay ng mga Amerikano at Komonwelt ng Pilipinas=== {{main|Digmaang Pilipino-Amerikano|Komonwelt ng Pilipinas}} Kasunod ng pagtatapos ng Rebolusyong Pilipino at ng [[Kasunduan sa Paris (1898)|Kasunduan sa Paris]] noong 1898 na humiwalay sa Pilipinas sa [[Estados Unidos]], ang [[Unang Republika ng Pilipinas]] na pumalit sa Katipunan ay walang tiwala sa mga sumasakop na puwersang Amerikano na dumarating nang maramihan, kung saan ang magkabilang panig ay gustong makipaglaban. Noong umaga ng Pebrero 4, 1899, ang mga tropang Pilipino mula sa ika-4 na Kumpanya ng [[Morong Command|Morong Battalion]] sa ilalim ni Kapitan Serapio Narvaez ay pinaputukan ng mga tropang Amerikano ng [[1st Nebraska Infantry Regiment (1898)|1st Nebraska Infantry Regiment]] mula sa kanilang linya ng depensa sa panig ng [[Santa Mesa]] (na ngayon ay bahagi ng [[Sampaloc, Maynila|Sampaloc]]).<ref name="birth-of-an-army">{{Cite web |title=Ang Pagsilang ng Isang Hukbo |url=https://www.oocities.org/afpmuseum/history/history_chapter01.htm |access-date=Abril 22, 2022 |website=Sandatahang Lakas ng Pilipinas Museum}}</ref> Ang unang putok ay pinalitan ni Private [[William W. Grayson]], isang Amerikanong sentry mula sa [[1st Nebraska Infantry Regiment (1898)|1st Nebraska Infantry Rehimyento]] ng [[Mga Boluntaryo ng Estados Unidos|Hukbong Boluntaryo ng Estados Unidos]], na pumatay sa Pilipinong korporal na si Anastacio Felix at isa pang sundalong Pilipino ng [[Hukbong Rebolusyonaryo ng Pilipinas]], sa pagpapaputok ng unang bala ng [[Digmaang Pilipino–Amerikano]]. Ito ang nag-udyok sa mga hanay ng mga tropang Pilipino sa San Juan del Monte na magpaputok sa hanay ng mga tropang Amerikano sa Santa Mesa.<ref name="birth-of-an-army"/> Noong gabi ng Pebrero 4, 1899, pinaputok ni Private William W. Grayson ang unang bala ng Digmaang Pilipino-Amerikano sa kanto ng Sociego Street at Tomas Arguelles Street.<ref name=casalmir2023>{{cite web|url=http://www.philamwar.com/thefirstshotofthephilamwarwasnotonsociegosilencio.html|title=Ang Unang Bala ng Digmaang Pilipino-Amerikano ay naganap sa kanto ng Sociego St. at Tomas Arguelles St.|date=Nobyembre 17, 2023|website=PhilAmWar.com}}</ref> Isang pag-aaral na ginawa ni Ronnie Miravite Casalmir ang naglalagay ng kaganapan sa kanto na ito, hindi sa Sociego-Silencio kung saan mali ang pagkakalagay nila ng marker.<ref name=casalmir2023/> Sa buong digmaan, iba't ibang rehimyento ng Hukbong Boluntaryo ng Estados Unidos ang nagsagawa ng maraming labanan laban sa mga milisya at sundalo ng Unang Republika ng Pilipinas sa mga bayan sa kahabaan ng Camino de Mariquina, kung saan nila nilisan ang mga puwersang Pilipino sa imbakan ng tubig na ''El Deposito'', ang kalsada ng istasyon ng pumping nito (ngayon ay Pinaglabanan Street, bahagi ng [[Bonny Serrano Avenue|Santolan Road]]), at ang santuario.<ref name="oregon-volunteers">{{Banggitin ang aklat |url=https://books.google.com/books?id=8CMEelET9LYC |title=Ang Opisyal na mga Talaan ng mga Boluntaryo ng Oregon sa Digmaang Espanyol at Paghihimagsik ng Pilipinas |date=1903|last1=Tanggapan ng Adjutant-General |first1=Oregon }}</ref> Parehong ang rebolusyon at ang digmaan ang naging dahilan upang lumikas nang maramihan ang marami sa mga orihinal na residente ng San Juan del Monte, na permanenteng nanirahan sa mga kalapit na bayan. Ito ang humantong sa maraming lote na inabandona. Mula 1898 hanggang 1899, ang ilang residente ay bumalik sa bayan, at nanirahan sa mga [[barong]]. Gayunpaman, dahil sa maruming kondisyon, isang epidemya ng [[malarya]] ang sumiklab sa lugar, na nagdulot ng maraming nasawi.<ref name="glimpses-history-san-juan"/><ref name="BriefHistoryOfSanJuan">{{Cite book |last=Artiaga |first=Santiago |title=Brief History of San Juan del Monte, Rizal |publisher=[[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] |year=1951 |url=https://nlpdl.nlp.gov.ph/HD01/p40/cm22/md1/bs/datejpg.htm }}</ref>{{rp|page=21}} Kasunod ng pagtatapos ng Digmaang Pilipino-Amerikano, ang munisipalidad ay muling tinirhan ng mga pamilyang nagmula sa Mariquina at [[San Mateo, Rizal|San Mateo]].<ref name="BriefHistoryOfSanJuan" />{{rp|page=21}} Bumalik din ang mga Dominikano sa munisipalidad upang itatag ang kanilang pagmamay-ari ng hacienda ng Santo Cristo bago ang bagong Amerikanong [[Pamahalaan ng Isla ng Pilipinas|pamahalaang kolonyal]]. Bilang resulta, ang malaking bahagi ng San Juan del Monte ay pinapaupahan sa pamahalaang munisipal ng mga may-ari ng hacienda ng mga Dominikano hanggang sa ang mga lupang ito ay kalaunan ay binili ng pamahalaang munisipal.<ref name="glimpses-history-san-juan" /> Noong 1901, ang munisipalidad ay isinama sa bagong [[Rizal (lalawigan)|lalawigan ng Rizal]] sa pamamagitan ng Batas Blg. 137,<ref>{{Cite PH act|url=https://lawyerly.ph/laws/view/l2485 |date=Hunyo 11, 1901 |title=Isang Batas na Nagpalawak ng mga Probisyon ng Batas ng Pamahalaang Panlalawigan sa Lalawigan ng Rizal |chamber=Act |number=942|access-date=Hunyo 12, 2022}}</ref> kung saan ang dating ''sanggunian'' ng Katipunan San Juan na si Andres Soriano ang nagsilbing unang [[pangulo ng munisipyo]].<ref name="glimpses-history-san-juan" /> Noong 1903, ito ay pinagsama sa munisipalidad ng San Felipe Neri (kasalukuyang [[Mandaluyong]]) sa pamamagitan ng Batas Blg. 942 ng [[Taft Commission]].<ref name="Batas-942">{{Cite PH act|url=https://lawyerly.ph/laws/view/l89ad |date=Oktubre 12, 1903 |title=Isang Batas na Nagbabawas sa Tatlumpu't Dalawang Munisipalidad ng Lalawigan ng Rizal patungong Labinlima |chamber=Batas |number=942}}</ref> Kalaunan ay naging kabisera ng Rizal ang San Felipe Neri sa loob ng ilang buwan noong 1904. Noong 1907, muling itinatag ang San Juan del Monte bilang isang malayang munisipalidad sa pamamagitan ng Batas Blg. 1625.<ref name="Batas-1625">{{Cite PH act |url=https://lawyerly.ph/laws/view/l4d28 |date=Marso 27, 1907 |title=Isang Batas na Nagdaragdag sa Bilang ng mga Munisipalidad sa Lalawigan ng Rizal Mula Labimpito Hanggang Labinsiyam, sa pamamagitan ng Paghihiwalay mula sa San Felipe Neri ang Dating Munisipalidad ng San Juan Del Monte at mula sa Parañaque ang Dating Munisipalidad ng Las Piñas, na Nagbibigay Sa Bawat Isa Ang Teritoryong Binubuo Nito Bago ang Pagpasa ng Batas na Bilang Siyam na Daan at Apatnapu't Dalawa, At Nagtatakda Para sa Pamamahagi ng mga Pondo sa mga Kabang-yaman ng Munisipyo ng mga Nabanggit na Munisipalidad. |chamber=Act |number=1625}}</ref> [[File:0727jfN. Domingo F. Blumentritt Streets Barangays Progreso Cruz Tibagan San Juan Cityfvf 06.jpg|thumb|[[Puregold]] Ang sangay ng Agora Market sa interseksyon ng N. Domingo Street at F. Blumentritt Street. Ang Agora Market ay matatagpuan sa ilalim ng supermarket.]] Noong 1916, binili ng pamahalaang munisipal ang lupa sa interseksyon ng N. Domingo Streets at F. Blumentritt Streets, kung saan matatagpuan ang pamilihan ng bayan (kasalukuyang Agora Market). Gayundin, noong 1919, binili ng mga negosyanteng sina Eusebio Orense at Florencio G. Diaz ang malaking bahagi ng natitirang lupain ng hacienda, at ibinenta ito sa isang Filipino-American consortium na nagpapaunlad ng San Juan Heights, isang serye ng mga bagong [[Subdivision (lupa)|subdivision]] development sa buong lugar. Sa panahong ito, ang pangalan ng munisipalidad ay kinontrata bilang '''San Juan'''.<ref name="glimpses-history-san-juan"/> Isang ulat na ginawa ng pamahalaang panlalawigan ng Rizal noong 1933 ang nagsabing tumaas ang populasyon ng San Juan dahil sa pag-unlad ng mga residential subdivision, tulad ng San Juan Heights, Manila Heights, [[San Francisco del Monte|San Francisco del Monte Heights]], Addition Hills, [[Mariana, Quezon City|New Manila]], at Rosario Heights. Noong panahong iyon, ang munisipalidad ay binubuo ng siyam na [[baryo]]s ng [[Poblacion]], Andres Bonifacio, Ermitaño, N. Domingo, Rincon, San Francisco del Monte, Sapang Camias, Sulapan, at Tibagan.<ref name="RizalProvinceDirectory1934">{{Cite book |last=Salongsayas | |url=https://quod.lib.umich.edu/p/philamer/aar6353.0001.001 |title=direktoryo ng Rizal Province |publisher=[[University of Michigan]] Digital Collections |year=1934 |volume=1 |location=[[Manila]]|access-date=Abril 16, 2024}}</ref>{{rp|page=[https://quod.lib.umich.edu/p/philamer/aar6353.0001.001/145 137]}} Sa pagitan ng 1939 at 1941, ang mga baryo ng Cubao, Diliman, at [[San Francisco del Monte]], pati na rin ang [[Camp Crame]], ay isinuko mula sa San Juan patungo sa bagong tatag na [[Lungsod ng Quezon]].<ref name="CorruptioninQC">{{cite web |title=Lungsod ng Quezon: Korapsyon at kontradiksyon sa suburbia ng Maynila bago ang digmaan, 1935–1941 |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/22505B43861B5BB45FE261C348A1FDDF/S0022463416000497a.pdf/div-class-title-quezon-s-city-corruption-and-contradiction-in-manila-s-prewar-suburbia-1935-1941-div.pdf |last1=Pante |first1=Michael D. |website=Cambridge.org |date=Pebrero 2017 |access-date=Mayo 28, 2022 }}</ref> == Mga barangay == Ang lungsod ng San Juan ay nahahati sa 21 mga [[barangay]]: <table border=0><tr> <td valign=top> * Addition Hills * Balong-Bato * Batis * Corazon De Jesus * Ermitaño * Halo-halo (St. Joseph) * Isabelita </td><td valign=top> * Kabayanan * Little Baguio * Maytunas * Onse * Pasadeña * Pedro Cruz * Progreso </td><td valign=top> * Rivera * Salapan * San Perfecto * Santa Lucia * Tibagan * West Crame * Greenhills </td></tr></table> ==Demograpiko== {{Populasyon}} ===Relihiyon=== [[File:Pinaglabanan Archdiocesan Shrine 2024-06-24.jpg|thumb|235x235px|Archdiocesan Shrine of Saint John the Baptist]] Mayroon ding ilang kilalang lugar ng pagsamba ang lungsod. Ang [[Pinaglabanan Church|Archdiocesan Shrine of Saint John the Baptist]], na mas kilala bilang "''Pinaglabanan'' Church", ay kung saan nakalagak ang patron ng lungsod, si [[John the Baptist]]. Ang [[Santuario del Santo Cristo]] ang pinakamatandang simbahan ng pamayanan, habang ang Mary the Queen Parish sa West Greenhills ay nagsisilbi sa lokal na komunidad ng [[Pilipino-Tsino]]. Mula 1925 hanggang 1971, ang [[Iglesia ni Cristo]] ay dating may punong-tanggapan sa bayan sa dating Central Office Complex nito, na ngayon ay kilala bilang Locale of F. Manalo. Tampok dito ang mga ensemble na dinisenyo ng Art-Deco, na ginawa ni [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas|Pambansang Alagad ng Sining para sa Arkitektura]] [[Juan Nakpil]]. Ang kapilya ang sentro ng Complex, na naglalaman din ng lumang Central Office at Pastoral House na siyang tahanan ng unang [[Ehekutibong Ministro ng Iglesia ni Cristo|Ehekutibong Ministro]] ng simbahan, si [[Felix Manalo]], kasama ang iba pang mga Ministro at Ebanghelikal na Manggagawa. Nang mamatay si Manalo noong 1963, isang mausoleum ang itinayo sa bakuran ng Complex ng arkitekto na si Carlos Santos-Viola. Ang mga tagasunod ng INC sa San Juan ay bumubuo ng 4.2% ng populasyon ng lungsod. Ang San Juan ay mayroon ding ilang mga Ebanghelikal na simbahan. Sa pamamagitan ng APOI (Association of Pastors for Outreach and Intercession), nakapag-ambag sila sa espirituwal na kapaligiran ng lungsod. Tuwing Enero, ipinagdiriwang ng lungsod ang National Bible Week, kung saan nagaganap ang pagbabasa ng Banal na Kasulatan sa panahon ng seremonya ng pagtataas ng watawat sa City Hall. Sa pamamagitan ng basbas ng alkalde, isang bibliya ang itinanim sa puso ng bagong city hall habang itinatayo ito. Ang mga pangunahing ebanghelikal na simbahan tulad ng [[Jesus Is Lord Church Worldwide|Jesus is Lord]] at [[Victory (simbahan)|Victory]] Greenhills, at mga simbahang Baptist tulad ng San Juan Baptist Church, ay matatagpuan din sa lungsod ng San Juan. Ang San Juan ay tahanan din ng dalawang [[Islam]]ic [[moske]], katulad ng: Masjid Hamza Bin Ahmed sa Balong-Bato at Greenhills Masjid sa [[Greenhills (mixed-use development)|Greenhills]]. Noong 2024 [[Kalendaryo ng mga santo|kapistahan]] ni San [[Juan Bautista]], idineklara siya ng lokal na pamahalaan bilang [[patron saint]] ng Lungsod ng San Juan.<ref>{{cite news |last1= Locus|first1= Sundy |title=Idineklara ng Lungsod ng San Juan si San Juan Bautista bilang patron saint|url= https://www.gmanetwork.com/news/topstories/metro/911036/san-juan-city-declares-st-john-the-baptist-as-patron-saint/story/|access-date=Hunyo 28, 2024 |publisher=[[GMA Integrated News]] |date=Hunyo 24, 2024}}</ref> ==Mga kilalang personalidad== {{Div col}} *[[Alfred Vargas]], aktor at konsehal sa [[Lungsod ng Quezon]] [[Ika-5 distrito ng kongreso ng Lungsod ng Quezon|Ika-5 distrito]]<ref name="Garcia2020">{{Cite web |last=Garcia |first=Cara Emmeline |title=Muling ginawa ni Alfred Vargas ang lumang larawan ng pagbabalik-eskwela kasama ang mga bata |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/celebritylife/family/67922/alfred-vargas-recreates-old-back-to-school-photo-with-kids/story |access-date=Hunyo 25, 2022 |website=www.gmanetwork.com |date=Agosto 26, 2020 |language=en}}</ref> *[[Bongbong Marcos]], ika-17 [[Pangulo ng Pilipinas]], dating senador, dating gobernador ng Ilocos Norte, at dating kinatawan ng Ikalawang Distrito ng Ilocos Norte<ref name="ReyesAriate2021">{{Banggitin ang web |petsa=Hulyo 18, 2021 |title=Bahay ng pag-ibig, kasinungalingan, at pagnanakaw nina Ferdie at Meldy |url=https://verafiles.org/articles/ferdie-and-meldys-house-love-lies-and-loot |access-date=Hunyo 25, 2022 |website=VERA Files |language=en-US}}</ref> *[[Chris Tiu]], TV host at dating manlalaro ng basketball *[[Don Allado]], dating manlalaro ng basketball, coach ng basketball, konsehal ng San Juan<ref name="CNNPHJamesYapCouncilor">{{Banggitin ang web |petsa=Mayo 13, 2022 |title=Nakuha ni James Yap ang puwesto sa konseho sa San Juan |url=https://www.cnnphilippines.com/videos/2022/5/13/James-Yap-secures-council-seat-in-San-Juan.html |access-date=Hunyo 25, 2022 |website=[[CNN Philippines]] |archive-date=Abril 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230412051942/https://www.cnnphilippines.com/videos/2022/5/13/James-Yap-secures-council-seat-in-San-Juan.html |url-status=dead }}</ref> *[[Edu Manzano]], dating bise alkalde, aktor at dating opisyal ng Militar ng US<ref name="edu-manzano-citizenship">{{Banggitin web|last=Talabong|first=Rambo|date=May 9, 2019|title=Edu Manzano stands his ground: San Juan can still vote for me|url=https://www.rappler.com/nation/elections/230067-edu-manzano-stands-ground-san-juan-can-still-|vote-for-9 2021|website=[[Rappler]]}}</ref> *[[Eraño Manalo]], [[Iglesia ni Cristo]] Executive Minister (1963–2009) *[[Ferdinand Marcos]], ika-10 Presidente ng Pilipinas, ika-3 [[Punong Ministro ng Pilipinas]], ika-11 [[Pangulo ng Senado ng Pilipinas]], dating kinatawan ng Ilocos Norte 2nd District<ref name="ReyesAriate2021" /> *[[Francis Zamora]], dating San Juan Vice Alkalde at kasalukuyang Alkalde ng San Juan (mula noong 2019)<ref name="zamora-north-greenhills">{{Cite web|last=Agoncillo|first=Jodee A.|date=Agosto 18, 2020|title=Zamora: Walang paglabag sa patakaran sa kuwarentenas|url=https://newsinfo.inquirer.net/1323111/zamora-no-quarantine-rule-violations|access-date=Disyembre 19, 2021|website=INQUIRER.net|language=en}}</ref> *[[Franklin Drilon]], senador<ref name="drilon-probe">{{Cite web|last=INQUIRER.net|date=Nobyembre 12, 2014|title=Nabunyag ang 'kleptokrasya' ni Drilon bago ang imbestigasyon ng Senado sa Iloilo Convention Center|url=https://newsinfo.inquirer.net/650283/drilons-kleptocracy-exposed-ahead-of-senate-probe-into-iloilo-convention-center|access-date=Disyembre 19, 2021|website=INQUIRER.net|language=en}}</ref> *[[Gabby Concepcion]], aktor, mang-aawit, negosyante<ref name="GabbyConcepcionPolitics">{{Cite news |last=Gabinete |first=Jojo |date=February 14, 2022 |title=Gabby Concepcion, ayaw na sa pulitika pagkatapos ng nabigong mayoralty bid noon sa San Juanum |work= |url=https://www.pep.ph/pepalerts/cabinet-files/163828/gabby-concepcion-politics-a734-20220214 |access-date=Nobyembre 25, 2022}}</ref> * [[Gloria Macapagal Arroyo]], ika-14 na Pangulo ng Pilipinas, ika-10 [[Pangalawang Pangulo ng Pilipinas]], ika-25 [[Ispiker ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]] (ang unang babaeng humawak ng posisyon), pangalawang ispiker ng ika-17 Kongreso at isang miyembro ng Kapulungan ng mga Kinatawan na kumakatawan sa ika-2 Distrito ng Pampanga.<ref name="GloriaMacapagalArroyo">{{Banggitin ang balita |title=GLORIA MACAPAGAL ARROYO Pangulo ng Pilipinas (2001-2010) |work=[[Konseho ng mga Babaeng Pinuno ng Mundo]] |url=https://www.councilwomenworldleaders.org/gloria-macapagal-arroyo.html |access-date=Oktubre 24, 2023}}</ref> *[[Grace Poe]], senador at dating tagapangulo ng [[Movie and Television Review and Classification Board|MTRCB]]<ref name="grace-poe-citizenship">{{Cite web|date=Setyembre 4, 2015|title=TIMELINE: Pagkamamamayan, paninirahan ni Grace Poe|url=https://www.rappler.com/world/africa/104731-grace-poe-citizenship-residency-timeline-arguments/|access-date=Disyembre 19, 2021|website=RAPPLER|language=en-US}}</ref> *[[Imee Marcos]], senador, dating kinatawan ng Ilocos Norte 2nd District<ref name="ReyesAriate2021" /> *[[Irene Marcos]], anak nina Ferdinand Marcos Sr. at Imelda Marcos<ref name="ReyesAriate2021" /> *[[Imelda Marcos]], dating [[Mga Unang Ginang at Babae ng Pilipinas|Unang Ginang]] at dating [[Gobernador ng Kalakhang Maynila]]<ref name="Burgonio2011">{{Banggitin ang web |last=Burgonio |first=T. J. |date=Oktubre 28, 2011 |title=Iniutos ang pagsamsam sa mga ari-arian ni Imelda Marcos sa San Juan |url=https://newsinfo.inquirer.net/84203/seizure-of-imelda-marcos%e2%80%99-san-juan-assets-ordered |access-date=Hunyo 25, 2022 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref><ref name="ReyesAriate2021" /> *[[Jake Ejercito]], aktor *[[James Yap]], dating manlalaro ng basketball, konsehal ng San Juan<ref name="CNNPHJamesYapCouncilor" /> *[[Janella Salvador]], aktres, mang-aawit, artista *[[Jaymee Joaquin]], dating host sa TV *[[Jinggoy Estrada]], senador, dating Alkalde ng San Juan, at aktor<ref name="estrada-lunch"/> *[[Joross Gamboa]], aktor *[[Joseph Estrada]], ika-13 Pangulo ng Pilipinas, ika-9 na Pangalawang Pangulo ng Pilipinas, ika-26 [[Alkalde ng Maynila]], ika-14 na Alkalde ng San Juan, aktor<ref name="estrada-lunch">{{Cite web|last=Emeritus|first=Dr. Dante A. Ang-Chairman|date=Oktubre 15, 2021|title=Tanghalian kasama ang dating Pangulong Estrada|url=https://www.manilatimes.net/2021/10/15/news/national/lunch-with-former-president-estrada/1818486|access-date=Disyembre 19, 2021|website=The Manila Times|language=en}}</ref> *[[JV Ejercito]], senador, dating Alkalde ng San Juan<ref name="estrada-lunch"/> *[[Krissy at Ericka|Ericka Villongco]], mang-aawit at aktres *[[Krissy at Ericka|Krissy Villongco]], mang-aawit *[[Luis Manzano]], aktor at host sa TV *[[Max Soliven]], mamamahayag, tagapaglathala ng pahayagan, tagapagtatag ng [[The Philippine Star]]<ref name="Soliven2011">{{Banggitin ang web |last=Soliven |first=Preciosa S. |title=North Greenhills 39 taon na ang nakakaraan |url=https://www.philstar.com/other-sections/education-and-home/2011/10/27/741355/north-greenhills-39-years-ago |access-date=Hunyo 25, 2022 |website=Philstar.com}}</ref> *[[Ophelia Dimalanta]], makata, editor, awtor, at guro<ref name="MeetingBenches2022">{{Banggitin ang web |date=Marso 16, 2022 |title=PAGSULAT TUNGKOL SA PAGKABABABAE AT KARANASAN NG KABABAIHAN – Ophelia Alcantara Dimalanta, ang pinaka-iginagalang na makata sa Pilipinas - Meeting Benches |url=http://meetingbenches.com/2022/03/writing-about-femininity-and-womens-experience-ophelia-alcantara-dimalanta-the-most-adored-poet-in-the-philippines/ |access-date=Hunyo 25, 2022 |website=Meeting Benches |language=en-US}}</ref> *[[Paul Artadi]], dating manlalaro ng basketball at konsehal ng San Juan District 1<ref name="CNNPHJamesYapCouncilor" /> *[[Philip Cezar]], PBA Player aka "Tapal King", bise alkalde ng San Juan (1992–2001), at kasalukuyang coach ng basketball *[[Ronaldo Zamora]], dating kongresista ng [[Mga distrito ng Lehislatura ng San Juan|nag-iisang distrito ng San Juan]] at [[Distrito ng Lehislatura ng San Juan–Mandaluyong|San Juan–Mandaluyong]]<ref name="son-of-ronaldo-zamora">{{Cite web|date=Hulyo 11, 2015|title=Sino ang tunay na anak ng San Juan? Sabi ni Francis Zamora, buong buhay niya ay nasa lungsod na siya|url=https://politics.com.ph/whos-the-real-son-of-san-juan-francis-zamora-says-hes-been-in-the-city-all-his-life/,%20https://politics.com.ph/whos-the-real-son-of-san-juan-francis-zamora-says-hes-been-in-the-city-all-his-life/|access-date=December 19, 2021|website=politics.com.ph|language=en-US}}</ref> *[[Teofisto Guingona Jr.]], Ika-11 Pangalawang Pangulo ng Pilipinas<ref name="GuingonaSenateProfile">{{Cite web |title=Teofisto T. Guingona Jr. |url=http://www.senate.gov.ph/senators/former_senators/teofisto_guingona_jr.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515030947/http://www.senate.gov.ph/senators/former_senators/teofisto_guingona_jr.htm |archive-date=Mayo 15, 2011 |access-date=Oktubre 20, 2010 |website=senate.gov.ph}}</ref> *[[Yasmien Kurdi]], aktres *[[Diego Loyzaga]], aktor *[[Bayani Fernando]], dating pulitiko *[[E.R. Ejercito]], aktor *[[Mikha (mang-aawit)|Mikha Lim]], miyembro ng [[Bini (grupo)|Bini]] * [[Reynolds Michael T. Tan]], kongresista * [[Mark Caguioa]], dating manlalaro ng basketball; suportang pinansyal mula sa Pamahalaan ng Pilipinas {{Div col end}} == Sanggunian == {{reflist}} ==Mga Kawing Panlabas== *[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }} {{Metro Manila}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas|San Juan Metro Manila]] [[Kategorya:Mga lungsod sa Kalakhang Maynila]] b9kakc0eymxc65ofq76d6fkrba1lc5g 0 17188 2215377 2215245 2026-07-09T03:28:42Z ~2026-38995-23 163851 rvv 2215377 wikitext text/x-wiki {{original research|date=Hulyo 2008}} {{Infobox Military Conflict |conflict=Himagsikang Pilipino |image= {{multiple image |total_width=290 |perrow=2 |align=center |background color=none |image1=UltimosFilipinas.jpg |width1=3789|height1=2705 |image3=Insurgent_soldiers_in_the_Philippines_1899.jpg |width3=633|height3=465 |image4=Malolos congress.jpg |width4=600|height4=386 |image5=Pact_of_Biak-na-Bato_Filipino_negotiators.JPG |width5=1740|height5=1017 |image6=Battle of Zapote Bridge 1897.jpg |width6=2560|height6=1439}} '''Paikot mula sa itaas na kaliwa:''' Mga natitirang tropang Kastila sa [[Lungsod ng Barcelona|Barcelona]] pagkatapos ng [[Pagkubkob ng Baler]], Mga Pilipinong kawal na nakatindig na tuwid, Mga Pilipinong negosyante para sa [[Kasunduan sa Biak-na-Bato|Kasunduan ng Biyak-na-Bato]], Larawan ng [[Labanan sa Zapote]], at ang [[Kongreso ng Malolos]] |date=Agosto 29, 1896 - Agosto 13, 1898<br>1 taon, at 11 buwan |place=[[Pilipinas]], [[Timog-silangang Asya]], [[Karagatang Pasipiko]] |result=Pilipinong tagumpay *Napabagsak ang pamahalaang kolonyal ng Espanya at napaalis ang natitirang tropang Kastila, na naging hudyat ng [[Digmaang Kastila-Amerikano]]<br> *[[Pagpapahayag ng Kalayaan ng Pilipinas|Ipinahayag ang kalayaan ng Pilipinas]] noong Hunyo 12, 1898<br> *Pagkakatatag sa [[Unang Republika ng Pilipinas]] noong Enero 23, 1899 |combatant1 = '''1896–1897'''<br>{{Flagicon image|Philippine revolution flag kkk1.svg}} [[Katipunan]] * {{Flagicon image|Philippine revolution flag pugadlawin.svg}} [[Republika ng Katagalugan#Bonifacio|Haring Bayang Katagalugan]] * {{Flagicon image|Flag of the Tagalog people.svg}} [[Republika ng Biak-na-Bato]]<hr>'''1898'''<br>{{flagicon image|Philippines Aguinaldo flag (obverse).svg}} [[Unang Republika ng Pilipinas|Republikang Pilipino]] |combatant2 = '''1896–1897'''<br>{{flagdeco|Spain|1785}} [[Imperyong Kastila|Imperyo ng Espanya]]<br /> * {{flagdeco|Spain|1785}} [[Silangang Indiyas ng Espanya]] |commander1 = {{Flagicon image|Philippine revolution flag kkk1.svg}}{{Flagicon image|Philippine revolution flag pugadlawin.svg}} '''[[Andres Bonifacio]]'''<br />{{Flagicon image|Philippine revolution flag kkk1.svg}}{{flagicon image|Philippines Aguinaldo flag (obverse).svg}} '''[[Emilio Aguinaldo]]'''<br /> ---- {{Flagicon image|Philippine revolution flag kkk1.svg}}{{Flagicon image|Philippine revolution flag pugadlawin.svg}} [[Emilio Jacinto]]<br /> {{Flagicon image|Philippine revolution flag kkk1.svg}}{{Flagicon image|Philippine revolution flag pugadlawin.svg}} [[Gregoria de Jesus]]<br /> {{Flagicon image|Philippine revolution flag kkk1.svg}}{{flagicon image|Philippines Aguinaldo flag (obverse).svg}} [[Baldomero Aguinaldo]]<br /> {{Flagicon image|Philippine revolution flag kkk1.svg}}{{flagicon image|Philippines Aguinaldo flag (obverse).svg}} [[Miguel Malvar]]<br /> {{Flagicon image|Philippine revolution flag kkk1.svg}}{{flagicon image|Philippines Aguinaldo flag (obverse).svg}} [[Gregorio del Pilar]] |commander2 = {{flagdeco|Spain|1785}} '''[[Maria Cristina ng Austria|Maria Cristina]]'''<br />{{flagdeco|Spain|1785}} '''[[Alfonso XIII]]'''<br /> ---- {{flagdeco|Spain|1785}} [[Ramón Blanco y Erenas|Ramón Blanco]]<br />{{flagdeco|Spain|1785}} [[Camilo Polavieja]]<br /> {{flagdeco|Spain|1785}} [[Fernando Primo de Rivera]]<br /> {{flagdeco|Spain|1785}} [[Basilio Augustín]]<br />{{flagdeco|Spain|1785}} [[:en:Fermin Jaudenes|Fermin Jaudenes]]<br /> {{flagdeco|Spain|1785}} [[Diego de los Ríos]] |strength1='''1896:'''<br>{{Flagicon image|Philippine revolution flag kkk1.svg}}100,000<ref name=Katipunanmanpower1>{{cite web|title=Revisiting Bonifacio's controversial history|url=https://read.thebenildean.org/2020/11/revisiting-bonifacios-controversial-history|access-date=December 4, 2021}}</ref><ref name=Katipunanmanpower2>{{cite web|title=Recognition sought for Bonifacio as 1st Tagalog Republic president|date=November 29, 2013|publisher=[[The Manila Times]]|url=https://www.manilatimes.net/2013/11/29/news/top-stories/recognition-sought-for-bonifacio-as-1st-tagalog-republic-president/56790|access-date=December 4, 2021|url-access=subscription}}</ref>–400,000<ref name=Katipunanmanpower3>{{cite web|title=Why We Remember Andres Bonifacio, Father of the Brave, Every November 30th|url=https://www.tatlerasia.com/power-purpose/ideas-education/why-filipinos-celebrate-bonifacio-day|access-date=July 12, 2024}}</ref><ref name="leroy">{{cite book| last = LeRoy| first = James| author-link =| title = The Americans in the Philippines: A History of the Conquest and First Years of Occupation, with an Introductory Account of the Spanish Rule| publisher = CreateSpace Independent Publishing Platform| year = 1914| pages= 85| isbn = 1548813206}}</ref> |strength2='''1896:'''<br>{{flagdeco|Spain|1785}} 26,622 |casualties1=≈28,646 Namatay sa labanan, o namatay dahil sa sugat<ref name=johngates1984>{{cite journal | doi=10.2307/3639234 | jstor=3639234 | last1=Gates | first1=John M. | title=War-Related Deaths in the Philippines, 1898-1902 | url=https://archive.org/details/sim_pacific-historical-review_1984-08_53_3/page/366 | journal=Pacific Historical Review | date=1984 | volume=53 | issue=3 | pages=367–378 }}</ref><br />Marami pa nasawi dahil sa sakit<ref name=cloudfelter2015 /><ref name=johngates1984 /> |partof=[[Pagsibol ng Republikanismo]] }} Ang '''Himagsikang Pilipino''', o '''Himagsikan ng 1896''', ay isang [[digmaan para sa kalayaan]] laban sa [[Imperyong Kastila|Imperyo ng Kastila]] mula 1896 hanggang 1898. Pinamunuan ito ng [[Katipunan]] at sinundan ang [[Digmaang Pangkasarinlan sa Cuba|pag-aaklas]] sa [[Kuba]] noong 1895. [[Pagpapahayag ng Kalayaan ng Pilipinas|Idineklara ang kalayaan]] noong Hunyo 12, 1898 sa [[Kawit]], [[Kabite]], sa pamumuno ni pangulo [[Emilio Aguinaldo]]. Noong Agosto 13, 1898, sumuko ang natitirang puwersang Kastila, maliban sa mga nakakubkob sa [[Pagkubkob ng Baler|Baler]]. Nagtapos dito ang 333 taong pananakop ng Espanya at humantong sa pagkakatatag ng [[Unang Republika ng Pilipinas|unang republika sa Asya]] noong Enero 23, 1899. == Himagsikang Pilipino == Nang magsimula ang Himagsikan, mahigit 300 taon nang pinamumunuan ng mga Kastila ang Pilipinas. Noong panahong iyon, nasa kamay ng mga nangangasiwa sa [[Intramuros]] at sa mga prayle ang kapangyarihan sa kolonya, kahit sa katotohanan, sa prayle lang talaga ang kapangyarihan noon, dahil sa hawak nila sa mga karaniwang tao. Pinahirapan ng mga Kastila ang mga katutubo (o sa termino ng mga Kastila, ''indio'') sa pamamagitan ng sobrang pagpapabubuwis at sapilitang pagpapagawa (''polo''). Dahil dito, ilang pag-aalsa na ang naganap sa Pilipinas sa mahigit 4 na siglo, lahat di nagtagumpay. Ito'y salamat sa patakaran ng mga Kastila ng ''divide et impera''-hatiin at sakupin. Halimbawa, magpapadala ang mga Kastila ng mga sundalo mula sa mga lalawigang Tagalog para supilin ang isang pag-aalsa sa [[Ilocos]], at isang pag-aalsa sa [[Kabisayaan]] ang pinigil ng mga sundalo mula [[Pampanga]]. Ito ang nagpatindi ng hidwaan sa pagitan ng mga Pilipino, hindi magkakaisa hanggang sa ika-19 na siglo. == Sanhi == Kung ano ba ang nagpalunsad sa Himagsikan ay mai-uugat sa mga panlabas at panloob na mga sanhi. Ang panlabas na sanhi ay ang pagbukas ng Pilipinas sa pandaigdigang kalakalan, dala ng pagbukas sa Kanal ng Suez noong 1869. Bukod sa mga produkto galing sa ibayong dagat, mga kaisipan tulad ng kalayaan at kasarinlan dulot nang [[Himagsikang Amerikano]] at [[Himagsikang Pranses]] ay dumaan sa Suez at papunta sa Pilipinas-bagay na di lubos na nagustuhan ni ng mga nangangasiwa kulunyal o ng praylokrasya. Ang mga taong binago ng mga kaisipang ito ay siya ring nakinabang sa mapagkakakitaang kalakalang ito-ang mga ''ilustrado''. Pinadala ng mga ''ilustrado'' ang kanilang mga anak sa mga pamantasan sa Europa, kung saan sinimulan ng marami sa kanila (sina Rizal,Lopez-Jaena, atbp) ang nagtatag ng Kilusang Propaganda. Ang panloob na sanhi ay ang walang-katarungang pagbitay sa [[GOMBURZA]]. Isang paring Pilipino, si (Padre Pedro Pelaez) ang nagpasimuno ng isang kilusang sikularisasyon noong kalagitnaan ng ika-19 na siglo. Layon ng kilusang ito na ibigay sa mga paring katutubo ang mga parokya na hawak pa noon ng mga Kastilang pari. Pagkatapos na mamatay si Pelaez sa isang lindol, tinuloy ng tatlong pari-sina Padre Mariano Gomez, Padre Jose Burgos at Padre Jacinto Zamora. Nagustuhan ng mga prayle ang bagay na ito at sila'y naghanap ng pwedeng maibintang sa tatlong pari. Natupad ito nang isang rebelyon ng mga sundalo sa [[portipikasyon|moog]] sa Kabite ang madaling nasupil. Agad na isinisi ng mga prayle ang rebelyon (na pinamunuan ng isang nagngangalang Sarhento LaMadrid) kina Padre Gomez, Padre Burgos, at Padre Zamora (pagbawas sa suweldo ng mga sundalo ang sanhi ng rebelyon). Sa kabila ng kakulangan ng patunay na nagdidiin sa kanila sa rebelyon, hinatulan ang tatlo-kinilala pagkatapos bilang Gomburza-na garotihin noong 17 Pebrero 1872. Hindi pinayagan ng arsobispo ng Maynila (na naniniwala sa kawalang-kasalanan ng tatlo) na sila'y alisan ng sutana. Sa halip, inutos nito ang pagpapatunog ng mga kampana bilang tanda ng pagdadalamhati. Marami sa mga kakampi ng Gomburza ang tinapon papalabas o kusang umalis sa Pilipinas. At marami sa mga Pilipinong piniling manatili ang nanghilakbot sa nangyari. Ilang taong lumipas, isang ''ilustradong'' duktor na nagngangalang Jose Rizal ang magpapatunay na ito ang nagbago sa kanyang buhay. == Ang Kilusang Propaganda == Itinatag ng mga ilang mag-aaral sa europa ang kilusang propaganda, gulat sa kaibahan ng Espanya sa kanyang kolonya sa Timog-Silangang Asya. Layon ng kilusang ito,na pinamunuan nina Jose Rizal, Marcelo del Pilar, Graciano Lopez-Jaena, tulad ng sekularisasyon at gawing lalawigan ng Espanya ang Pilipinas. Ginamit nila ang paraan ng pagsusulat upang maipahayag ang reklamo nila. Isinulat ni Gregorio Sanciangco ang El Progreso de Filipinas na tungkol sa mga patakaran ng mga kastila na di-makatarungan tungkol din ito sa economical state ng Pilipinas noong panahong iyon. Isa sa mga patakarang ito ay ang pagpataw ng mga Kastila ng mataas na buwis sa mga Tsino, Mestisong Tsino at Pilipino. Hindi na pinagbabayad ng buwis ang mga Kastila at Mestisong Kastila. Isinulat naman ni Pedro Paterno ang Ninay. Isang nobelang nagsasaad tungkol sa diwang makabansa. Noli Me Tangere at El Filibusterismo naman ang sinulat ni Rizal na tungkol sa masamang pamamalakad ng mga Kastila ng bansa. Ito ay nagdulot ng pagmamahal ng mga tao sa bansa. Sa pamamagitan ng tuwing gabihang pahayagan na La Solidaridad, pati na rin sa mga akda ng ilan sa mga kasapi nito, naipahayag nila ang kanilang mga saloobin tungkol sa kung ano ba dapat ang baguhin sa Pilipinas. Sa kabila ng lahat ng ito, sa huli, nabigo ang Kilusang Propaganda na tuparin ang nakaatas na layon nito. Nahati ang kilusan sa isang maka-del Pilar na paksiyon at isang maka-Rizal na paksiyon, bagay na naging dahilan ni Rizal para iwanan ang Espanya-at Europa. Ang napakalungkot at napakamasalimuot na pagkamatay nina Lopez-Jaena at del Pilar ang huling dagok sa kilusan. Sa halip, ang nasimulan ng Kilusang Katipunan ang nagbigay-inspirasyon sa dalawang kilusang sumunod nito. ==La Liga Filipina == Pagkatapos ang pagbalik ni Rizal sa "[Pilipinas]" noong 1892, itinatag niya ang ''La Liga Filipina''. ito ay isang samahang pilipino noong taong ding yaon. Layunin ng kilusang ito, na kinabibilangan ng mga tulad nina Andres Bonifacio at Apolinario Mabini, na ituloy ang programa ni Rizal na panloob na reporma sa Pilipinas. Hindi nagustuhan ng mga Kastila ang pagtatag sa kilusang ito (ito'y marahil sa isa sa mga nakasaad sa kasulatan ng ''Liga''), na naghihikayat ng "pagtatanggol laban s isang batang paslit na pinatay na wala lang at noong [[Hulyo 7]] ay dinakip si Rizal at itinapon sa [[Lungsod ng Dapitan|Dapitan]] sa lalawigan ng [[Zamboanga]]. Nahati ang samahan pagkatapos ng pangyayaring ito. Ang makagitnang pangkat ay binuo muli ang sarili nito na ''Cuerpo de Compromisarios'' (Samahan ng mga Kumprumisaryo) na may layuning magbigay ng pera sa ''La Solidaridad''. Ang radikal na pangkat, sa pamumuno ni Bonifacio, ay naging '''Katipunan'''. Noong gabi ng 7 Hulyo 1892, itinatag nina [[Andres Bonifacio]], kasama ang mga dating kasapi ng ''La Liga Filipina'' na sina [[Ladislao Diwa]], [[Deodato Arellano]], [[Teodoro Plata]], at [[Valentin Diaz]] ang '''Kataastaasang Kagalang-galang Katipunan ng mga Anak ng Bayan''' sa isang bahay sa Calle Azcarraga (ngayo'y [[Abenida Claro M. Recto]]). (Sa kabila ng nilalaman ng karamihan, si Bonifacio ang '''ikatlong''' Pangulo). sila ng mga pondo at sandata, sa abot ng kanilang makakaya. Humingi rin sila ng tulong sa isang barkong pandigma ng [[Hapon]] na nakadaong sa Maynila na ang kasabay ang lahat ng puwersa ng Imperyong Hapones na tumuloy agad ng puwersang panghimagsik ng mga Pilipino at mga taguyod para sa mga Katipunan para sa huling makikipaglaban sa mga sundalong Kastila - at nabigo. Para maikalat ang kanilang panawagan ng isang mapagpalayang himagsikan, inilimbag ng Katipunan, sa tulong ng isang palimbagan na binili ng dalawang katipunero na sina Candido Iban at Franciso del Castillo (na parehong nagtatag ng Katipunan sa Kabisayaan), ang pahayagang ''Kalayaan''. Para di malaman ng mga Kastila ang kinaroroonan ng palimbagan nito, ipinahayag nito si [[Marcelo H. del Pilar]] bilang "editor" nito at sa [[Yokohama]] bilang lugar ng limbagan nito. Dalawang beses lang inilimbag ang pahayagang ito; inilimbag na palihim ang ikalawang edisyon sa limbagan ng ''Diario de Manila''. Hindi nagtagal at rumami ang mga kasapi ng Katipunan. Mula sa unang lukasyon nito sa Tondo, nagtatag ang Katipunan ng mga sanggunian nito sa mga bayan ng [[San Juan del Monte]], [[Pasig]], [[Mandaluyong|San Felipe Neri]], [[Pateros]], [[Marikina]], [[Kalookan]], [[Malabon]], at di kalauna'y sa ilang mga bayan sa mga lalawigan sa Kabisayaan. Nagkaroon din ng sangay pangkababaihan ang Katipunan; umanib ang kauna-unahang babaeng kasapi nito noong taong 1893. Sa kabuuan mula sa mahigit na 300, lumaki ang Katipunan sa mahigit 30,000 na mga katipunero. ==Mga tala== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Himagsikang Pilipino| ]] 58k7d08njnwc5gsb6icagkggzvbwso2 0 19636 2215334 2105023 2026-07-08T20:55:51Z Magalhães 5669 2215334 wikitext text/x-wiki Ang mga '''Gobernardor-Heneral ng Pilipinas''' ([[Wikang Kastila|Kastila]]: ''Gobernador-General de las Filipinas'') ay ang titulakop ng mga [[Espanya|Kastila]], [[pananakop ng mga Ingles sa Manila|Ingles]], [[Estados Unidos|Amerikano]] at ng mga [[Hapon (bansa)|Hapon]]. ==Kolonya ng Espanya== Ang '''royal na gobernador-heneral ng Pilipinas''' ang namuno sa kolonyang kilala ngayon bilang Republika ng Pilipinas. Ang titulong ito ay tinawag ring [[Kapitan-Heneral ng Pilipinas]] at hinawakan rin ang posisyon ng kapitan-heneral, isang ranggong militar na binigay ng [[Kongreso ng Espanya]] (''Spanish Cortes''). Ang mga nahirang sa posisyong ito ang namuno sa Pilipinas at sa buong ''Spanish East Indies'' mula noong [[1565]] hanggang [[1822]], sa ngalan ng [[Bireynato ng Bagong Espanya]], at mula noong [[1822]] hanggang [[1898]], na direktang pinamahalaan ng [[monarkiya ng Espanya]]. {| width=90% class="wikitable" ! width=8% | Litrato ! width=24% | Pangalan ! width=10% | Mula ! width=10% | Hanggang |- | colspan=4| <center>Bireynato ng Bagong Espanya (1565-1822)</center> |- | [[File:Miguel López de Legazpi, en La Hormiga de Oro.jpg|80px]] | [[Miguel López de Legazpi]] <br> ''(kongkistador)'' </br> | 1565 | 1572 |- | | [[Guido de Lavezaris]] | 1572 | 1575 |- | | [[Francisco de Sande]] | 1575 | 1580 |- | | [[Gonzalo Ronquillo de Peñaloza]] | 1580 | 1583 |- | | [[Diego Ronquilla]] | 1583 | 1584 |- | | [[Santiago de Vera]] | 1584 | 1590 |- | | [[Gómez Pérez Dasmariñas]] | 1590 | 1593 |- | | [[Pedro de Rojas]] | 1593 | 1593 |- | | [[Luis Pérez Dasmariñas]] | 1593 | 1596 |- | | [[Francisco de Tello de Guzmán]] | 1596 | 1602 |- | | [[Pedro Bravo de Acuña]] | 1602 | 1606 |- | | [[Cristóbal Téllez de Almanza]] <br> (''Gobernador ng Audiensya ng Maynila'') </br> | 1606 | 1608 |- | | [[Rodrigo de Vivero y Aberrucia]] | 1608 | 1609 |- | | [[Juan de Silva]] | 1609 | 1616 |- | | [[Andrés Alcaraz]] <br> (''Gobernador ng Audiensya ng Maynila'') </br> | 1616 | 1618 |- | | [[Alonso Fajardo y Tenza]] | 1618 | 1624 |- | | [[Jeronimo de Silva]] <br> (''Gobernador ng Audiensya ng Maynila'') </br> | 1624 | 1625 |- | | [[Fernándo de Silva]] | 1625 | 1626 |- | | [[Juan Niño de Tabora]] | 1626 | 1632 |- | | [[Lorenzo de Olaza]] <br> (''Gobernador ng Audiensya ng Maynila'') </br> | 1632 | 1633 |- | | [[Juan Cerezo de Salamanca]] | 1633 | 1635 |- | | [[Sebastián Hurtado de Corcuera]] | 1635 | 1644 |- | | [[Diego Fajardo]] | 1644 | 1653 |- | | [[Sabiniano Manrique de Lara]] | 1653 | 1663 |- | | [[Diego de Salcedo]] | 1663 | 1668 |- | | [[Juan Manuel de la Peña Bonifaz]] | 1668 | 1669 |- | | [[Manuel de León]] | 1669 | 1677 |- | | [[Francisco Coloma]] <br> (''Gobernador ng Audiencia ng Maynila'') </br> | 1677 | 1677 |- | | [[Francisco Sotomayor y Mansilla]] <br> (''Gobernador ng Audiensya ng Maynila'') </br> | 1677 | 1678 |- | | [[Juan de Vargas Hurtado]] | 1678 | 1684 |- | | [[Gabriel de Curuzealegui y Arriola]] | 1684 | 1689 |- | | Alonso de Avila Fuertes <br> (''Gobernador ng Audiensya ng Maynila'') </br> | 1689 | 1690 |- | | [[Fausto Cruzat y Gongora]] | 1690 | 1701 |- | | [[Domingo Zabálburu de Echevarri]] | 1701 | 1709 |- | | [[Martín de Urzua y Arismendi]] | 1709 | 1715 |- | | [[Jose Torralba]] <br> (''Gobernador ng Audiensya ng Maynila'') </br> | 1715 | 1717 |- | | [[Fernando Manuel de Bustillo Bustamente y Rueda]] | 1717 | 1719 |- | | [[Francisco de la Cuesta]] | 1719 | 1721 |- | | [[Toribio José Cosio y Campo]] | 1721 | 1729 |- | | [[Fernándo Valdés y Tamon]] | 1729 | 1739 |- | | [[Gaspar de la Torre]] | 1739 | 1745 |- | | [[Juan Arrechederra]] | 1745 | 1750 |- | | [[José Francisco de Obando y Solis]] | 1750 | 1754 |- | | [[Pedro Manuel de Arandía Santisteban]] | 1754 | 1759 |- | | [[Miguel Lino de Ezpeleta]] | 1759 | 1761 |- | | [[Manuel Rojo]] | 1761 | 1762 |- | | [[Simón de Anda y Salazar]] <br><small>''(panohon ika-1)''</small></br> | 1762 | 1764 |- | | [[Dawson Drake]] | 1762 | 1764 |- | | [[Francisco Javíer de la Torre]] | 1764 | 1765 |- | | [[José Raón]] | 1765 | 1770 |- | | [[Simón de Anda y Salazar]] <br><small>''(panohon ika-2)''</small></br> | 1770 | 1776 |- | | [[Pedro Sarrio]] | 1776 | 1778 |- | [[File:José Basco y Vargas.jpg|60px]] | [[José Basco y Vargas]] | 1778 | 1787 |- | | [[Pedro de Sarrio]] | 1787 | 1788 |- | | [[Félix Berenguer de Marquina]] | 1788 | 1793 |- | | [[Rafael María de Aguilar y Ponce de León]] | 1793 | 1806 |- | | [[Mariano Fernández de Folgueras]] | 1806 | 1810 |- | | [[Manuel Gonzalez de Aguilar]] | 1810 | 1813 |- | | [[José Gardoqui Jaraveitia]] | 1813 | 1816 |- | | [[Mariano Fernández de Folgueras]] | 1816 | 1822 |- | colspan=4| <center>Gobernador ng koloniyang direktang pinamahalaan ng monarkiya ng Espanya (1822-1898) |- | | [[Juan Antonio Martínez]] | 1822 | 1825 |- | | [[Marinao Ricafort Palacín y Ararca]] | 1825 | 1830 |- | | [[Pascual Enrile y Alcedo]] | 1830 | 1835 |- | | [[Gabriel de Torres]] | 1835 | 1835 |- | | [[Joaquín de Crame]] | 1835 | 1835 |- | | [[Pedro Antonio Salazar Castillo y Varona]] | 1835 | 1837 |- | | [[Andrés García Camba]] | 1837 | 1838 |- | | [[Luis Lardizábal]] | 1838 | 1841 |- | | [[Marcelino de Oraá Lecumberri]] | 1841 | 1843 |- | | [[Francisco de Paula Alcalá de la Torre]] | 1843 | 1844 |- | [[Talaksan:Narciso Claveria y Zaldua.jpg|80px]] | [[Narciso Clavería y Zaldua]] | 1844 | 1849 |- | | [[Antonio María Blanco]] | 1849 | 1850 |- | | [[Antonio de Urbistondo y Eguía]] | 1850 | 1853 |- | | [[Ramón Montero y Blandino]] <br><small>''(panohon ika-1)''</small></br> | 1853 | 1854 |- | | [[Manuel Pavía y Lay]] | 1854 | 1854 |- | | [[Ramón Montero y Blandino]] <br><small>''(panohon ika-2)''</small></br> | 1854 | 1854 |- | | [[Manuel Crespo y Cebrían]] | 1854 | 1856 |- | | [[Ramón Montero y Blandino]] <br><small>''(panohon ika-3)''</small></br> | 1856 | 1857 |- | | [[Fernándo Norzagaray y Escudero]] | 1857 | 1860 |- | | [[Ramón María Solano y LLanderal]] | 1860 | 1860 |- | | [[Juan Herrera Dávila]] | 1860 | 1861 |- | | [[José Lemery É Ibarrola Ney y González]] | 1861 | 1862 |- | | [[Salvador Valdés]] | 1862 | 1862 |- | | [[Rafael de Echaque]] | 1862 | 1865 |- | | [[Joaquín del Solar É Ibáñez]] | 1865 | 1865 |- | | [[Juan de Lara É Irigoyen]] | 1865 | 1866 |- | | [[José Laureano de Sanz y Posse]] | 1866 | 1866 |- | | [[Antonio Osorio]] | 1866 | 1866 |- | | [[Joaquín del Solar]] | 1866 | 1866 |- | | [[José de la Gándara y Navarro]] | 1866 | 1869 |- | | [[Manuel Maldonado]] | 1869 | 1869 |- | | [[Cárlos María de la Torre y Nava Cerrada]] | 1869 | 1871 |- | | [[Rafael de Izquierdo y Gutíerrez]] | 1871 | 1873 |- | | [[Manuel Mac-crohon]] | 1873 | 1873 |- | | [[Juan Alminos y Pe Vivar]] | 1873 | 1874 |- | | [[Manuel Blanco Valderrama]] | 1874 | 1874 |- | | [[José Malcampo y Monje]] | 1874 | 1877 |- | | [[Domingo Moriones y Murillo]] | 1877 | 1880 |- | | [[Rafael Rodríguez Arias]] | 1880 | 1880 |- | | [[Fernando Primo de Rivera]] <br><small>''(panohon ika-1)''</small></br> | 1880 | 1883 |- | | [[Emilio Molíns]] <br><small>''(panohon ika-1)''</small></br> | 1883 | 1883 |- | | [[Joaquín Jovellar]] | 1883 | 1885 |- | | [[Emilio Molíns]] <br><small>''(panohon ika-2)''</small></br> | 1885 | 1885 |- | | [[Emilio Terrero y Perinat]] | 1885 | 1888 |- | | [[Antonio Molto]] | 1888 | 1888 |- | | [[Federico Lobaton]] | 1888 | 1888 |- | | [[Valeriano Weyler|Valeriano Wéyler]] | 1888 | 1891 |- | | [[Eulogio Despujol]] | 1891 | 1893 |- | | [[Federico Ochando]] | 1893 | 1893 |- | | [[Ramón Blanco]] | 1893 | 1896 |- | | [[Camilo Polavieja]] | 1896 | 1897 |- | | [[Fernando Primo de Rivera]] <br><small>''(panohon ika-2)''</small></br> | 1897 | 1898 |- | [[Talaksan:Basilio Augustin y Dávila.jpg|80px]] | [[Basilio Agustín]] | 1898 | 1898 |- | | [[Mario Jaudenes]] | 1898 | 1898 |- | | [[Agustin de los Rios]] | 1898 | 1898 |- | [[File:Fermín Jáudenes.png|80px]] | [[Fermín Jáudenes]] | 1898 | 1898 |- | | [[Francisco Rizzo]] | 1898 | 1898 |- | [[Talaksan:Diego de los Ríos y Nicolau (22 de enero de 1910, La Ilustración Española y Americana, Franzen).jpg|80px]] | [[Diego de los Ríos]] | 1898 | 1898 |} ==Kolonya ng Estados Unidos== {| width=90% class="wikitable" ! width=8% | Litrato ! width=24% | Pangalan ! width=10% | Mula ! width=10% | Hanggang |- | colspan =4 | <center>Mga Gobernador-Heneral ng [[Amerika]] (1898-1901) </center> |- | [[Talaksan:Wesley Merritt.jpg|80px]] | [[Wesley Merritt]] | Agosto 13, 1898 | Agosto 29, 1898 |- | [[File:Elwell S. Otis.jpg|80px]] | [[Elwell S. Otis]] | Agosto 29, 1898 | Mayo 5, 1900 |- | [[File:Arthur MacArthur Jr.jpg|80px]] | [[Arthur MacArthur, Jr.]] | Mayo 5, 1900 | Hulyo 4, 1901 |- | colspan=4| <center>Mga Gobernador-Heneral ng Kolonyal na [[Amerika]] (1901- 1935) </center> |- | [[Talaksan:William Howard Taft.jpg|80px]] | [[William Howard Taft]] | Hulyo 4, 1901 | Pebrero 1, 1904 |- | [[Talaksan:Luke Edward Wright.jpg|80px]] | [[Luke Edward Wright]] | Pebrero 1, 1904 | Nobyembre 3, 1905 |- | [[Talaksan:Henry Clay Ide 710x1024.jpg|80px]] | [[Henry Clay Ide]] | Nobyembre 3, 1905 | Setyembre 19, 1906 |- | [[Talaksan:GenJFSmith.jpg|80px]] | [[James Francis Smith]] | Setyembre 20, 1906 | Nobyembre 11, 1909 |- | [[Talaksan:US-GreatSeal-Obverse.svg|80px]] | [[William Cameron Forbes]] | Nobyembre 11, 1909 | Setyembre 1, 1913 |- | [[Talaksan:Newton W. Gilbert (Governor General of the Philippines).jpg|80px]] | [[Newton W. Gilbert]] <br> ''(Pansamantala Gobernador-Heneral)'' </br> | Setyembre 1, 1913 | Oktubre 6, 1913 |- | [[Talaksan:Francis Burton Harrison.jpg|80px]] | [[Francis Burton Harrison]] | Oktubre 6, 1913 | Marso 5, 1921 |- | [[Talaksan:US-GreatSeal-Obverse.svg|80px]] | [[Charles Yeater]] <br> ''(Pansamantala Gobernador-Heneral)'' </br> | Marso 5, 1921 | Oktubre 14, 1921 |- | [[Talaksan:LeonardWood.jpeg|80px]] | [[Leonard Wood]] | Oktubre 14, 1921 | Agosto 7, 1927 |- | [[Talaksan:US-GreatSeal-Obverse.svg|80px]] | [[Eugene Allen Gilmore]] <br> ''(Pansamantala Gobernador-Heneral)'' </br> | Agosto 7, 1927 | Disyembre 27, 1927 |- | [[Talaksan:Henry Stimson, Harris & Ewing bw photo portrait, 1929.jpg|80px]] | [[Henry L. Stimson]] | Disyembre 27, 1927 | Pebrero 23, 1929 |- | [[Talaksan:US-GreatSeal-Obverse.svg|80px]] | [[Eugene Allen Gilmore]] <br> ''(Pansamantala Gobernador-Heneral)'' </br> | Pebrero 23, 1929 | Hulyo 8, 1929 |- | [[Talaksan:Dwight Davis, Bain bw photo portrait.jpg|80px]] | [[Dwight F. Davis]] | Hulyo 8, 1929 | Enero 9, 1932 |- | [[Talaksan:US-GreatSeal-Obverse.svg|80px]] | [[George C. Butte]] <br> ''(Pansamantala Gobernador-Heneral)'' </br> | Enero 9, 1932 | Pebrero 29, 1932 |- | [[Talaksan:Theodore Roosevelt Jr. 1921.jpg|80px]] | [[Theodore Roosevelt, Jr.]] | Pebrero 29, 1932 | Hulyo 15, 1933 |- | [[Talaksan:Justice Frank Murphy.jpg|80px]] | [[Frank Murphy]] | Hulyo 15, 1933 | Nobyembre 14, 1935 |} {{Gobernador-Heneral ng Pilipinas}} {{Pinuno ng mga Bansa sa Timog-Silangang Asya}} [[Kategorya:Kasaysayan ng Pilipinas (1898–1946)]] [[Kaurian:Gobernador-Heneral ng Pilipinas|*]] [[Kaurian:Pilipinas bilang kolonya ng Espanya|*]] fk7977qlvuwoafyj1yo6wdql7ja9d88 0 19871 2215433 2196659 2026-07-09T09:26:18Z ~2026-37929-56 163601 /* Demograpiko */ 2215433 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = Lungsod ng Bacoor |official_name = City of Bacoor |other_name = |native_name = |nickname = Cavite's Gateway To The Metropolis |settlement_type = [[Mga lungsod ng Pilipinas#Klasipikasyon|Bahaging Lungsod]] |motto = ''Bacoor Cityhood, Now Na!'' |image_skyline = Bacoor Aerial View Talaba2.jpg |image_flag = |flag_size = |image_seal = Bacoor-official_logo.png |seal_size = 100x80px |image_shield = |shield_size = |city_logo = |citylogo_size = |image_map = {{PH wikidata|image_map}} |mapsize = |map_caption = Mapa of Cavite na nagpapakita ng kinaroroonan ng Bacoor |pushpin_map = Philippines |pushpin_map_caption = Kinaroroonan sa Pilipinas |coordinates = {{PH wikidata|coordinates}} |pushpin_mapsize = 200 |subdivision_type = Bansa |subdivision_name = [[Pilipinas]] |subdivision_type1 = Rehiyon |subdivision_name1 = {{PH wikidata|region}} |subdivision_type2 = [[Mga lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]] |subdivision_name2 = {{PH wikidata|province}} |subdivision_type3 = (Mga) Distrito |subdivision_name3 = [[Distritong pambatas ng Cavite|Ikalawang Distrito ng Cavite (Solong Distrito ng Bacoor)]] |subdivision_type4 = (Mga) [[Barangay]] |subdivision_name4 = 73 |government_type = |leader_title = Punong Lungsod |leader_name = [[Lani Mercado]] |leader_title1 = Pangalawang Punong Lungsod |leader_name1 = Catherine Evaristo |established_title = <!--Incorporated (town)--> |established_date = |established_title2 = Isinaganap (bayan) |established_date2 = 28 Setyembre 1671 |established_title3 = Isinaganap (lungsod) |established_date3 = 23 Hunyo 2012 |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 52.40 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_metro_km2 = | population_footnotes = {{PH census|current}} | population_total = {{PH wikidata|population_total}} | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_density_km2 = auto | population_blank1_title= Kabahayan | population_blank1 = {{PH wikidata|household}} | population_blank2_title= | population_blank2 = | population_demonym = | population_rank = | population_note = | timezone = [[Philippine Standard Time|PST]] |utc_offset = +8 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |postal_code_type = <!--ZIP code--> |postal_code = 4102 |area_code = 46 |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = [http://www.bacoor.gov.ph/ www.bacoor.gov.ph] }} <!-- Infobox ends --> Ang '''Lungsod ng Bacoor''' (o '''Bakoor''') ay isang ika-1 klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bahaging lungsod]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Kabite]], [[Pilipinas]]. Ito ay solong distritong [[Distritong pambatas ng Cavite|pambatas]] ng Cavite. Ang lungsod ay may sukat na 52.4 kilometro kwadrado, na nasa timog silangangan baybayin ng [[Look ng Maynila]], at nasa hilagang kanluran ng lalawigan. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan. Ang lokasyon nito, sa timog kanluran ng [[Kalakhang Maynila]] ay naging mahalaga para sa Bacoor para maging daan patungong Kalakhang Maynila. Ang Bacoor ay isa sa mga lungsod sa Kabite na mabilis ang pag-unlad, kasabay ng [[Imus, Cavite|Imus]] at [[Dasmariñas, Cavite|Dasmariñas]], dahil na rin sa kanilang lokasyon. Dalawang mall ng SM ang naitayo sa Bakoor. Ang Bacoor din ang nagtala ng pinakamataas na kita para sa isa mag-anak as Kabite noong 1997 at 2000. Mula sa dating agrikultural, ang Bacoor ay nabuo na bilang isang lugar pang-komersyo at isang pangunahing bayang pamahayan sa pinalawak na [[Mega Manila]]. Mayo 11 magkakaibang sangay ng mga bangko na matatagpuan sa buong lungsod. ==Mga Baranggay== Nahahati ang Lungsod ng Bacoor sa 73 [[barangay]] na may dalawang lehislatibong distrito na tinatawag na Kanlurang Bacoor at Silangang Bacoor, na kung saan ay inirerepresenta ng konseho ng lungsod. {| border="0" |----- | valign="top" | '''Kanlurang Bacoor''' * Alima * Aniban 1 * Aniban 2 * Aniban 3 * Aniban 4 * Aniban 5 * Banalo * Camposanto * Daang Bukid * Digman * Dulong Bayan * Kaingin * Habay 1 * Habay 2 * Ligas 1 * Ligas 2 * Ligas 3 * Mabolo 1 * Mabolo 2 | valign="top" | * Mabolo 3 * Maliksi 1 * Maliksi 2 * Maliksi 3 * Niog 1 * Niog 2 * Niog 3 * Panapaan 1 * Panapaan 2 * Panapaan 3 * Panapaan 4 * Panapaan 5 * Panapaan 6 * Panapaan 7 * Panapaan 8 * Poblacion (Tabing Dagat) * Real 1 * Real 2 * Salinas 1 | valign="top" | * Salinas 2 * Salinas 3 * Salinas 4 * San Nicolas 1 * San Nicolas 2 * San Nicolas 3 * Sineguelasan * Talaba 1 * Talaba 2 * Talaba 3 * Talaba 4 * Talaba 5 * Talaba 6 * Talaba 7 * Zapote 1 * Zapote 2 * Zapote 3 * Zapote 4 * Zapote 5 (Longos) | valign="top" | '''Silangang Bacoor''' * Bayanan * Mambog 1 * Mambog 2 * Mambog 3 * Mambog 4 * Mambog 5 * Molino 1 * Molino 2 * Molino 3 * Molino 4 * Molino 5 * Molino 6 * Molino 7 * Queens Row Central * Queens Row East * Queens Row West |} ==Edukasyon== Maraming bilang ng mga edukasyong institusyonal ang makikita sa paligid ng Bacoor. Ilan sa mga ito ang sumusunod: {{col-begin|width=70%}} {{col-break|width=35%}} * [http://www.acaddejulivictoria.com/ Academia de Julia Victoria of Cavite]{{Dead link|date=Mayo 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * AMA Computer Learning Center * Aniban Elementary School * Bacoor Sheperd School * Bacoor Parish School * Bacoor Elementary School * Bacoor Evangelical School * Bacoor National High School - Main * Bacoor National High School - Annex * Bacoor National High School - Villa Maria Annex * Bacoor National High School - Gawaran Annex * Bacoor Parochial School of St. Michael the Archangel Inc. * Bayanan Elementary School * Bearer of Light and Wisdom Colleges * Benedictine School of Cavite * Blessed Virgin Learning Center * Casa De San Miguel Montessori School * Cavite Christian School * Cavite School of Life- Main Campus * Cavite School Of St. Mark * Crest View Academy of Cavite * Christian Values School * Crossroads Christian Academy * Diamond Academy * Divine Light Academy * Divine Jesus Learning Center (Bahayang, Pag-Asa) * Eastern Bacoor National High School * Erica Learning Center * Gawaran Elementary School * Graceland Academy * Gov. P.F. Espiritu Elementary School * [http://www.harrellhorne.edu.ph Harrell Horne Integrated School] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626144746/http://www.harrellhorne.edu.ph/ |date=2012-06-26 }} * Higher Ground Academy * Immaculada Concepcion Colleges * Imus Computer College - Bacoor Branch * INA Internet Learning Center * International School of Hotel and Restaurant Management * John Paul Montessori School * Jubileum Academy of Bacoor {{col-break|width=35%}} * King Solomon Integrated School Inc. * La Camelle School * Ligas Elementary School * Little Angels Montessori School * Love Christian Academy * Mabolo Elementary School * Maliksi Elementary School * Mambog Elementary School * Marvelous Faith Academy * [http://www.mts.edu.ph Mother Theresa School - Main] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191030203429/http://mts.edu.ph/ |date=2019-10-30 }} * Molino Elementary School * Niog Elementary School * Peak Hills School * Queensville School Inc. * Quest Academy * Real Elementary School * [http://rochepoljane.multiply.com/ Rochepol Jane Academy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008190852/http://rochepoljane.multiply.com/ |date=2011-10-08 }} * Ruther E. Esconde Tutorial and Learning Center * School of St. Mark * Salinas Elementary School * Seven Seas Academy, Inc. * Statefields School, Inc. * St. Alphonsus Liguori Integrated School * St. Clare De Molino Academy * [http://www.stdominiccollege.edu.ph/ St. Dominic College of Asia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120627104728/http://stdominiccollege.edu.ph/ |date=2012-06-27 }} * St. Francis Institute Learning And Business High School Inc. * [http://stfrancis.edu.ph St. Francis of Assisi College - Bacoor] * St. Jerome Emiliani Institute * St. John Fisher School * St. Matthew Academy Of Cavite * St. Michael's Institute * St. Peregrine Institute * St. Thomas More Academy * St. Vincent de Paul College * Talaba Elementary School * [http://www.perpetualdalta.edu.ph/ University of Perpetual Help System Dalta - Molino Campus] * Victorious Christian Montessori - Bacoor * [http://www.woodrige.edu.ph Woodridge College]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{col-end}} ==Mga Namuno sa Lungsod== '''Pagkatapos ng Rebolusyong Edsa''' *Angelito Miranda (hinalal noong 1989; pinatay ilang araw pagkatapos mahalal) *Buencamino Cruz (1989–1992) *Victor I. Miranda (1992–1996; pumanaw dahil sa sakit na cancer) *Jose Ignacio Francisco (1996–1998) *Jessie B. Castillo (1998–2007) *Strike B. Revilla (2007–2016) *Lani Mercado–Revilla (2016–kasalukuyan) ==Demograpiko== {{Populasyon}} Sa senso noong 2024, ang populasyon ng Bacoor ay 661,381 katao, {{PH wikidata|population_reference}} na may densidad na {{convert|{{sigfig|661,381/46.17|2}}|PD/km2|disp=or}}. Ito ang pangalawang pinakamataong lungsod sa lalawigan pagkatapos ng [[Dasmariñas]]. Ang lungsod ay isang [[bayan ng mga commuter|komunidad na pang-silid-tulugan]] ng Metro Manila na may malaking populasyon dahil sa pagdagsa ng mga naninirahan na may mababa at katamtamang kita na nakinabang sa iba't ibang proyekto ng pabahay at mga subdibisyon dito.<ref>{{cite news |url=http://opinion.inquirer.net/11515/bacoor-and-korea |title=Bacoor at Korea |first=Rina |last=Jimenez-David |newspaper=Philippine Daily Inquirer|date=Setyembre 8, 2011 |access-date=Agosto 12, 2014}}</ref> ===Relihiyon=== [[File: St._Michael_the_Archangel_of_Bacoor.jpg|thumb|left|Ang orihinal na imahen ni [[Saint Michael the Archangel]], patron ng Bacoor, Cavite]] [[Katolisismo Romano]] ang nangingibabaw na relihiyon sa Bacoor. Ito ay bahagi ng [[Diyosesis ng Imus na Katoliko Romano|Diyosesis ng Imus]] at siyang luklukan ng Bikariado ni San Miguel Arkanghel at ng Bikariado ni Santo Niño de Molino. Isa sa mga kilalang paring parokya ng Bacoor ay si [[Mariano Gomez (pari)|Padre Mariano Gómez]], isa sa [[GOMBURZA]] na sangkot sa [[Pag-aalsa sa Cavite]] na nagsilbing kura paroko sa simbahan ng parokya ng Bacoor mula 1824 hanggang sa kanyang kamatayan noong 1872.<ref name=Gomez/><ref name=Gomez2/> Isa pang kilalang paring naglingkod sa parokya ng Bacoor ay si [[Ezequiel Moreno y Díaz|St. Ezekiel Moreno]] noong panahong ito ay bahagi pa rin ng malawak na hacienda ng mga Recollect. Walang sawang ibinigay niya ang mga Huling Rito sa mga biktima ng salot na kolera na nakaapekto sa mga bayan ng Bacoor at Imus at responsable sa rehabilitasyon ng [[Molino Dam]] upang patubigan ang mga palayan ng Bacoor at Las Piñas. [[File:Saint Michael the Archangel Parish Church (Evangelista, Bacoor, Cavite; 09-19-2021).jpg| thumb|right| Ang Parokya ng Romano Katoliko ni San Miguel Arkanghel, itinatag noong 1752]] Dahil sa [[Rebolusyong Pilipino]], muling pinaglingkuran ang Bacoor ng mga sekular na paring Pilipino sa ilalim ng [[Roman Catholic Archdiocese of Manila]]. Gayunpaman, noong [[Panirahan ng mga Amerikano sa Pilipinas|Panirahan ng mga Amerikano]] noong 1902, ang paring Katoliko noong panahong iyon, si Padre Fortunato Clemeña, ang naging unang paring [[Philippine Independent Church|Aglipayan]] ng Bacoor, pati na rin ang unang Obispo ng Aglipayan ng Cavite, noong panahon ng Aglipayan Schism. Karamihan sa mga unang miyembro ng simbahan sa Bacoor ay mga [[Katipunero]] na pinamumunuan ni [[Mariano Noriel|Heneral Mariano Noriel]], na siya ring unang pangulo ng organisasyon ng mga layko. Ang pagbabagong-loob ni Padre Clemeña ay kalaunan ay humantong sa pag-okupa ng Simbahang Malayang Pilipino sa lumang simbahang parokya ng Bacoor, na ang pag-okupa ay natapos noong 1907 sa utos ng Korte Suprema ng Pilipinas na nagpasiya pabor sa Simbahang Katoliko para sa ilegal na pag-okupa ng ari-arian ng simbahan.<ref>{{cite document| publisher = Korte Suprema ng Kapuluang Pilipino| title = Rev. Jorge Barlin v. P. Vicente Ramirez|date = Nobyembre 24, 1906}}</ref> Pagkatapos ng pagbangon na ito, nagsikap ang mga Romano Katoliko noong unang bahagi ng ika-20 siglo upang muling buhayin ang bilang nito sa bayan sa pamamagitan ng muling pagpapasigla ng pista nito at pagtatatag ng mga bagong tradisyon. Sa kabila nito, at ng pagdagsa ng mga migranteng hindi Aglipayan mula sa Maynila at mula sa ibang mga lalawigan, ang presensya ng simbahang Aglipayan ay kitang-kita pa rin sa lungsod. Ang Katedral ng Aglipayan Diocese ng Cavite sa Barangay Digman, na iniaalay din kay San Miguel Arkanghel, ay matatagpuan ilang bloke ang layo mula sa simbahang Katoliko ng bayan. Ito ang pangalawang nangingibabaw na relihiyon sa Bacoor. Ang Bacoor ay mayroon ding malaking populasyon ng mga [[Muslim na Pilipino|Muslim]], karamihan ay mga [[Maranao]] na mangangalakal at mangangalakal na nasa gitnang uri, na may minorya ng mga komunidad ng mangingisda na [[Badjao]]. Maraming moske ang nagsisilbi sa lokal na komunidad ng mga Muslim sa Bacoor, ang pinakamalaki ay ang Masjid As-Salaamah, sa tapat ng pamilihan ng Zapote. Maraming [[Protestante]] at iba pang [[Kristiyanong|Kristiyano]] denominasyon ang mayroon din sa lungsod. ==Ekonomiya== {{stack|float=left|{{PH poverty incidence}}}} [[File:Bacoorjf0252 14.JPG|thumb|right|Ang tahong at talaba ay dalawa sa mga pangunahing produkto ng Bacoor.]] [[File:Bacoorjf0115 07.JPG|thumb|right|Ang kawayan ay isa pang karaniwang produkto sa Bacoor.]] ===Komersyo=== Ang Bacoor ay kasalukuyang nakakaranas ng mabilis na pagbabago mula sa isang ekonomiyang nakabatay sa agrikultura patungo sa isang residensyal/komersyal na sentro ng lungsod. Sa kasalukuyan, ang mga sektor ng tingian, pagmamanupaktura, pagbabangko at serbisyo ang pangunahing pinagkakakitaan ng Bacoor. Ang mga aktibidad na pangkomersyo ay paminsan-minsan lamang nangyayari sa buong lungsod mula sa pakyawan hanggang sa mga establisyimento ng tingian, mga restawran at kainan, mga kagamitan sa hardware at konstruksyon at iba pang mga industriya na may kaugnayan sa serbisyo, lalo na ang mga matatagpuan sa SM City Bacoor kung saan ito ang nagsisilbing pangunahing pinagkakakitaan ng lungsod. Ang lugar ng Molino na halos puro tirahan ay tahanan din ng SM Center Molino sa kanto ng Molino Road at Daang Hari. Ang pasukan mula sa [[Manila–Cavite Expressway|Coastal Road]] hanggang Aguinaldo Highway sa Talaba at ang lugar na nakapalibot sa Zapote Public Market (ngayon ay Bacoor Public Market) ay iba pang mga sentrong pangkomersyo. Ang Bacoor ay may mga sangay ng 11 iba't ibang bangko pangkomersyo sa buong lungsod. Samantala, ang lugar na pang-agrikultura ay nabawasan sa 100 ektarya na lamang habang ang mga palaisdaan na nabawasan din sa halos kalahati ng orihinal na 760 ektarya. Ang produksyon ng asin, pangingisda, pag-aalaga ng talaba at tahong, na ngayon ay nanganganib na malapit nang maubos dahil sa polusyon at sobrang populasyon, ang iba pang pinagkukunan ng kita ng mga residente. Ang mga industriyang ito ay nanganganib din dahil sa pagtatayo ng [[Manila–Cavite Expressway|Cavite Coastal Road Extension]] na direktang nakaapekto sa baybayin ng Bacoor.<ref name="Econ">{{cite web|url=http://www.fhphilippines.org/work_bacoor.html |title=Community Profile: Bacoor, Cavite |publisher=[[Food for the Hungry|Food for the Hungry Philippines]] |year=2004 |access-date=Abril 25, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140426201758/http://www.fhphilippines.org/work_bacoor.html |archive-date=Abril 26, 2014 }}</ref> ===Paggamit ng lupa=== Kabilang sa mga pagpapaunlad ng paggamit ng lupa sa Bacoor ang isang iminungkahing industrial village sa Barangay Niog na magsasama ng mga magaan na cottage industries na may sumusuportang residential at mga pasilidad pangkomersyo. Sa kabilang banda, isang malawak na lupain sa lugar ng Molino ang inaasahang magiging tahanan ng mga pasilidad na residensyal, institusyonal, at pangkomersyo. Tinaguriang "Bagong Bacoor", ang plano sa paggamit ng lupa sa Molino ay naglalayong gamitin ang lugar hindi lamang bilang dormitoryo para sa mga indibidwal na nagtatrabaho sa Metro Manila kundi pati na rin para sa mga taong lumipat sa Bacoor upang maghanap ng pag-unlad sa ekonomiya. {{clear left}} == Mga kilalang personalidad == [[File:Mayor Pablo Sarino.jpg|thumb|150px|Mayor [[Pablo Gomez Sarino]] ng Bacoor (1911-1987)]] [[File:Marian Rivera and Dingdong Dantes LA Press Conference, December 2008.jpg|thumb|150px|kanan|Ang aktres [[Marian Rivera]] ay tubong Bacoor.]] * [[Christian Bables]], award-winning na artistang Pilipino; nanalo ng Best Supporting Actor sa Gawad Urian Awards para sa kanyang role bilang Barbs sa pelikulang ''[[Die Beautiful]]'' * [[Ernie Baron]], [[weather forecaster]] at host ng ''[[Knowledge Power]]'' sa [[ABS-CBN]]; kilala rin bilang "The Walking Encyclopedia" * [[John Philip Bughaw]], kilala rin bilang "Balang", isang batang mananayaw at aktor na nagtanghal sa ''[[The Ellen DeGeneres Show]]'' * [[Joseph Eric Buhain]], manlalangoy, tagapangulo ng Games and Amusement Board ng Pilipinas * [[Serafin R. Cuevas|Serafin Cuevas]], abogado, dating [[associate justice]] ng [[Supreme Court of the Philippines]] (1984–1986) at [[Department of Justice (Philippines)|kalihim ng hustisya]] (1998–2000) * [[Francine Diaz]], aktres at modelong Pilipina * [[Rubylita Garcia]], pinaslang na mamamahayag para sa mga pahayagang ''Remate'' at ''The Pilipino Times'' * [[Leon Guinto]], alkalde ng [[City of Manila]] noong panahon ng pananakop ng mga Hapones * [[Mariano Noriel]], nagsilbi bilang heneral sa ilalim ni [[Emilio Aguinaldo|Emilio Aguinaldo]] rebolusyonaryong hukbo noong 1896 [[Rebolusyong Pilipino]] * [[Diether Ocampo]], aktor, mang-aawit, at modelo * [[Rey D. Pagtakhan]], manggagamot, propesor at politiko ng [[Canadians|Canadian]]. Siya ay isang ministro ng gabinete sa mga pamahalaan nina [[Jean Chrétien]] at [[Paul Martin]], at nagsilbi bilang miyembro ng parlamento mula 1988 hanggang sa kanyang pagkatalo sa halalan noong 2004 * [[Onyok Pineda]], batang aktor na Pilipino na kilala sa kanyang papel bilang Onyok sa seryeng pantelebisyon na ''[[FPJ's Ang Probinsyano]]'' * [[Marian Rivera]], modelo ng komersyo, aktres, at host ng TV; asawa ng aktor na si [[Dingdong Dantes]] * [[Julio Sadorra]], Pilipinong grandmaster ng chess * [[Arra San Agustin]], Pilipina aktres at modelo sa telebisyon * [[Pablo Gomez Sarino]], dating at pinakamatagal na naglingkod na [[Alkalde ng Bacoor|alkalde ng munisipyo]] ng Bacoor (1959-1963, 1967-1986) * [[Wesley So]], ikawalong [[Chess prodigy|pinakabatang grandmaster ng chess]] sa kasaysayan, umabot sa ika-2 pwesto sa mundo * [[Jesus Crispin Remulla]], ika-60 kalihim-heneral ng hustisya * [[Strike Revilla]], Pilipinong negosyante at politiko * [[Cong TV|Cong Velasquez]], vlogger * [[Luis Yangco]], Pilipino-Tsinong negosyante at magnate ng pagpapadala, na kilala bilang "Hari ng Manila Bay at Pasig River" dahil sa kanyang kontrol sa industriya ng pagpapadala sa dalawang anyong tubig. Isa rin siyang tagapondo ng La Liga Filipina, ng Katipunan, at ng Pamahalaang Rebolusyonaryo ni Aguinaldo. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga kawing panlabas== *[http://www.bacoor.gov.ph City of Bacoor] *[http://www.cavite.info/cavite.php?id=13 Bacoor Information (as retrieved from Cavite.info)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311051458/http://www.cavite.info/cavite.php?id=13 |date=2007-03-11 }} *[http://www.cavite.gov.ph Official Website of the Provincial Government of Cavite] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161105175742/http://www.cavite.gov.ph/ |date=2016-11-05 }} *[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }} *[http://www.census.gov.ph/data/sectordata/2010/2010CPH_reg4a.pdf 2010 Philippine Census Information] {{Geographic Location |Centre = Bacoor |North = ''[[Look ng Maynila]]'' |East = [[Las Piñas]] |Southeast = [[Muntinlupa]] |South = [[Dasmariñas]] |West = [[Kawit, Cavite|Kawit]]<br>[[Imus, Cavite|Imus]] |Northwest = [[Lungsod ng Cavite]]<br>''[[Look ng Bacoor]]'' }} {{Cavite}} {{Mga Lungsod sa Pilipinas}} [[Kategorya:Mga bayan ng Kabite]] mel3aucfaejeq93xskmjgibonayw9m1 2215437 2215433 2026-07-09T09:29:07Z ~2026-37929-56 163601 /* Ekonomiya */ 2215437 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = Lungsod ng Bacoor |official_name = City of Bacoor |other_name = |native_name = |nickname = Cavite's Gateway To The Metropolis |settlement_type = [[Mga lungsod ng Pilipinas#Klasipikasyon|Bahaging Lungsod]] |motto = ''Bacoor Cityhood, Now Na!'' |image_skyline = Bacoor Aerial View Talaba2.jpg |image_flag = |flag_size = |image_seal = Bacoor-official_logo.png |seal_size = 100x80px |image_shield = |shield_size = |city_logo = |citylogo_size = |image_map = {{PH wikidata|image_map}} |mapsize = |map_caption = Mapa of Cavite na nagpapakita ng kinaroroonan ng Bacoor |pushpin_map = Philippines |pushpin_map_caption = Kinaroroonan sa Pilipinas |coordinates = {{PH wikidata|coordinates}} |pushpin_mapsize = 200 |subdivision_type = Bansa |subdivision_name = [[Pilipinas]] |subdivision_type1 = Rehiyon |subdivision_name1 = {{PH wikidata|region}} |subdivision_type2 = [[Mga lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]] |subdivision_name2 = {{PH wikidata|province}} |subdivision_type3 = (Mga) Distrito |subdivision_name3 = [[Distritong pambatas ng Cavite|Ikalawang Distrito ng Cavite (Solong Distrito ng Bacoor)]] |subdivision_type4 = (Mga) [[Barangay]] |subdivision_name4 = 73 |government_type = |leader_title = Punong Lungsod |leader_name = [[Lani Mercado]] |leader_title1 = Pangalawang Punong Lungsod |leader_name1 = Catherine Evaristo |established_title = <!--Incorporated (town)--> |established_date = |established_title2 = Isinaganap (bayan) |established_date2 = 28 Setyembre 1671 |established_title3 = Isinaganap (lungsod) |established_date3 = 23 Hunyo 2012 |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 52.40 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_metro_km2 = | population_footnotes = {{PH census|current}} | population_total = {{PH wikidata|population_total}} | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_density_km2 = auto | population_blank1_title= Kabahayan | population_blank1 = {{PH wikidata|household}} | population_blank2_title= | population_blank2 = | population_demonym = | population_rank = | population_note = | timezone = [[Philippine Standard Time|PST]] |utc_offset = +8 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |postal_code_type = <!--ZIP code--> |postal_code = 4102 |area_code = 46 |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = [http://www.bacoor.gov.ph/ www.bacoor.gov.ph] }} <!-- Infobox ends --> Ang '''Lungsod ng Bacoor''' (o '''Bakoor''') ay isang ika-1 klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bahaging lungsod]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Kabite]], [[Pilipinas]]. Ito ay solong distritong [[Distritong pambatas ng Cavite|pambatas]] ng Cavite. Ang lungsod ay may sukat na 52.4 kilometro kwadrado, na nasa timog silangangan baybayin ng [[Look ng Maynila]], at nasa hilagang kanluran ng lalawigan. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan. Ang lokasyon nito, sa timog kanluran ng [[Kalakhang Maynila]] ay naging mahalaga para sa Bacoor para maging daan patungong Kalakhang Maynila. Ang Bacoor ay isa sa mga lungsod sa Kabite na mabilis ang pag-unlad, kasabay ng [[Imus, Cavite|Imus]] at [[Dasmariñas, Cavite|Dasmariñas]], dahil na rin sa kanilang lokasyon. Dalawang mall ng SM ang naitayo sa Bakoor. Ang Bacoor din ang nagtala ng pinakamataas na kita para sa isa mag-anak as Kabite noong 1997 at 2000. Mula sa dating agrikultural, ang Bacoor ay nabuo na bilang isang lugar pang-komersyo at isang pangunahing bayang pamahayan sa pinalawak na [[Mega Manila]]. Mayo 11 magkakaibang sangay ng mga bangko na matatagpuan sa buong lungsod. ==Mga Baranggay== Nahahati ang Lungsod ng Bacoor sa 73 [[barangay]] na may dalawang lehislatibong distrito na tinatawag na Kanlurang Bacoor at Silangang Bacoor, na kung saan ay inirerepresenta ng konseho ng lungsod. {| border="0" |----- | valign="top" | '''Kanlurang Bacoor''' * Alima * Aniban 1 * Aniban 2 * Aniban 3 * Aniban 4 * Aniban 5 * Banalo * Camposanto * Daang Bukid * Digman * Dulong Bayan * Kaingin * Habay 1 * Habay 2 * Ligas 1 * Ligas 2 * Ligas 3 * Mabolo 1 * Mabolo 2 | valign="top" | * Mabolo 3 * Maliksi 1 * Maliksi 2 * Maliksi 3 * Niog 1 * Niog 2 * Niog 3 * Panapaan 1 * Panapaan 2 * Panapaan 3 * Panapaan 4 * Panapaan 5 * Panapaan 6 * Panapaan 7 * Panapaan 8 * Poblacion (Tabing Dagat) * Real 1 * Real 2 * Salinas 1 | valign="top" | * Salinas 2 * Salinas 3 * Salinas 4 * San Nicolas 1 * San Nicolas 2 * San Nicolas 3 * Sineguelasan * Talaba 1 * Talaba 2 * Talaba 3 * Talaba 4 * Talaba 5 * Talaba 6 * Talaba 7 * Zapote 1 * Zapote 2 * Zapote 3 * Zapote 4 * Zapote 5 (Longos) | valign="top" | '''Silangang Bacoor''' * Bayanan * Mambog 1 * Mambog 2 * Mambog 3 * Mambog 4 * Mambog 5 * Molino 1 * Molino 2 * Molino 3 * Molino 4 * Molino 5 * Molino 6 * Molino 7 * Queens Row Central * Queens Row East * Queens Row West |} ==Edukasyon== Maraming bilang ng mga edukasyong institusyonal ang makikita sa paligid ng Bacoor. Ilan sa mga ito ang sumusunod: {{col-begin|width=70%}} {{col-break|width=35%}} * [http://www.acaddejulivictoria.com/ Academia de Julia Victoria of Cavite]{{Dead link|date=Mayo 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * AMA Computer Learning Center * Aniban Elementary School * Bacoor Sheperd School * Bacoor Parish School * Bacoor Elementary School * Bacoor Evangelical School * Bacoor National High School - Main * Bacoor National High School - Annex * Bacoor National High School - Villa Maria Annex * Bacoor National High School - Gawaran Annex * Bacoor Parochial School of St. Michael the Archangel Inc. * Bayanan Elementary School * Bearer of Light and Wisdom Colleges * Benedictine School of Cavite * Blessed Virgin Learning Center * Casa De San Miguel Montessori School * Cavite Christian School * Cavite School of Life- Main Campus * Cavite School Of St. Mark * Crest View Academy of Cavite * Christian Values School * Crossroads Christian Academy * Diamond Academy * Divine Light Academy * Divine Jesus Learning Center (Bahayang, Pag-Asa) * Eastern Bacoor National High School * Erica Learning Center * Gawaran Elementary School * Graceland Academy * Gov. P.F. Espiritu Elementary School * [http://www.harrellhorne.edu.ph Harrell Horne Integrated School] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626144746/http://www.harrellhorne.edu.ph/ |date=2012-06-26 }} * Higher Ground Academy * Immaculada Concepcion Colleges * Imus Computer College - Bacoor Branch * INA Internet Learning Center * International School of Hotel and Restaurant Management * John Paul Montessori School * Jubileum Academy of Bacoor {{col-break|width=35%}} * King Solomon Integrated School Inc. * La Camelle School * Ligas Elementary School * Little Angels Montessori School * Love Christian Academy * Mabolo Elementary School * Maliksi Elementary School * Mambog Elementary School * Marvelous Faith Academy * [http://www.mts.edu.ph Mother Theresa School - Main] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191030203429/http://mts.edu.ph/ |date=2019-10-30 }} * Molino Elementary School * Niog Elementary School * Peak Hills School * Queensville School Inc. * Quest Academy * Real Elementary School * [http://rochepoljane.multiply.com/ Rochepol Jane Academy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008190852/http://rochepoljane.multiply.com/ |date=2011-10-08 }} * Ruther E. Esconde Tutorial and Learning Center * School of St. Mark * Salinas Elementary School * Seven Seas Academy, Inc. * Statefields School, Inc. * St. Alphonsus Liguori Integrated School * St. Clare De Molino Academy * [http://www.stdominiccollege.edu.ph/ St. Dominic College of Asia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120627104728/http://stdominiccollege.edu.ph/ |date=2012-06-27 }} * St. Francis Institute Learning And Business High School Inc. * [http://stfrancis.edu.ph St. Francis of Assisi College - Bacoor] * St. Jerome Emiliani Institute * St. John Fisher School * St. Matthew Academy Of Cavite * St. Michael's Institute * St. Peregrine Institute * St. Thomas More Academy * St. Vincent de Paul College * Talaba Elementary School * [http://www.perpetualdalta.edu.ph/ University of Perpetual Help System Dalta - Molino Campus] * Victorious Christian Montessori - Bacoor * [http://www.woodrige.edu.ph Woodridge College]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{col-end}} ==Mga Namuno sa Lungsod== '''Pagkatapos ng Rebolusyong Edsa''' *Angelito Miranda (hinalal noong 1989; pinatay ilang araw pagkatapos mahalal) *Buencamino Cruz (1989–1992) *Victor I. Miranda (1992–1996; pumanaw dahil sa sakit na cancer) *Jose Ignacio Francisco (1996–1998) *Jessie B. Castillo (1998–2007) *Strike B. Revilla (2007–2016) *Lani Mercado–Revilla (2016–kasalukuyan) ==Demograpiko== {{Populasyon}} Sa senso noong 2024, ang populasyon ng Bacoor ay 661,381 katao, {{PH wikidata|population_reference}} na may densidad na {{convert|{{sigfig|661,381/46.17|2}}|PD/km2|disp=or}}. Ito ang pangalawang pinakamataong lungsod sa lalawigan pagkatapos ng [[Dasmariñas]]. Ang lungsod ay isang [[bayan ng mga commuter|komunidad na pang-silid-tulugan]] ng Metro Manila na may malaking populasyon dahil sa pagdagsa ng mga naninirahan na may mababa at katamtamang kita na nakinabang sa iba't ibang proyekto ng pabahay at mga subdibisyon dito.<ref>{{cite news |url=http://opinion.inquirer.net/11515/bacoor-and-korea |title=Bacoor at Korea |first=Rina |last=Jimenez-David |newspaper=Philippine Daily Inquirer|date=Setyembre 8, 2011 |access-date=Agosto 12, 2014}}</ref> ===Relihiyon=== [[File: St._Michael_the_Archangel_of_Bacoor.jpg|thumb|left|Ang orihinal na imahen ni [[Saint Michael the Archangel]], patron ng Bacoor, Cavite]] [[Katolisismo Romano]] ang nangingibabaw na relihiyon sa Bacoor. Ito ay bahagi ng [[Diyosesis ng Imus na Katoliko Romano|Diyosesis ng Imus]] at siyang luklukan ng Bikariado ni San Miguel Arkanghel at ng Bikariado ni Santo Niño de Molino. Isa sa mga kilalang paring parokya ng Bacoor ay si [[Mariano Gomez (pari)|Padre Mariano Gómez]], isa sa [[GOMBURZA]] na sangkot sa [[Pag-aalsa sa Cavite]] na nagsilbing kura paroko sa simbahan ng parokya ng Bacoor mula 1824 hanggang sa kanyang kamatayan noong 1872.<ref name=Gomez/><ref name=Gomez2/> Isa pang kilalang paring naglingkod sa parokya ng Bacoor ay si [[Ezequiel Moreno y Díaz|St. Ezekiel Moreno]] noong panahong ito ay bahagi pa rin ng malawak na hacienda ng mga Recollect. Walang sawang ibinigay niya ang mga Huling Rito sa mga biktima ng salot na kolera na nakaapekto sa mga bayan ng Bacoor at Imus at responsable sa rehabilitasyon ng [[Molino Dam]] upang patubigan ang mga palayan ng Bacoor at Las Piñas. [[File:Saint Michael the Archangel Parish Church (Evangelista, Bacoor, Cavite; 09-19-2021).jpg| thumb|right| Ang Parokya ng Romano Katoliko ni San Miguel Arkanghel, itinatag noong 1752]] Dahil sa [[Rebolusyong Pilipino]], muling pinaglingkuran ang Bacoor ng mga sekular na paring Pilipino sa ilalim ng [[Roman Catholic Archdiocese of Manila]]. Gayunpaman, noong [[Panirahan ng mga Amerikano sa Pilipinas|Panirahan ng mga Amerikano]] noong 1902, ang paring Katoliko noong panahong iyon, si Padre Fortunato Clemeña, ang naging unang paring [[Philippine Independent Church|Aglipayan]] ng Bacoor, pati na rin ang unang Obispo ng Aglipayan ng Cavite, noong panahon ng Aglipayan Schism. Karamihan sa mga unang miyembro ng simbahan sa Bacoor ay mga [[Katipunero]] na pinamumunuan ni [[Mariano Noriel|Heneral Mariano Noriel]], na siya ring unang pangulo ng organisasyon ng mga layko. Ang pagbabagong-loob ni Padre Clemeña ay kalaunan ay humantong sa pag-okupa ng Simbahang Malayang Pilipino sa lumang simbahang parokya ng Bacoor, na ang pag-okupa ay natapos noong 1907 sa utos ng Korte Suprema ng Pilipinas na nagpasiya pabor sa Simbahang Katoliko para sa ilegal na pag-okupa ng ari-arian ng simbahan.<ref>{{cite document| publisher = Korte Suprema ng Kapuluang Pilipino| title = Rev. Jorge Barlin v. P. Vicente Ramirez|date = Nobyembre 24, 1906}}</ref> Pagkatapos ng pagbangon na ito, nagsikap ang mga Romano Katoliko noong unang bahagi ng ika-20 siglo upang muling buhayin ang bilang nito sa bayan sa pamamagitan ng muling pagpapasigla ng pista nito at pagtatatag ng mga bagong tradisyon. Sa kabila nito, at ng pagdagsa ng mga migranteng hindi Aglipayan mula sa Maynila at mula sa ibang mga lalawigan, ang presensya ng simbahang Aglipayan ay kitang-kita pa rin sa lungsod. Ang Katedral ng Aglipayan Diocese ng Cavite sa Barangay Digman, na iniaalay din kay San Miguel Arkanghel, ay matatagpuan ilang bloke ang layo mula sa simbahang Katoliko ng bayan. Ito ang pangalawang nangingibabaw na relihiyon sa Bacoor. Ang Bacoor ay mayroon ding malaking populasyon ng mga [[Muslim na Pilipino|Muslim]], karamihan ay mga [[Maranao]] na mangangalakal at mangangalakal na nasa gitnang uri, na may minorya ng mga komunidad ng mangingisda na [[Badjao]]. Maraming moske ang nagsisilbi sa lokal na komunidad ng mga Muslim sa Bacoor, ang pinakamalaki ay ang Masjid As-Salaamah, sa tapat ng pamilihan ng Zapote. Maraming [[Protestante]] at iba pang [[Kristiyanong|Kristiyano]] denominasyon ang mayroon din sa lungsod. ==Ekonomiya== {{stack|float=left|{{PH poverty incidence}}}} [[File:Bacoorjf0252 14.JPG|thumb|right|Ang tahong at talaba ay dalawa sa mga pangunahing produkto ng Bacoor.]] [[File:Bacoorjf0115 07.JPG|thumb|right|Ang kawayan ay isa pang karaniwang produkto sa Bacoor.]] ===Komersyo=== Ang Bacoor ay kasalukuyang nakakaranas ng mabilis na pagbabago mula sa isang ekonomiyang nakabatay sa agrikultura patungo sa isang residensyal/komersyal na sentro ng lungsod. Sa kasalukuyan, ang mga sektor ng tingian, pagmamanupaktura, pagbabangko at serbisyo ang pangunahing pinagkakakitaan ng Bacoor. Ang mga aktibidad na pangkomersyo ay paminsan-minsan lamang nangyayari sa buong lungsod mula sa pakyawan hanggang sa mga establisyimento ng tingian, mga restawran at kainan, mga kagamitan sa hardware at konstruksyon at iba pang mga industriya na may kaugnayan sa serbisyo, lalo na ang mga matatagpuan sa SM City Bacoor kung saan ito ang nagsisilbing pangunahing pinagkakakitaan ng lungsod. Ang lugar ng Molino na halos puro tirahan ay tahanan din ng SM Center Molino sa kanto ng Molino Road at Daang Hari. Ang pasukan mula sa [[Manila–Cavite Expressway|Coastal Road]] hanggang Aguinaldo Highway sa Talaba at ang lugar na nakapalibot sa Zapote Public Market (ngayon ay Bacoor Public Market) ay iba pang mga sentrong pangkomersyo. Ang Bacoor ay may mga sangay ng 11 iba't ibang bangko pangkomersyo sa buong lungsod. Samantala, ang lugar na pang-agrikultura ay nabawasan sa 100 ektarya na lamang habang ang mga palaisdaan na nabawasan din sa halos kalahati ng orihinal na 760 ektarya. Ang produksyon ng asin, pangingisda, pag-aalaga ng talaba at tahong, na ngayon ay nanganganib na malapit nang maubos dahil sa polusyon at sobrang populasyon, ang iba pang pinagkukunan ng kita ng mga residente. Ang mga industriyang ito ay nanganganib din dahil sa pagtatayo ng [[Manila–Cavite Expressway|Cavite Coastal Road Extension]] na direktang nakaapekto sa baybayin ng Bacoor.<ref name="Econ">{{cite web|url=http://www.fhphilippines.org/work_bacoor.html |title=Community Profile: Bacoor, Cavite |publisher=[[Food for the Hungry|Food for the Hungry Philippines]] |year=2004 |access-date=Abril 25, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140426201758/http://www.fhphilippines.org/work_bacoor.html |archive-date=Abril 26, 2014 }}</ref> ===Paggamit ng lupa=== Kabilang sa mga pagpapaunlad ng paggamit ng lupa sa Bacoor ang isang iminungkahing industrial village sa Barangay Niog na magsasama ng mga magaan na cottage industries na may sumusuportang residential at mga pasilidad pangkomersyo. Sa kabilang banda, isang malawak na lupain sa lugar ng Molino ang inaasahang magiging tahanan ng mga pasilidad na residensyal, institusyonal, at pangkomersyo. Tinaguriang "Bagong Bacoor", ang plano sa paggamit ng lupa sa Molino ay naglalayong gamitin ang lugar hindi lamang bilang dormitoryo para sa mga indibidwal na nagtatrabaho sa Metro Manila kundi pati na rin para sa mga taong lumipat sa Bacoor upang maghanap ng pag-unlad sa ekonomiya. {{clear left}} ==Imprastraktura== ===Transportasyon=== [[File:Bacoorjf9997 07.JPG|thumb|right|Terminal ng tricycle sa harap ng SM City Bacoor]] [[File:CaviteX.jpg|thumb|right|Ang bahagi ng Bacoor ng [[Manila-Cavite Expressway|CAVITEX]]]] Ang Bacoor ay inilalarawan bilang isang komunidad na [[Bed town|silid-tulugan]] kung saan karamihan sa mga mamamayan nito ay nagbibiyahe papunta at pabalik ng Metro Manila upang magtrabaho. Ang lungsod ay konektado sa Metro Manila sa pamamagitan ng mga expressway tulad ng [[Manila–Cavite Expressway|CAVITEX]] at [[Muntinlupa–Cavite Expressway]], mga pambansang kalsada tulad ng [[Aguinaldo Highway]] (N62/N419) at [[Elpidio Quirino Avenue|Quirino Avenue]] (N62) sa hilaga, at iba pang pangunahing mga lansangan tulad ng [[Daang Hari Road|Daang Hari]] at Marcos Alvarez Avenue.<ref name="Papunta Doon">{{cite web |url=http://tourism-philippines.com/cavite/ |title=Cavite Travel Guide |first=Epi |last=Fabonan III |publisher=Tourism Philippines.com |year=2009 |access-date=Marso 12, 2015}}</ref> Ito rin ang dulo ng [[Aguinaldo Highway]] at Tirona Highway na nag-uugnay sa lungsod sa iba pang bahagi ng Cavite. Ang mga karaniwang uri ng transportasyon ay mga bus, mini-bus, pampublikong van, at mga jeepney. Dahil sa pagsisikip ng mga pangunahing kalsada ng Bacoor at labis na populasyon, ang lungsod ay dumaranas ng araw-araw na matinding trapiko. Inaasahang mapapagaan ito sa hinaharap sa pamamagitan ng pagtatayo ng katimugang dulo ng [[Manila Light Rail Transit System]] sa lungsod.<ref name="LRT">{{cite news |url=http://www.gmanetwork.com/news/story/379059/economy/companies/dotc-awards-p65-b-lrt-1-cavite-extension-project-to-lrmc |title=Iginawad ng DOTC ang proyektong extension ng P65-B LRT-1 Cavite sa LRMC |first=Andrei |last=Medina |work=GMA News|date=Setyembre 13, 2014 |access-date=Marso 12, 2015}}</ref> Ang proyektong LRT 1 South Extension ay magpapalawig sa [[LRT-1]] mula [[Baclaran]] sa Pasay hanggang Niog sa Bacoor. Ang tinatayang gastos ng proyekto ay P65 bilyon.<ref>{{Cite news|work=GMA News|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/580748/money/companies/lrt-mrt-common-station-to-rise-between-trinoma-and-sm-north|title=Itatayo ang karaniwang istasyon ng LRT-MRT sa pagitan ng TriNoMa at SM North|access-date=September 10, 2016}}</ref> Noong Setyembre 12, 2014, iginawad ng [[Panguluhan ni Benigno Aquino III|administrasyong Benigno Aquino III]] ang kontrata<ref>{{cite web|url=https://www.abs-cbn.com/business/09/12/14/mpic-ayala-tandem-bags-lrt-cavite-extension-project |title=Nakuha ng MPIC Ayala tandem ang proyektong extension ng LRT Cavite |date=September 12, 2014|website=[[ABS-CBN News]]|access-date=Setyembre 17, 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ppp.gov.ph/in_the_news/mpic-ayala-group-bags-p65-b-cavite-lrt-deal/ |title=Nakuha ng grupong MPIC-Ayala ang kasunduan sa P65-B Cavite LRT |date=Setyembre 13, 2014 |website=Public-Private Partnership Center|access-date=Setyembre 17, 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.philstar.com/headlines/2014/09/13/1368518/mpic-ayala-group-bags-p65-b-cavite-lrt-deal |title=Nakuha ng grupong MPIC-Ayala ang kasunduan sa P65-B Cavite LRT |first=Lawrence |last=Agcaoili |website=[[The Philippine Star]] |date=Setyembre 13, 2014 |access-date=Setyembre 17, 2020}}</ref> para sa pagtatayo ng proyektong LRT 1 South Extension sa [[Light Rail Manila Corporation|Light Rail Manila Consortium]], na binubuo ng [[Metro Pacific Investments Corporation]], AC Infrastructure Holdings Corp. (isang subsidiary ng [[Ayala Corporation]]), [[Sumitomo Corporation]], at [[Macquarie Group|Macquarie]] Infrastructure Holdings (Philippines) Pte. Ltd.<ref name="tmt">{{cite web|url=https://www.manilatimes.net/lrmc-consortium-takes-over-lrt-1-operations/218737/ |title=Kinakailangan ng LRMC consortium ang mga operasyon ng LRT-1 |publisher=[[The Manila Times]] |date=Setyembre 14, 2015 |access-date=Marso 30, 2019}}</ref><ref name="pdi">{{cite web|url=https://business.inquirer.net/199164/lrt-1-now-under-ayala-metro-pacific-management |title=Ang LRT1 ay nasa ilalim na ngayon ng pamamahala ng Ayala, Metro Pacific |publisher=[[Philippine Daily Inquirer]] |author1=Cabacungan, Gil |author2=Camus, Miguel |date=Setyembre 15, 2015 |access-date=Marso 30, 2019}}</ref> Ang Ang groundbreaking para sa LRT Line 1 South Extension Project ay ginanap noong Huwebes, Mayo 4, 2017, kung saan ang aktwal na konstruksyon ay opisyal na nagsimula noong Martes, Mayo 7, 2019, matapos maging "malaya at walang sagabal" ang [[Right-of-way (access sa ari-arian)|right-of-way]]. {{as of|2024|04|30|df=US}}, ang phase 1 ay 98.2% nang kumpleto. Inihayag ng Executive Assistant ng [[Department of Transportation (Philippines)|Department of Transportation]] na si Jonathan Gesmundo ang pagtatayo ng 8 karagdagang istasyon sa kasalukuyang 20 istasyon ng LRT-1 kung saan ang operasyon ng LRT-1 Cavite Extension Phase 1 ay inaasahang matatapos sa kalagitnaan ng Nobyembre 2024. Samantala, ang phase 2 at 3 ay magsisimula ng operasyon sa 2031. Kapag ganap nang gumagana, ang Bacoor ay paglilingkuran ng LRT-1 sa pamamagitan ng magiging [[station ng Niog]]. Ang Bacoor ay bahagi rin ng iminungkahing [[Cavite–Laguna Expressway]] (CALAX) na popondohan sa pamamagitan ng pagpopondo ng utang. Ang Metro Pacific Tollways Corp. (MPTC), na siyang gagawa ng konstruksyon ng CALAX, ay nag-anunsyo na hihiram ito ng P30 bilyon para sa proyekto. Sinabi ng pangulo ng MPTC na si Rodrigo Franco na "makikipagsosyo ang kompanya sa mga lokal na bangko para sa pagpopondo ng utang sa unang bahagi ng susunod na taon."<ref>{{Cite web|url=http://interaksyon.com/business/132238/metro-pacific-tollways-to-borrow-p30b-for-calax-cebu-cordova-bridge-projects|title=Hihiram ang Metro Pacific Tollways ng P30B para sa mga proyekto ng CALAX, Cebu-Cordova Bridge|language=en-US|access-date=Setyembre 10, 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160909145154/http://www.interaksyon.com/business/132238/metro-pacific-tollways-to-borrow-p30b-for-calax-cebu-cordova-bridge-projects|archive-date=Setyembre 9, 2016}}</ref> ===Kalusugan=== Upang matugunan ang mga alalahanin sa kalusugan ng tumatandang populasyon ng lungsod at mga mahihirap sa lungsod, maraming pampubliko at pribadong ospital ang itinatag sa lungsod. Nagpasimula rin ang lokal na pamahalaan ng isang programang may diskwento para sa mga senior citizen sa lungsod kung saan maaari silang makakuha ng mga diskwentong pangangalagang medikal at mga gamot sa mga ospital sa loob at labas ng Bacoor. Kasama ng ilang maliliit na pribadong klinika, ang Bacoor ay may isang pangunahing pampublikong ospital at pitong pangunahing pribadong ospital: {{Div col}} * [[Southern Tagalog Regional Hospital]] * Bacoor Doctors Medical Center * Cavite East Asian Medical Center * Crisostomo General Hospital * Metro South Medical Center * Molino Doctors Hospital * St. Dominic Medical Center * St. Michael Medical Hospital {{colend}} ===Kaligtasan ng publiko=== Ang Bacoor Traffic Management Department (BTMD) at ang Bacoor Public Safety Unit ang mga pangunahing ahensya na inatasang mapanatili ang kapayapaan at kaayusan sa lungsod. Ang Bacoor Police Station, isang bahagi ng Cavite Police Provincial Office sa ilalim ng [[Philippine National Police]], ay tumutulong sa kanila sa bagay na ito. Dahil sa katayuan ng BTMD bilang pinakamataas na tanggapan sa lokal na burukrasya (na may katayuan bilang isang departamento), ipinagkatiwala ito ng pamahalaang lungsod upang pangasiwaan ang pagpapatupad ng ordinansa sa buong lungsod kung saan ang PNP ay pangalawa lamang. == Mga kilalang personalidad == [[File:Mayor Pablo Sarino.jpg|thumb|150px|Mayor [[Pablo Gomez Sarino]] ng Bacoor (1911-1987)]] [[File:Marian Rivera and Dingdong Dantes LA Press Conference, December 2008.jpg|thumb|150px|kanan|Ang aktres [[Marian Rivera]] ay tubong Bacoor.]] * [[Christian Bables]], award-winning na artistang Pilipino; nanalo ng Best Supporting Actor sa Gawad Urian Awards para sa kanyang role bilang Barbs sa pelikulang ''[[Die Beautiful]]'' * [[Ernie Baron]], [[weather forecaster]] at host ng ''[[Knowledge Power]]'' sa [[ABS-CBN]]; kilala rin bilang "The Walking Encyclopedia" * [[John Philip Bughaw]], kilala rin bilang "Balang", isang batang mananayaw at aktor na nagtanghal sa ''[[The Ellen DeGeneres Show]]'' * [[Joseph Eric Buhain]], manlalangoy, tagapangulo ng Games and Amusement Board ng Pilipinas * [[Serafin R. Cuevas|Serafin Cuevas]], abogado, dating [[associate justice]] ng [[Supreme Court of the Philippines]] (1984–1986) at [[Department of Justice (Philippines)|kalihim ng hustisya]] (1998–2000) * [[Francine Diaz]], aktres at modelong Pilipina * [[Rubylita Garcia]], pinaslang na mamamahayag para sa mga pahayagang ''Remate'' at ''The Pilipino Times'' * [[Leon Guinto]], alkalde ng [[City of Manila]] noong panahon ng pananakop ng mga Hapones * [[Mariano Noriel]], nagsilbi bilang heneral sa ilalim ni [[Emilio Aguinaldo|Emilio Aguinaldo]] rebolusyonaryong hukbo noong 1896 [[Rebolusyong Pilipino]] * [[Diether Ocampo]], aktor, mang-aawit, at modelo * [[Rey D. Pagtakhan]], manggagamot, propesor at politiko ng [[Canadians|Canadian]]. Siya ay isang ministro ng gabinete sa mga pamahalaan nina [[Jean Chrétien]] at [[Paul Martin]], at nagsilbi bilang miyembro ng parlamento mula 1988 hanggang sa kanyang pagkatalo sa halalan noong 2004 * [[Onyok Pineda]], batang aktor na Pilipino na kilala sa kanyang papel bilang Onyok sa seryeng pantelebisyon na ''[[FPJ's Ang Probinsyano]]'' * [[Marian Rivera]], modelo ng komersyo, aktres, at host ng TV; asawa ng aktor na si [[Dingdong Dantes]] * [[Julio Sadorra]], Pilipinong grandmaster ng chess * [[Arra San Agustin]], Pilipina aktres at modelo sa telebisyon * [[Pablo Gomez Sarino]], dating at pinakamatagal na naglingkod na [[Alkalde ng Bacoor|alkalde ng munisipyo]] ng Bacoor (1959-1963, 1967-1986) * [[Wesley So]], ikawalong [[Chess prodigy|pinakabatang grandmaster ng chess]] sa kasaysayan, umabot sa ika-2 pwesto sa mundo * [[Jesus Crispin Remulla]], ika-60 kalihim-heneral ng hustisya * [[Strike Revilla]], Pilipinong negosyante at politiko * [[Cong TV|Cong Velasquez]], vlogger * [[Luis Yangco]], Pilipino-Tsinong negosyante at magnate ng pagpapadala, na kilala bilang "Hari ng Manila Bay at Pasig River" dahil sa kanyang kontrol sa industriya ng pagpapadala sa dalawang anyong tubig. Isa rin siyang tagapondo ng La Liga Filipina, ng Katipunan, at ng Pamahalaang Rebolusyonaryo ni Aguinaldo. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga kawing panlabas== *[http://www.bacoor.gov.ph City of Bacoor] *[http://www.cavite.info/cavite.php?id=13 Bacoor Information (as retrieved from Cavite.info)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311051458/http://www.cavite.info/cavite.php?id=13 |date=2007-03-11 }} *[http://www.cavite.gov.ph Official Website of the Provincial Government of Cavite] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161105175742/http://www.cavite.gov.ph/ |date=2016-11-05 }} *[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }} *[http://www.census.gov.ph/data/sectordata/2010/2010CPH_reg4a.pdf 2010 Philippine Census Information] {{Geographic Location |Centre = Bacoor |North = ''[[Look ng Maynila]]'' |East = [[Las Piñas]] |Southeast = [[Muntinlupa]] |South = [[Dasmariñas]] |West = [[Kawit, Cavite|Kawit]]<br>[[Imus, Cavite|Imus]] |Northwest = [[Lungsod ng Cavite]]<br>''[[Look ng Bacoor]]'' }} {{Cavite}} {{Mga Lungsod sa Pilipinas}} [[Kategorya:Mga bayan ng Kabite]] b4z5ba3xmd9mevf3e6jdmqe4aqo2x5v 0 20678 2215260 1977278 2026-07-08T14:01:44Z Julius Santos III 139725 2215260 wikitext text/x-wiki {{Infobox games | name = Ika-24 Palarong Timog Silangang Asya | logo = SEA Games 2007 Logo.jpg | size = 175 | caption = | host city = [[Nakhon Ratchasima]], [[Thailand]] | country = | motto = Tema: "SPIRIT, FRIENDSHIP AND CELEBRATIONS" | nations participating = 11 | teams participating = | debuting countries = | athletes participating = 5282 | sports = | events = 475 sa 43 disiplina | dates = | opening ceremony = 6 Disyembre 2007<!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} --> | closing ceremony = 15 Disyembre 2007<!-- {{End date|YYYY|MM|DD}} --> | officially opened by = [[Vajiralongkorn]]<br>{{small|([[Crown Prince of Thailand]])}} | officially closed by = [[Surayud Chulanont]]<br>{{small|([[Prime Minister of Thailand]])}} | athlete's oath = [[Suebsak Pansueb]] | judge's oath = Paibul Srichaisawat | torch lighter = [[Udomporn Polsak]] | Paralympic torch = | Queen's Baton = <!-- for Commonwealth Games only --> | stadium = [[80th Birthday Stadium]] | Paralympic stadium = | length = | indprize = | tmprize = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | previous = [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2005|Manila 2005]] | next = [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2009|Vientianne 2009]] | SpreviousS = | SnextS = | Sprevious = | Snext = }} Ang '''ika-24 na [[Palaro ng Timog Silangang Asya]]''' o '''''24th SEA Games''''' ay ginanap sa [[Lungsod ng Nakhon Ratchasima]] sa [[Thailand]] mula 6 Disyembre 2007 hanggang 16 Disyembre 2007.<ref>{{Cite web |title=Ang opisyal na website ng Palaro ng Timog Silangang Asya 2007 |url=http://www.2007seagames.com/Default.aspx?alias=www.2007seagames.com%2Feng |access-date=2021-08-10 |archive-date=2009-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091016043424/http://www.2007seagames.com/Default.aspx?alias=www.2007seagames.com%2Feng |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091016043424/http://www.2007seagames.com/Default.aspx?alias=www.2007seagames.com%2Feng |date=2009-10-16 }}</ref> Ang Thai Olympic Committee ay pinlano na ang palaro ay ganapin kasabay ng pagdiriwang ng ika-80 taong kaarawan ni [[Haring]] [[Bhumibol Adulyadej]]. Ang edisyong ito ng palaro ay ang pang-anim na beses na ng Thailand bilang bansang punong-abala. Ang ilang disiplina ay nagsimula na bago pa man ang opisyal na pagbubukas ng palaro. Ang ibang larangan ay ginaganap sa [[Bangkok]] at [[:en:Chonburi|Chonburi]]. Kasabay ng pagdiriwang ng kaarawan ng [[Monarkiya ng Thailand|Hari ng Thailand]], ang pagbubukas ng palaro ay naging makulay at magarbo, ipinamalas ng bansang punong-abala ang kultura ng hilagang silangan ng bansa. Ang kalderon ay sinindihan ni Udomporn Patsak. ==Paghahanda== Noong ika-24&nbsp;ng Pebrero taong 2006, ang mga opisyales ng lalawigan ng Nakhon Ratchsima ay pinag-usapan ang iskedyul ng palaro at progreso ng kasalukuyang ginagawang stadium na pampalakasan na nagkakahalaga ng $65 milyon. Natapos ang ''sports complex'' buwan ng Hunyo ng taong 2007. ==Mascot== [[Talaksan:2007SEAgamesmascot.jpg|thumb|right| Si Nong Can, ang [[:en:Siamese (cat)|pusang siamese]] na opisyal na ''mascot'' ng ika-24 na SEA Games]] Ang opisyal na ''mascot'' ng palaro ay si Can, isang pusang siamese ([[Ingles]]: [[:en:Siamese (cat)|siamese cat]]). Si Can ay pinangalanan ng isang walong-taong gulang na babae, si Piyathida Sreewimon at idinisensyo ni Sa-ard Jomnagrm.<ref>{{Cite web |url=http://www.nationmultimedia.com/2006/08/04/sport/sport_30010335.php |title=Ang ''mascot'' ng Palaro |access-date=2007-11-30 |archive-date=2012-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120930200546/http://www.nationmultimedia.com/2006/08/04/sport/sport_30010335.php |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120930200546/http://www.nationmultimedia.com/2006/08/04/sport/sport_30010335.php |date=2012-09-30 }}</ref> Ang ''mascot'' ay makikitang nakasuot ng ''pha khao ma'' isang tradisyonal ng tuwalyang Thai at ipinapakitang tumutugtog ng ''kaen'', isang instrumento mula sa hilagang-silangan. Pinili ang pusang siamese dahil ang mga lahing ito ay nagmula sa distrito ng Pimai ng Nakhon Ratchasima. Ang mga pusang siamese, ayon sa tradisyonal na kultura ng mga Thai, ay pinaniniwalaang nagbibigay ng kapalaran at karangyaan at isa sa mga lahi ng mga pusa na kilala sa buong mundo. ==Mga kasaling nasyon== {|class="wikitable" style="font-size: 95%;" width=75% |- !colspan=2|Nasyon||colspan=3|Manlalaro||colspan=3|Opisyal |- ![[Talaan ng mga pambansang kodigo ng IOC|Kodigo]]||Designasyon ng IOC||Lalaki||Babae||Kabuuan||Lalaki||Babae||Kabuuan |- |'''BRU'''||{{flagicon2|Brunei}} [[Brunei Darussalam sa Palaro ng Timog Silangang Asya taong 2007|Brunei Darussalam]]||align="right"|51||align="right"|10||align="right"|61||align="right"|44||align="right"|2||align="right"|46 |- |'''CAM'''||{{flagicon2|Cambodia}} [[Cambodia sa Palaro ng Timog Silangang Asya taong 2007|Cambodia]]||align="right"|161||align="right"|71||align="right"|232||align="right"|64||align="right"|4||align="right"|68 |- |'''INA'''||{{flagicon2|Indonesia}} [[Indonesia sa Palaro ng Timog Silangang Asya taong 2007|Indonesia]]||align="right"|369||align="right"|205||align="right"|574||align="right"|160||align="right"|28||align="right"|188 |- |'''LAO'''||{{flagicon2|Laos}} [[Laos sa Palaro ng Timog Silangang Asya taong 2007|Popular na Demokratikong Republika ng Laos]]||align="right"|246||align="right"|168||align="right"|414||align="right"|186||align="right"|35||align="right"|221 |- |'''MAS'''||{{flagicon2|Malaysia}} [[Malaysia sa Palaro ng Timog Silangang Asya taong 2007|Malaysia]]||align="right"|494||align="right"|326||align="right"|820||align="right"|239||align="right"|35||align="right"|294 |- |'''MYA'''||{{flagicon2|Myanmar}} [[Myanmar sa Palaro ng Timog Silangang Asya taong 2007|Myanmar]]||align="right"|292||align="right"|214||align="right"|506||align="right"|156||align="right"|35||align="right"|191 |- |'''PHI'''||{{flagicon2|Philippines}} [[Pilipinas sa Palaro ng Timog Silangang Asya taong 2007|Pilipinas]]||align="right"|373||align="right"|247||align="right"|620||align="right"|143||align="right"|32||align="right"|175 |- |'''SIN'''||{{flagicon2|Singapore}} [[Singapore sa Palaro ng Timog Silangang Asya taong 2007|Singapore]]||align="right"|262||align="right"|180||align="right"|442||align="right"|165||align="right"|51||align="right"|216 |- |'''THA'''||{{flagicon2|Thailand}} [[Thailand sa Palaro ng Timog Silangang Asya taong 2007|Thailand]]||align="right"|540||align="right"|442||align="right"|982||align="right"|342||align="right"|65||align="right"|407 |- |'''TLS'''||{{flagicon2|East Timor}} [[Timor Leste sa Palaro ng Timog Silangang Asya taong 2007|Timor Leste]]||align="right"|7||align="right"|0||align="right"|7||align="right"|8||align="right"|0||align="right"|8 |- |'''VIE'''||{{flagicon2|Vietnam}} [[Vietnam sa Palaro ng Timog Silangang Asya taong 2007|Vietnam]]||align="right"|331||align="right"|293||align="right"|624||align="right"|152||align="right"|17||align="right"|169 |- |||'''Kabuuan'''||align="right"|'''3,126'''||align="right"|'''2,156'''||align="right"|'''5,282'''||align="right"|'''1,659'''||align="right"|'''324'''||align="right"|'''1,983''' |} ==Mga palakasan== {{col-begin}} {{Col-1-of-4}} * {{GamesSport|Archery|Events=8|Format=d}} * {{GamesSport|Aquatics|Events=43|Format=d}} * {{GamesSport|Athletics|Events=45|Format=d}} * {{GamesSport|Badminton|Events=7|Format=d}} * {{GamesSport|Baseball|Events=1|Format=d}} * {{GamesSport|Basketball|Events=2|Format=d}} * {{GamesSport|Billiards and snooker|Events=13|Format=d}}¹ * {{GamesSport|Bodybuilding|Events=11|Format=d}}¹ * {{GamesSport|Boxing|Events=17|Format=d}} * {{GamesSport|Bowling|Events=11|Format=d}}¹ * {{GamesSport|Canoeing|Events=12|Format=d}} {{Col-2-of-4}} * {{GamesSport|Cycling|Events=19|Format=d}} * {{GamesSport|Dancesport|Events=10|Format=d}}³ * {{GamesSport|Equestrian|Events=6|Format=d}} * {{GamesSport|Fencing|Events=12|Format=d}} * {{GamesSport|Football|Events=4|Format=d}} * {{GamesSport|Golf|Events=4|Format=d}} * {{GamesSport|Gymnastics|Events=24|Format=d}} * {{GamesSport|Handball|Events=2|Format=d}} * {{GamesSport|Hockey|Events=2|Format=d}} * {{GamesSport|Judo|Events=16|Format=d}} * {{GamesSport|Karate|Events=18|Format=d}}¹ {{Col-3-of-4}} * {{GamesSport|Lawn bowls|Events=6|Format=d}}² * {{GamesSport|Muay|Events=11|Format=d}}² * {{GamesSport|Pencak silat|Events=14|Format=d}}² * {{GamesSport|Pétanque|Events=9|Format=d}}² * {{GamesSport|Polo|Events=1|Format=d}}¹ * {{GamesSport|Rowing|Events=11|Format=d}} * {{GamesSport|Rugby union|Events=2|Format=d}}° * {{GamesSport|Sailing|Events=17|Format=d}} * {{GamesSport|Sepak takraw|Events=8|Format=d}}¹ * {{GamesSport|Shooting|Events=34|Format=d}} * {{GamesSport|Softball|Events=2|Format=d}}° {{Col-4-of-4}} * {{GamesSport|Squash|Events=1|Format=d}}¹ * {{GamesSport|Table tennis|Events=7|Format=d}} * {{GamesSport|Taekwondo|Events=16|Format=d}} * {{GamesSport|Tennis|Events=7|Format=d}} * {{GamesSport|Traditional boat race|Events=4|Format=d}}¹ * {{GamesSport|Triathlon|Events=4|Format=d}} * {{GamesSport|Volleyball|Events=4|Format=d}} * {{GamesSport|Weightlifting|Events=13|Format=d}} * {{GamesSport|Wrestling|Events=9|Format=d}} * {{GamesSport|Wushu|Events=14|Format=d}}¹ {{Col-end}} <small>¹ - hindi opisyal na disiplina sa Olympics.<br> ² - disiplinang nilalaro lamang sa SEA Games.<br> ³ - hindi tradisyonal na displina sa Olmypics at SEA Games at isinali ng punong-abala.<br> ° - dating nilalaro sa Olympics, wala sa naunang edisyon at isinali lamang ng bansang punong-abala.<br></small> ^ʰ <small>- palakasang hindi nilaro sa naunang edisyon at ibinalik ng bansang punong-abala. </small> ===Talaan ng medalya=== Bilang ng mga natamong medalya (huling tala [[Disyembre 15]] 18:14 <ref>{{Cite web |title=Mga natamong medalya |url=http://www.2007seagames.com/eng/Home/tabid/153/Default.aspx |access-date=2007-12-09 |archive-date=2007-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071231061507/http://www.2007seagames.com/eng/Home/tabid/153/Default.aspx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071231061507/http://www.2007seagames.com/eng/Home/tabid/153/Default.aspx |date=2007-12-31 }}</ref> (UTC +7)) {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}} |- |1||style="text-align:left"|{{flagIOC2team|THA|Palaro ng Timog Silangang Asya 2007}} ||183||123||103||409 |- |2||style="text-align:left"|{{flagIOC2team|MAS|Palaro ng Timog Silangang Asya 2007}}||68||52||96||216 |- |3||style="text-align:left"|{{flagIOC2team|VIE|Palaro ng Timog Silangang Asya 2007}}||64||58||82||204 |- |4||style="text-align:left"|{{flagIOC2team|INA|Palaro ng Timog Silangang Asya 2007}}||56||64||83||203 |- |5||style="text-align:left"|{{flagIOC2team|SIN|Palaro ng Timog Silangang Asya 2007}}||43||43||41||127 |- |6||style="text-align:left"|{{flagIOC2team|PHI|Palaro ng Timog Silangang Asya 2007}}||41||91||96||228 |- |7||style="text-align:left"|{{flagIOC2team|MYA|Palaro ng Timog Silangang Asya 2007}}||14||26||47||87 |- |8||style="text-align:left"|{{flagIOC2team|LAO|Palaro ng Timog Silangang Asya 2007}}||5||7||32||44 |- |9||style="text-align:left"|{{flagIOC2team|CAM|Palaro ng Timog Silangang Asya 2007}}||2||5||11||18 |- |10||style="text-align:left"|{{flagIOC2team|BRU|Palaro ng Timog Silangang Asya 2007}}||1||1||4||6 |- |11||style="text-align:left"|{{flagIOC2team|TLS|Palaro ng Timog Silangang Asya 2007}}||0||0||0||0 |- !colspan=2|Kabuuan !! 477 !! 470 !! 595 !! 1542 |} ==Kontrobersiya== *Ang 24 na edisyon ng Palaro ng Timog Silangang Asya ay ang pinaka-kontrobersiyal sa kasaysayan ng palaro dahil sa mga pandaraya at ang paggamit ng Neutral Judge sa lahat ng venue ng laro ==Main official host television broadcasting== {|class="wikitable" |- ! Country || Official Broadcasters || Television broadcast |- || {{flag|Brunei}}|| [[Radio Television Brunei]] || [[RTB 5]]<br> [[RTB 8]] |- || {{flag|Indonesia}}|| [[Televisi Republic Indonesia]] || [[RTB 5]]<br> [[TVRI]] |- || {{flag|Malaysia}}|| [[Radio Televisyen Malaysia]] || [[RTM TV1]] |- || {{flag|Philippines}}|| [[National Broadcasting Network]]<br>[[Intercontinental Broadcasting Corporation]] || [[DWGT-TV|NBN 4]]<br> [[DZTV-TV|IBC 13]] |- || {{flag|Singapore}}|| [[Mediacorp]] || [[Channel 5]] |- || {{flag|Thailand}}|| [[Television Pool of Thailand]] |- || {{flag|Vietnam}}|| [[Vietnam Television]] || [[VTV1]] |- |} ==Tingnan din== * [[Palarong Para ng ASEAN 2008]] ==Mga batayan== {{reflist}} ==Kawing panlabas== [http://www.2007seagames.com/eng Opisyal na website ng 2007 Southeast Asian Games] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517125329/http://www.2007seagames.com/eng/ |date=2008-05-17 }} {{SEA Games}} [[Kategorya:Palaro ng Timog Silangang Asya 2007]] [[Kategorya:Palaro ng Timog Silangang Asya]] 7bc5xxgxr2iyn107ykmz1ar6w79ldq1 0 29300 2215405 2043558 2026-07-09T06:44:58Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215405 wikitext text/x-wiki Si '''Rhett Matthew Bomar''' (ipinanganak noong July 2, 1985 sa [[Groesbeck, Texas]]) ay isang Amerikanong manlalaro ng football para sa posiyon ng quarterback. Siya ay kasalukuyang nag-aaral sa [[Sam Houston State University]]. Si Bomar ay lumipat ng [[University of Oklahoma]] matapos siyang permanenteng suspendihin sa Sooners football team sa paglabag sa alituntunin ng [[NCAA]] noong 2006. == Karera sa high school == Si Bomar ay tatlong taon na naging starter sa high school at sinanay ng ng kanyang amang coach na si Jerry Bomar sa [[Grand Prairie High School]]. Siya ay nanguna sa nation's quarterback ng 2004 recruiting service ''[[Rivals.com]]'' at kadalasan na ikinukumpara sa magaling na manlalaro ng NFL na si [[John Elway]].<ref>[http://rivals100.rivals.com/viewrank.asp?ra_key=518 Rivals.com Pro-style quarterbacks 2004]{{Dead link|date=Hunyo 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Siya ay nakahagis ng 1,272 yards (1,163 m) at nakatakbo ng 547 yards (500 m) bilang isang senior. Siya ay nagcommit sa Oklahoma noong February 2004. == Karera sa kolehiyo == === 2004 season === Si Bomar ay naging [[Redshirt (college sports)|redshirt]] sa kanyang unang taon sa Oklahoma. === 2005 season === Si Bomar ay naging starter sa pangalawang laro sa [[2005 NCAA Division I-A football season|2005 season]]. Ang kanyang season ay nagsimula ng di gaanong maganda habang nagaadjust siya sa college football, subalit ang kanyang laro ay lalong humusay habang umamandar ang season. Siya ay naging MVP sa [[Holiday Bowl]] matapos mtalo ng Oklahoma ang {{cfb link|team=Oregon Ducks|year=2005|title=Oregon Ducks|school=University of Oregon}}. === 2006 season === Noong August 2, 2006, si Bomar ay nadismis sa koponan ng OU head coach na [[Bob Stoops]].<ref>{{Cite web |url=http://www.newsok.com/article/2824545/ |title=Archive copy |access-date=2007-10-05 |archive-date=2007-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927004236/http://www.newsok.com/article/2824545/ |url-status=dead }}</ref> Nagkaroon balita ng pagtanggap niya bayad sa di-kumpletong trabaho sa Big Red Sports at Imports, isang car dealership na noon ay pag-aari ng malaking University of Oklahoma donor, isang violation para sa alituntunin ng NCAA. Isang [[TexAgs]] poster ang naglabas ng impormasyon tungkol sa insidente ng school fansite,<ref>{{cite news|url=http://select.nytimes.com/gst/tsc.html?URI=http://select.nytimes.com/2007/07/15/sports/ncaabasketball/15roberts.html&OQ=_rQ3D1Q26refQ3Dsports&OP=72bb1c91Q2FvscTvhiQ3CQ27Q27hvy447v47vP_viaQ27Q3ChivZQ3E--T-i)chT-Q24Q24vP_Q3CQ27TcQ3ChiSwhQ5CQ24|title=Internet Whistleblowers Go Where N.C.A.A. Fears to Tread|publisher=''[[The New York Times]]''|accessdate=2007-07-15|date=2007-07-15|author=Roberts, Selena}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.texags.com/main/forum.reply.asp?topic_id=567066&forum_id=5|title=Is it legal??????? (OU / Bomar scandal reported on TexAgs - 7 months ago)|publisher=[[TexAgs]]|accessdate=2007-06-24|date=2006-01-30|archive-date=2008-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20080103142823/http://www.texags.com/main/forum.reply.asp?topic_id=567066&forum_id=5|url-status=dead}}</ref> subalit hidi nalalaman kung ito ay nagkaroon ng parte sa imbestigasyon. Ang senior na si [[Paul Thompson (football)|Paul Thompson]] ang naging starting QB, habang ang kanyang back-up ay ang freshman na si [[Sam Bradford]] at junior college transfer na si [[Joey Halzle]]. === 2007 season === Noong March 19, 2007 ibinalita na si Bomar ay papasok ng spring practices bilang starting quarterback para sa 2007 Bearkats na may dalawang taon pang collegiate eligibility na natitira. “Rhett brings a lot of athleticism to the quarterback position that we haven’t had,” sabi ng SHSU coach na si Todd Whitten sa isang artikulo sa Huntsville. “He's going to get a chance to get a lot of reps this spring. We feel like our offense has the chance to make a lot of big plays next year.”<ref>{{Cite web |title=Bomar becomes a Bearkat |url=http://www.itemonline.com/sports/local_story_357193413.html |access-date=2007-10-05 |archive-date=2013-01-26 |archive-url=https://archive.today/20130126160118/http://www.itemonline.com/sports/local_story_357193413.html |url-status=dead }}</ref> ===NCAA statistics=== {| class="wikitable" |- ! colspan="2" | &nbsp; ! colspan="8" align="center" | Passing ! colspan="3" align="center" | Rushing |- ! Season !! Team !! GP !! Rating !! Att !! Comp !! Pct !! Yds !! TD !! Int !! Att !! Yds !! TD |- | align="center" | [[2005 NCAA Division I-A football season|2005]] || [[2005 Oklahoma Sooners football team|Oklahoma Sooners]] | 12 || 113.5 || 308 || 167 || 54.2 || 2018 || 10 || 10 || 89 || 184 || 4 |- | align="center" | [[2007 NCAA Division I FBS football season|2007]] || [[Sam Houston State Bearkats]] | 3 || 144.3 || 111 || 69 || 62.2 || 819 || 8 || 2 || 30 || 149 || 2 |} ==References== {{reflist}} {{BD|1985||Bomar, Rhett}} [[Kategorya:People from the Dallas-Fort Worth metroplex area]] [[Kategorya:Mga manlalaro ng Amerikanong putbol mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Oklahoma Sooners football players]] [[Kategorya:Sam Houston State Bearkats football players]] kckpfvpgxf7ndb7m8f6spj8exeeniuu 0 37620 2215250 2159308 2026-07-08T12:08:55Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215250 wikitext text/x-wiki {{About|ika-39 na Pangulo ng Estados Unidos|submarino|USS Jimmy Carter (SSN-23)}} {{Infobox officeholder |birth_name = James Earl Carter, Jr. |name = Jimmy Carter |image = JimmyCarterPortrait2.jpg |office = [[Talaan ng mga Pangulo ng Estados Unidos|Ika-39]] na [[Pangulo ng Estados Unidos]] |vicepresident = [[Walter Mondale]] |term_start = Enero 20, 1977 |term_end = Enero 20, 1981 |predecessor = [[Gerald Ford]] |successor = [[Ronald Reagan]] |order1 = Ika-76 na Gobernador ng Georgia |lieutenant1 = [[Lester Maddox]] |term_start1 = Enero 12, 1971 |term_end1 = Enero 14, 1975 |predecessor1 = Lester Maddox |successor1 = [[George Busbee]] |state_senate2 = Georgia |district2 = Ika-14 |term_start2 = Enero 14, 1963 |term_end2 = Enero 10, 1967 |predecessor2 = ''Tinatag ng nasasakupan'' |successor2 = [[Hugh Carter]] |constituency2 = [[Sumter County, Georgia|Sumter County]] |birth_date = {{birth date and age|1924|10|1}} |birth_place = [[Plains, Georgia]], United States |death_date ={{death date and age|mf=yes|2024|12|29|1924|10|1}} |death_place =Plains, Georgia, U. S. |party = Democratiko |spouse = {{marriage|[[Rosalynn Carter|Rosalynn Smith]]|Hulyo 7, 1946}} |children = 4, kabilang sina [[Jack Carter (politician)|Jack]] at [[Amy Carter|Amy]] |profession = {{plain list| *Opisyal ng Hukbong Dagat ng Estados Unidos *magbubukid *politiko *may-akda }} | alma_mater = {{plain list| * [[Georgia Southwestern State University]] * [[Georgia Institute of Technology]], Atlanta * [[Union College]] * [[United States Naval Academy]] <small>([[Bachelor of Science|B.S.]])</small> }} | parents = [[James Earl Carter, Sr.]]<br />[[Lillian Gordy Carter|Bessie Lillian Gordy]] | relations = {{plain list| * [[Gloria Carter Spann]] (kapatid) * [[Ruth Carter Stapleton]] (kapatid) * [[Billy Carter]] (kapatid) * [[Hugh Carter]] (pinsan) * [[Jason Carter (politiko)|Jason Carter]] (apo) * [[James Carter IV]] (apo) }} | religion = Bautista (''Baptist'')<ref>{{cite web |last=Warner |first=Greg |url=http://www.baptiststandard.com/2000/10_23/pages/carter.html |title=''Jimmy Carter says he can 'no longer be associated' with the SBC'' |quote="''He said he will remain a deacon and Sunday school teacher at Maranatha Baptist Church in Plains and support the church's recent decision to send half of its missions contributions to the [[Cooperative Baptist Fellowship]].''" |work=Baptist Standard |accessdate=December 13, 2009 |archive-date=Agosto 29, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120829164403/http://www.baptiststandard.com/2000/10_23/pages/carter.html |url-status=dead }}</ref> | signature = Jimmy Carter Signature-2.svg | signature_alt = Cursive signature in ink | allegiance = {{nowrap|{{flag|United States|name=United States of America|1912|size=23px}}}} | branch = {{flag|United States Navy|1864|size=23px}} | serviceyears = 1943–53 | rank = [[File:US Navy O3 infobox.svg|25px]] Tinyente | awards = [[Gantimpalang Nobel na Pangkapayapaan]]<br />''[[Order of the Crown (Belgium)|Grand Cross of the Order of the Crown]]'' }} Si '''James Earl "Jimmy" Carter, Jr.''' (1 Oktubre 1924 - 29 Disyembre 2024) ay naglingkod bilang Dating [[Pangulo ng Estados Unidos]]. mula 1977 hanggang 1981 ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Mga Pangulo ng Estados Unidos}} {{Normdaten}} {{BD|1924|LIVING|Carter, Jimmy}} [[Kategorya:Mga pangulo ng Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga diplomata ng Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga laureate ng Gantimpalang Nobel]] {{stub|Politiko|Estados Unidos}} 4vkfhmgsivrkscizbiu9631gpv928r3 0 54892 2215445 2214230 2026-07-09T10:47:05Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215445 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Softball 2008.gif|left|180px]] [[Talaksan:2008 Summer Olympics - softball.PNG|thumb|275px|Mga mananaligsang kuponan]] Ang '''[[sopbol]] sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008]]''' sa [[Beijing]] ay nakaplano na gaganapin sa loob ng sampung araw simula Agosto 12 at hahantong na may mga medalya sa huling laro sa Agosto 21. Lahat ng mga laro ay magaganap sa Parang Pang-Sopbol ng Fengtai. Ang Olimpikong sopbol ay nananaligsa ng mga kababaihan lamang; ang mga kalalakihan ay nagpapapligsahan sa magkatulad na palakasan ng [[beysbol]]. Nakapaghalal ng [[Pandaigdigang Lupon ng Olimpiko]] na alisin ang sopbol sa programa ukol sa Palarong 2012, kaya ito ay huling panahon na ang sopbol ay ipaglalaban sa Olimpiko maliban kung ito ay ibalik sa dating kalagayan sa susunod na petsa. Ang IOC ay hahalal sa bagay na ito muli sa 2009. {{-}} == Mga nanalo ng medalya == {| class="wikitable" |- align="center" |bgcolor="gold"|'''Ginto''' |bgcolor="silver"|'''Pilak''' |bgcolor="CC9966"|'''Tanso''' |- valign="top" |{{flagIOCteam|JPN|Tag-init 2008}}<br /> [[Naho Emoto]] <br /> [[Motoko Fujimoto]] <br /> [[Megu Hirose]] <br /> [[Emi Inui]] <br /> [[Sachiko Ito]] <br /> [[Ayumi Karino]] <br /> [[Satoko Mabuchi]] <br /> [[Yukiyo Mine]] <br /> [[Masumi Mishina]] <br /> [[Rei Nishiyama]] <br /> [[Hiroko Sakai]] <br /> [[Rie Sato]] <br /> [[Mika Someya]] <br /> [[Yukiko Ueno]] <br /> [[Eri Yamada]] |{{flagIOCteam|USA|Tag-init 2008}}<br /> [[Monica Abbott]]<br /> [[Stacey Nuveman]]<br /> [[Crystl Bustos]]<br /> [[Jennie Finch]]<br /> [[Laura Berg]]<br /> [[Lauren Lappin]]<br /> [[Luvieanne Jung]]<br /> [[Cat Osterman]]<br /> [[Tairia Flowers]]<br /> [[Andrea Duran]]<br /> [[Jessica Mendoza]]<br /> [[Victoria Galindo]]<br /> [[Kelly Kretschman]]<br /> [[Caitlin Lowe]]<br /> [[Natasha Watley]] |{{flagIOCteam|AUS|Tag-init 2008}} <br /> [[Jodie Bowering]]<br /> [[Kylie Cronk]]<br /> [[Kelly Hardie]]<br /> [[Tanya Harding]]<br /> [[Sandy Lewis]]<br /> [[Simmone Morrow]]<br /> [[Tracey Mosley]]<br /> [[Stacey Porter]]<br /> [[Melanie Roche]]<br /> [[Justine Smethurst]]<br /> [[Danielle Stewart]]<br /> [[Natalie Titcume]]<br /> [[Natalie Ward]]<br /> [[Belinda Wright (softball)|Belinda Wright]]<br /> [[Kerry Wyborn]] |- |} == Ayos ng paligsahan == Ang mga walong kuponan ay maglalaban sa paligsahang Olimpiko ng sopbol, at ang paligsahan ay binubuo ng dalawang yugto. Ang yugto ng paunang laro ay sumusunod sa isang anyo ng [[yugtong dominiko]], kung saan ang bawat ng mga kuponan ay naglalaro sa lahat ng mga ibang kuponan nang isang beses. Sumunod nito, ang unang apat na kuponan ay nagpapauna sa isang yugto ng [[sistema ng pahinang pang-alis ng tabla]] na binubuo ng dalawang timpalak na laro, at ang huli mga medalyang pantanso at panggintong medalya. == Mga lumahok na kuponan == {{col-begin}} {{col-2}} * {{flagicon|AUS}} [[:en:Australia women's national softball team|Australia]] * {{flagicon|CAN}} [[:en:Canada women's national softball team|Canada]] * {{flagicon|CHN}} [[:en:China women's national softball team|Tsina]] * {{flagicon|TPE}} [[:en:Chinese Taipei women's national softball team|Tsinong Taipei]] {{col-2}} * {{flagicon|JPN}} [[:en:Japan women's national softball team|Hapon]] * {{flagicon|NED}} [[:en:Netherlands women's national softball team|Olanda]] * {{flagicon|USA}} [[:en:United States women's national softball team|Mga Nagkakaisang Estado]] * {{flagicon|VEN}} [[:en:Venezuela women's national softball team|Venezwela]] {{col-end}} == Tagpo ng Pangkat == === Yugto ng paunang laro === {| class="infobox bordered" |- |width=10px bgcolor="ccffcc"| ||Mga nakapasok sa timpalak na laro |- |width=10px bgcolor="#ffcccc"| ||Mga naalis |}Ang apat na pangunahing kuponan ay magpapauna sa yugto ng timpalak na laro. <small>Lahat ng mga laro ay nasa [[Pamantayang Oras ng Tsina]] ([[UTC+8]])</small> {| class=wikitable style=text-align:center !width=210|Kuponan !width=20|P !width=20|T !width=20|RS !width=20|RA !width=20|PANALO% !width=20|GB !width=40|Tagabasag ng tabla |- |-bgcolor="ccffcc" |align=left|{{flagicon|USA}} [[:en:United States women's national softball team|Mga Nagkakaisang Estado]] |7||0||53||1||1.000||-||- |-bgcolor="ccffcc" |align=left|{{flagicon|JPN}} [[:en:Japan women's national softball team|Hapon]] |6||1||23||13||.857||1||- |-bgcolor="ccffcc" |align=left|{{flagicon|Australia}} [[:en:Australia women's national softball team|Australia]] |5||2||30||11||.714||2||- |- |-bgcolor="ccffcc" |align=left|{{flagicon|Canada}} [[:en:Canada women's national softball team|Canada]] |3||4||17||23||.429||4||- |- |-bgcolor="#ffcccc" |align=left|{{flagicon|China}} [[:en:China women's national softball team|Tsina]] |2||5||19||21||.286||5||- |- |-bgcolor="#ffcccc" |align=left|{{flagicon|Chinese Taipei}} [[:en:Chinese Taipei women's national softball team|Tsinong Taipei]] |2||5||10||23||.286||5||- |- |-bgcolor="#ffcccc" |align=left|{{flagicon|Venezuela}} [[:en:Venezuela women's national softball team|Venezwela]] |2||5||15||35||.286||5||- |- |-bgcolor="#ffcccc" |align=left|{{flagicon|Netherlands}} [[:en:Netherlands women's national softball team|Olanda]] |1||6||8||48||.143||6||- |} Ang mga pamamaraan ng pagbasag ng tabla ay sumusunod sa pamantayang pamamaraan ng Pandaigdigang Pederasyon ng Sopbol ukol sa pagtitika ng mga tabla.<ref>{{Cite web |url=http://www.internationalsoftball.com/english/rules_standards/technical_code.pdf |title=Archive copy |access-date=2008-08-21 |archive-date=2006-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061211182222/http://www.internationalsoftball.com/english/rules_standards/technical_code.pdf |url-status=dead }}</ref> == Yugtong pangmedalya == Ang Natalo ng 1&2 larong panimula ay maglalaro ng Panalo ng 3&4 larong panimula sa Labanang Pangmedalyang Tanso. Ang Natalo ng Labanang Pangmedalyang Tanso ay mananalo ng tansong medalya habang ang nanalo ay nakakalaro sa panalo ng 1&2 larong panimula para sa gintong medalya sa Labanang Pangmedalyang Ginto. {{PagePlayoffBracket | RD1=Timpalak na laro | RD2=Larong pangmedalyang tanso | RD3=Larong pangmedalyang ginto | RD1-seed1=1 | RD1-team1='''{{flagicon|USA}} [[:en:United States women's national softball team|Mga Nagkakaisang Estado]]''' | RD1-score1='''4''' | RD1-seed2=2 | RD1-team2={{flagicon|JPN}} [[:en:Japan women's national softball team|Hapon]] | RD1-score2=1 | RD1-seed3=3 | RD1-team3='''{{flagicon|AUS}} [[:en:Australia women's national softball team|Australia]]''' | RD1-score3='''5''' | RD1-seed4=4 | RD1-team4={{flagicon|CAN}} [[:en:Canada women's national softball team|Canada]] | RD1-score4=3 | RD2-seed1=3 | RD2-team1={{flagicon|AUS}} [[:en:Australia women's national softball team|Australia]] | RD2-score1=3 | RD2-seed2=2 | RD2-team2='''{{flagicon|JPN}} [[:en:Japan women's national softball team|Hapon]]''' | RD2-score2='''4''' | RD3-seed1=1 | RD3-team1={{flagicon|USA}} [[:en:United States women's national softball team|Mga Nagkakaisang Estado]] | RD3-score1=1 | RD3-seed2=2 | RD3-team2='''{{flagicon|JPN}} [[:en:Japan women's national softball team|Hapon]]''' | RD3-score2='''3''' }} == Mga sanggunian == * [http://olympic.org/uk/sports/programme/index_uk.asp?SportCode=SO Sopbol ng IOC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090801091119/http://www.olympic.org/uk/sports/programme/index_uk.asp?SportCode=SO |date=2009-08-01 }} * [http://www.internationalsoftball.com/ Pandaigdigang Pederasyon ng Sopbol] * [http://www.internationalsoftball.com/english/events/2008_olympic_softball.asp ISF Olimpikong Sopbol] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513144027/http://www.internationalsoftball.com/english/events/2008_olympic_softball.asp |date=2008-05-13 }} {{reflist}} {{Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008}} [[Kategorya:Mga palakasan sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008]] 1kuts0jw1r2ryhg3a50hzq0u8irqrnz 0 63860 2215258 2214912 2026-07-08T13:30:14Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215258 wikitext text/x-wiki {{otheruses}}{{Infobox continent|title=Karibe|image=Central America and the Caribbean Shaded Relief Map.png|image_size=290|image_caption=Mapa ng rehiyon ng Karibe ng Kaamerikahan|area={{convert|239,681|km2|sqmi|abbr=on}}|population={{UN_Population|Caribbean}}{{UN_Population|ref}}|density={{convert|151.5|/km2|abbr=on}}|GDP_nominal=|GDP_per_capita=|ethnic_groups=Apro-Karibe<br />Indo-Karibe at ibang Asyanong Karibe<br />Puting Karibe<br />Mestisong Karibe<br />Katutubong Karibe|religions={{ublist|item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 73.5% [[Kristiyanismo]] ** 52.3% [[Katolisismo]] ** 20.2% [[Protestantismo]] ** 1.0% ibang Kristiyano {{Tree list/end}} |20.6% walang relihiyon |2.5% relihiyong pambayan |2.1% [[Hinduismo]] |1.3% iba pa<ref>{{cite journal|url=https://brill.com/view/journals/jrd/9/1-2/article-p91_2.xml|title=Religions by Continent|journal=Journal of Religion and Demography|last1=Johnson|first1=Todd M.|last2=Crossing|first2=Peter F.|volume=9|date=14 Oktubre 2022|issue=1–2|pages=91–110|doi=10.1163/2589742x-bja10013|language=en|url-access=subscription}}</ref>}}|demonym=Karibe, Kanlurang Indiyas|countries={{Collapsible list | title = [[Talaan ng mga bansa|13]] | {{Flag|Antigua at Barbuda}} | {{Flag|Bahamas}} | {{Flag|Barbados}} | {{Flag|Cuba}} | {{Flag|Dominica}} | {{Flag|Republikang Dominikano}} | {{Flag|Grenada}} | {{Flag|Haiti}} | {{Flag|Jamaica}} | {{Flag|San Cristobal at Nieves}} | {{Flag|Santa Lucia}} | {{Flag|San Vicente at ang Granadinas}} | {{Flag|Trinidad at Tobago}} }}|time=UTC−05:00 hanggang UTC−04:00|internet=[[Tala ng mga Internet top-level domain|Marami]]|calling_code=[[Tala ng mga kodigong pantawag ng mga bansa|Marami]]|cities={{Collapsible list | title = Pinakamamalaking lungsod |[[Santo Domingo]]|[[Port-au-Prince]]|[[Puerto Espanya]]|San Juan|[[Havana]]|[[Kingston, Jamaica|Kingston]]|Santiago de los Caballeros|Santiago de Cuba|Willemstad|Oranjestad|Punta Cana|Cap-Haïtien|[[Nassau, Bahamas|Nassau]]|[[Paramaribo]]|Chetumal|Nayong Kastila|Porlamar|[[Cayenne]]|Georgetown|[[Bridgetown]]|San Fernando|Lungsod ng Belise}}|m49=<code>029</code> – Karibe<br /><code>419</code> <code>003</code> – [[Hilagang Amerika]], [[Amerikang Latino]] at ang Karibe<br /><code>019</code> – [[Kaamerikahan]]<br /><code>001</code> – [[Mundo]]}} Ang '''Karibe''' ay isang rehiyong heopolitikal sa gitna ng [[Kaamerikahan]] na nakasentro sa paligid ng [[Dagat Karibe]] sa Hilagang [[Karagatang Atlantiko]], at sa malaking bahagi ay sumasaklaw sa Kanlurang Indiyas. Napapaligiran ito ng [[Hilagang Amerika]] sa hilaga at sa kanluran sa pamamagitan ng [[Gitnang Amerika]], at ng [[Timog Amerika]] sa timog. Binubuo ito ng maraming pulo, ''cay'' o kayo (maliliit at mabababang pulo), munting pulo, bahura, at mga ''bank'' (mababaw na nakaangat na bahagi ng ilalim ng dagat). Kabilang dito ang Kapuluang Lucayan, Malalaking Antilyas, at Maliliit na Antilyas ng Kanlurang Indiyas; ang mga pulo ng [[Quintana Roo]] at [[Belise]] sa Tangway ng [[Yucatán]]; at ang Kapuluang Bay, mga Kayo ng Miskito, [[Kapuluan ng San Andrés, Providencia at Santa Catalina]], Kapuluang Corn, at Kapuluang San Blas ng Gitnang Amerika. Kabilang din dito ang mga baybaying lugar sa [[Kontinente|kontinental]] na kalupaan ng mga Amerika na nasa hangganan ng rehiyon, mula sa Tangway ng Yucatán sa Hilagang Amerika, dumaraan sa Gitnang Amerika, hanggang sa Guianas sa Timog Amerika.<ref>{{Cite book |last=Engerman |first=Stanley L. |title=A Population History of North America |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-49666-7 |editor-last=Haines |editor-first=Michael R. |pages=483–528 |language=en |chapter=A Population History of the Caribbean |oclc=41118518 |editor-last2=Steckel |editor-first2=Richard Hall}}</ref><ref>{{Cite book |last= |first= |title=Understanding the contemporary Caribbean |publisher=Lynne Rienner |year=2003 |isbn=978-1588266637 |editor-last=Hillman |editor-first=Richard S. |location=London, UK |pages= |language=en |oclc=300280211 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Thomas J.}}</ref> == Pangkalahatang-ideya == Matatagpuan ang rehiyon sa malaking bahagi sa ibabaw ng [[Tektonikong plato|Platong]] Karibe, at binubuo ito ng libu-libong pulo, munting pulo, [[bahura]], at mga kayo.<ref name="brief">{{cite book |last=Rogoziński |first=Jan |url=https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/3 |title=A Brief History of the Caribbean |publisher=Facts on File, Inc. |year=1999 |isbn=0-8160-3811-2 |edition=Binago |location=New York |pages=[https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/3 3–4] |language=en |access-date=15 Hulyo 2024 |url-access=registration |via=Internet Archive}}</ref> Binubuo ng mga arkong pulo ang hilaga at silangang hangganan ng Dagat Karibe: ang Malalaking Antilyas sa hilaga at ang Maliliit na Antilyas, na kinabibilangan ng Kapuluang Leeward, Kapuluang Windward, at Antiyas na Leeward , sa silangan at timog. Ang kalapit na Kapuluang Lucayan sa hilagang-kanluran, na binubuo ng [[Bahamas]] at [[Kapuluang Turcas at Caicos]], at ang pulo ng [[Barbados]] sa Maliliit na Antilyas, ay itinuturing na bahagi ng Karibe kahit hindi nakahanggan sa Dagat Karibe. Ang lahat ng mga pulo sa Antilyas, kabilang ang Kapuluang Lucayan, ay bumubuo sa Kanlurang Indiyas, isang katawagang kadalasang napagpapalit ang gamit sa Karibe. Ang Kapuluan ng [[Bermuda]] ay hindi bahagi ng Karibe sapagkat matatagpuan ito sa Dagat Sargasso sa hilaga, subalit isa itong kasaping kaugnay ng Pamayanang Karibe (''Caribbean Community'' o CARICOM).<ref name=":0">{{Cite web |title=Bermuda Government after General Election of October 1 2020 |url=http://bermuda-online.org/bdagovt.htm |access-date=2024-10-17 |website=bermuda-online.org |language=en |archive-date=2010-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100702140057/http://www.bermuda-online.org/bdagovt.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Jacobs |first=Stevenson |date=2003-07-03 |title=Premier signs Caricom deal |url=https://www.royalgazette.com/article/20030703/NEWS/307039988 |access-date=2024-10-17 |website=royalgazette.com |language=en}}</ref> Sa kontinental na kalupaan ng mga Amerika, ang mga baybayin ng Mehiko, Gitnang Amerika, at Timog Amerika na nakaharap sa Karibe, kabilang ang Tangway ng Yucatán sa Mehiko, Departamento ng Kapuluang Bay sa Honduras, ang rehiyong Mosquitia, ang Cartagena at Barranquilla sa [[Kolombiya]], at ang Maracaibo at Cumaná sa [[Benesuwela]], ay itinuturing na bahagi ng Karibe.<ref>{{cite book |last1=Higman |first1=B. W. |title=A Concise History of the Caribbean |date=2011 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521043489 |location=Cambridge |page=xi |language=en}}</ref> Gayundin, ang mga baybaying lugar ng Guyana, [[Surinam]], at [[Pransiya|Pranses]] na [[Guyana]], bagaman hindi nakahanggan sa Dagat Karibe, ay kadalasang ganap na isinasama sa Karibe dahil sa kanilang matibay na ugnayang pampolitika at pangkultura sa rehiyon. Sa heopolitika, ang mga pulo ng Karibe ay karaniwang itinuturing na isang subrehiyon ng Hilagang Amerika, bagaman kung minsan ay isinasama ang mga ito sa Gitnang Amerika, o kaya ay itinuturing na isang hiwalay na subrehiyon.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America "North America"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503170221/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America|date=2015-05-03}}. ''Britannica Concise Encyclopedia''; "associated with the continent is Greenland, the largest island in the world, and such offshore groups as the Arctic Archipelago, the Bahamas, the Greater and Lesser Antilles, the Queen Charlotte Islands, and the Aleutian Islands", but also "North America is bounded&nbsp;... on the south by the Caribbean Sea", and "according to some authorities, North America begins not at the Isthmus of Panama but at the narrows of Tehuantepec". (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite web |title=CIA - The World Factbook -- World |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612212614/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-date=2007-06-12 |access-date=2026-07-06 |website=www.cia.gov |language=en}}</ref> Kung minsan, itinuturing din ang Karibe at Gitnang Amerika bilang magkakaugnay na rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2022-04-09 |title=UNESCO LAC {{!}} United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/portals-and-platforms/goap/key-organizations/latin-america-and-the-caribbean/unesco-lac/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409031034/http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/portals-and-platforms/goap/key-organizations/latin-america-and-the-caribbean/unesco-lac/ |archive-date=2022-04-09 |access-date=2024-11-09 |website=UNESCO |language=en}}</ref> Sa pangkalahatan, nahahati ang rehiyon ng Karibe sa 33 entidad na pampolitika, kabilang ang 13 nagsasariling estado, 12 dependensiya, 7 teritoryo sa ibayong-dagat, at iba't ibang pinagtatalunang teritoryo. Mula Disyembre 15, 1954 hanggang Oktubre 10, 2010, umiral ang isang teritoryong tinatawag na [[Netherlands Antilles|Antilyas ng Olanda]], na binubuo ng limang pulo na pawang mga dependensiya ng [[Olanda]].<ref>{{Cite news |title=The joy of six |language=en |work=The Economist |url=https://www.economist.com/the-americas/2010/04/29/the-joy-of-six |access-date=2026-07-06 |issn=0013-0613}}</ref> Mula Enero 3, 1958 hanggang Mayo 31, 1962, umiral din ang isang panandaliang unyong pampolitika na tinatawag na Pederasyon ng Kanlurang Indiyas ng [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], na binubuo ng sampung teritoryong nagsasalita ng [[Wikang Ingles|Ingles]] sa Karibe, na pawang mga dependensiya noon ng Britanya. Ang makabagong Karibe ay isa sa mga rehiyong may pinakamataas na pagkakaiba-iba ng mga pangkat-etniko sa daigdig. Bunga ito ng kolonisasyong Europeo ng mga [[Espanya|Espanyol]], [[Inglatera|Ingles]], Olandes, at Pranses; ng kalakalang alipin sa Atlantiko mula sa [[Aprika]]; ng sistema ng kontratang paggawa mula sa [[subkontinenteng Indiyo]] at [[Silangang Asya]]; gayundin ng makabagong imigrasyon mula sa iba't ibang panig ng daigdig. == Etimolohiya == Hinango ng rehiyon ang pangalan nito mula sa mga Karibe (Kalinago), isang pangkat-etnikong [[Katutubong Amerikano]] na dating nanirahan sa Maliliit na Antilyas at sa mga bahagi ng karatig na Timog Amerika. Ang mga kolonyalistang Espanyol ang nagbigay ng pangalang ito sa rehiyon noong panahon ng pananakop ng mga [[Europa|Europeo]] sa mga Amerika.<ref>{{cite encyclopedia |title=Carib |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/eb/article-9020323/Carib |access-date=20 Pebrero 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430031852/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/95780/Carib |archive-date=30 Abril 2008 |quote=inhabited the Lesser Antilles and parts of the neighbouring South American coast at the time of the Spanish conquest. |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Barzey |first=Ursula Petula |date=2023-07-11 |title=10 Facts About The Caribbean Region You May Not Know |url=https://www.caribbeanandco.com/facts-about-the-caribbean-region/ |access-date=2025-10-17 |website=Caribbean & Co. |language=en-US}}</ref> == Kahulugan == [[File:Caribbean_general_map.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Caribbean_general_map.png|thumb|Mapa ng Karibe]] Ang salitang Karibe ay may maraming gamit. Ang pangunahing mga gamit nito ay heograpikal at pampolitika. Maaari ring palawakin ang saklaw ng Karibe upang isama ang mga [[Teritoryo|teritoryong]] may matibay na ugnayang pangkultura at pangkasaysayan sa Aprika, [[pang-aalipin]], [[Europeong pananakop ng Kaamerikahan|kolonisasyong Europeo]], at sistemang plantasyon. * Sa heoskema ng [[Nagkakaisang Bansa|Mga Nagkakaisang Bansa]] para sa mga Amerika, itinuturing ang Karibe bilang isang natatanging rehiyon sa loob ng mga Amerika. * Sa pisyograpiya, ang rehiyon ng Karibe ay pangunahing binubuo ng isang hanay ng mga pulo na pumapalibot sa Dagat Karibe. Sa hilaga, ang rehiyon ay napapaligiran ng [[Golpo ng Mehiko]], Kipot ng [[Florida]], at ng Hilagang Karagatang Atlantiko, na nasa silangan at hilagang-silangan. Sa timog naman ay matatagpuan ang baybayin ng kontinente ng Timog Amerika. == Heograpiya == Nagkakaiba-iba ang heograpiya at klima ng rehiyon ng Karibe. Ang ilang mga pulo sa rehiyon ay may relatibong patag na kalupaang hindi nagmula sa [[bulkan]]. Kabilang dito ang [[Aruba]] (na may ilang maliit na katangiang bulkaniko), [[Curaçao]], Barbados, [[Bonaire]], [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]], Santa Cruz, Bahamas, at [[Antigua]]. Samantala, ang iba ay may matatarik at matataas na kabundukan, gaya ng mga [[pulo ng San Martin]], [[Cuba]], Hispaniola, [[Puerto Rico]], [[Jamaica]], [[Dominica]], [[Montserrat]], Saba, San Eustaquio, San Cristobal, [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]], Santo Tomas, San Juan, Tortola, [[Grenada]], San Vicente, [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]], [[Martinika]], at [[Trinidad at Tobago]]. Nagkakaiba-iba ang mga kahulugan ng mga katawagang Malalaking Antilyas at Maliliit na Antilyas. Bilang bahagi ng Bank ng Puerto Rico at ng mikroplatong Puerto Rico-Kapuluang Birhen, kung minsan ay isinasama ang Kapuluang Birhen sa Malalaking Antilyas. Madalas namang gamitin ang katawagang Maliliit na Antilyas upang tukuyin ang isang arkong pulo na kinabibilangan ng Grenada subalit hindi kasama ang Trinidad at Tobago at ang Antilyas ng Leeward. Ang mga katubigan ng Dagat Karibe ay tahanan ng malalaking pangkat ng mga isdang naglilipat-lipat, mga [[pagong-dagat]], at mga pormasyon ng mga [[bahurang korales]]. Ang Lambak Puerto Rico, na matatagpuan sa hangganan ng Karagatang Atlantiko at Dagat Karibe, sa hilaga lamang ng pulo ng Puerto Rico, ang pinakamalalim na bahagi ng buong [[Karagatang Atlantiko]].<ref>{{cite web |author=ten Brink, Uri |title=Puerto Rico Trench 2003: Cruise Summary Results |url=http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03trench/welcome.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724090028/http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03trench/welcome.html |archive-date=24 Hulyo 2013 |access-date=21 Pebrero 2008 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Matatagpuan ang rehiyon sa kahabaan ng ilang mahahalagang rutang pandagat, kung saan pinagdurugtong ng [[Kanal ng Panama]] ang kanlurang bahagi ng Dagat Karibe at ang [[Karagatang Pasipiko]]. === Mga pangkat ng pulo === Kapuluang Lucayan * [[Bahamas]] * [[Kapuluang Turcas at Caicos]] ([[Reyno Unido]]) Malalaking Antilyas * [[Cuba]] * [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] (Reyno Unido) * [[Jamaica]] * Hispaniola ** [[Haiti]] ** [[Republikang Dominikano]] * [[Puerto Rico]] (Komonwelt ng Estados Unidos) * Kapuluang Birheng Espanyol * [[Pulo ng Navassa]] Maliliit na Antilyas Kapuluang Leeward * [[Kapuluang Birhenes ng Estados Unidos|Kapuluang Birhen ng Estados Unidos]] (Estados Unidos) ** Santa Cruz ** Santo Tomas ** San Juan ** Pulo ng Water * [[Kapuluang Birhen ng Britanya]] (Reyna Unido) ** Tortola ** Virgin Gorda ** Anegada ** Jost Van Dyke * [[Anguila]] (Reyno Unido) * San Martin, na nahahati sa dalawang nasasakupang pampolitika: ** San Martin (Pransiya) ** Sint Maarten (Kaharian ng Olanda) * San Batolome (Pranses na Antilyas, Pransiya) * [[Antigua at Barbuda]] ** Antigua ** Barbuda ** Redonda * Saba (Karibeng Olandes, Olanda) * San Eustaquio (Karibeng Olandes, Olanda) * [[San Cristobal at Nieves]] ** San Cristobal ** Nieves * Montserrat (Reyno Unido) * [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] (Pranses na Antilyas, Pransiya), kabilang ang: ** Les Saintes ** Marie-Galante ** La Désirade Kapuluang Windward * Dominica * Martinique (Pranses na Antilyas, Pransiya) * [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]] * [[San Vicente at ang Granadinas]] ** San Vicente ** Ang Grenadines * [[Barbados]] * [[Grenada]] ** Grenada ** Carriacou at Petite Martinique * [[Trinidad at Tobago]] ** Tobago ** Trinidad Antilyas ng Leeward * [[Aruba]] ([[Kaharian ng Olanda]]) * [[Curaçao]] (Kaharian ng Olanda) * [[Bonaire]] (Karibeng Olandes, Olanda) ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Rehiyon sa Amerika]] nxnkbgj8z855y0y7ukq5l3m09fikk5n 0 65917 2215370 1252388 2026-07-09T02:29:59Z GinawaSaHapon 102500 pinalawig 2215370 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!--Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa-->{{About|kabuuang konsepto|pananaw sa relihiyon|Pananampalataya}}'''Paniniwalà''' ang subhetibong [[Ugali|pag-uugali]] ukol sa pagtiwala sa pagiging [[Katotohanan|totoo]] ng isang bagay o pananaw. Ito ang pananalig sa isang opinyon patungkol sa isang bagay, totoo man ito o hindi. Sa [[epistemolohiya]], ginagamit ang katagang ito upang tumukoy sa mga pag-uugali sa mundo na maaaring totoo o hindi. Para masabing naniniwala ang isang tao sa isang bagay, itinuturing niya ito bilang totoo. Halimbawa, sinasabing naniniwala siya sa pagiging bilog ng [[Daigdig]] kung sumasang-ayon siya sa [[Proposisyon|proposisyong]] "bilog ang mundo". Hindi nangangailangan ng [[pagkilatis]] upang maniwala sa isang bagay; halimbawa, konti lamang ang tao na pinag-iisipan talaga kung sisikat ba ang [[Araw (astronomiya)|Araw]] bukas nang umaga, dahil karamihan sa mga tao ay naniniwala na sisikat ang Araw bukas nang umaga. Hindi rin nangangailangan ang isang paniniwala na maranasan ng isang tao; halimbawa, masasabi pa rin ng isang tao na hindi nakaranas kailanman ng [[niyebe]] na puti ang niyebe dahil alam niyang puti ang niyebe batay sa mga nakaranas nito. Maraming mga [[Pilosopiya|pilosopo]] sa kasaysayan ang sumubok na ilarawan ang paniniwala, mula sa pagiging isang representasyon ng mga maaaring maging ang [[mundo]] ayon kay [[Jerry Fodor]], pagtanggap sa mga bagay bilang totoo ayon kay [[Roderick Chisholm]], isang paraan upang ipaliwanag ang mga gawain ng isang tao ayon naman kina [[Daniel Dennett]] at [[Donald Davidson]], o bilang mga estado ng [[pag-iisip]] upang magawa ang isang bagay ayon naman kay [[Hilary Putnam]]. May mga ilan din na nagmumungkahi na malakihang baguhin ang ibig sabihin ng paniniwala, kabilang na ang pananaw na [[Materyalismong eliminatibo|eliminatibismo]], argumentong nagsasabi na walang katumbas sa [[kalikasan]] ang katutubong konsepto ng paniniwala ayon kay [[Paul Churchland]], at mga pormal na [[Epistemolohiya|epistemologo]] na gustong palitan ang pandalawahang pananaw sa paniniwala (kung naniniwala ka sa isang bagay o hindi) ng isang mas malayang sistema ng antas ng tiwala (maaaring medyo naniniwala ka sa isang bagay, hindi buong buo). == Paglalarawan == Maraming mga paglalarawan sa mga pangunahing katangian ng paniniwala ang iminungkahi, ngunit walang kasunduan ang nabuo kung alin dito ang tama. Tradisyonal na nangungunang pananaw ang ''representasyonalismo'', ang pananaw na ang mga pag-uugali sa mga representasyon na karaniwang iniuugnay sa mga proposisyon ang mga pag-uugali sa isip na kumakatawan sa mga paniniwala. Ito ang bumubuo sa kaisipan ukol sa naturang pag-uugali. Salungat naman dito ang ''punsiyonalismo'', na nagtuturing sa mga paniniwala bilang mga punsiyon o gampanin sa pag-uugali. Ayon naman sa ''disposisyonalismo'', matutukoy ang mga paniniwala sa pag-uugali patungkol sa mga partikular na bagay. Madalas itong hinahanay sa ilalim ng punsiyonalismo dahil sa pagtuturing sa mga paniniwala bilang sanhi sa mga pag-uugali. Nakikilala naman sa modernong pilosopiya ang pananaw na ''interpretasyonismo'', na nagsasabing nakakaapekto o nakadepende ang paniniwala sa isang bagay sa interpretasyon ng iba ukol rito.<ref name="Schwitzgebel">{{cite web |last1=Schwitzgebel |first1=Eric |date=2019 |title=Belief |trans-title=Paniniwala |url=https://plato.stanford.edu/entries/belief/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115080001/https://plato.stanford.edu/entries/belief/ |archive-date=15 November 2019 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> === Representasyonalismo === Inilalarawan sa representasyonalismo ang mga paniniwala bilang mga [[representasyon ng kaisipan]]. Karaniwan itong itinuturing bilang mga bagay na may mga semantikal na katangian tulad ng pagkakaroon nito ng nilalaman, pagtutukoy sa iba, o pagiging totoo o hindi.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Pitt">{{cite web |last1=Pitt |first1=David |date=2020 |title=Mental Representation |trans-title=Representasyon ng Kaisipan |url=https://plato.stanford.edu/entries/mental-representation/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806134216/https://plato.stanford.edu/entries/mental-representation/ |archive-date=6 August 2019 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> Bumubuo ang mga paniniwala ng sarili nitong grupo ng mga representasyon sa kaisipan dahil hindi nito nangangailangan ng [[karanasan]] para kumatawan sa isang bagay, di kagaya ng [[persepsiyon]] o mga [[Alaala|alaalang]] malakabanata.<ref name="Borchert">{{cite book |last1=Borchert |first1=Donald |url=https://philpapers.org/rec/BORMEO |title=Macmillan Encyclopedia of Philosophy |date=2006 |publisher=Macmillan |edition=2 |language=en |trans-title=Ensiklopedya ng Pilosopiya ng Macmillan |chapter=Belief |trans-chapter=Paniniwala |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112065913/https://philpapers.org/rec/BORMEO |archive-date=12 January 2021 |url-status=live}}</ref> Dahil dito, itinuturing ang mga paniniwala bilang mga [[pag-uugali sa mga proposisyon]], na pawang walang karanasang kinakailangan. Bilang pag-uugali, malalarawan ang mga paniniwala batay sa nilalaman nito at modo.<ref name="Borchert" /> Nilalalaman ng [[pag-uugaling pangkaisipan]] ang pag-uugaling itinuon sa isang bagay, habang nakadirekta naman ang mga proposisyonal na pag-uugali sa mga [[proposisyon]].<ref name="Pitt" /> Naitatangi ang mga paniniwala mula sa ibang mga proposisyonal na pag-uugali tulad ng [[pagnanais]] sa paraan kung paano ito idinidirekta sa proposisyon. Sinusubukan ng mga paniniwala na kumakatawan sa nangyayari sa mundo, hindi subukan baguhin ito kagaya ng sa pagnanais.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Borchert" /> Halimbawa, kung naniniwala si Juan na magiging maaraw ngayon, may pag-uugaling pangkaisipan siya para sa proposisyong "Magiging maaraw ngayon" na magkukumpirma na tama ang proposisyong ito. Iba ito sa pagnanais ni Jose na maging maaraw ngayon, kahit na pareho sila ni Juan ng pag-uugali sa parehong proposisyon. Minsang inilalarawan ang mga paniniwala bilang nakapokus sa [[katotohanan]].<ref>{{cite web |last1=Fassio |first1=Davide |title=Aim of Belief |trans-title=Hangarin ng Paniniwala |url=https://iep.utm.edu/beli-aim/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211210202/https://iep.utm.edu/beli-aim/ |archive-date=11 February 2021 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Makikita ang pokus na ito sa tendensiya ng mga tao na [[Pagbabago ng isip|magbago ng isip]] kapag may mga bagong patunay na nagpapatunay na mali ang isang paniniwala. Sa ganitong pananaw, maaaring magbago ng isip si Juan pagkarinig niya na magiging masama ang panahon, ngunit hindi ganito ang kaso ni Jose.<ref name="Schwitzgebel" /> Maraming mga paraan para matukoy kung paano nabubuo ang mga representasyong ito sa kaisipan. Isa sa mga ito ang [[hinuhang wika ng kaisipan]], na nagsasabing parang [[wika]] ang estraktura ng mga representasyon sa kaisipan, na minsang tinatawag na {{Lang|en|mentalese}} sa [[wikang Ingles]].<ref>{{cite web |last1=Katz |first1=Matthew |title=Language of Thought Hypothesis |trans-title=Hinuhang WIka ng Kaisipan |url=https://iep.utm.edu/lot-hypo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228211147/https://iep.utm.edu/lot-hypo/ |archive-date=28 February 2021 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Kagaya ng mga regular na wika, nangangailangan ito ng mga simpleng elemento na pinagsasama-sama ayon sa mga tuntunin ng [[sintaksis]] para makabuo ng mas komplikadong mga elemento na gumaganap bilang mga mayhawak ng kahulugan. Sa pananaw na ito, masasabing nagtatabi ang kaisipan ng isang komplikadong elemento kapag may pinaniniwalaan ito. Hiwa-hiwalay bale ang mga paniniwala dahil pawang mga magkakaibang elemento ang mga ito sa isa't isa. Alternatibo sa ganitong pananaw ang tinatawag na ''mala-mapang pag-iisip'', na gumagamit ng metaporikal na mapa para ilarawan ang kalikasan ng mga paniniwala. Ayon sa pananaw na ito, hindi dapat isinasakodigo ang mga paniniwala bilang mga nagkakaibang pangungusap kundi bilang mapa ng impormasyon. Halimbawa, ang pagiging malayo ng isang lugar mula sa iba ay maaaring maipahayag bilang pangungusap sa isang wika gayundin bilang relasyon ng distansiya ng mga lugar sa isa't isa sa kaisipan.<ref name="Schwitzgebel" /> === Punsiyonalismo === Nagkakaiba ang punsiyonalismo sa representasyonalismo sa pagturing nito sa mga paniniwala bilang mga punsiyon o gampanin na ginagawa ng mga ito.<ref name="Levin">{{cite web |last1=Levin |first1=Janet |date=2018 |title=Functionalism |trans-title=Punsiyonalismo |url=https://plato.stanford.edu/entries/functionalism/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418140903/http://plato.stanford.edu/entries/functionalism/ |archive-date=18 April 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref><ref name="Polger">{{cite web |last1=Polger |first1=Thomas W. |title=Functionalism |trans-title=Punsiyonalismo |url=https://iep.utm.edu/functism/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190519120233/https://www.iep.utm.edu/functism/ |archive-date=19 May 2019 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Madalas itong isama sa ideya na puwedeng maipagtanto ang parehong paniniwala sa samu't saring paraan kaya hindi mahalaga kung paano ito napagtanto basta parehas itong gumanap bilang ang sanhi.<ref name="Schwitzgebel" /><ref>{{cite web |last1=Bickle |first1=John |date=2020 |title=Multiple Realizability |trans-title=Iba-ibang Pagtanto |url=https://plato.stanford.edu/entries/multiple-realizability/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316094454/https://plato.stanford.edu/entries/multiple-realizability/ |archive-date=16 March 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> Kumbaga, [[baso]] pa rin ang baso kahit na gawa ito sa [[plastik]] o [[bakal]]. Ganito tinitingnan ng mga punsiyonalista ang mga paniniwala sa isipan.<ref name="Levin" /><ref name="Polger" /> Kabilang sa mga gampanin na mahalaga sa mga paniniwala ang relasyon ng mga ito sa [[persepsiyon]] at [[gawain]]: madalas na nagmumula ang mga paniniwala sa persepsiyon, at dahilan ng mga gawain ang mga paniniwala. Halimbawa, dahil nakita ng isang tao na nakapula na ang [[ilaw-trapiko]] kaya may nabuo ang paniniwala niyang nakapula na ang ilaw-trapiko, kaya hininto niya ang kanyang [[sasakyan]]. Ipinagpapalagay ng mga punsiyonalista na paniniwala ang resulta ng persepsiyon na nagpapabago sa pag-uugali.<ref name="Schwitzgebel" /> Iniuugnay minsan bilang isang partikular na anyo ng punsiyonalismo ang pananaw na disposisyonalismo.<ref name="Schwitzgebel" /> Tinitingnan sa pananaw na ito ang mga paniniwala bilang mga dahilan ng pag-uugali o bilang mga [[disposisyon]] upang gumanap.<ref name="Quilty-Dunn">{{cite journal |last1=Quilty-Dunn |first1=Jake |last2=Mandelbaum |first2=Eric |date=1 September 2018 |title=Against dispositionalism: belief in cognitive science |trans-title=Kontra disposisyonalismo: paniniwala sa agham pangkaisipan |journal=Philosophical Studies |language=en |volume=175 |issue=9 |pages=2353–2372 |doi=10.1007/s11098-017-0962-x |issn=1573-0883 |doi-access=free}}</ref><ref name="Audi">{{cite book |last1=Audi |first1=Robert |url=https://philpapers.org/rec/AUDTCD-2 |title=The Cambridge Dictionary of Philosophy |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |chapter=Belief |access-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414132344/https://philpapers.org/rec/AUDTCD-2 |archive-date=14 April 2021 |url-status=live}}</ref> Halimbawa, iniuugnay ang pagkakaroon ng pagkain sa lamesa sa pagkumpirma sa iba na may pagkain sa lamesa kung tanungin at pumunta sa naturang lamesa para kumain kung nagugutom.<ref name="Borchert" /> Bagamat napagkakasunduan ng mga pilosopo na hinuhulma ng mga paniniwala ang pag-uugali, pinagtatalunan sa kasalukuyan kung maaari bang bigyang-kahulugan ang mga paniniwala batay lamang sa gampanin nito upang maganap ang isang partikular na pag-uugali.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Quilty-Dunn" /> === Interpretasyonismo === Ayon sa pananaw na interpretasyonismo, nakadepende ang mga paniniwala ng isang entidad sa interpretasyon ng iba sa naturang entidad.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Child1" details="kab. &quot;Interpretationism&quot; [Interpretasyonismo]" /> Ipinagpapalagay ng isa sa mga pangunahing pilosopo ng pananaw na ito na si [[Daniel Dennett]] na nilalapatan ng mga tao ang mga entidad ng kani-kanilang paniniwala para mahulaan ang pag-uugali nito. Malalarawan ang mga entidad na may simpleng pag-uugali gamit ang mga pisikal na batas o batay sa gampanin nito. Tinatawag ito ni Dennett bilang ang "pisikal na paninindigan" at "paninindigan sa disenyo". Naiiba ang mga ito sa tinatawag na [[intensiyonal na paninindigan]], na nilalapat sa mga entidad na may mas komplikadong pag-uugali sa pamamagitan ng paglalapat sa mga ito ng mga paniniwala at pagnanais.<ref>{{cite book |last1=Dennett |first1=Daniel |url=https://mitpress.mit.edu/books/intentional-stance |title=The Intentional Stance |date=1989 |publisher=The MIT Press |isbn=978-0-262-04093-8 |language=en |trans-title=Ang Intensiyonal na Paninindigan |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415044716/https://mitpress.mit.edu/books/intentional-stance |archive-date=15 April 2021 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dennett |first1=Daniel C. |date=1988 |title=Précis of ''The Intentional Stance'' |trans-title=Presi ng "Ang Intensiyonal na Paninindigan" |journal=Behavioral and Brain Sciences |language=en |volume=11 |issue=3 |pages=495–505 |citeseerx=10.1.1.1026.2283 |doi=10.1017/S0140525X00058611 |s2cid=145750868}}</ref> Halimbawa, maaaring mahulaan na susubukan mag-tres ng isang manlalaro ng [[basketbol]] sa mga huling sandali ng isang dikit na laro kung ilalapat ng ibang mga tao ang kanilang pagnanais na manalo ang koponan ng naturang manlalaro at ang paniniwala na ang galaw na ito ang magpapanalo sa kanila. Kumbaga, sumasang-ayon ang isang entidad sa isang paniniwala kung magagamit ang paniniwalang ito para mahulaan ang gagawin nito. Nakadepende sa interpretasyon ang pagkakaroon ng paniniwala dahil maaaring may iba pang kasinggandang paraan para sa mahulaan ang gagawin ng isang entidad.<ref name="Schwitzgebel" /> Sa madaling salita, hindi lamang tres ang posibleng magpanalo sa naturang larong yon; maaaring subukan ng manlalaro na ipasa ang bola sa isang kakamping mas malapit sa basket para subukang tumira ng dos. Bukod sa pananaw ni Dennett, isa ring kilalang anyo ng pananaw na ito ang nagmula kay [[Donald Davidson]],<ref name="Child1" details="kab. &quot;Interpretationism&quot; [Interpretasyonismo]" /> na gumamit ng isang [[palaisipang eksperimento]] na [[radikal na interpretasyon]], kung saan ang layunin ay bigyang-katuwiran ang pag-uugali at wika ng isang tao nang walang impormasyon patungkol sa wika nitong tao. Nasa mananalita ang pokus ng prosesong ito ng paglalapat ng paniniwala at pagnanais. Maaaring masabi na tunay ngang may ganitong paniniwala ang isang tao kung matagumpay na naipakita niya ito batay sa prinsipyo.<ref name="Schwitzgebel" /> Maaaring isama sa interpretasyonismo ang eliminatibismo at instrumentalismo. Ayon sa eliminatibismo, hindi totoo na may paniniwala. Sumasang-ayon sa pananaw na ito ang instrumentalismo, ngunit naniniwala pa rin ito sa kahalagahan ng paglalapat ng paniniwala.<ref name="Schwitzgebel" /> Kumbaga, magagamit pa rin ang mga paniniwala upang mahulaan ang gagawin ng isang entidad kahit na hindi ito totoo. Ipinagpapalagay na magagamit ang interpretasyonismo sa realidad: na naniniwala talaga ang mga entidad sa mga paniniwalang ito kaya nagiging sanhi ito ng mga pag-uugali.<ref name="Child1" details="kab. &quot;Causalism and Interpretationism: The Problem of Compatibility&quot; [Kasanhian at Interpretasyonismo: Ang Problema ng Kompatibilidad]" /> Gayunpaman, maaaring kailanganing tingnan ang interpretasyonismo bilang isang [[pamamaraan]] at hindi [[ontolohiya]] kung ganito nga ang kaso.<ref name="Child1" details="kab. &quot;Interpretationism&quot; [Interpretasyonismo]" /> == Sanggunian == <references responsive="1"></references> == Link sa labas == * {{cite SEP|url-id=belief|title=Belief|last=Schwitzgebel|first=Eric}} * {{IEP|url-id=aim-of-belief-aim|title=The Aim of Belief}} * {{Cite book |last=Russell |first=John |title=An analysis of religious belief |date=1877 |language=en |trans-title=Isang pagsusuri sa paniniwalang relihiyoso |via=Project Gutenburg}} {{Navboxes|list={{Belief systems}} {{Epistemology}} {{Philosophical logic}} {{religion topics}} {{philosophy of religion}}}}{{Authority control}} [[Kategorya:Paniniwala]] [[Kategorya:Sikolohiya]] [[Kategorya:Katotohanan]] 9xszsvkgtu51yflnctrzlbm29z6nuyo 2215424 2215370 2026-07-09T08:57:35Z GinawaSaHapon 102500 2215424 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!--Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa-->{{About|kabuuang konsepto|pananaw sa relihiyon|Pananampalataya}}'''Paniniwalà''' ang subhetibong [[Ugali|pag-uugali]] ukol sa pagtiwala sa pagiging [[Katotohanan|totoo]] ng isang bagay o pananaw. Ito ang pananalig sa isang opinyon patungkol sa isang bagay, totoo man ito o hindi. Sa [[epistemolohiya]], ginagamit ang katagang ito upang tumukoy sa mga pag-uugali sa mundo na maaaring totoo o hindi. Para masabing naniniwala ang isang tao sa isang bagay, itinuturing niya ito bilang totoo. Halimbawa, sinasabing naniniwala siya sa pagiging bilog ng [[Daigdig]] kung sumasang-ayon siya sa [[Proposisyon|proposisyong]] "bilog ang mundo". Hindi nangangailangan ng [[pagkilatis]] upang maniwala sa isang bagay; halimbawa, konti lamang ang tao na pinag-iisipan talaga kung sisikat ba ang [[Araw (astronomiya)|Araw]] bukas nang umaga, dahil karamihan sa mga tao ay naniniwala na sisikat ang Araw bukas nang umaga. Hindi rin nangangailangan ang isang paniniwala na maranasan ng isang tao; halimbawa, masasabi pa rin ng isang tao na hindi nakaranas kailanman ng [[niyebe]] na puti ang niyebe dahil alam niyang puti ang niyebe batay sa mga nakaranas nito. Maraming mga [[Pilosopiya|pilosopo]] sa kasaysayan ang sumubok na ilarawan ang paniniwala, mula sa pagiging isang representasyon ng mga maaaring maging ang [[mundo]] ayon kay [[Jerry Fodor]], pagtanggap sa mga bagay bilang totoo ayon kay [[Roderick Chisholm]], isang paraan upang ipaliwanag ang mga gawain ng isang tao ayon naman kina [[Daniel Dennett]] at [[Donald Davidson]], o bilang mga estado ng [[pag-iisip]] upang magawa ang isang bagay ayon naman kay [[Hilary Putnam]]. May mga ilan din na nagmumungkahi na malakihang baguhin ang ibig sabihin ng paniniwala, kabilang na ang pananaw na [[Materyalismong eliminatibo|eliminatibismo]], argumentong nagsasabi na walang katumbas sa [[kalikasan]] ang katutubong konsepto ng paniniwala ayon kay [[Paul Churchland]], at mga pormal na [[Epistemolohiya|epistemologo]] na gustong palitan ang pandalawahang pananaw sa paniniwala (kung naniniwala ka sa isang bagay o hindi) ng isang mas malayang sistema ng antas ng tiwala (maaaring medyo naniniwala ka sa isang bagay, hindi buong buo). == Paglalarawan == Maraming mga paglalarawan sa mga pangunahing katangian ng paniniwala ang iminungkahi, ngunit walang kasunduan ang nabuo kung alin dito ang tama. Tradisyonal na nangungunang pananaw ang ''representasyonalismo'', ang pananaw na ang mga pag-uugali sa mga representasyon na karaniwang iniuugnay sa mga proposisyon ang mga pag-uugali sa isip na kumakatawan sa mga paniniwala. Ito ang bumubuo sa kaisipan ukol sa naturang pag-uugali. Salungat naman dito ang ''punsiyonalismo'', na nagtuturing sa mga paniniwala bilang mga punsiyon o gampanin sa pag-uugali. Ayon naman sa ''disposisyonalismo'', matutukoy ang mga paniniwala sa pag-uugali patungkol sa mga partikular na bagay. Madalas itong hinahanay sa ilalim ng punsiyonalismo dahil sa pagtuturing sa mga paniniwala bilang sanhi sa mga pag-uugali. Nakikilala naman sa modernong pilosopiya ang pananaw na ''interpretasyonismo'', na nagsasabing nakakaapekto o nakadepende ang paniniwala sa isang bagay sa interpretasyon ng iba ukol rito.<ref name="Schwitzgebel">{{cite web |last1=Schwitzgebel |first1=Eric |date=2019 |title=Belief |trans-title=Paniniwala |url=https://plato.stanford.edu/entries/belief/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115080001/https://plato.stanford.edu/entries/belief/ |archive-date=15 November 2019 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> === Representasyonalismo === Inilalarawan sa representasyonalismo ang mga paniniwala bilang mga [[representasyon ng kaisipan]]. Karaniwan itong itinuturing bilang mga bagay na may mga semantikal na katangian tulad ng pagkakaroon nito ng nilalaman, pagtutukoy sa iba, o pagiging totoo o hindi.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Pitt">{{cite web |last1=Pitt |first1=David |date=2020 |title=Mental Representation |trans-title=Representasyon ng Kaisipan |url=https://plato.stanford.edu/entries/mental-representation/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806134216/https://plato.stanford.edu/entries/mental-representation/ |archive-date=6 August 2019 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> Bumubuo ang mga paniniwala ng sarili nitong grupo ng mga representasyon sa kaisipan dahil hindi nito nangangailangan ng [[karanasan]] para kumatawan sa isang bagay, di kagaya ng [[persepsiyon]] o mga [[Alaala|alaalang]] malakabanata.<ref name="Borchert">{{cite book |last1=Borchert |first1=Donald |url=https://philpapers.org/rec/BORMEO |title=Macmillan Encyclopedia of Philosophy |date=2006 |publisher=Macmillan |edition=2 |language=en |trans-title=Ensiklopedya ng Pilosopiya ng Macmillan |chapter=Belief |trans-chapter=Paniniwala |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112065913/https://philpapers.org/rec/BORMEO |archive-date=12 January 2021 |url-status=live}}</ref> Dahil dito, itinuturing ang mga paniniwala bilang mga [[pag-uugali sa mga proposisyon]], na pawang walang karanasang kinakailangan. Bilang pag-uugali, malalarawan ang mga paniniwala batay sa nilalaman nito at modo.<ref name="Borchert" /> Nilalalaman ng [[pag-uugaling pangkaisipan]] ang pag-uugaling itinuon sa isang bagay, habang nakadirekta naman ang mga proposisyonal na pag-uugali sa mga [[proposisyon]].<ref name="Pitt" /> Naitatangi ang mga paniniwala mula sa ibang mga proposisyonal na pag-uugali tulad ng [[pagnanais]] sa paraan kung paano ito idinidirekta sa proposisyon. Sinusubukan ng mga paniniwala na kumakatawan sa nangyayari sa mundo, hindi subukan baguhin ito kagaya ng sa pagnanais.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Borchert" /> Halimbawa, kung naniniwala si Juan na magiging maaraw ngayon, may pag-uugaling pangkaisipan siya para sa proposisyong "Magiging maaraw ngayon" na magkukumpirma na tama ang proposisyong ito. Iba ito sa pagnanais ni Jose na maging maaraw ngayon, kahit na pareho sila ni Juan ng pag-uugali sa parehong proposisyon. Minsang inilalarawan ang mga paniniwala bilang nakapokus sa [[katotohanan]].<ref>{{cite web |last1=Fassio |first1=Davide |title=Aim of Belief |trans-title=Hangarin ng Paniniwala |url=https://iep.utm.edu/beli-aim/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211210202/https://iep.utm.edu/beli-aim/ |archive-date=11 February 2021 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Makikita ang pokus na ito sa tendensiya ng mga tao na [[Pagbabago ng isip|magbago ng isip]] kapag may mga bagong patunay na nagpapatunay na mali ang isang paniniwala. Sa ganitong pananaw, maaaring magbago ng isip si Juan pagkarinig niya na magiging masama ang panahon, ngunit hindi ganito ang kaso ni Jose.<ref name="Schwitzgebel" /> Maraming mga paraan para matukoy kung paano nabubuo ang mga representasyong ito sa kaisipan. Isa sa mga ito ang [[hinuhang wika ng kaisipan]], na nagsasabing parang [[wika]] ang estraktura ng mga representasyon sa kaisipan, na minsang tinatawag na {{Lang|en|mentalese}} sa [[wikang Ingles]].<ref>{{cite web |last1=Katz |first1=Matthew |title=Language of Thought Hypothesis |trans-title=Hinuhang WIka ng Kaisipan |url=https://iep.utm.edu/lot-hypo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228211147/https://iep.utm.edu/lot-hypo/ |archive-date=28 February 2021 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Kagaya ng mga regular na wika, nangangailangan ito ng mga simpleng elemento na pinagsasama-sama ayon sa mga tuntunin ng [[sintaksis]] para makabuo ng mas komplikadong mga elemento na gumaganap bilang mga mayhawak ng kahulugan. Sa pananaw na ito, masasabing nagtatabi ang kaisipan ng isang komplikadong elemento kapag may pinaniniwalaan ito. Hiwa-hiwalay bale ang mga paniniwala dahil pawang mga magkakaibang elemento ang mga ito sa isa't isa. Alternatibo sa ganitong pananaw ang tinatawag na ''mala-mapang pag-iisip'', na gumagamit ng metaporikal na mapa para ilarawan ang kalikasan ng mga paniniwala. Ayon sa pananaw na ito, hindi dapat isinasakodigo ang mga paniniwala bilang mga nagkakaibang pangungusap kundi bilang mapa ng impormasyon. Halimbawa, ang pagiging malayo ng isang lugar mula sa iba ay maaaring maipahayag bilang pangungusap sa isang wika gayundin bilang relasyon ng distansiya ng mga lugar sa isa't isa sa kaisipan.<ref name="Schwitzgebel" /> === Punsiyonalismo === Nagkakaiba ang punsiyonalismo sa representasyonalismo sa pagturing nito sa mga paniniwala bilang mga punsiyon o gampanin na ginagawa ng mga ito.<ref name="Levin">{{cite web |last1=Levin |first1=Janet |date=2018 |title=Functionalism |trans-title=Punsiyonalismo |url=https://plato.stanford.edu/entries/functionalism/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418140903/http://plato.stanford.edu/entries/functionalism/ |archive-date=18 April 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref><ref name="Polger">{{cite web |last1=Polger |first1=Thomas W. |title=Functionalism |trans-title=Punsiyonalismo |url=https://iep.utm.edu/functism/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190519120233/https://www.iep.utm.edu/functism/ |archive-date=19 May 2019 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Madalas itong isama sa ideya na puwedeng maipagtanto ang parehong paniniwala sa samu't saring paraan kaya hindi mahalaga kung paano ito napagtanto basta parehas itong gumanap bilang ang sanhi.<ref name="Schwitzgebel" /><ref>{{cite web |last1=Bickle |first1=John |date=2020 |title=Multiple Realizability |trans-title=Iba-ibang Pagtanto |url=https://plato.stanford.edu/entries/multiple-realizability/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316094454/https://plato.stanford.edu/entries/multiple-realizability/ |archive-date=16 March 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> Kumbaga, kagamitan sa pag-inom pa rin ang [[baso]] kahit na gawa ito sa [[plastik]] o [[bakal]]. Ganito tinitingnan ng mga punsiyonalista ang mga paniniwala sa isipan.<ref name="Levin" /><ref name="Polger" /> Kabilang sa mga gampanin na mahalaga sa mga paniniwala ang relasyon ng mga ito sa [[persepsiyon]] at [[gawain]]: madalas na nagmumula ang mga paniniwala sa persepsiyon, at dahilan ng mga gawain ang mga paniniwala. Halimbawa, dahil nakita ng isang tao na nakapula na ang [[ilaw-trapiko]] kaya may nabuo ang paniniwala niyang nakapula na ang ilaw-trapiko, kaya hininto niya ang kanyang [[sasakyan]]. Ipinagpapalagay ng mga punsiyonalista na paniniwala ang resulta ng persepsiyon na nagpapabago sa pag-uugali.<ref name="Schwitzgebel" /> Iniuugnay minsan bilang isang partikular na anyo ng punsiyonalismo ang pananaw na disposisyonalismo.<ref name="Schwitzgebel" /> Tinitingnan sa pananaw na ito ang mga paniniwala bilang mga dahilan ng pag-uugali o bilang mga [[disposisyon]] upang gumanap.<ref name="Quilty-Dunn">{{cite journal |last1=Quilty-Dunn |first1=Jake |last2=Mandelbaum |first2=Eric |date=1 September 2018 |title=Against dispositionalism: belief in cognitive science |trans-title=Kontra disposisyonalismo: paniniwala sa agham pangkaisipan |journal=Philosophical Studies |language=en |volume=175 |issue=9 |pages=2353–2372 |doi=10.1007/s11098-017-0962-x |issn=1573-0883 |doi-access=free}}</ref><ref name="Audi">{{cite book |last1=Audi |first1=Robert |url=https://philpapers.org/rec/AUDTCD-2 |title=The Cambridge Dictionary of Philosophy |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |chapter=Belief |access-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414132344/https://philpapers.org/rec/AUDTCD-2 |archive-date=14 April 2021 |url-status=live}}</ref> Halimbawa, iniuugnay ang pagkakaroon ng pagkain sa lamesa sa pagkumpirma sa iba na may pagkain sa lamesa kung tanungin at pumunta sa naturang lamesa para kumain kung nagugutom.<ref name="Borchert" /> Bagamat napagkakasunduan ng mga pilosopo na hinuhulma ng mga paniniwala ang pag-uugali, pinagtatalunan sa kasalukuyan kung maaari bang bigyang-kahulugan ang mga paniniwala batay lamang sa gampanin nito upang maganap ang isang partikular na pag-uugali.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Quilty-Dunn" /> === Interpretasyonismo === Ayon sa pananaw na interpretasyonismo, nakadepende ang mga paniniwala ng isang entidad sa interpretasyon ng iba sa naturang entidad.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Child1" details="kab. &quot;Interpretationism&quot; [Interpretasyonismo]" /> Ipinagpapalagay ng isa sa mga pangunahing pilosopo ng pananaw na ito na si [[Daniel Dennett]] na nilalapatan ng mga tao ang mga entidad ng kani-kanilang paniniwala para mahulaan ang pag-uugali nito. Malalarawan ang mga entidad na may simpleng pag-uugali gamit ang mga pisikal na batas o batay sa gampanin nito. Tinatawag ito ni Dennett bilang ang "pisikal na paninindigan" at "paninindigan sa disenyo". Naiiba ang mga ito sa tinatawag na [[intensiyonal na paninindigan]], na nilalapat sa mga entidad na may mas komplikadong pag-uugali sa pamamagitan ng paglalapat sa mga ito ng mga paniniwala at pagnanais.<ref>{{cite book |last1=Dennett |first1=Daniel |url=https://mitpress.mit.edu/books/intentional-stance |title=The Intentional Stance |date=1989 |publisher=The MIT Press |isbn=978-0-262-04093-8 |language=en |trans-title=Ang Intensiyonal na Paninindigan |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415044716/https://mitpress.mit.edu/books/intentional-stance |archive-date=15 April 2021 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dennett |first1=Daniel C. |date=1988 |title=Précis of ''The Intentional Stance'' |trans-title=Presi ng "Ang Intensiyonal na Paninindigan" |journal=Behavioral and Brain Sciences |language=en |volume=11 |issue=3 |pages=495–505 |citeseerx=10.1.1.1026.2283 |doi=10.1017/S0140525X00058611 |s2cid=145750868}}</ref> Halimbawa, maaaring mahulaan na susubukan mag-tres ng isang manlalaro ng [[basketbol]] sa mga huling sandali ng isang dikit na laro kung ilalapat ng ibang mga tao ang kanilang pagnanais na manalo ang koponan ng naturang manlalaro at ang paniniwala na ang galaw na ito ang magpapanalo sa kanila. Kumbaga, sumasang-ayon ang isang entidad sa isang paniniwala kung magagamit ang paniniwalang ito para mahulaan ang gagawin nito. Nakadepende sa interpretasyon ang pagkakaroon ng paniniwala dahil maaaring may iba pang kasinggandang paraan para sa mahulaan ang gagawin ng isang entidad.<ref name="Schwitzgebel" /> Sa madaling salita, hindi lamang tres ang posibleng magpanalo sa naturang larong yon; maaaring subukan ng manlalaro na ipasa ang bola sa isang kakamping mas malapit sa basket para subukang tumira ng dos. Bukod sa pananaw ni Dennett, isa ring kilalang anyo ng pananaw na ito ang nagmula kay [[Donald Davidson]],<ref name="Child1" details="kab. &quot;Interpretationism&quot; [Interpretasyonismo]" /> na gumamit ng isang [[palaisipang eksperimento]] na [[radikal na interpretasyon]], kung saan ang layunin ay bigyang-katuwiran ang pag-uugali at wika ng isang tao nang walang impormasyon patungkol sa wika nitong tao. Nasa mananalita ang pokus ng prosesong ito ng paglalapat ng paniniwala at pagnanais. Maaaring masabi na tunay ngang may ganitong paniniwala ang isang tao kung matagumpay na naipakita niya ito batay sa prinsipyo.<ref name="Schwitzgebel" /> Maaaring isama sa interpretasyonismo ang eliminatibismo at instrumentalismo. Ayon sa eliminatibismo, hindi totoo na may paniniwala. Sumasang-ayon sa pananaw na ito ang instrumentalismo, ngunit naniniwala pa rin ito sa kahalagahan ng paglalapat ng paniniwala.<ref name="Schwitzgebel" /> Kumbaga, magagamit pa rin ang mga paniniwala upang mahulaan ang gagawin ng isang entidad kahit na hindi ito totoo. Ipinagpapalagay na magagamit ang interpretasyonismo sa realidad: na naniniwala talaga ang mga entidad sa mga paniniwalang ito kaya nagiging sanhi ito ng mga pag-uugali.<ref name="Child1" details="kab. &quot;Causalism and Interpretationism: The Problem of Compatibility&quot; [Kasanhian at Interpretasyonismo: Ang Problema ng Kompatibilidad]" /> Gayunpaman, maaaring kailanganing tingnan ang interpretasyonismo bilang isang [[pamamaraan]] at hindi [[ontolohiya]] kung ganito nga ang kaso.<ref name="Child1" details="kab. &quot;Interpretationism&quot; [Interpretasyonismo]" /> == Sanggunian == <references responsive="1"></references> == Link sa labas == * {{cite SEP|url-id=belief|title=Belief|last=Schwitzgebel|first=Eric}} * {{IEP|url-id=aim-of-belief-aim|title=The Aim of Belief}} * {{Cite book |last=Russell |first=John |title=An analysis of religious belief |date=1877 |language=en |trans-title=Isang pagsusuri sa paniniwalang relihiyoso |via=Project Gutenburg}} {{Navboxes|list={{Belief systems}} {{Epistemology}} {{Philosophical logic}} {{religion topics}} {{philosophy of religion}}}}{{Authority control}} [[Kategorya:Paniniwala]] [[Kategorya:Sikolohiya]] [[Kategorya:Katotohanan]] tfejhdce16673zyrnws9za1odl4ajbn 0 76768 2215263 2215227 2026-07-08T14:15:23Z Jojit fb 38 /* Kahulugan */ 2215263 wikitext text/x-wiki {{About|katayuan ng pamahalaan ng walang awtoridad|ang pilosopiya laban sa awtoridad|Anarkismo}} Ang '''anarkiya''' o '''anarkya'''<ref name=JETE/> (from {{lang-el|αναρχία}} ''anarchía'', "walang namumuno") ay tumutukoy sa kahit alin sa sumusunod: * "Walang namumuno o nagpapatupad na kapangyarihan." <ref>[http://www.amazon.com/Decentralism-Where-Came-Where-Going/dp/1551642484/ref=sr_1_1?ie=UTF8&s=books&qid=1231229790&sr=8-1 ''Decentralism: Where It Came From--Where Is It Going?'']</ref> * "Kawalan ng sistema ng pamahalaan at batas<ref name=JETE>{{cite-JETE|Anarkiya, anarkya}}, pahina 50.</ref>; isang [[estado]] na walang batas hinggil sa pagkawala o pagiging walang gaanong saysay ng kataas-taasang kapangyarihan; kaguluhang pampolitika."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1552</ref> * "Isang estadong panlipunan na walang namamahalang tao o pangkat, ngunit may [[kalayaan]] ang bawat indibiduwal (na walang nasasangkot na kaguluhan)."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1850.</ref> * "Kawalan o walang kinikilalang kapangyarihan at kaayusan sa anumang binigay na kalagayan."<ref>"anarchy." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1667</ref> * Isang lipunan na malaya mula sa nagpupumilit na kapangyarihan ng kahit anumang layunin ng mga nagtataguyod ng [[politika]]l na [[pilosopiya]] ng [[anarkismo]] (anarkista). * Malaya mula sa pamumuno o kapangyarihan. Ang anarkiya ay isang anyo ng [[lipunan]] na walang mga namumuno. Bilang isang uri ng lipunang walang estado, karaniwan itong inihahambing sa estado, na isang organisasyong pampolitika na umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang permanenteng [[teritoryo]]. Higit pa sa kawalan ng [[pamahalaan]], maaari rin itong mas tiyak na tumukoy sa mga lipunang walang anumang anyo ng awtoridad o herarkiya. Bagama't positibo ang pagtingin dito ng mga anarkista, na pangunahing tagapagtaguyod ng anarkiya, negatibo naman ang pananaw dito ng mga tagapagtaguyod ng estatismo, na itinuturing ito bilang kalagayan ng kaguluhang panlipunan. Ang salitang "anarkiya" ay unang binigyang-kahulugan sa sinaunang [[pilosopiyang Griyego]], na umunawa rito bilang isang bulok o nasirang anyo ng tuwirang [[demokrasya]], kung saan ang nakararami ay naghahangad lamang ng kanilang sariling kapakanan. Ang paggamit na ito ng salita ay napasok sa [[wikang Latin]] noong [[Gitnang Panahon]], bago tuluyang pinaghiwalay ang mga konsepto ng anarkiya at demokrasya kasunod ng mga Rebolusyong Atlantiko. Noong [[Panahon ng Kaliwanagan]], sinimulang unawain ng mga [[Pilosopiya|pilosopo]] ang anarkiya batay sa konsepto ng "kalagayan ng kalikasan", isang palaisipang eksperimento na ginamit upang bigyang-katwiran ang iba't ibang anyo ng pamahalaang may herarkiya. Pagsapit ng huling bahagi ng ika-18 dantaon, nagsimulang ipagtanggol ng ilang pilosopo ang anarkiya, na kanilang itinuring na higit na kanais-nais na alternatibo sa umiiral na mga anyo ng paniniil. Ito ang naging saligan ng pag-unlad ng anarkismo, na nagsusulong ng paglikha ng isang lipunang may anarkiya sa pamamagitan ng [[desentralisasyon]] at [[pederalismo]]. == Kahulugan == Bilang isang konsepto, karaniwang binibigyang-kahulugan ang anarkiya batay sa kung ano ang wala rito.{{Sfn|Bell|2020|p=310}} Sa [[etimolohiya]], ang salitang ''anarkiya'' ay nagmula sa [[Wikang Griyego|Griyegong]] αναρχία (''anarchia''), kung saan ang unlaping "αν" (''an'') ay nangangahulugang "walang", at ang hulaping "αρχία" (''archia'') ay nagmula sa salitang nangangahulugang "pinuno" o "namumuno".{{Sfnm|1a1=Dupuis-Déri|1y=2010|1p=13|2a1=Marshall|2y=2008|2p=3}} Kaya, ang pinakapayak na kahulugan ng anarkiya ay ang kawalan ng mga namumuno,{{Sfnm|1a1=Chartier|1a2=Van Schoelandt|1y=2020|1p=1|2a1=Marshall|2y=2008|2pp=3, 19-20|3a1=McKay|3y=2018|3pp=118-119}} mga pinuno, o mga soberano. Bagama't ang anarkiya ay partikular na tumutukoy sa isang lipunang walang mga namumuno, maaari rin itong mas pangkalahatang tumukoy sa isang lipunang walang estado, o isang lipunang walang pamahalaan. Dahil dito, ang anarkiya ay karaniwang binibigyang-kahulugan bilang kabaligtaran ng estado, isang institusyong umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang tiyak na teritoryo. Mas tiyak namang inilarawan ng mga anarkistang tulad ni Errico Malatesta ang anarkiya bilang isang lipunang walang awtoridad, o herarkiya. Madalas ding ituring ang anarkiya na kasingkahulugan ng kaguluhan o kawalang-kaayusang panlipunan, na sumasalamin sa konsepto ng kalagayan ng kalikasan na inilalarawan ni [[Thomas Hobbes]]. Sa ganitong pakahulugan, ang anarkiya ay hindi lamang kawalan ng pamahalaan kundi pati na rin kawalan ng pamamahala. Ang pag-uugnay ng anarkiya sa kaguluhan ay karaniwang nakabatay sa palagay na kung walang pamahalaan, wala ring umiiral na paraan ng pamamahala, kaya't ang kaguluhan ang hindi maiiwasang bunga ng anarkiya. Inilarawan naman ng [[Sosyologo|sosyologong]] si Francis Dupuis-Déri ang kaguluhan bilang isang "bulok na anyo ng anarkiya", kung saan nawawala hindi lamang ang mga namumuno kundi maging ang anumang uri ng organisasyong pampolitika. Ipinagkaiba niya ang "pamamahala ng lahat" sa ilalim ng anarkiya—na para sa kaniya ay isinasakatuparan sa pamamagitan ng pagkakasundo at sariling pamamahala—sa "pamamahala ng wala" sa ilalim ng kaguluhan. Mula pa noong unang mabuo ang konsepto nito, ginagamit na ang salitang anarkiya sa kapuwa positibo at negatibong diwa: bilang paglalarawan sa isang malayang lipunang walang pamimilit, o bilang paglalarawan sa isang kalagayan ng kaguluhan. == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{cite book|last1=Bell|first1=Tom W.|chapter=The Forecast for Anarchy|year=2020|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=309–324 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255-22|s2cid=228898569 |language=en}} * {{cite book|last=Dupuis-Déri|first=Francis|year=2010|chapter=Anarchy in Political Philosophy|title=New Perspectives on Anarchism|editor-last1=Jun|editor-first1=Nathan J.|editor-last2=Wahl|editor-first2=Shane|publisher=Rowman & Littlefield|lccn=2009015304|isbn=978-0-7391-3240-1|pages=9–24|language=en}} * {{cite book|first=Peter H.|last = Marshall|title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism|year=2008|orig-year=1992|location=[[London]]|publisher=Harper Perennial|language=en|isbn=978-0-00-686245-1|oclc=218212571}} [[Kategorya:Mga uri ng pamahalaan]] f8b2semzby7p691a8z8o2p5bdwq4mbg 2215264 2215263 2026-07-08T14:15:53Z Jojit fb 38 /* Kahulugan */ 2215264 wikitext text/x-wiki {{About|katayuan ng pamahalaan ng walang awtoridad|ang pilosopiya laban sa awtoridad|Anarkismo}} Ang '''anarkiya''' o '''anarkya'''<ref name=JETE/> (from {{lang-el|αναρχία}} ''anarchía'', "walang namumuno") ay tumutukoy sa kahit alin sa sumusunod: * "Walang namumuno o nagpapatupad na kapangyarihan." <ref>[http://www.amazon.com/Decentralism-Where-Came-Where-Going/dp/1551642484/ref=sr_1_1?ie=UTF8&s=books&qid=1231229790&sr=8-1 ''Decentralism: Where It Came From--Where Is It Going?'']</ref> * "Kawalan ng sistema ng pamahalaan at batas<ref name=JETE>{{cite-JETE|Anarkiya, anarkya}}, pahina 50.</ref>; isang [[estado]] na walang batas hinggil sa pagkawala o pagiging walang gaanong saysay ng kataas-taasang kapangyarihan; kaguluhang pampolitika."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1552</ref> * "Isang estadong panlipunan na walang namamahalang tao o pangkat, ngunit may [[kalayaan]] ang bawat indibiduwal (na walang nasasangkot na kaguluhan)."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1850.</ref> * "Kawalan o walang kinikilalang kapangyarihan at kaayusan sa anumang binigay na kalagayan."<ref>"anarchy." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1667</ref> * Isang lipunan na malaya mula sa nagpupumilit na kapangyarihan ng kahit anumang layunin ng mga nagtataguyod ng [[politika]]l na [[pilosopiya]] ng [[anarkismo]] (anarkista). * Malaya mula sa pamumuno o kapangyarihan. Ang anarkiya ay isang anyo ng [[lipunan]] na walang mga namumuno. Bilang isang uri ng lipunang walang estado, karaniwan itong inihahambing sa estado, na isang organisasyong pampolitika na umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang permanenteng [[teritoryo]]. Higit pa sa kawalan ng [[pamahalaan]], maaari rin itong mas tiyak na tumukoy sa mga lipunang walang anumang anyo ng awtoridad o herarkiya. Bagama't positibo ang pagtingin dito ng mga anarkista, na pangunahing tagapagtaguyod ng anarkiya, negatibo naman ang pananaw dito ng mga tagapagtaguyod ng estatismo, na itinuturing ito bilang kalagayan ng kaguluhang panlipunan. Ang salitang "anarkiya" ay unang binigyang-kahulugan sa sinaunang [[pilosopiyang Griyego]], na umunawa rito bilang isang bulok o nasirang anyo ng tuwirang [[demokrasya]], kung saan ang nakararami ay naghahangad lamang ng kanilang sariling kapakanan. Ang paggamit na ito ng salita ay napasok sa [[wikang Latin]] noong [[Gitnang Panahon]], bago tuluyang pinaghiwalay ang mga konsepto ng anarkiya at demokrasya kasunod ng mga Rebolusyong Atlantiko. Noong [[Panahon ng Kaliwanagan]], sinimulang unawain ng mga [[Pilosopiya|pilosopo]] ang anarkiya batay sa konsepto ng "kalagayan ng kalikasan", isang palaisipang eksperimento na ginamit upang bigyang-katwiran ang iba't ibang anyo ng pamahalaang may herarkiya. Pagsapit ng huling bahagi ng ika-18 dantaon, nagsimulang ipagtanggol ng ilang pilosopo ang anarkiya, na kanilang itinuring na higit na kanais-nais na alternatibo sa umiiral na mga anyo ng paniniil. Ito ang naging saligan ng pag-unlad ng anarkismo, na nagsusulong ng paglikha ng isang lipunang may anarkiya sa pamamagitan ng [[desentralisasyon]] at [[pederalismo]]. == Kahulugan == Bilang isang konsepto, karaniwang binibigyang-kahulugan ang anarkiya batay sa kung ano ang wala rito.{{Sfn|Bell|2020|p=310}} Sa [[etimolohiya]], ang salitang ''anarkiya'' ay nagmula sa [[Wikang Griyego|Griyegong]] αναρχία (''anarchia''), kung saan ang unlaping "αν" (''an'') ay nangangahulugang "walang", at ang hulaping "αρχία" (''archia'') ay nagmula sa salitang nangangahulugang "pinuno" o "namumuno".{{Sfnm|1a1=Dupuis-Déri|1y=2010|1p=13|2a1=Marshall|2y=2008|2p=3}} Kaya, ang pinakapayak na kahulugan ng anarkiya ay ang kawalan ng mga namumuno,{{Sfnm|1a1=Chartier|1a2=Van Schoelandt|1y=2020|1p=1|2a1=Marshall|2y=2008|2pp=3, 19-20|3a1=McKay|3y=2018|3pp=118-119}} mga pinuno,{{Sfnm|1a1=Dupuis-Déri|1y=2010|1p=13|2a1=Marshall|2y=2008|2p=3}} o mga soberano.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=2008|1pp=19-20|2a1=McKay|2y=2018|2pp=118-119}} Bagama't ang anarkiya ay partikular na tumutukoy sa isang lipunang walang mga namumuno, maaari rin itong mas pangkalahatang tumukoy sa isang lipunang walang estado, o isang lipunang walang pamahalaan. Dahil dito, ang anarkiya ay karaniwang binibigyang-kahulugan bilang kabaligtaran ng estado, isang institusyong umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang tiyak na teritoryo. Mas tiyak namang inilarawan ng mga anarkistang tulad ni Errico Malatesta ang anarkiya bilang isang lipunang walang awtoridad, o herarkiya. Madalas ding ituring ang anarkiya na kasingkahulugan ng kaguluhan o kawalang-kaayusang panlipunan, na sumasalamin sa konsepto ng kalagayan ng kalikasan na inilalarawan ni [[Thomas Hobbes]]. Sa ganitong pakahulugan, ang anarkiya ay hindi lamang kawalan ng pamahalaan kundi pati na rin kawalan ng pamamahala. Ang pag-uugnay ng anarkiya sa kaguluhan ay karaniwang nakabatay sa palagay na kung walang pamahalaan, wala ring umiiral na paraan ng pamamahala, kaya't ang kaguluhan ang hindi maiiwasang bunga ng anarkiya. Inilarawan naman ng [[Sosyologo|sosyologong]] si Francis Dupuis-Déri ang kaguluhan bilang isang "bulok na anyo ng anarkiya", kung saan nawawala hindi lamang ang mga namumuno kundi maging ang anumang uri ng organisasyong pampolitika. Ipinagkaiba niya ang "pamamahala ng lahat" sa ilalim ng anarkiya—na para sa kaniya ay isinasakatuparan sa pamamagitan ng pagkakasundo at sariling pamamahala—sa "pamamahala ng wala" sa ilalim ng kaguluhan. Mula pa noong unang mabuo ang konsepto nito, ginagamit na ang salitang anarkiya sa kapuwa positibo at negatibong diwa: bilang paglalarawan sa isang malayang lipunang walang pamimilit, o bilang paglalarawan sa isang kalagayan ng kaguluhan. == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{cite book|last1=Bell|first1=Tom W.|chapter=The Forecast for Anarchy|year=2020|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=309–324 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255-22|s2cid=228898569 |language=en}} * {{cite book|last=Dupuis-Déri|first=Francis|year=2010|chapter=Anarchy in Political Philosophy|title=New Perspectives on Anarchism|editor-last1=Jun|editor-first1=Nathan J.|editor-last2=Wahl|editor-first2=Shane|publisher=Rowman & Littlefield|lccn=2009015304|isbn=978-0-7391-3240-1|pages=9–24|language=en}} * {{cite book|first=Peter H.|last = Marshall|title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism|year=2008|orig-year=1992|location=[[London]]|publisher=Harper Perennial|language=en|isbn=978-0-00-686245-1|oclc=218212571}} [[Kategorya:Mga uri ng pamahalaan]] ers8cdcsvfflkbjic0wwlj5em0iw2m8 2215265 2215264 2026-07-08T14:17:52Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215265 wikitext text/x-wiki {{About|katayuan ng pamahalaan ng walang awtoridad|ang pilosopiya laban sa awtoridad|Anarkismo}} Ang '''anarkiya''' o '''anarkya'''<ref name=JETE/> (from {{lang-el|αναρχία}} ''anarchía'', "walang namumuno") ay tumutukoy sa kahit alin sa sumusunod: * "Walang namumuno o nagpapatupad na kapangyarihan." <ref>[http://www.amazon.com/Decentralism-Where-Came-Where-Going/dp/1551642484/ref=sr_1_1?ie=UTF8&s=books&qid=1231229790&sr=8-1 ''Decentralism: Where It Came From--Where Is It Going?'']</ref> * "Kawalan ng sistema ng pamahalaan at batas<ref name=JETE>{{cite-JETE|Anarkiya, anarkya}}, pahina 50.</ref>; isang [[estado]] na walang batas hinggil sa pagkawala o pagiging walang gaanong saysay ng kataas-taasang kapangyarihan; kaguluhang pampolitika."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1552</ref> * "Isang estadong panlipunan na walang namamahalang tao o pangkat, ngunit may [[kalayaan]] ang bawat indibiduwal (na walang nasasangkot na kaguluhan)."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1850.</ref> * "Kawalan o walang kinikilalang kapangyarihan at kaayusan sa anumang binigay na kalagayan."<ref>"anarchy." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1667</ref> * Isang lipunan na malaya mula sa nagpupumilit na kapangyarihan ng kahit anumang layunin ng mga nagtataguyod ng [[politika]]l na [[pilosopiya]] ng [[anarkismo]] (anarkista). * Malaya mula sa pamumuno o kapangyarihan. Ang anarkiya ay isang anyo ng [[lipunan]] na walang mga namumuno. Bilang isang uri ng lipunang walang estado, karaniwan itong inihahambing sa estado, na isang organisasyong pampolitika na umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang permanenteng [[teritoryo]]. Higit pa sa kawalan ng [[pamahalaan]], maaari rin itong mas tiyak na tumukoy sa mga lipunang walang anumang anyo ng awtoridad o herarkiya. Bagama't positibo ang pagtingin dito ng mga anarkista, na pangunahing tagapagtaguyod ng anarkiya, negatibo naman ang pananaw dito ng mga tagapagtaguyod ng estatismo, na itinuturing ito bilang kalagayan ng kaguluhang panlipunan. Ang salitang "anarkiya" ay unang binigyang-kahulugan sa sinaunang [[pilosopiyang Griyego]], na umunawa rito bilang isang bulok o nasirang anyo ng tuwirang [[demokrasya]], kung saan ang nakararami ay naghahangad lamang ng kanilang sariling kapakanan. Ang paggamit na ito ng salita ay napasok sa [[wikang Latin]] noong [[Gitnang Panahon]], bago tuluyang pinaghiwalay ang mga konsepto ng anarkiya at demokrasya kasunod ng mga Rebolusyong Atlantiko. Noong [[Panahon ng Kaliwanagan]], sinimulang unawain ng mga [[Pilosopiya|pilosopo]] ang anarkiya batay sa konsepto ng "kalagayan ng kalikasan", isang palaisipang eksperimento na ginamit upang bigyang-katwiran ang iba't ibang anyo ng pamahalaang may herarkiya. Pagsapit ng huling bahagi ng ika-18 dantaon, nagsimulang ipagtanggol ng ilang pilosopo ang anarkiya, na kanilang itinuring na higit na kanais-nais na alternatibo sa umiiral na mga anyo ng paniniil. Ito ang naging saligan ng pag-unlad ng anarkismo, na nagsusulong ng paglikha ng isang lipunang may anarkiya sa pamamagitan ng [[desentralisasyon]] at [[pederalismo]]. == Kahulugan == Bilang isang konsepto, karaniwang binibigyang-kahulugan ang anarkiya batay sa kung ano ang wala rito.{{Sfn|Bell|2020|p=310}} Sa [[etimolohiya]], ang salitang ''anarkiya'' ay nagmula sa [[Wikang Griyego|Griyegong]] αναρχία (''anarchia''), kung saan ang unlaping "αν" (''an'') ay nangangahulugang "walang", at ang hulaping "αρχία" (''archia'') ay nagmula sa salitang nangangahulugang "pinuno" o "namumuno".{{Sfnm|1a1=Dupuis-Déri|1y=2010|1p=13|2a1=Marshall|2y=2008|2p=3}} Kaya, ang pinakapayak na kahulugan ng anarkiya ay ang kawalan ng mga namumuno,{{Sfnm|1a1=Chartier|1a2=Van Schoelandt|1y=2020|1p=1|2a1=Marshall|2y=2008|2pp=3, 19-20|3a1=McKay|3y=2018|3pp=118-119}} mga pinuno,{{Sfnm|1a1=Dupuis-Déri|1y=2010|1p=13|2a1=Marshall|2y=2008|2p=3}} o mga soberano.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=2008|1pp=19-20|2a1=McKay|2y=2018|2pp=118-119}} Bagama't ang anarkiya ay partikular na tumutukoy sa isang lipunang walang mga namumuno, maaari rin itong mas pangkalahatang tumukoy sa isang lipunang walang estado, o isang lipunang walang pamahalaan. Dahil dito, ang anarkiya ay karaniwang binibigyang-kahulugan bilang kabaligtaran ng estado, isang institusyong umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang tiyak na teritoryo. Mas tiyak namang inilarawan ng mga anarkistang tulad ni Errico Malatesta ang anarkiya bilang isang lipunang walang awtoridad, o herarkiya. Madalas ding ituring ang anarkiya na kasingkahulugan ng kaguluhan o kawalang-kaayusang panlipunan, na sumasalamin sa konsepto ng kalagayan ng kalikasan na inilalarawan ni [[Thomas Hobbes]]. Sa ganitong pakahulugan, ang anarkiya ay hindi lamang kawalan ng pamahalaan kundi pati na rin kawalan ng pamamahala. Ang pag-uugnay ng anarkiya sa kaguluhan ay karaniwang nakabatay sa palagay na kung walang pamahalaan, wala ring umiiral na paraan ng pamamahala, kaya't ang kaguluhan ang hindi maiiwasang bunga ng anarkiya. Inilarawan naman ng [[Sosyologo|sosyologong]] si Francis Dupuis-Déri ang kaguluhan bilang isang "bulok na anyo ng anarkiya", kung saan nawawala hindi lamang ang mga namumuno kundi maging ang anumang uri ng organisasyong pampolitika. Ipinagkaiba niya ang "pamamahala ng lahat" sa ilalim ng anarkiya—na para sa kaniya ay isinasakatuparan sa pamamagitan ng pagkakasundo at sariling pamamahala—sa "pamamahala ng wala" sa ilalim ng kaguluhan. Mula pa noong unang mabuo ang konsepto nito, ginagamit na ang salitang anarkiya sa kapuwa positibo at negatibong diwa: bilang paglalarawan sa isang malayang lipunang walang pamimilit, o bilang paglalarawan sa isang kalagayan ng kaguluhan. == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{cite book|last1=Bell|first1=Tom W.|chapter=The Forecast for Anarchy|year=2020|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=309–324 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255-22|s2cid=228898569 |language=en}} * {{cite book|last=Dupuis-Déri|first=Francis|year=2010|chapter=Anarchy in Political Philosophy|title=New Perspectives on Anarchism|editor-last1=Jun|editor-first1=Nathan J.|editor-last2=Wahl|editor-first2=Shane|publisher=Rowman & Littlefield|lccn=2009015304|isbn=978-0-7391-3240-1|pages=9–24|language=en}} * {{cite book|first=Peter H.|last = Marshall|title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism|year=2008|orig-year=1992|location=[[London]]|publisher=Harper Perennial|language=en|isbn=978-0-00-686245-1|oclc=218212571}} * {{cite book|last1=Chartier|first1=Gary|last2=Van Schoelandt|first2=Chad|chapter=Introduction|year=2020|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=1–12 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|language=en|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255|s2cid=228898569 }} [[Kategorya:Mga uri ng pamahalaan]] n0pe48qmgo8xqulshyz52wqdvlb8sbi 2215266 2215265 2026-07-08T14:18:26Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215266 wikitext text/x-wiki {{About|katayuan ng pamahalaan ng walang awtoridad|ang pilosopiya laban sa awtoridad|Anarkismo}} Ang '''anarkiya''' o '''anarkya'''<ref name=JETE/> (from {{lang-el|αναρχία}} ''anarchía'', "walang namumuno") ay tumutukoy sa kahit alin sa sumusunod: * "Walang namumuno o nagpapatupad na kapangyarihan." <ref>[http://www.amazon.com/Decentralism-Where-Came-Where-Going/dp/1551642484/ref=sr_1_1?ie=UTF8&s=books&qid=1231229790&sr=8-1 ''Decentralism: Where It Came From--Where Is It Going?'']</ref> * "Kawalan ng sistema ng pamahalaan at batas<ref name=JETE>{{cite-JETE|Anarkiya, anarkya}}, pahina 50.</ref>; isang [[estado]] na walang batas hinggil sa pagkawala o pagiging walang gaanong saysay ng kataas-taasang kapangyarihan; kaguluhang pampolitika."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1552</ref> * "Isang estadong panlipunan na walang namamahalang tao o pangkat, ngunit may [[kalayaan]] ang bawat indibiduwal (na walang nasasangkot na kaguluhan)."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1850.</ref> * "Kawalan o walang kinikilalang kapangyarihan at kaayusan sa anumang binigay na kalagayan."<ref>"anarchy." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1667</ref> * Isang lipunan na malaya mula sa nagpupumilit na kapangyarihan ng kahit anumang layunin ng mga nagtataguyod ng [[politika]]l na [[pilosopiya]] ng [[anarkismo]] (anarkista). * Malaya mula sa pamumuno o kapangyarihan. Ang anarkiya ay isang anyo ng [[lipunan]] na walang mga namumuno. Bilang isang uri ng lipunang walang estado, karaniwan itong inihahambing sa estado, na isang organisasyong pampolitika na umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang permanenteng [[teritoryo]]. Higit pa sa kawalan ng [[pamahalaan]], maaari rin itong mas tiyak na tumukoy sa mga lipunang walang anumang anyo ng awtoridad o herarkiya. Bagama't positibo ang pagtingin dito ng mga anarkista, na pangunahing tagapagtaguyod ng anarkiya, negatibo naman ang pananaw dito ng mga tagapagtaguyod ng estatismo, na itinuturing ito bilang kalagayan ng kaguluhang panlipunan. Ang salitang "anarkiya" ay unang binigyang-kahulugan sa sinaunang [[pilosopiyang Griyego]], na umunawa rito bilang isang bulok o nasirang anyo ng tuwirang [[demokrasya]], kung saan ang nakararami ay naghahangad lamang ng kanilang sariling kapakanan. Ang paggamit na ito ng salita ay napasok sa [[wikang Latin]] noong [[Gitnang Panahon]], bago tuluyang pinaghiwalay ang mga konsepto ng anarkiya at demokrasya kasunod ng mga Rebolusyong Atlantiko. Noong [[Panahon ng Kaliwanagan]], sinimulang unawain ng mga [[Pilosopiya|pilosopo]] ang anarkiya batay sa konsepto ng "kalagayan ng kalikasan", isang palaisipang eksperimento na ginamit upang bigyang-katwiran ang iba't ibang anyo ng pamahalaang may herarkiya. Pagsapit ng huling bahagi ng ika-18 dantaon, nagsimulang ipagtanggol ng ilang pilosopo ang anarkiya, na kanilang itinuring na higit na kanais-nais na alternatibo sa umiiral na mga anyo ng paniniil. Ito ang naging saligan ng pag-unlad ng anarkismo, na nagsusulong ng paglikha ng isang lipunang may anarkiya sa pamamagitan ng [[desentralisasyon]] at [[pederalismo]]. == Kahulugan == Bilang isang konsepto, karaniwang binibigyang-kahulugan ang anarkiya batay sa kung ano ang wala rito.{{Sfn|Bell|2020|p=310}} Sa [[etimolohiya]], ang salitang ''anarkiya'' ay nagmula sa [[Wikang Griyego|Griyegong]] αναρχία (''anarchia''), kung saan ang unlaping "αν" (''an'') ay nangangahulugang "walang", at ang hulaping "αρχία" (''archia'') ay nagmula sa salitang nangangahulugang "pinuno" o "namumuno".{{Sfnm|1a1=Dupuis-Déri|1y=2010|1p=13|2a1=Marshall|2y=2008|2p=3}} Kaya, ang pinakapayak na kahulugan ng anarkiya ay ang kawalan ng mga namumuno,{{Sfnm|1a1=Chartier|1a2=Van Schoelandt|1y=2020|1p=1|2a1=Marshall|2y=2008|2pp=3, 19-20|3a1=McKay|3y=2018|3pp=118-119}} mga pinuno,{{Sfnm|1a1=Dupuis-Déri|1y=2010|1p=13|2a1=Marshall|2y=2008|2p=3}} o mga soberano.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=2008|1pp=19-20|2a1=McKay|2y=2018|2pp=118-119}} Bagama't ang anarkiya ay partikular na tumutukoy sa isang lipunang walang mga namumuno, maaari rin itong mas pangkalahatang tumukoy sa isang lipunang walang estado, o isang lipunang walang pamahalaan. Dahil dito, ang anarkiya ay karaniwang binibigyang-kahulugan bilang kabaligtaran ng estado, isang institusyong umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang tiyak na teritoryo. Mas tiyak namang inilarawan ng mga anarkistang tulad ni Errico Malatesta ang anarkiya bilang isang lipunang walang awtoridad, o herarkiya. Madalas ding ituring ang anarkiya na kasingkahulugan ng kaguluhan o kawalang-kaayusang panlipunan, na sumasalamin sa konsepto ng kalagayan ng kalikasan na inilalarawan ni [[Thomas Hobbes]]. Sa ganitong pakahulugan, ang anarkiya ay hindi lamang kawalan ng pamahalaan kundi pati na rin kawalan ng pamamahala. Ang pag-uugnay ng anarkiya sa kaguluhan ay karaniwang nakabatay sa palagay na kung walang pamahalaan, wala ring umiiral na paraan ng pamamahala, kaya't ang kaguluhan ang hindi maiiwasang bunga ng anarkiya. Inilarawan naman ng [[Sosyologo|sosyologong]] si Francis Dupuis-Déri ang kaguluhan bilang isang "bulok na anyo ng anarkiya", kung saan nawawala hindi lamang ang mga namumuno kundi maging ang anumang uri ng organisasyong pampolitika. Ipinagkaiba niya ang "pamamahala ng lahat" sa ilalim ng anarkiya—na para sa kaniya ay isinasakatuparan sa pamamagitan ng pagkakasundo at sariling pamamahala—sa "pamamahala ng wala" sa ilalim ng kaguluhan. Mula pa noong unang mabuo ang konsepto nito, ginagamit na ang salitang anarkiya sa kapuwa positibo at negatibong diwa: bilang paglalarawan sa isang malayang lipunang walang pamimilit, o bilang paglalarawan sa isang kalagayan ng kaguluhan. == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{cite book|last1=Bell|first1=Tom W.|chapter=The Forecast for Anarchy|year=2020|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=309–324 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255-22|s2cid=228898569 |language=en}} * {{cite book|last=Dupuis-Déri|first=Francis|year=2010|chapter=Anarchy in Political Philosophy|title=New Perspectives on Anarchism|editor-last1=Jun|editor-first1=Nathan J.|editor-last2=Wahl|editor-first2=Shane|publisher=Rowman & Littlefield|lccn=2009015304|isbn=978-0-7391-3240-1|pages=9–24|language=en}} * {{cite book|first=Peter H.|last = Marshall|title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism|year=2008|orig-year=1992|location=[[London]]|publisher=Harper Perennial|language=en|isbn=978-0-00-686245-1|oclc=218212571}} * {{cite book|last1=Chartier|first1=Gary|last2=Van Schoelandt|first2=Chad|chapter=Introduction|year=2020|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=1–12 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|language=en|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255|s2cid=228898569 }} * {{cite book|last=McKay|first=Iain |chapter=Organisation |editor-last1=Franks |editor-first1=Benjamin |editor-last2=Jun |editor-first2=Nathan |editor-last3=Williams |editor-first3=Leonard |year=2018 |title=Anarchism: A Conceptual Approach |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1-138-92565-6 |lccn=2017044519 |pages=115–128}} [[Kategorya:Mga uri ng pamahalaan]] 5yalyl7itsxk4q2lg9jyy7kdjoqeaqx 2215267 2215266 2026-07-08T14:18:50Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215267 wikitext text/x-wiki {{About|katayuan ng pamahalaan ng walang awtoridad|ang pilosopiya laban sa awtoridad|Anarkismo}} Ang '''anarkiya''' o '''anarkya'''<ref name=JETE/> (from {{lang-el|αναρχία}} ''anarchía'', "walang namumuno") ay tumutukoy sa kahit alin sa sumusunod: * "Walang namumuno o nagpapatupad na kapangyarihan." <ref>[http://www.amazon.com/Decentralism-Where-Came-Where-Going/dp/1551642484/ref=sr_1_1?ie=UTF8&s=books&qid=1231229790&sr=8-1 ''Decentralism: Where It Came From--Where Is It Going?'']</ref> * "Kawalan ng sistema ng pamahalaan at batas<ref name=JETE>{{cite-JETE|Anarkiya, anarkya}}, pahina 50.</ref>; isang [[estado]] na walang batas hinggil sa pagkawala o pagiging walang gaanong saysay ng kataas-taasang kapangyarihan; kaguluhang pampolitika."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1552</ref> * "Isang estadong panlipunan na walang namamahalang tao o pangkat, ngunit may [[kalayaan]] ang bawat indibiduwal (na walang nasasangkot na kaguluhan)."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1850.</ref> * "Kawalan o walang kinikilalang kapangyarihan at kaayusan sa anumang binigay na kalagayan."<ref>"anarchy." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1667</ref> * Isang lipunan na malaya mula sa nagpupumilit na kapangyarihan ng kahit anumang layunin ng mga nagtataguyod ng [[politika]]l na [[pilosopiya]] ng [[anarkismo]] (anarkista). * Malaya mula sa pamumuno o kapangyarihan. Ang anarkiya ay isang anyo ng [[lipunan]] na walang mga namumuno. Bilang isang uri ng lipunang walang estado, karaniwan itong inihahambing sa estado, na isang organisasyong pampolitika na umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang permanenteng [[teritoryo]]. Higit pa sa kawalan ng [[pamahalaan]], maaari rin itong mas tiyak na tumukoy sa mga lipunang walang anumang anyo ng awtoridad o herarkiya. Bagama't positibo ang pagtingin dito ng mga anarkista, na pangunahing tagapagtaguyod ng anarkiya, negatibo naman ang pananaw dito ng mga tagapagtaguyod ng estatismo, na itinuturing ito bilang kalagayan ng kaguluhang panlipunan. Ang salitang "anarkiya" ay unang binigyang-kahulugan sa sinaunang [[pilosopiyang Griyego]], na umunawa rito bilang isang bulok o nasirang anyo ng tuwirang [[demokrasya]], kung saan ang nakararami ay naghahangad lamang ng kanilang sariling kapakanan. Ang paggamit na ito ng salita ay napasok sa [[wikang Latin]] noong [[Gitnang Panahon]], bago tuluyang pinaghiwalay ang mga konsepto ng anarkiya at demokrasya kasunod ng mga Rebolusyong Atlantiko. Noong [[Panahon ng Kaliwanagan]], sinimulang unawain ng mga [[Pilosopiya|pilosopo]] ang anarkiya batay sa konsepto ng "kalagayan ng kalikasan", isang palaisipang eksperimento na ginamit upang bigyang-katwiran ang iba't ibang anyo ng pamahalaang may herarkiya. Pagsapit ng huling bahagi ng ika-18 dantaon, nagsimulang ipagtanggol ng ilang pilosopo ang anarkiya, na kanilang itinuring na higit na kanais-nais na alternatibo sa umiiral na mga anyo ng paniniil. Ito ang naging saligan ng pag-unlad ng anarkismo, na nagsusulong ng paglikha ng isang lipunang may anarkiya sa pamamagitan ng [[desentralisasyon]] at [[pederalismo]]. == Kahulugan == Bilang isang konsepto, karaniwang binibigyang-kahulugan ang anarkiya batay sa kung ano ang wala rito.{{Sfn|Bell|2020|p=310}} Sa [[etimolohiya]], ang salitang ''anarkiya'' ay nagmula sa [[Wikang Griyego|Griyegong]] αναρχία (''anarchia''), kung saan ang unlaping "αν" (''an'') ay nangangahulugang "walang", at ang hulaping "αρχία" (''archia'') ay nagmula sa salitang nangangahulugang "pinuno" o "namumuno".{{Sfnm|1a1=Dupuis-Déri|1y=2010|1p=13|2a1=Marshall|2y=2008|2p=3}} Kaya, ang pinakapayak na kahulugan ng anarkiya ay ang kawalan ng mga namumuno,{{Sfnm|1a1=Chartier|1a2=Van Schoelandt|1y=2020|1p=1|2a1=Marshall|2y=2008|2pp=3, 19-20|3a1=McKay|3y=2018|3pp=118-119}} mga pinuno,{{Sfnm|1a1=Dupuis-Déri|1y=2010|1p=13|2a1=Marshall|2y=2008|2p=3}} o mga soberano.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=2008|1pp=19-20|2a1=McKay|2y=2018|2pp=118-119}} Bagama't ang anarkiya ay partikular na tumutukoy sa isang lipunang walang mga namumuno, maaari rin itong mas pangkalahatang tumukoy sa isang lipunang walang estado, o isang lipunang walang pamahalaan. Dahil dito, ang anarkiya ay karaniwang binibigyang-kahulugan bilang kabaligtaran ng estado, isang institusyong umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang tiyak na teritoryo. Mas tiyak namang inilarawan ng mga anarkistang tulad ni Errico Malatesta ang anarkiya bilang isang lipunang walang awtoridad, o herarkiya. Madalas ding ituring ang anarkiya na kasingkahulugan ng kaguluhan o kawalang-kaayusang panlipunan, na sumasalamin sa konsepto ng kalagayan ng kalikasan na inilalarawan ni [[Thomas Hobbes]]. Sa ganitong pakahulugan, ang anarkiya ay hindi lamang kawalan ng pamahalaan kundi pati na rin kawalan ng pamamahala. Ang pag-uugnay ng anarkiya sa kaguluhan ay karaniwang nakabatay sa palagay na kung walang pamahalaan, wala ring umiiral na paraan ng pamamahala, kaya't ang kaguluhan ang hindi maiiwasang bunga ng anarkiya. Inilarawan naman ng [[Sosyologo|sosyologong]] si Francis Dupuis-Déri ang kaguluhan bilang isang "bulok na anyo ng anarkiya", kung saan nawawala hindi lamang ang mga namumuno kundi maging ang anumang uri ng organisasyong pampolitika. Ipinagkaiba niya ang "pamamahala ng lahat" sa ilalim ng anarkiya—na para sa kaniya ay isinasakatuparan sa pamamagitan ng pagkakasundo at sariling pamamahala—sa "pamamahala ng wala" sa ilalim ng kaguluhan. Mula pa noong unang mabuo ang konsepto nito, ginagamit na ang salitang anarkiya sa kapuwa positibo at negatibong diwa: bilang paglalarawan sa isang malayang lipunang walang pamimilit, o bilang paglalarawan sa isang kalagayan ng kaguluhan. == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{cite book|last1=Bell|first1=Tom W.|chapter=The Forecast for Anarchy|year=2020|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=309–324 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255-22|s2cid=228898569 |language=en}} * {{cite book|last=Dupuis-Déri|first=Francis|year=2010|chapter=Anarchy in Political Philosophy|title=New Perspectives on Anarchism|editor-last1=Jun|editor-first1=Nathan J.|editor-last2=Wahl|editor-first2=Shane|publisher=Rowman & Littlefield|lccn=2009015304|isbn=978-0-7391-3240-1|pages=9–24|language=en}} * {{cite book|first=Peter H.|last = Marshall|title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism|year=2008|orig-year=1992|location=[[London]]|publisher=Harper Perennial|language=en|isbn=978-0-00-686245-1|oclc=218212571}} * {{cite book|last1=Chartier|first1=Gary|last2=Van Schoelandt|first2=Chad|chapter=Introduction|year=2020|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=1–12 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|language=en|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255|s2cid=228898569 }} * {{cite book|last=McKay|first=Iain |chapter=Organisation |editor-last1=Franks |editor-first1=Benjamin |editor-last2=Jun |editor-first2=Nathan |editor-last3=Williams |editor-first3=Leonard |year=2018 |title=Anarchism: A Conceptual Approach |publisher=Routledge |language=en |isbn=978-1-138-92565-6 |lccn=2017044519 |pages=115–128}} [[Kategorya:Mga uri ng pamahalaan]] 6i5y1b55anzpkertrpiht4ev0xvicg8 2215268 2215267 2026-07-08T14:21:34Z Jojit fb 38 2215268 wikitext text/x-wiki {{About|katayuan ng pamahalaan ng walang awtoridad|ang pilosopiya laban sa awtoridad|Anarkismo}} Ang '''anarkiya''' o '''anarkya'''<ref name=JETE/> (from {{lang-el|αναρχία}} ''anarchía'', "walang namumuno") ay tumutukoy sa kahit alin sa sumusunod: * "Walang namumuno o nagpapatupad na kapangyarihan." <ref>[http://www.amazon.com/Decentralism-Where-Came-Where-Going/dp/1551642484/ref=sr_1_1?ie=UTF8&s=books&qid=1231229790&sr=8-1 ''Decentralism: Where It Came From--Where Is It Going?'']</ref> * "Kawalan ng sistema ng pamahalaan at batas<ref name=JETE>{{cite-JETE|Anarkiya, anarkya}}, pahina 50.</ref>; isang [[estado]] na walang batas hinggil sa pagkawala o pagiging walang gaanong saysay ng kataas-taasang kapangyarihan; kaguluhang pampolitika."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1552</ref> * "Isang estadong panlipunan na walang namamahalang tao o pangkat, ngunit may [[kalayaan]] ang bawat indibiduwal (na walang nasasangkot na kaguluhan)."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1850.</ref> * "Kawalan o walang kinikilalang kapangyarihan at kaayusan sa anumang binigay na kalagayan."<ref>"anarchy." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1667</ref> * Isang lipunan na malaya mula sa nagpupumilit na kapangyarihan ng kahit anumang layunin ng mga nagtataguyod ng [[politika]]l na [[pilosopiya]] ng [[anarkismo]] (anarkista). * Malaya mula sa pamumuno o kapangyarihan. Ang anarkiya ay isang anyo ng [[lipunan]] na walang mga namumuno. Bilang isang uri ng lipunang walang estado, karaniwan itong inihahambing sa estado, na isang organisasyong pampolitika na umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang permanenteng [[teritoryo]]. Higit pa sa kawalan ng [[pamahalaan]], maaari rin itong mas tiyak na tumukoy sa mga lipunang walang anumang anyo ng awtoridad o herarkiya. Bagama't positibo ang pagtingin dito ng mga anarkista, na pangunahing tagapagtaguyod ng anarkiya, negatibo naman ang pananaw dito ng mga tagapagtaguyod ng estatismo, na itinuturing ito bilang kalagayan ng kaguluhang panlipunan. Ang salitang "anarkiya" ay unang binigyang-kahulugan sa sinaunang [[pilosopiyang Griyego]], na umunawa rito bilang isang bulok o nasirang anyo ng tuwirang [[demokrasya]], kung saan ang nakararami ay naghahangad lamang ng kanilang sariling kapakanan. Ang paggamit na ito ng salita ay napasok sa [[wikang Latin]] noong [[Gitnang Panahon]], bago tuluyang pinaghiwalay ang mga konsepto ng anarkiya at demokrasya kasunod ng mga Rebolusyong Atlantiko. Noong [[Panahon ng Kaliwanagan]], sinimulang unawain ng mga [[Pilosopiya|pilosopo]] ang anarkiya batay sa konsepto ng "kalagayan ng kalikasan", isang palaisipang eksperimento na ginamit upang bigyang-katwiran ang iba't ibang anyo ng pamahalaang may herarkiya. Pagsapit ng huling bahagi ng ika-18 dantaon, nagsimulang ipagtanggol ng ilang pilosopo ang anarkiya, na kanilang itinuring na higit na kanais-nais na alternatibo sa umiiral na mga anyo ng paniniil. Ito ang naging saligan ng pag-unlad ng anarkismo, na nagsusulong ng paglikha ng isang lipunang may anarkiya sa pamamagitan ng [[desentralisasyon]] at [[pederalismo]]. == Kahulugan == Bilang isang konsepto, karaniwang binibigyang-kahulugan ang anarkiya batay sa kung ano ang wala rito.{{Sfn|Bell|2020|p=310}} Sa [[etimolohiya]], ang salitang ''anarkiya'' ay nagmula sa [[Wikang Griyego|Griyegong]] αναρχία (''anarchia''), kung saan ang unlaping "αν" (''an'') ay nangangahulugang "walang", at ang hulaping "αρχία" (''archia'') ay nagmula sa salitang nangangahulugang "pinuno" o "namumuno".{{Sfnm|1a1=Dupuis-Déri|1y=2010|1p=13|2a1=Marshall|2y=2008|2p=3}} Kaya, ang pinakapayak na kahulugan ng anarkiya ay ang kawalan ng mga namumuno,{{Sfnm|1a1=Chartier|1a2=Van Schoelandt|1y=2020|1p=1|2a1=Marshall|2y=2008|2pp=3, 19-20|3a1=McKay|3y=2018|3pp=118-119}} mga pinuno,{{Sfnm|1a1=Dupuis-Déri|1y=2010|1p=13|2a1=Marshall|2y=2008|2p=3}} o mga soberano.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=2008|1pp=19-20|2a1=McKay|2y=2018|2pp=118-119}} Bagama't ang anarkiya ay partikular na tumutukoy sa isang lipunang walang mga namumuno, maaari rin itong mas pangkalahatang tumukoy sa isang lipunang walang estado,{{Sfnm|1a1=Chartier|1a2=Van Schoelandt|1y=2020|1p=1|2a1=Dupuis-Déri|2y=2010|2pp=14-15}} o isang lipunang walang pamahalaan.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=2008|1p=3|2a1=Morris|2y=2020|2p=40|3a1=Sensen|3y=2020|3p=99}} Dahil dito, ang anarkiya ay karaniwang binibigyang-kahulugan bilang kabaligtaran ng estado,{{Sfnm|1a1=Amster|1y=2018|1p=15|2a1=Bell|2y=2020|2p=310|3a1=Boettke|3a2=Candela|3y=2020|3p=226|4a1=Morris|4y=2020|4pp=39-42|5a1=Sensen|5y=2020|5p=99}} isang institusyong umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang tiyak na teritoryo.{{Sfnm|1a1=Bell|1y=2020|1p=310|2a1=Boettke|2a2=Candela|2y=2020|2p=226|3a1=Morris|3y=2020|3pp=43-45}} Mas tiyak namang inilarawan ng mga anarkistang tulad ni Errico Malatesta ang anarkiya bilang isang lipunang walang awtoridad,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=2008|1p=42|2a1=McLaughlin|2y=2007|2p=12}} o herarkiya.{{Sfn|Amster|2018|p=23}} Madalas ding ituring ang anarkiya na kasingkahulugan ng kaguluhan o kawalang-kaayusang panlipunan, na sumasalamin sa konsepto ng kalagayan ng kalikasan na inilalarawan ni [[Thomas Hobbes]]. Sa ganitong pakahulugan, ang anarkiya ay hindi lamang kawalan ng pamahalaan kundi pati na rin kawalan ng pamamahala. Ang pag-uugnay ng anarkiya sa kaguluhan ay karaniwang nakabatay sa palagay na kung walang pamahalaan, wala ring umiiral na paraan ng pamamahala, kaya't ang kaguluhan ang hindi maiiwasang bunga ng anarkiya. Inilarawan naman ng [[Sosyologo|sosyologong]] si Francis Dupuis-Déri ang kaguluhan bilang isang "bulok na anyo ng anarkiya", kung saan nawawala hindi lamang ang mga namumuno kundi maging ang anumang uri ng organisasyong pampolitika. Ipinagkaiba niya ang "pamamahala ng lahat" sa ilalim ng anarkiya—na para sa kaniya ay isinasakatuparan sa pamamagitan ng pagkakasundo at sariling pamamahala—sa "pamamahala ng wala" sa ilalim ng kaguluhan. Mula pa noong unang mabuo ang konsepto nito, ginagamit na ang salitang anarkiya sa kapuwa positibo at negatibong diwa: bilang paglalarawan sa isang malayang lipunang walang pamimilit, o bilang paglalarawan sa isang kalagayan ng kaguluhan. == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{cite book|last1=Bell|first1=Tom W.|chapter=The Forecast for Anarchy|year=2020|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=309–324 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255-22|s2cid=228898569 |language=en}} * {{cite book|last=Dupuis-Déri|first=Francis|year=2010|chapter=Anarchy in Political Philosophy|title=New Perspectives on Anarchism|editor-last1=Jun|editor-first1=Nathan J.|editor-last2=Wahl|editor-first2=Shane|publisher=Rowman & Littlefield|lccn=2009015304|isbn=978-0-7391-3240-1|pages=9–24|language=en}} * {{cite book|first=Peter H.|last = Marshall|title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism|year=2008|orig-year=1992|location=[[London]]|publisher=Harper Perennial|language=en|isbn=978-0-00-686245-1|oclc=218212571}} * {{cite book|last1=Chartier|first1=Gary|last2=Van Schoelandt|first2=Chad|chapter=Introduction|year=2020|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=1–12 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|language=en|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255|s2cid=228898569 }} * {{cite book|last=McKay|first=Iain |chapter=Organisation |editor-last1=Franks |editor-first1=Benjamin |editor-last2=Jun |editor-first2=Nathan |editor-last3=Williams |editor-first3=Leonard |year=2018 |title=Anarchism: A Conceptual Approach |publisher=Routledge |language=en |isbn=978-1-138-92565-6 |lccn=2017044519 |pages=115–128}} [[Kategorya:Mga uri ng pamahalaan]] s6pxgw2aqtjhv3sitc4rvddt6iuv3ax 2215269 2215268 2026-07-08T14:23:21Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215269 wikitext text/x-wiki {{About|katayuan ng pamahalaan ng walang awtoridad|ang pilosopiya laban sa awtoridad|Anarkismo}} Ang '''anarkiya''' o '''anarkya'''<ref name=JETE/> (from {{lang-el|αναρχία}} ''anarchía'', "walang namumuno") ay tumutukoy sa kahit alin sa sumusunod: * "Walang namumuno o nagpapatupad na kapangyarihan." <ref>[http://www.amazon.com/Decentralism-Where-Came-Where-Going/dp/1551642484/ref=sr_1_1?ie=UTF8&s=books&qid=1231229790&sr=8-1 ''Decentralism: Where It Came From--Where Is It Going?'']</ref> * "Kawalan ng sistema ng pamahalaan at batas<ref name=JETE>{{cite-JETE|Anarkiya, anarkya}}, pahina 50.</ref>; isang [[estado]] na walang batas hinggil sa pagkawala o pagiging walang gaanong saysay ng kataas-taasang kapangyarihan; kaguluhang pampolitika."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1552</ref> * "Isang estadong panlipunan na walang namamahalang tao o pangkat, ngunit may [[kalayaan]] ang bawat indibiduwal (na walang nasasangkot na kaguluhan)."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1850.</ref> * "Kawalan o walang kinikilalang kapangyarihan at kaayusan sa anumang binigay na kalagayan."<ref>"anarchy." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1667</ref> * Isang lipunan na malaya mula sa nagpupumilit na kapangyarihan ng kahit anumang layunin ng mga nagtataguyod ng [[politika]]l na [[pilosopiya]] ng [[anarkismo]] (anarkista). * Malaya mula sa pamumuno o kapangyarihan. Ang anarkiya ay isang anyo ng [[lipunan]] na walang mga namumuno. Bilang isang uri ng lipunang walang estado, karaniwan itong inihahambing sa estado, na isang organisasyong pampolitika na umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang permanenteng [[teritoryo]]. Higit pa sa kawalan ng [[pamahalaan]], maaari rin itong mas tiyak na tumukoy sa mga lipunang walang anumang anyo ng awtoridad o herarkiya. Bagama't positibo ang pagtingin dito ng mga anarkista, na pangunahing tagapagtaguyod ng anarkiya, negatibo naman ang pananaw dito ng mga tagapagtaguyod ng estatismo, na itinuturing ito bilang kalagayan ng kaguluhang panlipunan. Ang salitang "anarkiya" ay unang binigyang-kahulugan sa sinaunang [[pilosopiyang Griyego]], na umunawa rito bilang isang bulok o nasirang anyo ng tuwirang [[demokrasya]], kung saan ang nakararami ay naghahangad lamang ng kanilang sariling kapakanan. Ang paggamit na ito ng salita ay napasok sa [[wikang Latin]] noong [[Gitnang Panahon]], bago tuluyang pinaghiwalay ang mga konsepto ng anarkiya at demokrasya kasunod ng mga Rebolusyong Atlantiko. Noong [[Panahon ng Kaliwanagan]], sinimulang unawain ng mga [[Pilosopiya|pilosopo]] ang anarkiya batay sa konsepto ng "kalagayan ng kalikasan", isang palaisipang eksperimento na ginamit upang bigyang-katwiran ang iba't ibang anyo ng pamahalaang may herarkiya. Pagsapit ng huling bahagi ng ika-18 dantaon, nagsimulang ipagtanggol ng ilang pilosopo ang anarkiya, na kanilang itinuring na higit na kanais-nais na alternatibo sa umiiral na mga anyo ng paniniil. Ito ang naging saligan ng pag-unlad ng anarkismo, na nagsusulong ng paglikha ng isang lipunang may anarkiya sa pamamagitan ng [[desentralisasyon]] at [[pederalismo]]. == Kahulugan == Bilang isang konsepto, karaniwang binibigyang-kahulugan ang anarkiya batay sa kung ano ang wala rito.{{Sfn|Bell|2020|p=310}} Sa [[etimolohiya]], ang salitang ''anarkiya'' ay nagmula sa [[Wikang Griyego|Griyegong]] αναρχία (''anarchia''), kung saan ang unlaping "αν" (''an'') ay nangangahulugang "walang", at ang hulaping "αρχία" (''archia'') ay nagmula sa salitang nangangahulugang "pinuno" o "namumuno".{{Sfnm|1a1=Dupuis-Déri|1y=2010|1p=13|2a1=Marshall|2y=2008|2p=3}} Kaya, ang pinakapayak na kahulugan ng anarkiya ay ang kawalan ng mga namumuno,{{Sfnm|1a1=Chartier|1a2=Van Schoelandt|1y=2020|1p=1|2a1=Marshall|2y=2008|2pp=3, 19-20|3a1=McKay|3y=2018|3pp=118-119}} mga pinuno,{{Sfnm|1a1=Dupuis-Déri|1y=2010|1p=13|2a1=Marshall|2y=2008|2p=3}} o mga soberano.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=2008|1pp=19-20|2a1=McKay|2y=2018|2pp=118-119}} Bagama't ang anarkiya ay partikular na tumutukoy sa isang lipunang walang mga namumuno, maaari rin itong mas pangkalahatang tumukoy sa isang lipunang walang estado,{{Sfnm|1a1=Chartier|1a2=Van Schoelandt|1y=2020|1p=1|2a1=Dupuis-Déri|2y=2010|2pp=14-15}} o isang lipunang walang pamahalaan.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=2008|1p=3|2a1=Morris|2y=2020|2p=40|3a1=Sensen|3y=2020|3p=99}} Dahil dito, ang anarkiya ay karaniwang binibigyang-kahulugan bilang kabaligtaran ng estado,{{Sfnm|1a1=Amster|1y=2018|1p=15|2a1=Bell|2y=2020|2p=310|3a1=Boettke|3a2=Candela|3y=2020|3p=226|4a1=Morris|4y=2020|4pp=39-42|5a1=Sensen|5y=2020|5p=99}} isang institusyong umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang tiyak na teritoryo.{{Sfnm|1a1=Bell|1y=2020|1p=310|2a1=Boettke|2a2=Candela|2y=2020|2p=226|3a1=Morris|3y=2020|3pp=43-45}} Mas tiyak namang inilarawan ng mga anarkistang tulad ni Errico Malatesta ang anarkiya bilang isang lipunang walang awtoridad,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=2008|1p=42|2a1=McLaughlin|2y=2007|2p=12}} o herarkiya.{{Sfn|Amster|2018|p=23}} Madalas ding ituring ang anarkiya na kasingkahulugan ng kaguluhan o kawalang-kaayusang panlipunan, na sumasalamin sa konsepto ng kalagayan ng kalikasan na inilalarawan ni [[Thomas Hobbes]]. Sa ganitong pakahulugan, ang anarkiya ay hindi lamang kawalan ng pamahalaan kundi pati na rin kawalan ng pamamahala. Ang pag-uugnay ng anarkiya sa kaguluhan ay karaniwang nakabatay sa palagay na kung walang pamahalaan, wala ring umiiral na paraan ng pamamahala, kaya't ang kaguluhan ang hindi maiiwasang bunga ng anarkiya. Inilarawan naman ng [[Sosyologo|sosyologong]] si Francis Dupuis-Déri ang kaguluhan bilang isang "bulok na anyo ng anarkiya", kung saan nawawala hindi lamang ang mga namumuno kundi maging ang anumang uri ng organisasyong pampolitika. Ipinagkaiba niya ang "pamamahala ng lahat" sa ilalim ng anarkiya—na para sa kaniya ay isinasakatuparan sa pamamagitan ng pagkakasundo at sariling pamamahala—sa "pamamahala ng wala" sa ilalim ng kaguluhan. Mula pa noong unang mabuo ang konsepto nito, ginagamit na ang salitang anarkiya sa kapuwa positibo at negatibong diwa: bilang paglalarawan sa isang malayang lipunang walang pamimilit, o bilang paglalarawan sa isang kalagayan ng kaguluhan. == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{cite book|last1=Bell|first1=Tom W.|chapter=The Forecast for Anarchy|year=2020|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=309–324 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255-22|s2cid=228898569 |language=en}} * {{cite book|last=Dupuis-Déri|first=Francis|year=2010|chapter=Anarchy in Political Philosophy|title=New Perspectives on Anarchism|editor-last1=Jun|editor-first1=Nathan J.|editor-last2=Wahl|editor-first2=Shane|publisher=Rowman & Littlefield|lccn=2009015304|isbn=978-0-7391-3240-1|pages=9–24|language=en}} * {{cite book|first=Peter H.|last = Marshall|title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism|year=2008|orig-year=1992|location=[[London]]|publisher=Harper Perennial|language=en|isbn=978-0-00-686245-1|oclc=218212571}} * {{cite book|last1=Chartier|first1=Gary|last2=Van Schoelandt|first2=Chad|chapter=Introduction|year=2020|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=1–12 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|language=en|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255|s2cid=228898569 }} * {{cite book|last=McKay|first=Iain |chapter=Organisation |editor-last1=Franks |editor-first1=Benjamin |editor-last2=Jun |editor-first2=Nathan |editor-last3=Williams |editor-first3=Leonard |year=2018 |title=Anarchism: A Conceptual Approach |publisher=Routledge |language=en |isbn=978-1-138-92565-6 |lccn=2017044519 |pages=115–128}} * {{cite book|last=Amster|first=Randall |chapter=Anti-Hierarchy |editor-last1=Franks |editor-first1=Benjamin |editor-last2=Jun |editor-first2=Nathan |editor-last3=Williams |editor-first3=Leonard |year=2018 |title=Anarchism: A Conceptual Approach |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-92565-6 |lccn=2017044519 |pages=15–27|language=en}} [[Kategorya:Mga uri ng pamahalaan]] rvsq0pvi5qy7h2k8c75j15siogdxotv 2215270 2215269 2026-07-08T14:24:16Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215270 wikitext text/x-wiki {{About|katayuan ng pamahalaan ng walang awtoridad|ang pilosopiya laban sa awtoridad|Anarkismo}} Ang '''anarkiya''' o '''anarkya'''<ref name=JETE/> (from {{lang-el|αναρχία}} ''anarchía'', "walang namumuno") ay tumutukoy sa kahit alin sa sumusunod: * "Walang namumuno o nagpapatupad na kapangyarihan." <ref>[http://www.amazon.com/Decentralism-Where-Came-Where-Going/dp/1551642484/ref=sr_1_1?ie=UTF8&s=books&qid=1231229790&sr=8-1 ''Decentralism: Where It Came From--Where Is It Going?'']</ref> * "Kawalan ng sistema ng pamahalaan at batas<ref name=JETE>{{cite-JETE|Anarkiya, anarkya}}, pahina 50.</ref>; isang [[estado]] na walang batas hinggil sa pagkawala o pagiging walang gaanong saysay ng kataas-taasang kapangyarihan; kaguluhang pampolitika."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1552</ref> * "Isang estadong panlipunan na walang namamahalang tao o pangkat, ngunit may [[kalayaan]] ang bawat indibiduwal (na walang nasasangkot na kaguluhan)."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1850.</ref> * "Kawalan o walang kinikilalang kapangyarihan at kaayusan sa anumang binigay na kalagayan."<ref>"anarchy." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1667</ref> * Isang lipunan na malaya mula sa nagpupumilit na kapangyarihan ng kahit anumang layunin ng mga nagtataguyod ng [[politika]]l na [[pilosopiya]] ng [[anarkismo]] (anarkista). * Malaya mula sa pamumuno o kapangyarihan. Ang anarkiya ay isang anyo ng [[lipunan]] na walang mga namumuno. Bilang isang uri ng lipunang walang estado, karaniwan itong inihahambing sa estado, na isang organisasyong pampolitika na umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang permanenteng [[teritoryo]]. Higit pa sa kawalan ng [[pamahalaan]], maaari rin itong mas tiyak na tumukoy sa mga lipunang walang anumang anyo ng awtoridad o herarkiya. Bagama't positibo ang pagtingin dito ng mga anarkista, na pangunahing tagapagtaguyod ng anarkiya, negatibo naman ang pananaw dito ng mga tagapagtaguyod ng estatismo, na itinuturing ito bilang kalagayan ng kaguluhang panlipunan. Ang salitang "anarkiya" ay unang binigyang-kahulugan sa sinaunang [[pilosopiyang Griyego]], na umunawa rito bilang isang bulok o nasirang anyo ng tuwirang [[demokrasya]], kung saan ang nakararami ay naghahangad lamang ng kanilang sariling kapakanan. Ang paggamit na ito ng salita ay napasok sa [[wikang Latin]] noong [[Gitnang Panahon]], bago tuluyang pinaghiwalay ang mga konsepto ng anarkiya at demokrasya kasunod ng mga Rebolusyong Atlantiko. Noong [[Panahon ng Kaliwanagan]], sinimulang unawain ng mga [[Pilosopiya|pilosopo]] ang anarkiya batay sa konsepto ng "kalagayan ng kalikasan", isang palaisipang eksperimento na ginamit upang bigyang-katwiran ang iba't ibang anyo ng pamahalaang may herarkiya. Pagsapit ng huling bahagi ng ika-18 dantaon, nagsimulang ipagtanggol ng ilang pilosopo ang anarkiya, na kanilang itinuring na higit na kanais-nais na alternatibo sa umiiral na mga anyo ng paniniil. Ito ang naging saligan ng pag-unlad ng anarkismo, na nagsusulong ng paglikha ng isang lipunang may anarkiya sa pamamagitan ng [[desentralisasyon]] at [[pederalismo]]. == Kahulugan == Bilang isang konsepto, karaniwang binibigyang-kahulugan ang anarkiya batay sa kung ano ang wala rito.{{Sfn|Bell|2020|p=310}} Sa [[etimolohiya]], ang salitang ''anarkiya'' ay nagmula sa [[Wikang Griyego|Griyegong]] αναρχία (''anarchia''), kung saan ang unlaping "αν" (''an'') ay nangangahulugang "walang", at ang hulaping "αρχία" (''archia'') ay nagmula sa salitang nangangahulugang "pinuno" o "namumuno".{{Sfnm|1a1=Dupuis-Déri|1y=2010|1p=13|2a1=Marshall|2y=2008|2p=3}} Kaya, ang pinakapayak na kahulugan ng anarkiya ay ang kawalan ng mga namumuno,{{Sfnm|1a1=Chartier|1a2=Van Schoelandt|1y=2020|1p=1|2a1=Marshall|2y=2008|2pp=3, 19-20|3a1=McKay|3y=2018|3pp=118-119}} mga pinuno,{{Sfnm|1a1=Dupuis-Déri|1y=2010|1p=13|2a1=Marshall|2y=2008|2p=3}} o mga soberano.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=2008|1pp=19-20|2a1=McKay|2y=2018|2pp=118-119}} Bagama't ang anarkiya ay partikular na tumutukoy sa isang lipunang walang mga namumuno, maaari rin itong mas pangkalahatang tumukoy sa isang lipunang walang estado,{{Sfnm|1a1=Chartier|1a2=Van Schoelandt|1y=2020|1p=1|2a1=Dupuis-Déri|2y=2010|2pp=14-15}} o isang lipunang walang pamahalaan.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=2008|1p=3|2a1=Morris|2y=2020|2p=40|3a1=Sensen|3y=2020|3p=99}} Dahil dito, ang anarkiya ay karaniwang binibigyang-kahulugan bilang kabaligtaran ng estado,{{Sfnm|1a1=Amster|1y=2018|1p=15|2a1=Bell|2y=2020|2p=310|3a1=Boettke|3a2=Candela|3y=2020|3p=226|4a1=Morris|4y=2020|4pp=39-42|5a1=Sensen|5y=2020|5p=99}} isang institusyong umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang tiyak na teritoryo.{{Sfnm|1a1=Bell|1y=2020|1p=310|2a1=Boettke|2a2=Candela|2y=2020|2p=226|3a1=Morris|3y=2020|3pp=43-45}} Mas tiyak namang inilarawan ng mga anarkistang tulad ni Errico Malatesta ang anarkiya bilang isang lipunang walang awtoridad,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=2008|1p=42|2a1=McLaughlin|2y=2007|2p=12}} o herarkiya.{{Sfn|Amster|2018|p=23}} Madalas ding ituring ang anarkiya na kasingkahulugan ng kaguluhan o kawalang-kaayusang panlipunan, na sumasalamin sa konsepto ng kalagayan ng kalikasan na inilalarawan ni [[Thomas Hobbes]]. Sa ganitong pakahulugan, ang anarkiya ay hindi lamang kawalan ng pamahalaan kundi pati na rin kawalan ng pamamahala. Ang pag-uugnay ng anarkiya sa kaguluhan ay karaniwang nakabatay sa palagay na kung walang pamahalaan, wala ring umiiral na paraan ng pamamahala, kaya't ang kaguluhan ang hindi maiiwasang bunga ng anarkiya. Inilarawan naman ng [[Sosyologo|sosyologong]] si Francis Dupuis-Déri ang kaguluhan bilang isang "bulok na anyo ng anarkiya", kung saan nawawala hindi lamang ang mga namumuno kundi maging ang anumang uri ng organisasyong pampolitika. Ipinagkaiba niya ang "pamamahala ng lahat" sa ilalim ng anarkiya—na para sa kaniya ay isinasakatuparan sa pamamagitan ng pagkakasundo at sariling pamamahala—sa "pamamahala ng wala" sa ilalim ng kaguluhan. Mula pa noong unang mabuo ang konsepto nito, ginagamit na ang salitang anarkiya sa kapuwa positibo at negatibong diwa: bilang paglalarawan sa isang malayang lipunang walang pamimilit, o bilang paglalarawan sa isang kalagayan ng kaguluhan. == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{cite book|last1=Bell|first1=Tom W.|chapter=The Forecast for Anarchy|year=2020|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=309–324 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255-22|s2cid=228898569 |language=en}} * {{cite book|last=Dupuis-Déri|first=Francis|year=2010|chapter=Anarchy in Political Philosophy|title=New Perspectives on Anarchism|editor-last1=Jun|editor-first1=Nathan J.|editor-last2=Wahl|editor-first2=Shane|publisher=Rowman & Littlefield|lccn=2009015304|isbn=978-0-7391-3240-1|pages=9–24|language=en}} * {{cite book|first=Peter H.|last = Marshall|title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism|year=2008|orig-year=1992|location=[[London]]|publisher=Harper Perennial|language=en|isbn=978-0-00-686245-1|oclc=218212571}} * {{cite book|last1=Chartier|first1=Gary|last2=Van Schoelandt|first2=Chad|chapter=Introduction|year=2020|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=1–12 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|language=en|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255|s2cid=228898569 }} * {{cite book|last=McKay|first=Iain |chapter=Organisation |editor-last1=Franks |editor-first1=Benjamin |editor-last2=Jun |editor-first2=Nathan |editor-last3=Williams |editor-first3=Leonard |year=2018 |title=Anarchism: A Conceptual Approach |publisher=Routledge |language=en |isbn=978-1-138-92565-6 |lccn=2017044519 |pages=115–128}} * {{cite book|last=Amster|first=Randall |chapter=Anti-Hierarchy |editor-last1=Franks |editor-first1=Benjamin |editor-last2=Jun |editor-first2=Nathan |editor-last3=Williams |editor-first3=Leonard |year=2018 |title=Anarchism: A Conceptual Approach |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-92565-6 |lccn=2017044519 |pages=15–27|language=en}} * {{cite book|last=Morris|first=Christopher W.|language=en|year=2020|chapter=On the Distinction Between State and Anarchy|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=39–52 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255-3|s2cid=228898569 }} [[Kategorya:Mga uri ng pamahalaan]] gva6matrsvc6lrn5g952ei19f8077sv 2215271 2215270 2026-07-08T14:25:48Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215271 wikitext text/x-wiki {{About|katayuan ng pamahalaan ng walang awtoridad|ang pilosopiya laban sa awtoridad|Anarkismo}} Ang '''anarkiya''' o '''anarkya'''<ref name=JETE/> (from {{lang-el|αναρχία}} ''anarchía'', "walang namumuno") ay tumutukoy sa kahit alin sa sumusunod: * "Walang namumuno o nagpapatupad na kapangyarihan." <ref>[http://www.amazon.com/Decentralism-Where-Came-Where-Going/dp/1551642484/ref=sr_1_1?ie=UTF8&s=books&qid=1231229790&sr=8-1 ''Decentralism: Where It Came From--Where Is It Going?'']</ref> * "Kawalan ng sistema ng pamahalaan at batas<ref name=JETE>{{cite-JETE|Anarkiya, anarkya}}, pahina 50.</ref>; isang [[estado]] na walang batas hinggil sa pagkawala o pagiging walang gaanong saysay ng kataas-taasang kapangyarihan; kaguluhang pampolitika."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1552</ref> * "Isang estadong panlipunan na walang namamahalang tao o pangkat, ngunit may [[kalayaan]] ang bawat indibiduwal (na walang nasasangkot na kaguluhan)."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1850.</ref> * "Kawalan o walang kinikilalang kapangyarihan at kaayusan sa anumang binigay na kalagayan."<ref>"anarchy." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1667</ref> * Isang lipunan na malaya mula sa nagpupumilit na kapangyarihan ng kahit anumang layunin ng mga nagtataguyod ng [[politika]]l na [[pilosopiya]] ng [[anarkismo]] (anarkista). * Malaya mula sa pamumuno o kapangyarihan. Ang anarkiya ay isang anyo ng [[lipunan]] na walang mga namumuno. Bilang isang uri ng lipunang walang estado, karaniwan itong inihahambing sa estado, na isang organisasyong pampolitika na umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang permanenteng [[teritoryo]]. Higit pa sa kawalan ng [[pamahalaan]], maaari rin itong mas tiyak na tumukoy sa mga lipunang walang anumang anyo ng awtoridad o herarkiya. Bagama't positibo ang pagtingin dito ng mga anarkista, na pangunahing tagapagtaguyod ng anarkiya, negatibo naman ang pananaw dito ng mga tagapagtaguyod ng estatismo, na itinuturing ito bilang kalagayan ng kaguluhang panlipunan. Ang salitang "anarkiya" ay unang binigyang-kahulugan sa sinaunang [[pilosopiyang Griyego]], na umunawa rito bilang isang bulok o nasirang anyo ng tuwirang [[demokrasya]], kung saan ang nakararami ay naghahangad lamang ng kanilang sariling kapakanan. Ang paggamit na ito ng salita ay napasok sa [[wikang Latin]] noong [[Gitnang Panahon]], bago tuluyang pinaghiwalay ang mga konsepto ng anarkiya at demokrasya kasunod ng mga Rebolusyong Atlantiko. Noong [[Panahon ng Kaliwanagan]], sinimulang unawain ng mga [[Pilosopiya|pilosopo]] ang anarkiya batay sa konsepto ng "kalagayan ng kalikasan", isang palaisipang eksperimento na ginamit upang bigyang-katwiran ang iba't ibang anyo ng pamahalaang may herarkiya. Pagsapit ng huling bahagi ng ika-18 dantaon, nagsimulang ipagtanggol ng ilang pilosopo ang anarkiya, na kanilang itinuring na higit na kanais-nais na alternatibo sa umiiral na mga anyo ng paniniil. Ito ang naging saligan ng pag-unlad ng anarkismo, na nagsusulong ng paglikha ng isang lipunang may anarkiya sa pamamagitan ng [[desentralisasyon]] at [[pederalismo]]. == Kahulugan == Bilang isang konsepto, karaniwang binibigyang-kahulugan ang anarkiya batay sa kung ano ang wala rito.{{Sfn|Bell|2020|p=310}} Sa [[etimolohiya]], ang salitang ''anarkiya'' ay nagmula sa [[Wikang Griyego|Griyegong]] αναρχία (''anarchia''), kung saan ang unlaping "αν" (''an'') ay nangangahulugang "walang", at ang hulaping "αρχία" (''archia'') ay nagmula sa salitang nangangahulugang "pinuno" o "namumuno".{{Sfnm|1a1=Dupuis-Déri|1y=2010|1p=13|2a1=Marshall|2y=2008|2p=3}} Kaya, ang pinakapayak na kahulugan ng anarkiya ay ang kawalan ng mga namumuno,{{Sfnm|1a1=Chartier|1a2=Van Schoelandt|1y=2020|1p=1|2a1=Marshall|2y=2008|2pp=3, 19-20|3a1=McKay|3y=2018|3pp=118-119}} mga pinuno,{{Sfnm|1a1=Dupuis-Déri|1y=2010|1p=13|2a1=Marshall|2y=2008|2p=3}} o mga soberano.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=2008|1pp=19-20|2a1=McKay|2y=2018|2pp=118-119}} Bagama't ang anarkiya ay partikular na tumutukoy sa isang lipunang walang mga namumuno, maaari rin itong mas pangkalahatang tumukoy sa isang lipunang walang estado,{{Sfnm|1a1=Chartier|1a2=Van Schoelandt|1y=2020|1p=1|2a1=Dupuis-Déri|2y=2010|2pp=14-15}} o isang lipunang walang pamahalaan.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=2008|1p=3|2a1=Morris|2y=2020|2p=40|3a1=Sensen|3y=2020|3p=99}} Dahil dito, ang anarkiya ay karaniwang binibigyang-kahulugan bilang kabaligtaran ng estado,{{Sfnm|1a1=Amster|1y=2018|1p=15|2a1=Bell|2y=2020|2p=310|3a1=Boettke|3a2=Candela|3y=2020|3p=226|4a1=Morris|4y=2020|4pp=39-42|5a1=Sensen|5y=2020|5p=99}} isang institusyong umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang tiyak na teritoryo.{{Sfnm|1a1=Bell|1y=2020|1p=310|2a1=Boettke|2a2=Candela|2y=2020|2p=226|3a1=Morris|3y=2020|3pp=43-45}} Mas tiyak namang inilarawan ng mga anarkistang tulad ni Errico Malatesta ang anarkiya bilang isang lipunang walang awtoridad,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=2008|1p=42|2a1=McLaughlin|2y=2007|2p=12}} o herarkiya.{{Sfn|Amster|2018|p=23}} Madalas ding ituring ang anarkiya na kasingkahulugan ng kaguluhan o kawalang-kaayusang panlipunan, na sumasalamin sa konsepto ng kalagayan ng kalikasan na inilalarawan ni [[Thomas Hobbes]]. Sa ganitong pakahulugan, ang anarkiya ay hindi lamang kawalan ng pamahalaan kundi pati na rin kawalan ng pamamahala. Ang pag-uugnay ng anarkiya sa kaguluhan ay karaniwang nakabatay sa palagay na kung walang pamahalaan, wala ring umiiral na paraan ng pamamahala, kaya't ang kaguluhan ang hindi maiiwasang bunga ng anarkiya. Inilarawan naman ng [[Sosyologo|sosyologong]] si Francis Dupuis-Déri ang kaguluhan bilang isang "bulok na anyo ng anarkiya", kung saan nawawala hindi lamang ang mga namumuno kundi maging ang anumang uri ng organisasyong pampolitika. Ipinagkaiba niya ang "pamamahala ng lahat" sa ilalim ng anarkiya—na para sa kaniya ay isinasakatuparan sa pamamagitan ng pagkakasundo at sariling pamamahala—sa "pamamahala ng wala" sa ilalim ng kaguluhan. Mula pa noong unang mabuo ang konsepto nito, ginagamit na ang salitang anarkiya sa kapuwa positibo at negatibong diwa: bilang paglalarawan sa isang malayang lipunang walang pamimilit, o bilang paglalarawan sa isang kalagayan ng kaguluhan. == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{cite book|last1=Bell|first1=Tom W.|chapter=The Forecast for Anarchy|year=2020|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=309–324 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255-22|s2cid=228898569 |language=en}} * {{cite book|last=Dupuis-Déri|first=Francis|year=2010|chapter=Anarchy in Political Philosophy|title=New Perspectives on Anarchism|editor-last1=Jun|editor-first1=Nathan J.|editor-last2=Wahl|editor-first2=Shane|publisher=Rowman & Littlefield|lccn=2009015304|isbn=978-0-7391-3240-1|pages=9–24|language=en}} * {{cite book|first=Peter H.|last = Marshall|title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism|year=2008|orig-year=1992|location=[[London]]|publisher=Harper Perennial|language=en|isbn=978-0-00-686245-1|oclc=218212571}} * {{cite book|last1=Chartier|first1=Gary|last2=Van Schoelandt|first2=Chad|chapter=Introduction|year=2020|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=1–12 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|language=en|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255|s2cid=228898569 }} * {{cite book|last=McKay|first=Iain |chapter=Organisation |editor-last1=Franks |editor-first1=Benjamin |editor-last2=Jun |editor-first2=Nathan |editor-last3=Williams |editor-first3=Leonard |year=2018 |title=Anarchism: A Conceptual Approach |publisher=Routledge |language=en |isbn=978-1-138-92565-6 |lccn=2017044519 |pages=115–128}} * {{cite book|last=Amster|first=Randall |chapter=Anti-Hierarchy |editor-last1=Franks |editor-first1=Benjamin |editor-last2=Jun |editor-first2=Nathan |editor-last3=Williams |editor-first3=Leonard |year=2018 |title=Anarchism: A Conceptual Approach |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-92565-6 |lccn=2017044519 |pages=15–27|language=en}} * {{cite book|last=Morris|first=Christopher W.|language=en|year=2020|chapter=On the Distinction Between State and Anarchy|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=39–52 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255-3|s2cid=228898569 }} * {{cite book|last=Sensen|first=Oliver|year=2020|chapter=Kant on Anarchy|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=99–111 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|language=en|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255-7|s2cid=228898569 }} [[Kategorya:Mga uri ng pamahalaan]] 9d5h2fnz2s1620fjdbucmnxtmjzqa5q 2215272 2215271 2026-07-08T14:27:08Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215272 wikitext text/x-wiki {{About|katayuan ng pamahalaan ng walang awtoridad|ang pilosopiya laban sa awtoridad|Anarkismo}} Ang '''anarkiya''' o '''anarkya'''<ref name=JETE/> (from {{lang-el|αναρχία}} ''anarchía'', "walang namumuno") ay tumutukoy sa kahit alin sa sumusunod: * "Walang namumuno o nagpapatupad na kapangyarihan." <ref>[http://www.amazon.com/Decentralism-Where-Came-Where-Going/dp/1551642484/ref=sr_1_1?ie=UTF8&s=books&qid=1231229790&sr=8-1 ''Decentralism: Where It Came From--Where Is It Going?'']</ref> * "Kawalan ng sistema ng pamahalaan at batas<ref name=JETE>{{cite-JETE|Anarkiya, anarkya}}, pahina 50.</ref>; isang [[estado]] na walang batas hinggil sa pagkawala o pagiging walang gaanong saysay ng kataas-taasang kapangyarihan; kaguluhang pampolitika."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1552</ref> * "Isang estadong panlipunan na walang namamahalang tao o pangkat, ngunit may [[kalayaan]] ang bawat indibiduwal (na walang nasasangkot na kaguluhan)."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1850.</ref> * "Kawalan o walang kinikilalang kapangyarihan at kaayusan sa anumang binigay na kalagayan."<ref>"anarchy." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1667</ref> * Isang lipunan na malaya mula sa nagpupumilit na kapangyarihan ng kahit anumang layunin ng mga nagtataguyod ng [[politika]]l na [[pilosopiya]] ng [[anarkismo]] (anarkista). * Malaya mula sa pamumuno o kapangyarihan. Ang anarkiya ay isang anyo ng [[lipunan]] na walang mga namumuno. Bilang isang uri ng lipunang walang estado, karaniwan itong inihahambing sa estado, na isang organisasyong pampolitika na umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang permanenteng [[teritoryo]]. Higit pa sa kawalan ng [[pamahalaan]], maaari rin itong mas tiyak na tumukoy sa mga lipunang walang anumang anyo ng awtoridad o herarkiya. Bagama't positibo ang pagtingin dito ng mga anarkista, na pangunahing tagapagtaguyod ng anarkiya, negatibo naman ang pananaw dito ng mga tagapagtaguyod ng estatismo, na itinuturing ito bilang kalagayan ng kaguluhang panlipunan. Ang salitang "anarkiya" ay unang binigyang-kahulugan sa sinaunang [[pilosopiyang Griyego]], na umunawa rito bilang isang bulok o nasirang anyo ng tuwirang [[demokrasya]], kung saan ang nakararami ay naghahangad lamang ng kanilang sariling kapakanan. Ang paggamit na ito ng salita ay napasok sa [[wikang Latin]] noong [[Gitnang Panahon]], bago tuluyang pinaghiwalay ang mga konsepto ng anarkiya at demokrasya kasunod ng mga Rebolusyong Atlantiko. Noong [[Panahon ng Kaliwanagan]], sinimulang unawain ng mga [[Pilosopiya|pilosopo]] ang anarkiya batay sa konsepto ng "kalagayan ng kalikasan", isang palaisipang eksperimento na ginamit upang bigyang-katwiran ang iba't ibang anyo ng pamahalaang may herarkiya. Pagsapit ng huling bahagi ng ika-18 dantaon, nagsimulang ipagtanggol ng ilang pilosopo ang anarkiya, na kanilang itinuring na higit na kanais-nais na alternatibo sa umiiral na mga anyo ng paniniil. Ito ang naging saligan ng pag-unlad ng anarkismo, na nagsusulong ng paglikha ng isang lipunang may anarkiya sa pamamagitan ng [[desentralisasyon]] at [[pederalismo]]. == Kahulugan == Bilang isang konsepto, karaniwang binibigyang-kahulugan ang anarkiya batay sa kung ano ang wala rito.{{Sfn|Bell|2020|p=310}} Sa [[etimolohiya]], ang salitang ''anarkiya'' ay nagmula sa [[Wikang Griyego|Griyegong]] αναρχία (''anarchia''), kung saan ang unlaping "αν" (''an'') ay nangangahulugang "walang", at ang hulaping "αρχία" (''archia'') ay nagmula sa salitang nangangahulugang "pinuno" o "namumuno".{{Sfnm|1a1=Dupuis-Déri|1y=2010|1p=13|2a1=Marshall|2y=2008|2p=3}} Kaya, ang pinakapayak na kahulugan ng anarkiya ay ang kawalan ng mga namumuno,{{Sfnm|1a1=Chartier|1a2=Van Schoelandt|1y=2020|1p=1|2a1=Marshall|2y=2008|2pp=3, 19-20|3a1=McKay|3y=2018|3pp=118-119}} mga pinuno,{{Sfnm|1a1=Dupuis-Déri|1y=2010|1p=13|2a1=Marshall|2y=2008|2p=3}} o mga soberano.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=2008|1pp=19-20|2a1=McKay|2y=2018|2pp=118-119}} Bagama't ang anarkiya ay partikular na tumutukoy sa isang lipunang walang mga namumuno, maaari rin itong mas pangkalahatang tumukoy sa isang lipunang walang estado,{{Sfnm|1a1=Chartier|1a2=Van Schoelandt|1y=2020|1p=1|2a1=Dupuis-Déri|2y=2010|2pp=14-15}} o isang lipunang walang pamahalaan.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=2008|1p=3|2a1=Morris|2y=2020|2p=40|3a1=Sensen|3y=2020|3p=99}} Dahil dito, ang anarkiya ay karaniwang binibigyang-kahulugan bilang kabaligtaran ng estado,{{Sfnm|1a1=Amster|1y=2018|1p=15|2a1=Bell|2y=2020|2p=310|3a1=Boettke|3a2=Candela|3y=2020|3p=226|4a1=Morris|4y=2020|4pp=39-42|5a1=Sensen|5y=2020|5p=99}} isang institusyong umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang tiyak na teritoryo.{{Sfnm|1a1=Bell|1y=2020|1p=310|2a1=Boettke|2a2=Candela|2y=2020|2p=226|3a1=Morris|3y=2020|3pp=43-45}} Mas tiyak namang inilarawan ng mga anarkistang tulad ni Errico Malatesta ang anarkiya bilang isang lipunang walang awtoridad,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=2008|1p=42|2a1=McLaughlin|2y=2007|2p=12}} o herarkiya.{{Sfn|Amster|2018|p=23}} Madalas ding ituring ang anarkiya na kasingkahulugan ng kaguluhan o kawalang-kaayusang panlipunan, na sumasalamin sa konsepto ng kalagayan ng kalikasan na inilalarawan ni [[Thomas Hobbes]]. Sa ganitong pakahulugan, ang anarkiya ay hindi lamang kawalan ng pamahalaan kundi pati na rin kawalan ng pamamahala. Ang pag-uugnay ng anarkiya sa kaguluhan ay karaniwang nakabatay sa palagay na kung walang pamahalaan, wala ring umiiral na paraan ng pamamahala, kaya't ang kaguluhan ang hindi maiiwasang bunga ng anarkiya. Inilarawan naman ng [[Sosyologo|sosyologong]] si Francis Dupuis-Déri ang kaguluhan bilang isang "bulok na anyo ng anarkiya", kung saan nawawala hindi lamang ang mga namumuno kundi maging ang anumang uri ng organisasyong pampolitika. Ipinagkaiba niya ang "pamamahala ng lahat" sa ilalim ng anarkiya—na para sa kaniya ay isinasakatuparan sa pamamagitan ng pagkakasundo at sariling pamamahala—sa "pamamahala ng wala" sa ilalim ng kaguluhan. Mula pa noong unang mabuo ang konsepto nito, ginagamit na ang salitang anarkiya sa kapuwa positibo at negatibong diwa: bilang paglalarawan sa isang malayang lipunang walang pamimilit, o bilang paglalarawan sa isang kalagayan ng kaguluhan. == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{cite book|last1=Bell|first1=Tom W.|chapter=The Forecast for Anarchy|year=2020|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=309–324 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255-22|s2cid=228898569 |language=en}} * {{cite book|last=Dupuis-Déri|first=Francis|year=2010|chapter=Anarchy in Political Philosophy|title=New Perspectives on Anarchism|editor-last1=Jun|editor-first1=Nathan J.|editor-last2=Wahl|editor-first2=Shane|publisher=Rowman & Littlefield|lccn=2009015304|isbn=978-0-7391-3240-1|pages=9–24|language=en}} * {{cite book|first=Peter H.|last = Marshall|title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism|year=2008|orig-year=1992|location=[[London]]|publisher=Harper Perennial|language=en|isbn=978-0-00-686245-1|oclc=218212571}} * {{cite book|last1=Chartier|first1=Gary|last2=Van Schoelandt|first2=Chad|chapter=Introduction|year=2020|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=1–12 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|language=en|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255|s2cid=228898569 }} * {{cite book|last=McKay|first=Iain |chapter=Organisation |editor-last1=Franks |editor-first1=Benjamin |editor-last2=Jun |editor-first2=Nathan |editor-last3=Williams |editor-first3=Leonard |year=2018 |title=Anarchism: A Conceptual Approach |publisher=Routledge |language=en |isbn=978-1-138-92565-6 |lccn=2017044519 |pages=115–128}} * {{cite book|last=Amster|first=Randall |chapter=Anti-Hierarchy |editor-last1=Franks |editor-first1=Benjamin |editor-last2=Jun |editor-first2=Nathan |editor-last3=Williams |editor-first3=Leonard |year=2018 |title=Anarchism: A Conceptual Approach |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-92565-6 |lccn=2017044519 |pages=15–27|language=en}} * {{cite book|last=Morris|first=Christopher W.|language=en|year=2020|chapter=On the Distinction Between State and Anarchy|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=39–52 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255-3|s2cid=228898569 }} * {{cite book|last=Sensen|first=Oliver|year=2020|chapter=Kant on Anarchy|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=99–111 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|language=en|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255-7|s2cid=228898569 }} * {{cite book|last1=Boettke|first1=Peter J.|last2=Candela|first2=Rosolino A.|chapter=The Positive Political Economy of Analytical Anarchism|year=2020|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=222–234 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255-15|s2cid=228898569 |language=en}} [[Kategorya:Mga uri ng pamahalaan]] q9b71i0q80dj7wv2f6gsw60cdud986m 2215273 2215272 2026-07-08T14:28:15Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215273 wikitext text/x-wiki {{About|katayuan ng pamahalaan ng walang awtoridad|ang pilosopiya laban sa awtoridad|Anarkismo}} Ang '''anarkiya''' o '''anarkya'''<ref name=JETE/> (from {{lang-el|αναρχία}} ''anarchía'', "walang namumuno") ay tumutukoy sa kahit alin sa sumusunod: * "Walang namumuno o nagpapatupad na kapangyarihan." <ref>[http://www.amazon.com/Decentralism-Where-Came-Where-Going/dp/1551642484/ref=sr_1_1?ie=UTF8&s=books&qid=1231229790&sr=8-1 ''Decentralism: Where It Came From--Where Is It Going?'']</ref> * "Kawalan ng sistema ng pamahalaan at batas<ref name=JETE>{{cite-JETE|Anarkiya, anarkya}}, pahina 50.</ref>; isang [[estado]] na walang batas hinggil sa pagkawala o pagiging walang gaanong saysay ng kataas-taasang kapangyarihan; kaguluhang pampolitika."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1552</ref> * "Isang estadong panlipunan na walang namamahalang tao o pangkat, ngunit may [[kalayaan]] ang bawat indibiduwal (na walang nasasangkot na kaguluhan)."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1850.</ref> * "Kawalan o walang kinikilalang kapangyarihan at kaayusan sa anumang binigay na kalagayan."<ref>"anarchy." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1667</ref> * Isang lipunan na malaya mula sa nagpupumilit na kapangyarihan ng kahit anumang layunin ng mga nagtataguyod ng [[politika]]l na [[pilosopiya]] ng [[anarkismo]] (anarkista). * Malaya mula sa pamumuno o kapangyarihan. Ang anarkiya ay isang anyo ng [[lipunan]] na walang mga namumuno. Bilang isang uri ng lipunang walang estado, karaniwan itong inihahambing sa estado, na isang organisasyong pampolitika na umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang permanenteng [[teritoryo]]. Higit pa sa kawalan ng [[pamahalaan]], maaari rin itong mas tiyak na tumukoy sa mga lipunang walang anumang anyo ng awtoridad o herarkiya. Bagama't positibo ang pagtingin dito ng mga anarkista, na pangunahing tagapagtaguyod ng anarkiya, negatibo naman ang pananaw dito ng mga tagapagtaguyod ng estatismo, na itinuturing ito bilang kalagayan ng kaguluhang panlipunan. Ang salitang "anarkiya" ay unang binigyang-kahulugan sa sinaunang [[pilosopiyang Griyego]], na umunawa rito bilang isang bulok o nasirang anyo ng tuwirang [[demokrasya]], kung saan ang nakararami ay naghahangad lamang ng kanilang sariling kapakanan. Ang paggamit na ito ng salita ay napasok sa [[wikang Latin]] noong [[Gitnang Panahon]], bago tuluyang pinaghiwalay ang mga konsepto ng anarkiya at demokrasya kasunod ng mga Rebolusyong Atlantiko. Noong [[Panahon ng Kaliwanagan]], sinimulang unawain ng mga [[Pilosopiya|pilosopo]] ang anarkiya batay sa konsepto ng "kalagayan ng kalikasan", isang palaisipang eksperimento na ginamit upang bigyang-katwiran ang iba't ibang anyo ng pamahalaang may herarkiya. Pagsapit ng huling bahagi ng ika-18 dantaon, nagsimulang ipagtanggol ng ilang pilosopo ang anarkiya, na kanilang itinuring na higit na kanais-nais na alternatibo sa umiiral na mga anyo ng paniniil. Ito ang naging saligan ng pag-unlad ng anarkismo, na nagsusulong ng paglikha ng isang lipunang may anarkiya sa pamamagitan ng [[desentralisasyon]] at [[pederalismo]]. == Kahulugan == Bilang isang konsepto, karaniwang binibigyang-kahulugan ang anarkiya batay sa kung ano ang wala rito.{{Sfn|Bell|2020|p=310}} Sa [[etimolohiya]], ang salitang ''anarkiya'' ay nagmula sa [[Wikang Griyego|Griyegong]] αναρχία (''anarchia''), kung saan ang unlaping "αν" (''an'') ay nangangahulugang "walang", at ang hulaping "αρχία" (''archia'') ay nagmula sa salitang nangangahulugang "pinuno" o "namumuno".{{Sfnm|1a1=Dupuis-Déri|1y=2010|1p=13|2a1=Marshall|2y=2008|2p=3}} Kaya, ang pinakapayak na kahulugan ng anarkiya ay ang kawalan ng mga namumuno,{{Sfnm|1a1=Chartier|1a2=Van Schoelandt|1y=2020|1p=1|2a1=Marshall|2y=2008|2pp=3, 19-20|3a1=McKay|3y=2018|3pp=118-119}} mga pinuno,{{Sfnm|1a1=Dupuis-Déri|1y=2010|1p=13|2a1=Marshall|2y=2008|2p=3}} o mga soberano.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=2008|1pp=19-20|2a1=McKay|2y=2018|2pp=118-119}} Bagama't ang anarkiya ay partikular na tumutukoy sa isang lipunang walang mga namumuno, maaari rin itong mas pangkalahatang tumukoy sa isang lipunang walang estado,{{Sfnm|1a1=Chartier|1a2=Van Schoelandt|1y=2020|1p=1|2a1=Dupuis-Déri|2y=2010|2pp=14-15}} o isang lipunang walang pamahalaan.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=2008|1p=3|2a1=Morris|2y=2020|2p=40|3a1=Sensen|3y=2020|3p=99}} Dahil dito, ang anarkiya ay karaniwang binibigyang-kahulugan bilang kabaligtaran ng estado,{{Sfnm|1a1=Amster|1y=2018|1p=15|2a1=Bell|2y=2020|2p=310|3a1=Boettke|3a2=Candela|3y=2020|3p=226|4a1=Morris|4y=2020|4pp=39-42|5a1=Sensen|5y=2020|5p=99}} isang institusyong umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang tiyak na teritoryo.{{Sfnm|1a1=Bell|1y=2020|1p=310|2a1=Boettke|2a2=Candela|2y=2020|2p=226|3a1=Morris|3y=2020|3pp=43-45}} Mas tiyak namang inilarawan ng mga anarkistang tulad ni Errico Malatesta ang anarkiya bilang isang lipunang walang awtoridad,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=2008|1p=42|2a1=McLaughlin|2y=2007|2p=12}} o herarkiya.{{Sfn|Amster|2018|p=23}} Madalas ding ituring ang anarkiya na kasingkahulugan ng kaguluhan o kawalang-kaayusang panlipunan, na sumasalamin sa konsepto ng kalagayan ng kalikasan na inilalarawan ni [[Thomas Hobbes]]. Sa ganitong pakahulugan, ang anarkiya ay hindi lamang kawalan ng pamahalaan kundi pati na rin kawalan ng pamamahala. Ang pag-uugnay ng anarkiya sa kaguluhan ay karaniwang nakabatay sa palagay na kung walang pamahalaan, wala ring umiiral na paraan ng pamamahala, kaya't ang kaguluhan ang hindi maiiwasang bunga ng anarkiya. Inilarawan naman ng [[Sosyologo|sosyologong]] si Francis Dupuis-Déri ang kaguluhan bilang isang "bulok na anyo ng anarkiya", kung saan nawawala hindi lamang ang mga namumuno kundi maging ang anumang uri ng organisasyong pampolitika. Ipinagkaiba niya ang "pamamahala ng lahat" sa ilalim ng anarkiya—na para sa kaniya ay isinasakatuparan sa pamamagitan ng pagkakasundo at sariling pamamahala—sa "pamamahala ng wala" sa ilalim ng kaguluhan. Mula pa noong unang mabuo ang konsepto nito, ginagamit na ang salitang anarkiya sa kapuwa positibo at negatibong diwa: bilang paglalarawan sa isang malayang lipunang walang pamimilit, o bilang paglalarawan sa isang kalagayan ng kaguluhan. == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{cite book|last1=Bell|first1=Tom W.|chapter=The Forecast for Anarchy|year=2020|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=309–324 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255-22|s2cid=228898569 |language=en}} * {{cite book|last=Dupuis-Déri|first=Francis|year=2010|chapter=Anarchy in Political Philosophy|title=New Perspectives on Anarchism|editor-last1=Jun|editor-first1=Nathan J.|editor-last2=Wahl|editor-first2=Shane|publisher=Rowman & Littlefield|lccn=2009015304|isbn=978-0-7391-3240-1|pages=9–24|language=en}} * {{cite book|first=Peter H.|last = Marshall|title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism|year=2008|orig-year=1992|location=[[London]]|publisher=Harper Perennial|language=en|isbn=978-0-00-686245-1|oclc=218212571}} * {{cite book|last1=Chartier|first1=Gary|last2=Van Schoelandt|first2=Chad|chapter=Introduction|year=2020|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=1–12 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|language=en|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255|s2cid=228898569 }} * {{cite book|last=McKay|first=Iain |chapter=Organisation |editor-last1=Franks |editor-first1=Benjamin |editor-last2=Jun |editor-first2=Nathan |editor-last3=Williams |editor-first3=Leonard |year=2018 |title=Anarchism: A Conceptual Approach |publisher=Routledge |language=en |isbn=978-1-138-92565-6 |lccn=2017044519 |pages=115–128}} * {{cite book|last=Amster|first=Randall |chapter=Anti-Hierarchy |editor-last1=Franks |editor-first1=Benjamin |editor-last2=Jun |editor-first2=Nathan |editor-last3=Williams |editor-first3=Leonard |year=2018 |title=Anarchism: A Conceptual Approach |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-92565-6 |lccn=2017044519 |pages=15–27|language=en}} * {{cite book|last=Morris|first=Christopher W.|language=en|year=2020|chapter=On the Distinction Between State and Anarchy|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=39–52 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255-3|s2cid=228898569 }} * {{cite book|last=Sensen|first=Oliver|year=2020|chapter=Kant on Anarchy|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=99–111 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|language=en|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255-7|s2cid=228898569 }} * {{cite book|last1=Boettke|first1=Peter J.|last2=Candela|first2=Rosolino A.|chapter=The Positive Political Economy of Analytical Anarchism|year=2020|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=222–234 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255-15|s2cid=228898569 |language=en}} * {{cite book | last = McLaughlin | first = Paul | title = Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism | url = https://books.google.com/books?id=kkj5i3CeGbQC | publisher = Ashgate Publishing|language=en | location = Aldershot | year = 2007 | isbn = 978-0-7546-6196-2 |lccn=2007007973}} [[Kategorya:Mga uri ng pamahalaan]] 7currx4fokglh2u2zodb8uggq76d6sd 2215275 2215273 2026-07-08T14:36:16Z Jojit fb 38 /* Kahulugan */ 2215275 wikitext text/x-wiki {{About|katayuan ng pamahalaan ng walang awtoridad|ang pilosopiya laban sa awtoridad|Anarkismo}} Ang '''anarkiya''' o '''anarkya'''<ref name=JETE/> (from {{lang-el|αναρχία}} ''anarchía'', "walang namumuno") ay tumutukoy sa kahit alin sa sumusunod: * "Walang namumuno o nagpapatupad na kapangyarihan." <ref>[http://www.amazon.com/Decentralism-Where-Came-Where-Going/dp/1551642484/ref=sr_1_1?ie=UTF8&s=books&qid=1231229790&sr=8-1 ''Decentralism: Where It Came From--Where Is It Going?'']</ref> * "Kawalan ng sistema ng pamahalaan at batas<ref name=JETE>{{cite-JETE|Anarkiya, anarkya}}, pahina 50.</ref>; isang [[estado]] na walang batas hinggil sa pagkawala o pagiging walang gaanong saysay ng kataas-taasang kapangyarihan; kaguluhang pampolitika."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1552</ref> * "Isang estadong panlipunan na walang namamahalang tao o pangkat, ngunit may [[kalayaan]] ang bawat indibiduwal (na walang nasasangkot na kaguluhan)."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1850.</ref> * "Kawalan o walang kinikilalang kapangyarihan at kaayusan sa anumang binigay na kalagayan."<ref>"anarchy." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1667</ref> * Isang lipunan na malaya mula sa nagpupumilit na kapangyarihan ng kahit anumang layunin ng mga nagtataguyod ng [[politika]]l na [[pilosopiya]] ng [[anarkismo]] (anarkista). * Malaya mula sa pamumuno o kapangyarihan. Ang anarkiya ay isang anyo ng [[lipunan]] na walang mga namumuno. Bilang isang uri ng lipunang walang estado, karaniwan itong inihahambing sa estado, na isang organisasyong pampolitika na umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang permanenteng [[teritoryo]]. Higit pa sa kawalan ng [[pamahalaan]], maaari rin itong mas tiyak na tumukoy sa mga lipunang walang anumang anyo ng awtoridad o herarkiya. Bagama't positibo ang pagtingin dito ng mga anarkista, na pangunahing tagapagtaguyod ng anarkiya, negatibo naman ang pananaw dito ng mga tagapagtaguyod ng estatismo, na itinuturing ito bilang kalagayan ng kaguluhang panlipunan. Ang salitang "anarkiya" ay unang binigyang-kahulugan sa sinaunang [[pilosopiyang Griyego]], na umunawa rito bilang isang bulok o nasirang anyo ng tuwirang [[demokrasya]], kung saan ang nakararami ay naghahangad lamang ng kanilang sariling kapakanan. Ang paggamit na ito ng salita ay napasok sa [[wikang Latin]] noong [[Gitnang Panahon]], bago tuluyang pinaghiwalay ang mga konsepto ng anarkiya at demokrasya kasunod ng mga Rebolusyong Atlantiko. Noong [[Panahon ng Kaliwanagan]], sinimulang unawain ng mga [[Pilosopiya|pilosopo]] ang anarkiya batay sa konsepto ng "kalagayan ng kalikasan", isang palaisipang eksperimento na ginamit upang bigyang-katwiran ang iba't ibang anyo ng pamahalaang may herarkiya. Pagsapit ng huling bahagi ng ika-18 dantaon, nagsimulang ipagtanggol ng ilang pilosopo ang anarkiya, na kanilang itinuring na higit na kanais-nais na alternatibo sa umiiral na mga anyo ng paniniil. Ito ang naging saligan ng pag-unlad ng anarkismo, na nagsusulong ng paglikha ng isang lipunang may anarkiya sa pamamagitan ng [[desentralisasyon]] at [[pederalismo]]. == Kahulugan == Bilang isang konsepto, karaniwang binibigyang-kahulugan ang anarkiya batay sa kung ano ang wala rito.{{Sfn|Bell|2020|p=310}} Sa [[etimolohiya]], ang salitang ''anarkiya'' ay nagmula sa [[Wikang Griyego|Griyegong]] αναρχία (''anarchia''), kung saan ang unlaping "αν" (''an'') ay nangangahulugang "walang", at ang hulaping "αρχία" (''archia'') ay nagmula sa salitang nangangahulugang "pinuno" o "namumuno".{{Sfnm|1a1=Dupuis-Déri|1y=2010|1p=13|2a1=Marshall|2y=2008|2p=3}} Kaya, ang pinakapayak na kahulugan ng anarkiya ay ang kawalan ng mga namumuno,{{Sfnm|1a1=Chartier|1a2=Van Schoelandt|1y=2020|1p=1|2a1=Marshall|2y=2008|2pp=3, 19-20|3a1=McKay|3y=2018|3pp=118-119}} mga pinuno,{{Sfnm|1a1=Dupuis-Déri|1y=2010|1p=13|2a1=Marshall|2y=2008|2p=3}} o mga soberano.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=2008|1pp=19-20|2a1=McKay|2y=2018|2pp=118-119}} Bagama't ang anarkiya ay partikular na tumutukoy sa isang lipunang walang mga namumuno, maaari rin itong mas pangkalahatang tumukoy sa isang lipunang walang estado,{{Sfnm|1a1=Chartier|1a2=Van Schoelandt|1y=2020|1p=1|2a1=Dupuis-Déri|2y=2010|2pp=14-15}} o isang lipunang walang pamahalaan.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=2008|1p=3|2a1=Morris|2y=2020|2p=40|3a1=Sensen|3y=2020|3p=99}} Dahil dito, ang anarkiya ay karaniwang binibigyang-kahulugan bilang kabaligtaran ng estado,{{Sfnm|1a1=Amster|1y=2018|1p=15|2a1=Bell|2y=2020|2p=310|3a1=Boettke|3a2=Candela|3y=2020|3p=226|4a1=Morris|4y=2020|4pp=39-42|5a1=Sensen|5y=2020|5p=99}} isang institusyong umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang tiyak na teritoryo.{{Sfnm|1a1=Bell|1y=2020|1p=310|2a1=Boettke|2a2=Candela|2y=2020|2p=226|3a1=Morris|3y=2020|3pp=43-45}} Mas tiyak namang inilarawan ng mga anarkistang tulad ni Errico Malatesta ang anarkiya bilang isang lipunang walang awtoridad,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=2008|1p=42|2a1=McLaughlin|2y=2007|2p=12}} o herarkiya.{{Sfn|Amster|2018|p=23}} Madalas ding ituring ang anarkiya na kasingkahulugan ng kaguluhan o kawalang-kaayusang panlipunan,{{Sfnm|1a1=Bell|1y=2020|1p=309|2a1=Boettke|2a2=Candela|2y=2020|2p=226|3a1=Chartier|3a2=Van Schoelandt|3y=2020|3p=1}} na sumasalamin sa konsepto ng kalagayan ng kalikasan na inilalarawan ni [[Thomas Hobbes]].{{Sfnm|1a1=Boettke|1a2=Candela|1y=2020|1p=226|2a1=Morris|2y=2020|2pp=39-40|3a1=Sensen|3y=2020|3p=99}} Sa ganitong pakahulugan, ang anarkiya ay hindi lamang kawalan ng pamahalaan kundi pati na rin kawalan ng pamamahala. Ang pag-uugnay ng anarkiya sa kaguluhan ay karaniwang nakabatay sa palagay na kung walang pamahalaan, wala ring umiiral na paraan ng pamamahala, kaya't ang kaguluhan ang hindi maiiwasang bunga ng anarkiya.{{Sfn|Boettke|Candela|2020|p=226}} Inilarawan naman ng [[Sosyologo|sosyologong]] si Francis Dupuis-Déri ang kaguluhan bilang isang "bulok na anyo ng anarkiya", kung saan nawawala hindi lamang ang mga namumuno kundi maging ang anumang uri ng organisasyong pampolitika.{{Sfn|Dupuis-Déri|2010|pp=16-17}} Ipinagkaiba niya ang "pamamahala ng lahat" sa ilalim ng anarkiya—na para sa kaniya ay isinasakatuparan sa pamamagitan ng pagkakasundo at sariling pamamahala—sa "pamamahala ng wala" sa ilalim ng kaguluhan.{{Sfn|Dupuis-Déri|2010|pp=17-18}} Mula pa noong unang mabuo ang konsepto nito, ginagamit na ang salitang anarkiya sa kapuwa positibo at negatibong diwa: bilang paglalarawan sa isang malayang lipunang walang pamimilit, o bilang paglalarawan sa isang kalagayan ng kaguluhan.{{Sfn|Marshall|2008|p=3}} == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{cite book|last1=Bell|first1=Tom W.|chapter=The Forecast for Anarchy|year=2020|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=309–324 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255-22|s2cid=228898569 |language=en}} * {{cite book|last=Dupuis-Déri|first=Francis|year=2010|chapter=Anarchy in Political Philosophy|title=New Perspectives on Anarchism|editor-last1=Jun|editor-first1=Nathan J.|editor-last2=Wahl|editor-first2=Shane|publisher=Rowman & Littlefield|lccn=2009015304|isbn=978-0-7391-3240-1|pages=9–24|language=en}} * {{cite book|first=Peter H.|last = Marshall|title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism|year=2008|orig-year=1992|location=[[London]]|publisher=Harper Perennial|language=en|isbn=978-0-00-686245-1|oclc=218212571}} * {{cite book|last1=Chartier|first1=Gary|last2=Van Schoelandt|first2=Chad|chapter=Introduction|year=2020|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=1–12 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|language=en|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255|s2cid=228898569 }} * {{cite book|last=McKay|first=Iain |chapter=Organisation |editor-last1=Franks |editor-first1=Benjamin |editor-last2=Jun |editor-first2=Nathan |editor-last3=Williams |editor-first3=Leonard |year=2018 |title=Anarchism: A Conceptual Approach |publisher=Routledge |language=en |isbn=978-1-138-92565-6 |lccn=2017044519 |pages=115–128}} * {{cite book|last=Amster|first=Randall |chapter=Anti-Hierarchy |editor-last1=Franks |editor-first1=Benjamin |editor-last2=Jun |editor-first2=Nathan |editor-last3=Williams |editor-first3=Leonard |year=2018 |title=Anarchism: A Conceptual Approach |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-92565-6 |lccn=2017044519 |pages=15–27|language=en}} * {{cite book|last=Morris|first=Christopher W.|language=en|year=2020|chapter=On the Distinction Between State and Anarchy|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=39–52 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255-3|s2cid=228898569 }} * {{cite book|last=Sensen|first=Oliver|year=2020|chapter=Kant on Anarchy|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=99–111 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|language=en|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255-7|s2cid=228898569 }} * {{cite book|last1=Boettke|first1=Peter J.|last2=Candela|first2=Rosolino A.|chapter=The Positive Political Economy of Analytical Anarchism|year=2020|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=222–234 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255-15|s2cid=228898569 |language=en}} * {{cite book | last = McLaughlin | first = Paul | title = Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism | url = https://books.google.com/books?id=kkj5i3CeGbQC | publisher = Ashgate Publishing|language=en | location = Aldershot | year = 2007 | isbn = 978-0-7546-6196-2 |lccn=2007007973}} [[Kategorya:Mga uri ng pamahalaan]] btqh3qmw0cy88zj92gha6nrr1744rkk 0 87382 2215349 2215198 2026-07-09T00:14:22Z Jojit fb 38 /* Iba't ibang sangay ng anarkismo */ 2215349 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad. Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari. Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] l1ga6uumqmx112qz0gj8fe6jpw61iyv 2215350 2215349 2026-07-09T00:16:34Z Jojit fb 38 /* Mga paaralan ng kaisipan */ 2215350 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] tp1zw7d9nocf9g5rb0ilnxkihwlvp6p 2215351 2215350 2026-07-09T00:18:15Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215351 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] j0suk5a86b6eooetlyuzegqi9ihn9u0 2215352 2215351 2026-07-09T00:20:34Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215352 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |author-link=Geoffrey Ostergaard |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] i8q7wedrjp5kcfr8mpyqp3d2lrnkhyk 2215353 2215352 2026-07-09T00:21:22Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215353 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] nspsm5anh6khi8h87accc65ffw1hcdp 2215355 2215353 2026-07-09T00:23:32Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215355 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] qzrc9y54v0duk41jywjfawasq1q4gvo 2215356 2215355 2026-07-09T00:24:19Z Jojit fb 38 /* Tingnan din */ 2215356 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] gjaq0frigjbmseouilb0byqmil5a1ok 2215357 2215356 2026-07-09T00:30:00Z Jojit fb 38 /* Mga paaralan ng kaisipan */ 2215357 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo. Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika, kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]]. Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 4zrmz7acgk5yzwben81lk9eyiv48prg 2215359 2215357 2026-07-09T00:32:10Z Jojit fb 38 /* Mga paaralan ng kaisipan */ 2215359 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 9vsbxhv38jjjcmyiy20yhx2icwqtc9s 2215361 2215359 2026-07-09T00:38:46Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215361 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] hbcne7uu9xver6na3wwktl59a1rpnb6 2215362 2215361 2026-07-09T00:40:15Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215362 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] imjf9d0bsp1rk6fdtnhzebw0mkzomcn 2215397 2215362 2026-07-09T06:28:43Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215397 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 5f7anoqbww9yh6pmtjbxf9aib2rilbq 2215398 2215397 2026-07-09T06:29:27Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215398 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] kb0s97h4r47h1c4f2i2wwzv415yqz86 2215399 2215398 2026-07-09T06:35:34Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215399 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 7a1iq4l0g7ozhpmxxbyfrb7bvhxfzi6 2215400 2215399 2026-07-09T06:37:56Z Jojit fb 38 /* Mga paaralan ng kaisipan */ 2215400 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pananaw sa daigdig ang anarkismo, umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya. Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon. Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]]. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] fk7ooccwnklws4uszjv673grlqdrls8 2215402 2215400 2026-07-09T06:41:28Z Jojit fb 38 /* Mga paaralan ng kaisipan */ 2215402 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 87iu9n66lknvgvpmkvj9odh7hrehhle 2215403 2215402 2026-07-09T06:43:08Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215403 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] nncgiywx3x9mvdgk5xh96a8n2hmfn4w 2215404 2215403 2026-07-09T06:44:37Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215404 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |author-link=Paul Avrich |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 0l2xyrg11pvmmcusavef49j26cxzf47 2215406 2215404 2026-07-09T06:46:16Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215406 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] ijyn8iyj5rw99iykjnue7yczd0d8ca5 2215407 2215406 2026-07-09T06:49:23Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215407 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 8izxwb3536kyvup17kge8p8u360r85f 2215429 2215407 2026-07-09T09:19:00Z Jojit fb 38 /* Mga paaralan ng kaisipan */ 2215429 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis. Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo, maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal. Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado. Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] h92y54g6li26ayl9m9psxif8lgitzis 2215431 2215429 2026-07-09T09:22:00Z Jojit fb 38 /* Mga paaralan ng kaisipan */ 2215431 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=Fall–Winter 2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=[[Social Anarchism (journal)|Social Anarchism]] |issue=27 |access-date=19 June 2008}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 3fo4sbd8f2dzl0y576kraikvmybkxvx 2215432 2215431 2026-07-09T09:24:35Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215432 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=Fall–Winter 2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=[[Social Anarchism (journal)|Social Anarchism]] |issue=27 |access-date=19 June 2008}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] c2mn4v03z60vrjpcye21wis4htacteb 2215434 2215432 2026-07-09T09:26:25Z Jojit fb 38 /* Mga paaralan ng kaisipan */ 2215434 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] eyx4e5mqxtlkr7g80q60vs0xlgjx7kp 2215435 2215434 2026-07-09T09:27:44Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215435 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] sltfi3vjwylbmjhe7gjeq15xz144z4e 2215436 2215435 2026-07-09T09:29:05Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215436 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 94bxim0futmhj3ct288wm9ea32uan7s 0 106907 2215378 2214995 2026-07-09T03:29:50Z ~2026-38995-23 163851 Kinansela ang pagbabagong 2214995 ni [[Special:Contributions/~2026-38650-61|~2026-38650-61]] ([[User talk:~2026-38650-61|Usapan]]) 2215378 wikitext text/x-wiki Ang '''Labanan sa Pasong Tirad''' ay isa sa mga labanan ng [[Pilipino]] at [[Amerikano]] kung saan ang namuno sa mga Pilipino ay si Hen. [[Gregorio del Pilar]]. ==Mga nangyari== Noong Disyembre 2, 1899, pinatakas ni Gregorio del Pilar si Pangulong [[Emilio Aguinaldo]] sa kamay ng mga Amerikano. Mahigit 100 sundalo ang nakipaglaban sa mga amerikanong sundalo na tinatawag na "sharpshooters" dahil sa galing nilang humawak at gumamit ng armas tulad ng [[baril]]. Mahigit 50 sundalo naman ang namatay kasama na si Hen. Gregorio del Pilar. Ngunit nadakip pa rin ng mga Amerikano si Pangulong Emilio Aguinaldo dahil hindi nya alam kung saan sya tutungo. ==Dagdag kaalaman== Unang araw ito ng Disyembre nang mapasailalim ang Concepcion sa mga Gringo. Ang Kabundukan ng Concepcion ay Tirad, na kasalukuyan sina Aquinaldo, Del Pilar at ang kanilang rebolusyonaryo'y patuloy ang pagtakas sa dahilang paghabol sa kanila ng tropa ni Major Peyton March na may "nom de guerre", January Galoot. Karamihan sa mga sundalong Gringo ay batikan ng "Indian Wars" at nakakarami dito'y mga "sharpshooters". Napabalita na mayroong napatay na 53 rebeldeng Pilipino at kabilang dito ay si Heneral Gregorio S. Del Pilar. {{Stub|Kasaysayan|Pilipinas}} [[Kaurian:Kasaysayan ng Pilipinas]] a6urcdx5wxcdg5xvuxrualwzjt6i1oy 2215379 2215378 2026-07-09T03:30:48Z ~2026-38995-23 163851 revert further 2215379 wikitext text/x-wiki Ang '''Labanan sa Pasong Tirad''' ay isa sa mga labanan ng [[Pilipino]] at [[Amerikano]] kung saan ang namuno sa mga Pilipino ay si Hen. [[Gregorio del Pilar]]. ==Mga nangyari== Noong Disyembre 2, 1899, pinatakas ni Gregorio del Pilar si Pangulong [[Emilio Aguinaldo]] sa kamay ng mga Amerikano. Mahigit 100 sundalo ang nakipaglaban sa mga amerikanong sundalo na tinatawag na "sharpshooters" dahil sa galing nilang humawak at gumamit ng armas tulad ng [[baril]]. Mahigit 50 sundalo naman ang namatay kasama na si Hen. Gregorio del Pilar. Ngunit nadakip pa rin ng mga Amerikano si Pangulong Emilio Aguinaldo dahil hindi nya alam kung saan sya tutungo. ==Dagdag kaalaman== Unang araw ito ng Disyembre nang mapasailalim ang Concepcion sa mga Gringo. Ang Kabundukan ng Concepcion ay Tirad, na kasalukuyan sina Aquinaldo, Del Pilar at ang kanilang rebolusyonaryo'y patuloy ang pagtakas sa dahilang paghabol sa kanila ng tropa ni Major Peyton March na may "nom de guerre", January Galoot. Karamihan sa mga sundalong Gringo ay batikan ng "Indian Wars" at nakakarami dito'y mga "sharpshooters". Napabalita na mayroong napatay na 53 rebeldeng Pilipino at kabilang dito ay si Heneral Gregorio S. Del Pilar {{Stub|Kasaysayan|Pilipinas}} [[Kaurian:Kasaysayan ng Pilipinas]] orefiqlxsgyozya07bkn2we6oh87cav 2215380 2215379 2026-07-09T03:33:16Z ~2026-38995-23 163851 added {{unsourced}} tag 2215380 wikitext text/x-wiki {{unsourced|date=Hulyo 2026}} Ang '''Labanan sa Pasong Tirad''' ay isa sa mga labanan ng [[Pilipino]] at [[Amerikano]] kung saan ang namuno sa mga Pilipino ay si Hen. [[Gregorio del Pilar]]. ==Mga nangyari== Noong Disyembre 2, 1899, pinatakas ni Gregorio del Pilar si Pangulong [[Emilio Aguinaldo]] sa kamay ng mga Amerikano. Mahigit 100 sundalo ang nakipaglaban sa mga amerikanong sundalo na tinatawag na "sharpshooters" dahil sa galing nilang humawak at gumamit ng armas tulad ng [[baril]]. Mahigit 50 sundalo naman ang namatay kasama na si Hen. Gregorio del Pilar. Ngunit nadakip pa rin ng mga Amerikano si Pangulong Emilio Aguinaldo dahil hindi nya alam kung saan sya tutungo. ==Dagdag kaalaman== Unang araw ito ng Disyembre nang mapasailalim ang Concepcion sa mga Gringo. Ang Kabundukan ng Concepcion ay Tirad, na kasalukuyan sina Aquinaldo, Del Pilar at ang kanilang rebolusyonaryo'y patuloy ang pagtakas sa dahilang paghabol sa kanila ng tropa ni Major Peyton March na may "nom de guerre", January Galoot. Karamihan sa mga sundalong Gringo ay batikan ng "Indian Wars" at nakakarami dito'y mga "sharpshooters". Napabalita na mayroong napatay na 53 rebeldeng Pilipino at kabilang dito ay si Heneral Gregorio S. Del Pilar == Sanggunian == <references responsive="1"></references> {{Stub|Kasaysayan|Pilipinas}} [[Kaurian:Kasaysayan ng Pilipinas]] c2xqhzohdvilkzv5dpvgv0kh43j4kd3 0 109805 2215428 2193935 2026-07-09T09:15:40Z ~2026-37929-56 163601 /* Mga kilalang personalidad */ 2215428 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine city 2 | infoboxtitle = Lungsod ng Parañaque | image_skyline = Paranaque City.JPG | image_caption = Tanawin ng Parañaque mula sa himpapawid. | native_name = ᜉᜇᜈᜒᜌᜃᜒ | sealfile = Ph_seal_ncr_paranaque.png | locatormapfile = Ph locator ncr paranaque.png | caption = Mapa ng [[Kalakhang Maynila]] na nagpapakita sa lokasyon ng Parañaque | region = [[Kalakhang Maynila|Pambansang Punong Rehiyon]] | province = — | districts = Una at Ikalawang Distrito ng Parañaque | barangays = 16 | founded_town = 30 Nobyembre 1572 | cityhood = 15 Pebrero 1998 | class = Unang Klase | mayor = Eric L. Olivarez | vice_mayor = Joan Villafuerte | areakm2 = 47.69 | population_as_of = 2020 | population_total = 689992 | area_code = 2 | language = [[Wikang Tagalog|Tagalog]]<br>[[Taglish]] | zip_code = 1700-1720 at 1375-1381 | elevation_ft = 39.0 ft | elevation_m = 12.0 m | latd = 14| latm = 28| lats = | latNS = N | longd = 121| longm = 1| longs = | longEW = E | website = [http://www.paranaque.gov.ph www.paranaque.gov.ph] }} Ang '''Lungsod ng Parañaque''', o mas kilala bilang '''Parañaque''', ay isa sa mga bayan at lungsod na bumubuo ng [[Kalakhang Maynila]] sa [[Pilipinas]]. Ito ay naliligiran sa hilaga ng [[Lungsod ng Pasay]], ng [[Lungsod ng Taguig]] sa hilagang-silangan, [[Lungsod ng Muntinlupa]] sa timog-silangan, [[Lungsod ng Las Piñas]] sa timog-kanluran, at ng [[Look ng Maynila]] sa kanluran. == Kasaysayan == [[Talaksan:PqueWWII.jpg|thumb|left|Parañaque noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]].]] Ang Parañaque ay itinatag noong 1572, sa kadahilanang ang lugar ay malapit sa dagat, ang mga Paraqueños (Parañaquense) ay nakipagkalakalan sa mga Intsik, Indones, Indians at Malayans. Noong panahong iyon ang pangunahing hanapbuhay ay ang paggawa ng asin, pangingisda, pagtatanim ng bigas, paggawa ng sapatos, paggawa ng [[tsinelas]] at paghahabi. Ang komunidad ay pinamumunuan ng cabeza de barangay, isang kanluraning bersyon ng mga lokal na tagapamuno at ang mga principalia bilang mga lokal na aristokrata, isang napaka-matibay na institusyon sa lipunan dahil sila ay ang mga kalimitang gumaganap sa mga pampolitikang posisyon. Sila ay makatwiran at tagapamagitan ng pangangailangan ng mga mga mananakop na [[Espanyol]]. Ang edukasyon ay limitado para sa principalia lamang dahil sila lang ang may kakayahang magbayad para rito. Ang naitalang simula ng Palanyag ay nagsimula noong 1580 nang si Fr. Diego de Espinar, isang misyonerong Augustinian, ay hinirang na tagapamahala ng kumbento o relihiyosong bahay ng bayan. Bilang residenteng pari, siya ay nagtatag ng bahay ng misyon doon, na may hurisdiksiyon na umaabot hanggang sa [[Kawit, Cavite|Kawit]] sa lalawigan ng [[Cavite]]. Ang Konseho ng Definitors (o konseho ng mga pinuno ng relihiyon order) noong ika-11 Mayo 1580, ay tinanggap ng Palanyag bilang isang malayang bayan. Ang larawan ng patrona ng Palanyag na si Nuestra Señora del Buensuceso, ay dinala sa [[St. Andrew's Church]] sa La Huerta noong 1625. Nasasaad sa ilang tala na dahil ang Palanyag ay matatagpuan sa sangang-daan ng [[Maynila]], at ng mga lalawigan ng [[Cavite]] at [[Batangas]], naging daan ito para maging importanteng bahagi nang kasaysayan ng [[Pilipinas]] ang mga taong-bayan nito. Sa panahon ng pananakop ng mga [[Intsik]] na mandarambong na si Limahong noong 1574, ang mga mamamayan ng Parañaque, lalo na yaong mula sa [[Barangay]] Dongalo, ay matapang na pumigil sa pag-atake sa [[Maynila]]. Ito ay ang kinilala bilang ang "insedente sa Red Sea" dahil sa mga dugo na dumaloy bilang resulta ng pagtatanggol na ginawa ng tao mula sa baryo Sta. Monica, dating pangalan ng barangay. Nang sakupin ng mga [[Briton]] ang Maynila noong 1762, ang mga taong-bayan ay muling naging tapat sa mga mananakop na Espanyol, lalo na sa mga Augustinian. Ang pagsalakay gayunpaman ay nagpakita na ang kapangyarihan ng mga Espanyol ay hindi masusupil at matapos ang higit sa isang daang taon, ito ay mapatunayan na totoo. Pagkatapos ay dumating ang [[Himagsikang Pilipino]] (mga huling bahagi ng ika-19 na siglo) at ang napagtanto ng mga Espanyol na ang bayan ay isang praktikal na lagusan patungong Cavite, ang balwarte ng mga rebolusyonaryo [[Katipunero]]. Gayundin naman para sa mga rebolusyonaryong nakabase sa Cavite, nakita nila ang bayan bilang kanilang lagusan patungong [[Intramuros]], ang sentro ng pamahalaang Espanyol sa [[Maynila]]. Ang mga kilalang Paraqueños, tulad ni Manuel Quiogue at ng sekular na pari na si Padre Pedro Dandan ay naging prominenteng rebolusyonaryo. Nang nasakop na ito ng mga Amerikano, isa ang Parañaque sa mga [[bayan]] na unang nagkaroon ng [[pamahalaan]]. === Pagiging lungsod === Ang Lungsod ng Parañaque ay ang ika-11 na [[lungsod]] sa kalakhang Maynila (sumunod sa Lungsod ng Las Pinas noong 1997), at hinirang bilang urbanisadong lungsod ni dating [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulong]] Fidel V. Ramos noong 15 Pebrero 1998. === Ang Lungsod ng Parañaque ngayon === Sa pag-aari ng estratihikong lokasyon ang Parañaque, ito ang isa sa mahalagang sentro ng pangangalakal at paghahanapbuhay sa Kalakhang Maynila. Ang [[Baclaran]], kung saan matatagpuan ang malalaking mga bahagi ng mga kagamitang tuyo, ay isa sa pinakamapilang pamilihan sa bansa. Ang mga nayon ng mga maliliit na mangingisda na tinatawag na "fisherman's wharves" ay matatagpuan din sa malapit sa barangay La Huerta, kung saan matatagpuan ang merkado na mayroong bilang ng mga restawrante na naghahain ng mga pagkaing pangkaragatang sariwa na DAMPA. Mayroon ding itong sariling pambansang paliparang pandaigdigan at ang [[pamilihang Duty-free|Duty Free Philippines]] para sa mga kagamitang naangkat na.<ref>{{Cite news|url=https://www.philstar.com/business/2019/01/27/1888380/duty-free-adds-more-pinoy-products-stores|title=Duty Free adds more Pinoy products in stores|work=The Philippine Star|lang=en}}</ref> at ang Ang Bagong Nayong Pilipino [[Entertainment City]] kung saan ang tatlong pinagsamang mga resort ay nakalisensya ng [[PAGCOR]] - Philippine Amusement & Gaming Corporation, ay matatagpuan. Noong 9 Oktubre 2018, ang [[Parañaque Integrated Terminal Exchange]] ay binuksan sa lungsod na ito at siya rin ang kauna-unahang daungang-lupa sa Pilipinas. Noong Mayo 2001, pormal na napasinayaan ang SM City Sucat (dating SM Supercenter Sucat); at noong Nobyembre 2002, ang ikalawang SM City mall sa lungsod ng Parañaque ay naitayo, ang [[SM City Bicutan]], na naging isa sa pinakakilalang mall sa lungsod ng Parañaque sumunod sa Uniwide Coastal Mall, Uniwide Sucat sa Dr. A. Santos Ave. Noong Hulyo 2007, naitayo ang unang strip mall na matatagpuan sa San Antonio ang "Santana Grove". Matatagpuan dito ang [[Shopwise]], [[Jollibee]], [[Chowking]], [[Starbucks]], Icebergs, Behrouz, Guernicas, [[Pan De Manila]], Wi-Tribe, Bacolod Chk-n-Bbq, Serye Restaurant, Mongkok, [[Tapa King]], [[RCBC]], MLM Dental Nook, Greenhills Christian Fellowship, Human Heart Natures, South Support Printing at ang Teleperformance. Noong Abril 2008, pormal na binuksan at pinasinayaan ang Pergola Lifestyle Mall sa BF Homes at noong Agosto ng kaparehong taon, binuksan ang dakilang Mall of Asia sa Diosdado Macapagal Blvd. Noong Nobyembre 2014, binuksan at pinasinayaan ang [[SM City BF Parañaque]] sa [[BF Homes]]. == Pamahalaan == {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=0 |- | colspan=2 | <hr> |- valign=top ! Alkalde !! Panunungkulan |- | colspan="2" | <hr> |- | Ramon Pascual || align=center|1954–1963 |- |Eleuterio de Leon ||align=center| 1963–1972 |- | Florencio Bernabe, Sr. || align=center|1972–1986 |- | Rodolfo G. Buenavista || align=center|1986–1988 |- | Walfredo Ferrer ||align=center| 1988–1992 |- | Pablo R. Olivarez || align=center|1992–1995 |- | [[Joey P. Marquez]] || align=center| 1995–2004 |- | Florencio M. Bernabe, Jr. || align=center|2004–2013 |- | [[Edwin DL. Olivarez]] ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 2013–2022 |- | [[Eric L. Olivarez]] ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 2022–kasalukuyan |- | colspan="2" | |} === Distrito at mga Barangay === Ang Parañaque ay binubuo ng dalawang [[Distritong pambatas ng Pilipinas|distritong pambatas]] na nahahati pa sa 16 na [[Barangay]]. Ang [[Distritong Pambatas ng Lungsod ng Parañaque#Unang Distrito|Unang distrito]] ay mayroong walong barangay sa kanlurang bahagi ng lungsod, samantalang ang [[Distritong Pambatas ng Lungsod ng Parañaque#Ikalawang Distrito|ikalawang distrito]] ay binubuo rin ng walong barangay sa silangang bahagi ng lungsod. Habang ang mga barangay ang mga paghahating administratibo ng lungsod, at ang legal na bahagi ng panirahan at kinatatayuan ng mga Establisyemento at bahay, maraming mamamayan ang gumagamit ng kanilang mga subdibisyon (village) sa halip na kanilang mga barangay. ==== Mga barangay ==== [[File:Ph fil parañaque.png|thumb|upright=1.1|{{center|'''Mapang politikal ng Parañaque'''}}]]Ang Parañaque ay hinati sa 16 barangay, kung saan ang bawat 8 barangay nito ay bumubuo sa isang distrito. {| class="wikitable sortable" style="text-align:left; font-size:90%" |- style="font-size:100%;" ![[Barangay]] !Distrito ![[Talaan ng mga lalawigan sa Pilipinas sa populasyon|Populasyon]] <ref>https://psa.gov.ph/sites/default/files/attachments/ird/pressrelease/NCR.xlsx {{Bare URL spreadsheet|date=April 2022}}</ref><br/>(2020) !Laki<br/>([[Kilometro kwadrado|km²]]) !Densidad<br/>(/km²) !Kodigong<br/>postal |- |[[Baclaran, Parañaque|Baclaran]] |align=center|una |align=right|33,850 |align=right|0.6372 |align=right|33477.72 |align=right|1702 |- |[[BF Homes Parañaque|BF Homes]] |align=center|ikalawa |align=right|92,752 |align=right|7.695 |align=right|10846.26 |align=right|1720/1718 |- |[[Don Bosco, Parañaque|Don Bosco]] |align=center|ikalawa |align=right|54,188 |align=right|3.8475 |align=right|12377.13 |align=right|1711 |- |[[Don Galo]] |align=center|una |align=right|10,550 |align=right|0.2322 |align=right|46627.91 |align=right|1700 |- |[[La Huerta, Parañaque|La Huerta]] |align=center|una |align=right|8,592 |align=right|0.5372 |align=right|16358.90 |align=right| |- |Marcelo Green |align=center|ikalawa |align=right|37,574 |align=right|3.0619 |align=right|9396.78 |align=right| |- |[[Merville, Parañaque|Merville]] |align=center|ikalawa |align=right|26,615 |align=right|3.044 |align=right|6698.75 |align=right|1709 |- |[[Moonwalk, Parañaque|Moonwalk]] |align=center|ikalawa |align=right|72,520 |align=right|3.7728 |align=right|15801.00 |align=right|1709 |- |[[San Antonio, Parañaque|San Antonio]] |align=center|ikalawa |align=right|70,134 |align=right|2.8719 |align=right|20838.82 |align=right|1707/1715 |- |[[San Dionisio, Parañaque|San Dionisio]] |align=center|una |align=right|72,522 |align=right|6.6256 |align=right|9199.32 |align=right| |- |[[San Isidro, Parañaque|San Isidro]] |align=center|una |align=right|79,372 |align=right|3.6522 |align=right|18902.31 |align=right| |- |[[San Martin de Porres, Parañaque|San Martin de Porres]] |align=center|ikalawa |align=right|20,283 |align=right|1.5565 |align=right|13451.98 |align=right| |- |[[Santo Niño, Parañaque|Santo Niño]] |align=center|una |align=right|28,925 |align=right|2.4597 |align=right|11479.04 |align=right|1704 |- |[[Sun Valley, Parañaque|Sun Valley]] |align=center|ikalawa |align=right|50,087 |align=right|1.7775 |align=right|21145.43 |align=right| |- |[[Tambo, Parañaque|Tambo]] |align=center|una |align=right|26,928 |align=right|3.0969 |align=right|8462.98 |align=right|1701 |- |Vitalez |align=center|una |align=right|5,100 |align=right|0.572 |align=right|7898.60 |align=right| |} === Kasalukuyang mga Opisyal (2022-2025) === {| class="wikitable" |- ! Posisyon ! Pangalan |- | '''Punong-Lungsod''' | [[Eric Olivarez]] |- | '''Pangalawang Punong-Lungsod''' | [[Joan Villafuerte]] |- ! colspan=2| '''[[Distritong Pambatas ng Lungsod ng Parañaque#Unang Distrito|Unang Distrito]]''' |- | '''[[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kinatawan]]''' |[[Edwin Olivarez]] |- | rowspan=8| '''Mga Konsehal''' | Rufino M. Allanigue |- | Jaime N. de los Santos |- | Joan V. Densing |- | Raquel Gabriel |- | [[Alma Moreno]] |- |Eric Baes |- | Florante C. Romey, Jr. |- | Jason P. Webb |- ! colspan=2| '''[[Distritong Pambatas ng Lungsod ng Parañaque#Ikalawang Distrito|Ikalawang Distrito]]''' |- | '''[[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kinatawan]]''' | Joy Myra S. Tambunting |- | rowspan=8| '''Mga Konsehal''' | Florencia N. Amurao |- | Carlito D. Antipuesto |- | Edwin R. Benzon |- | Norberto A. Bonsol |- | Conchita S. Bustamante |- | Giovanni E. Esplana |- | Jose Enrico T. Golez |- | Valmar C. Sotto |- | '''ABC President''' | Teodoro Virata, Jr. |- | '''SK Federation President''' | Marinelle Formentera |} == Edukasyon == {{main|Edukasyon sa Lungsod ng Parañaque}} Ang Lungsod ng Parañaque ay mayroong magkakaibang sistema ng edukasyon na mayroong espesyalisasyon sa iba't-ibang larangang akademiko at teknikal at mayroong maraming paaralan at kolehiyo. * [[St. Andrew's School]] - pinakamagandang eskwelahan sa lungsod ng Parañaque * [[St. Paul College of Parañaque]] * [[Olivarez College]] - tanging eskwelahan sa lungsod ng Parañaque na accredited ng PAASCU Level II at PACUCOA Level III === Paaralan ng Pamahalaan === * [[Parañaque City College of Science and Technology]], Administrator: Mrs.Socorro C. Rivera == Mga Pasyalan == * [[Ninoy Aquino International Airport|Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino]] * Berma Mall (Baclaran) * Casino Filipino (beside NAIA) * Asia World City (the [[HIStory World Tour]] concert of [[Michael Jackson]] was held in this venue) * Dampa (Ninoy Aquino Ave.) * [[SM City Bicutan]] * [[SM City Sucat]] * Jaka Plaza (Sucat) * Elorde Boxing Sports Center (Sucat) * Uniwide Coastal Mall (Roxas Blvd.) * Uniwide Sucat / Super 8 (Dr.A. Santos Avenue) * First restaurant of [[Max's of Manila]] * Wild Card Boxing Gym (BF Homes), the practice home of boxing champ [[Manny Pacquiao]] and other boxing icons. * Santana Grove (Sucat) * The Pergola Lifestyle Mall (Aguirre Ave., BF Homes) * Shopwise Sucat (Dr. A. Santos Ave.) * [[Simbahan ng Baclaran]], officially the National Shrine of Our Mother of Perpetual Help, one of the biggest and most active churches in the country where devotees flock to hear mass every Wednesday * Olivarez Coliseum (Dr. A. Santos Avenue) * Olivarez College (Dr. A. Santos Avenue) * Don Galo Motor Works (Quirino Ave. Don Galo) * Duty Free Philippines == Transportasyon == [[Talaksan:Paranaquejf.JPG|thumb|[[Abenida Dr. Arcadio Santos]]]] Ang Parañaque ay pinagsisilbihan ng [[Sistema ng Magaan na Riles Panlulan ng Maynila|LRT]] (sa pamamagitan ng estasyon ng Baclaran, na matatagpuan sa [[Lungsod ng Pasay]]) at ng [[Pambansang Daangbakal ng Pilipinas|PNR]] (sa pamamagitan ng estasyon ng Bicutan). Sa lungsod matatagpuan din ang Terminal 1 ng [[Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino]], na nasa [[Abenida Ninoy Aquino]]. Ang lungsod ay pinagsisilbihan ng ilang mga mahahalagang lansangan, tulad ng [[South Luzon Expressway]] at [[Metro Manila Skyway]] sa silangan, at [[Manila–Cavite Expressway]] at [[Abenida Elpidio Quirino]] sa kanluran. Ang [[Abenida Dr. Arcadio Santos]] ang nagsisilbing pangunahing daang arteryal ng lungsod. ==Mga kilalang personalidad== * [[Manuel Hernandez Bernabe]] - politiko, mamamahayag, at makata na kilala bilang may-akda ng himnong ''No Mas Amor Que El Tuyo'' * [[Jaime Ferrer]] - Ika-12 [[Kalihim ng Interyor at Lokal na Pamahalaan]], gerilya noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig at mandirigma ng kalayaan *[[Francisco Mendoza de Leon|Kagalang-galang na Francisco De Leon]] - Ika-4 na Obispo ng [[Diyosesis ng Antipolo]] *[[Teresita de Castro]] - ''de jure'' Ika-24 [[Punong Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Punong Ministrado]] ng [[Korte Suprema ng Pilipinas]] *[[Roilo Golez]] - dating mambabatas, dating kongresista, at dating [[National Security Council (Philippines)|Tagapayo ng Pambansang Seguridad]] *[[Freddie Webb]] - aktor, komedyante, host sa radyo, dating manlalaro ng [[Philippine Basketball Association|PBA]] at dating Senador *[[Leila de Lima]] - abogado, dating Senador at dating Kalihim ng Kagawaran ng Hustisya ng Pilipinas *[[Risa Hontiveros]] - aktibista, politiko, Senador *[[Pilita Corrales]] - mang-aawit, aktres, komedyante, host ng TV *[[Joey Marquez]] - aktor, komedyante, host ng TV, dating politiko, dating manlalaro ng basketball *[[Edwin Olivarez]] - politiko, dating alkalde at kasalukuyang kongresista *[[Anjo Yllana]] - aktor, komedyante, host ng TV, endorser, dating Konsehal at dating Bise Alkalde *[[Simone Rota]] - manlalaro ng football *[[Val Sotto]] - aktor, komedyante, dating Konsehal ng Lungsod *[[Alma Moreno]] - aktres, host ng TV, mananayaw, Konsehal (Unang Distrito) *[[Roselle Nava]] - mang-aawit, aktres, host ng TV, dating Konsehal (Unang Distrito) * [[Jomari Yllana]] - aktor, mananayaw, Konsehal (Unang Distrito) *[[Eric Fructuoso]] {{ndash}} aktor, komedyante, mananayaw *[[Karen Davila]] - tagapagbalita, host ng TV, reporter *[[Henry Omaga-Diaz]] - tagapagbalita, host ng TV, reporter *[[Dolphy]] - aktor, host ng TV, Komedyante, endorser *[[Gina Pareño]] - aktres *[[Andrew E.]] - rapper, host ng TV, komedyante *[[Geoff Eigenmann]] - aktor, host ng TV, dating MYX VJ, endorser *[[Gerphil Flores]] - mang-aawit *[[Enrique Gil]] - aktor, mananayaw, modelo, host ng TV *[[Bianca Gonzalez|Bianca Gonzalez-Intal]] - host ng TV, endorser, ''[[Pinoy Big Brother: Celebrity Edition]]'' ikatlong puwesto sa mga kilalang tao *[[Max Eigenmann]] - aktres, mang-aawit at modelo *[[Phoemela Barranda]] - modelo, host, artista, endorser *[[Ken Chan]] - aktor, mang-aawit, TV host, photographer, endorser *[[Rita Iringan|Rita De Guzman]] - aktres, mang-aawit, TV host, dating p pop member ng sugapops *[[Bianca Manalo]] - Binibining Pilipinas-Universe 2009, aktres, TV host, dating PAL Flight Attendant *[[Loisa Andalio]] - ex-PBB Housemate, aktres, TV host, dancer, dating P Pop member ng Girltrends *[[Japs Sergio]] -dating bassist/vocals ng ''[[Rivermaya]]'' *[[Gian Magdangal]] - mang-aawit, TV host, artista, artista sa entablado *[[AJ Perez (blogger)|AJ Perez]] - blogger, motivational speaker *[[Sam Pinto]] - artista, modelo, TV host, dating PBB Housemate *[[Stef Prescott]] - aktres, TV host, ''[[StarStruck (seryeng pantelebisyon sa Pilipinas)|StarStruck]]'' Batch 4 Avenger Alumni *[[Sue Ramirez]] - aktres, TV host, modelo, endorser *[[Khalil Ramos]] - mang-aawit, aktor, TV host *[[Ram Revilla]] - aktor *[[Biboy Rivera]] - bowler *[[Mariel Rodriguez|Mariel Rodriguez-Padilla]] - aktres, TV host, dating MTV VJ *[[Bianca Umali]] - aktres, TV host, endorser *[[Dimples Romana]] - aktres, TV host, endorser at Grand Winner na Bb. Lungsod ng Parañaque 2000 *[[Jake Roxas]] - aktor *[[RJ Padilla]] - aktor at Dating PBB Housemate *[[Gabbi Garcia]] - aktres, TV host *[[Lloyd Cadena]] - YouTube Vlogger, radio DJ, komedyante *[[Dominic Ochoa]] - aktor, komedyante, TV Host *[[Korina Sanchez|Korina Sanchez-Roxas]] - broadcaster, TV host, tagapagtaguyod ng alagang hayop *[[Pinky Webb]] - broadcaster, TV host, reporter *[[Jason Webb (basketball)|Jason Webb]] - dating manlalaro ng basketball, sportscaster at Konsehal (Unang Distrito), coach at komentarista sa palakasan *[[Andrea Abaya]] - dating PBB Housemate, TV host, aktres, modelo *[[Wendell Ramos]] - aktor, TV host, komedyante *[[Jose Angelo Gellada|Sheldon Gellada]] - Bassist ng [[Hale (banda)|Hale Band]] *[[Jondan Salvador]] - Manlalaro ng Basketbol ng PBA para sa ''Barako Bull'' *[[Reynante Jamili]] - dating Pilipinong Boksingero * [[Richard Hwan]] - dating PBB Housemate at Modelo * [[JC de Vera]] - aktor, TV host * [[Ricky Davao]] - aktor, direktor * [[Therese Malvar]] - aktres, TV host, modelo * [[Yam Concepcion]] - modelo, aktres, mananayaw * [[Andi Manzano]] - TV host, radio host, modelo, dating MTV VJ * [[Christian Vasquez]] - aktor, modelo, dating PBB Celebrity Housemate * [[Michael Christian Martinez]] - Pilipinong figure skater na kumatawan sa Pilipinas sa [[Palarong Olimpiko sa Taglamig 2014]] at sa [[Palarong Olimpiko sa Taglamig 2018]]. *[[Lincoln Cortez Velasquez]] (Cong TV) - vlogger *[[Fred Payawan]] - artista, modelo *[[Mimiyuuhuh]] - vlogger, Komedyante, endorser * [[Vandolph]] - aktor, komedyante, endorser at Konsehal (1st District) *[[Winwyn Marquez]] - TV host, aktres, modelo, dating beauty queen * [[Alexa Ilacad]] - aktres, mang-aawit, dating miyembro ng [[Goin' Bulilit]], at dating PBB housemate * [[KD Estrada]] - aktor, mang-aawit-manunulat ng kanta, dating housemate ng PBB{{div col end}} == Mga kapatid na Lungsod == * {{flagicon|Philippines}} [[Lungsod ng Iloilo]], [[Pilipinas]] * {{flagicon|Philippines}} [[Lungsod ng Bacolod]], [[Pilipinas]] * {{flagicon|Philippines}} [[Lungsod ng Tangub]], [[Pilipinas]] * {{flagicon|Philippines}} [[Lungsod ng Las Piñas]], [[Pilipinas]] == Tingnan rin == * [[Distritong Pambatas ng Lungsod ng Parañaque]] == Mga Kawing Panlabas == * [http://www.paranaque.gov.ph/ Opisyal na websayt ng Lungsod ng Parañaque] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118114600/http://paranaque.gov.ph/ |date=2013-11-18 }} * [http://www.bfhomes.net/bftrivia.htm Tungkol sa BF Homes Parañaque] {{Metro Manila}} {{Mga bayan at lungsod sa Pilipinas}} {{Largest cities of the Philippines}} [[Kategorya:Lungsod ng Parañaque]] 9go80ncuozbopx5yi9nz2hsoyu3cqy7 2215430 2215428 2026-07-09T09:19:05Z ~2026-37929-56 163601 /* Mga kilalang personalidad */ 2215430 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine city 2 | infoboxtitle = Lungsod ng Parañaque | image_skyline = Paranaque City.JPG | image_caption = Tanawin ng Parañaque mula sa himpapawid. | native_name = ᜉᜇᜈᜒᜌᜃᜒ | sealfile = Ph_seal_ncr_paranaque.png | locatormapfile = Ph locator ncr paranaque.png | caption = Mapa ng [[Kalakhang Maynila]] na nagpapakita sa lokasyon ng Parañaque | region = [[Kalakhang Maynila|Pambansang Punong Rehiyon]] | province = — | districts = Una at Ikalawang Distrito ng Parañaque | barangays = 16 | founded_town = 30 Nobyembre 1572 | cityhood = 15 Pebrero 1998 | class = Unang Klase | mayor = Eric L. Olivarez | vice_mayor = Joan Villafuerte | areakm2 = 47.69 | population_as_of = 2020 | population_total = 689992 | area_code = 2 | language = [[Wikang Tagalog|Tagalog]]<br>[[Taglish]] | zip_code = 1700-1720 at 1375-1381 | elevation_ft = 39.0 ft | elevation_m = 12.0 m | latd = 14| latm = 28| lats = | latNS = N | longd = 121| longm = 1| longs = | longEW = E | website = [http://www.paranaque.gov.ph www.paranaque.gov.ph] }} Ang '''Lungsod ng Parañaque''', o mas kilala bilang '''Parañaque''', ay isa sa mga bayan at lungsod na bumubuo ng [[Kalakhang Maynila]] sa [[Pilipinas]]. Ito ay naliligiran sa hilaga ng [[Lungsod ng Pasay]], ng [[Lungsod ng Taguig]] sa hilagang-silangan, [[Lungsod ng Muntinlupa]] sa timog-silangan, [[Lungsod ng Las Piñas]] sa timog-kanluran, at ng [[Look ng Maynila]] sa kanluran. == Kasaysayan == [[Talaksan:PqueWWII.jpg|thumb|left|Parañaque noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]].]] Ang Parañaque ay itinatag noong 1572, sa kadahilanang ang lugar ay malapit sa dagat, ang mga Paraqueños (Parañaquense) ay nakipagkalakalan sa mga Intsik, Indones, Indians at Malayans. Noong panahong iyon ang pangunahing hanapbuhay ay ang paggawa ng asin, pangingisda, pagtatanim ng bigas, paggawa ng sapatos, paggawa ng [[tsinelas]] at paghahabi. Ang komunidad ay pinamumunuan ng cabeza de barangay, isang kanluraning bersyon ng mga lokal na tagapamuno at ang mga principalia bilang mga lokal na aristokrata, isang napaka-matibay na institusyon sa lipunan dahil sila ay ang mga kalimitang gumaganap sa mga pampolitikang posisyon. Sila ay makatwiran at tagapamagitan ng pangangailangan ng mga mga mananakop na [[Espanyol]]. Ang edukasyon ay limitado para sa principalia lamang dahil sila lang ang may kakayahang magbayad para rito. Ang naitalang simula ng Palanyag ay nagsimula noong 1580 nang si Fr. Diego de Espinar, isang misyonerong Augustinian, ay hinirang na tagapamahala ng kumbento o relihiyosong bahay ng bayan. Bilang residenteng pari, siya ay nagtatag ng bahay ng misyon doon, na may hurisdiksiyon na umaabot hanggang sa [[Kawit, Cavite|Kawit]] sa lalawigan ng [[Cavite]]. Ang Konseho ng Definitors (o konseho ng mga pinuno ng relihiyon order) noong ika-11 Mayo 1580, ay tinanggap ng Palanyag bilang isang malayang bayan. Ang larawan ng patrona ng Palanyag na si Nuestra Señora del Buensuceso, ay dinala sa [[St. Andrew's Church]] sa La Huerta noong 1625. Nasasaad sa ilang tala na dahil ang Palanyag ay matatagpuan sa sangang-daan ng [[Maynila]], at ng mga lalawigan ng [[Cavite]] at [[Batangas]], naging daan ito para maging importanteng bahagi nang kasaysayan ng [[Pilipinas]] ang mga taong-bayan nito. Sa panahon ng pananakop ng mga [[Intsik]] na mandarambong na si Limahong noong 1574, ang mga mamamayan ng Parañaque, lalo na yaong mula sa [[Barangay]] Dongalo, ay matapang na pumigil sa pag-atake sa [[Maynila]]. Ito ay ang kinilala bilang ang "insedente sa Red Sea" dahil sa mga dugo na dumaloy bilang resulta ng pagtatanggol na ginawa ng tao mula sa baryo Sta. Monica, dating pangalan ng barangay. Nang sakupin ng mga [[Briton]] ang Maynila noong 1762, ang mga taong-bayan ay muling naging tapat sa mga mananakop na Espanyol, lalo na sa mga Augustinian. Ang pagsalakay gayunpaman ay nagpakita na ang kapangyarihan ng mga Espanyol ay hindi masusupil at matapos ang higit sa isang daang taon, ito ay mapatunayan na totoo. Pagkatapos ay dumating ang [[Himagsikang Pilipino]] (mga huling bahagi ng ika-19 na siglo) at ang napagtanto ng mga Espanyol na ang bayan ay isang praktikal na lagusan patungong Cavite, ang balwarte ng mga rebolusyonaryo [[Katipunero]]. Gayundin naman para sa mga rebolusyonaryong nakabase sa Cavite, nakita nila ang bayan bilang kanilang lagusan patungong [[Intramuros]], ang sentro ng pamahalaang Espanyol sa [[Maynila]]. Ang mga kilalang Paraqueños, tulad ni Manuel Quiogue at ng sekular na pari na si Padre Pedro Dandan ay naging prominenteng rebolusyonaryo. Nang nasakop na ito ng mga Amerikano, isa ang Parañaque sa mga [[bayan]] na unang nagkaroon ng [[pamahalaan]]. === Pagiging lungsod === Ang Lungsod ng Parañaque ay ang ika-11 na [[lungsod]] sa kalakhang Maynila (sumunod sa Lungsod ng Las Pinas noong 1997), at hinirang bilang urbanisadong lungsod ni dating [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulong]] Fidel V. Ramos noong 15 Pebrero 1998. === Ang Lungsod ng Parañaque ngayon === Sa pag-aari ng estratihikong lokasyon ang Parañaque, ito ang isa sa mahalagang sentro ng pangangalakal at paghahanapbuhay sa Kalakhang Maynila. Ang [[Baclaran]], kung saan matatagpuan ang malalaking mga bahagi ng mga kagamitang tuyo, ay isa sa pinakamapilang pamilihan sa bansa. Ang mga nayon ng mga maliliit na mangingisda na tinatawag na "fisherman's wharves" ay matatagpuan din sa malapit sa barangay La Huerta, kung saan matatagpuan ang merkado na mayroong bilang ng mga restawrante na naghahain ng mga pagkaing pangkaragatang sariwa na DAMPA. Mayroon ding itong sariling pambansang paliparang pandaigdigan at ang [[pamilihang Duty-free|Duty Free Philippines]] para sa mga kagamitang naangkat na.<ref>{{Cite news|url=https://www.philstar.com/business/2019/01/27/1888380/duty-free-adds-more-pinoy-products-stores|title=Duty Free adds more Pinoy products in stores|work=The Philippine Star|lang=en}}</ref> at ang Ang Bagong Nayong Pilipino [[Entertainment City]] kung saan ang tatlong pinagsamang mga resort ay nakalisensya ng [[PAGCOR]] - Philippine Amusement & Gaming Corporation, ay matatagpuan. Noong 9 Oktubre 2018, ang [[Parañaque Integrated Terminal Exchange]] ay binuksan sa lungsod na ito at siya rin ang kauna-unahang daungang-lupa sa Pilipinas. Noong Mayo 2001, pormal na napasinayaan ang SM City Sucat (dating SM Supercenter Sucat); at noong Nobyembre 2002, ang ikalawang SM City mall sa lungsod ng Parañaque ay naitayo, ang [[SM City Bicutan]], na naging isa sa pinakakilalang mall sa lungsod ng Parañaque sumunod sa Uniwide Coastal Mall, Uniwide Sucat sa Dr. A. Santos Ave. Noong Hulyo 2007, naitayo ang unang strip mall na matatagpuan sa San Antonio ang "Santana Grove". Matatagpuan dito ang [[Shopwise]], [[Jollibee]], [[Chowking]], [[Starbucks]], Icebergs, Behrouz, Guernicas, [[Pan De Manila]], Wi-Tribe, Bacolod Chk-n-Bbq, Serye Restaurant, Mongkok, [[Tapa King]], [[RCBC]], MLM Dental Nook, Greenhills Christian Fellowship, Human Heart Natures, South Support Printing at ang Teleperformance. Noong Abril 2008, pormal na binuksan at pinasinayaan ang Pergola Lifestyle Mall sa BF Homes at noong Agosto ng kaparehong taon, binuksan ang dakilang Mall of Asia sa Diosdado Macapagal Blvd. Noong Nobyembre 2014, binuksan at pinasinayaan ang [[SM City BF Parañaque]] sa [[BF Homes]]. == Pamahalaan == {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=0 |- | colspan=2 | <hr> |- valign=top ! Alkalde !! Panunungkulan |- | colspan="2" | <hr> |- | Ramon Pascual || align=center|1954–1963 |- |Eleuterio de Leon ||align=center| 1963–1972 |- | Florencio Bernabe, Sr. || align=center|1972–1986 |- | Rodolfo G. Buenavista || align=center|1986–1988 |- | Walfredo Ferrer ||align=center| 1988–1992 |- | Pablo R. Olivarez || align=center|1992–1995 |- | [[Joey P. Marquez]] || align=center| 1995–2004 |- | Florencio M. Bernabe, Jr. || align=center|2004–2013 |- | [[Edwin DL. Olivarez]] ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 2013–2022 |- | [[Eric L. Olivarez]] ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 2022–kasalukuyan |- | colspan="2" | |} === Distrito at mga Barangay === Ang Parañaque ay binubuo ng dalawang [[Distritong pambatas ng Pilipinas|distritong pambatas]] na nahahati pa sa 16 na [[Barangay]]. Ang [[Distritong Pambatas ng Lungsod ng Parañaque#Unang Distrito|Unang distrito]] ay mayroong walong barangay sa kanlurang bahagi ng lungsod, samantalang ang [[Distritong Pambatas ng Lungsod ng Parañaque#Ikalawang Distrito|ikalawang distrito]] ay binubuo rin ng walong barangay sa silangang bahagi ng lungsod. Habang ang mga barangay ang mga paghahating administratibo ng lungsod, at ang legal na bahagi ng panirahan at kinatatayuan ng mga Establisyemento at bahay, maraming mamamayan ang gumagamit ng kanilang mga subdibisyon (village) sa halip na kanilang mga barangay. ==== Mga barangay ==== [[File:Ph fil parañaque.png|thumb|upright=1.1|{{center|'''Mapang politikal ng Parañaque'''}}]]Ang Parañaque ay hinati sa 16 barangay, kung saan ang bawat 8 barangay nito ay bumubuo sa isang distrito. {| class="wikitable sortable" style="text-align:left; font-size:90%" |- style="font-size:100%;" ![[Barangay]] !Distrito ![[Talaan ng mga lalawigan sa Pilipinas sa populasyon|Populasyon]] <ref>https://psa.gov.ph/sites/default/files/attachments/ird/pressrelease/NCR.xlsx {{Bare URL spreadsheet|date=April 2022}}</ref><br/>(2020) !Laki<br/>([[Kilometro kwadrado|km²]]) !Densidad<br/>(/km²) !Kodigong<br/>postal |- |[[Baclaran, Parañaque|Baclaran]] |align=center|una |align=right|33,850 |align=right|0.6372 |align=right|33477.72 |align=right|1702 |- |[[BF Homes Parañaque|BF Homes]] |align=center|ikalawa |align=right|92,752 |align=right|7.695 |align=right|10846.26 |align=right|1720/1718 |- |[[Don Bosco, Parañaque|Don Bosco]] |align=center|ikalawa |align=right|54,188 |align=right|3.8475 |align=right|12377.13 |align=right|1711 |- |[[Don Galo]] |align=center|una |align=right|10,550 |align=right|0.2322 |align=right|46627.91 |align=right|1700 |- |[[La Huerta, Parañaque|La Huerta]] |align=center|una |align=right|8,592 |align=right|0.5372 |align=right|16358.90 |align=right| |- |Marcelo Green |align=center|ikalawa |align=right|37,574 |align=right|3.0619 |align=right|9396.78 |align=right| |- |[[Merville, Parañaque|Merville]] |align=center|ikalawa |align=right|26,615 |align=right|3.044 |align=right|6698.75 |align=right|1709 |- |[[Moonwalk, Parañaque|Moonwalk]] |align=center|ikalawa |align=right|72,520 |align=right|3.7728 |align=right|15801.00 |align=right|1709 |- |[[San Antonio, Parañaque|San Antonio]] |align=center|ikalawa |align=right|70,134 |align=right|2.8719 |align=right|20838.82 |align=right|1707/1715 |- |[[San Dionisio, Parañaque|San Dionisio]] |align=center|una |align=right|72,522 |align=right|6.6256 |align=right|9199.32 |align=right| |- |[[San Isidro, Parañaque|San Isidro]] |align=center|una |align=right|79,372 |align=right|3.6522 |align=right|18902.31 |align=right| |- |[[San Martin de Porres, Parañaque|San Martin de Porres]] |align=center|ikalawa |align=right|20,283 |align=right|1.5565 |align=right|13451.98 |align=right| |- |[[Santo Niño, Parañaque|Santo Niño]] |align=center|una |align=right|28,925 |align=right|2.4597 |align=right|11479.04 |align=right|1704 |- |[[Sun Valley, Parañaque|Sun Valley]] |align=center|ikalawa |align=right|50,087 |align=right|1.7775 |align=right|21145.43 |align=right| |- |[[Tambo, Parañaque|Tambo]] |align=center|una |align=right|26,928 |align=right|3.0969 |align=right|8462.98 |align=right|1701 |- |Vitalez |align=center|una |align=right|5,100 |align=right|0.572 |align=right|7898.60 |align=right| |} === Kasalukuyang mga Opisyal (2022-2025) === {| class="wikitable" |- ! Posisyon ! Pangalan |- | '''Punong-Lungsod''' | [[Eric Olivarez]] |- | '''Pangalawang Punong-Lungsod''' | [[Joan Villafuerte]] |- ! colspan=2| '''[[Distritong Pambatas ng Lungsod ng Parañaque#Unang Distrito|Unang Distrito]]''' |- | '''[[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kinatawan]]''' |[[Edwin Olivarez]] |- | rowspan=8| '''Mga Konsehal''' | Rufino M. Allanigue |- | Jaime N. de los Santos |- | Joan V. Densing |- | Raquel Gabriel |- | [[Alma Moreno]] |- |Eric Baes |- | Florante C. Romey, Jr. |- | Jason P. Webb |- ! colspan=2| '''[[Distritong Pambatas ng Lungsod ng Parañaque#Ikalawang Distrito|Ikalawang Distrito]]''' |- | '''[[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kinatawan]]''' | Joy Myra S. Tambunting |- | rowspan=8| '''Mga Konsehal''' | Florencia N. Amurao |- | Carlito D. Antipuesto |- | Edwin R. Benzon |- | Norberto A. Bonsol |- | Conchita S. Bustamante |- | Giovanni E. Esplana |- | Jose Enrico T. Golez |- | Valmar C. Sotto |- | '''ABC President''' | Teodoro Virata, Jr. |- | '''SK Federation President''' | Marinelle Formentera |} == Edukasyon == {{main|Edukasyon sa Lungsod ng Parañaque}} Ang Lungsod ng Parañaque ay mayroong magkakaibang sistema ng edukasyon na mayroong espesyalisasyon sa iba't-ibang larangang akademiko at teknikal at mayroong maraming paaralan at kolehiyo. * [[St. Andrew's School]] - pinakamagandang eskwelahan sa lungsod ng Parañaque * [[St. Paul College of Parañaque]] * [[Olivarez College]] - tanging eskwelahan sa lungsod ng Parañaque na accredited ng PAASCU Level II at PACUCOA Level III === Paaralan ng Pamahalaan === * [[Parañaque City College of Science and Technology]], Administrator: Mrs.Socorro C. Rivera == Mga Pasyalan == * [[Ninoy Aquino International Airport|Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino]] * Berma Mall (Baclaran) * Casino Filipino (beside NAIA) * Asia World City (the [[HIStory World Tour]] concert of [[Michael Jackson]] was held in this venue) * Dampa (Ninoy Aquino Ave.) * [[SM City Bicutan]] * [[SM City Sucat]] * Jaka Plaza (Sucat) * Elorde Boxing Sports Center (Sucat) * Uniwide Coastal Mall (Roxas Blvd.) * Uniwide Sucat / Super 8 (Dr.A. Santos Avenue) * First restaurant of [[Max's of Manila]] * Wild Card Boxing Gym (BF Homes), the practice home of boxing champ [[Manny Pacquiao]] and other boxing icons. * Santana Grove (Sucat) * The Pergola Lifestyle Mall (Aguirre Ave., BF Homes) * Shopwise Sucat (Dr. A. Santos Ave.) * [[Simbahan ng Baclaran]], officially the National Shrine of Our Mother of Perpetual Help, one of the biggest and most active churches in the country where devotees flock to hear mass every Wednesday * Olivarez Coliseum (Dr. A. Santos Avenue) * Olivarez College (Dr. A. Santos Avenue) * Don Galo Motor Works (Quirino Ave. Don Galo) * Duty Free Philippines == Transportasyon == [[Talaksan:Paranaquejf.JPG|thumb|[[Abenida Dr. Arcadio Santos]]]] Ang Parañaque ay pinagsisilbihan ng [[Sistema ng Magaan na Riles Panlulan ng Maynila|LRT]] (sa pamamagitan ng estasyon ng Baclaran, na matatagpuan sa [[Lungsod ng Pasay]]) at ng [[Pambansang Daangbakal ng Pilipinas|PNR]] (sa pamamagitan ng estasyon ng Bicutan). Sa lungsod matatagpuan din ang Terminal 1 ng [[Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino]], na nasa [[Abenida Ninoy Aquino]]. Ang lungsod ay pinagsisilbihan ng ilang mga mahahalagang lansangan, tulad ng [[South Luzon Expressway]] at [[Metro Manila Skyway]] sa silangan, at [[Manila–Cavite Expressway]] at [[Abenida Elpidio Quirino]] sa kanluran. Ang [[Abenida Dr. Arcadio Santos]] ang nagsisilbing pangunahing daang arteryal ng lungsod. ==Mga kilalang personalidad== * [[Manuel Hernandez Bernabe]] - politiko, mamamahayag, at makata na kilala bilang may-akda ng himnong ''No Mas Amor Que El Tuyo'' * [[Jaime Ferrer]] - Ika-12 [[Kalihim ng Interyor at Lokal na Pamahalaan]], gerilya noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig at mandirigma ng kalayaan *[[Francisco Mendoza de Leon|Kagalang-galang na Francisco De Leon]] - Ika-4 na Obispo ng [[Diyosesis ng Antipolo]] *[[Teresita de Castro]] - ''de jure'' Ika-24 [[Punong Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Punong Ministrado]] ng [[Korte Suprema ng Pilipinas]] *[[Roilo Golez]] - dating mambabatas, dating kongresista, at dating [[National Security Council (Philippines)|Tagapayo ng Pambansang Seguridad]] *[[Freddie Webb]] - aktor, komedyante, host sa radyo, dating manlalaro ng [[Philippine Basketball Association|PBA]] at dating Senador *[[Leila de Lima]] - abogado, dating Senador at dating Kalihim ng Kagawaran ng Hustisya ng Pilipinas *[[Risa Hontiveros]] - aktibista, politiko, Senador *[[Pilita Corrales]] - mang-aawit, aktres, komedyante, host ng TV *[[Joey Marquez]] - aktor, komedyante, host ng TV, dating politiko, dating manlalaro ng basketball *[[Edwin Olivarez]] - politiko, dating alkalde at kasalukuyang kongresista *[[Anjo Yllana]] - aktor, komedyante, host ng TV, endorser, dating Konsehal at dating Bise Alkalde *[[Simone Rota]] - manlalaro ng football *[[Val Sotto]] - aktor, komedyante, dating Konsehal ng Lungsod *[[Alma Moreno]] - aktres, host ng TV, mananayaw, Konsehal (Unang Distrito) *[[Roselle Nava]] - mang-aawit, aktres, host ng TV, dating Konsehal (Unang Distrito) * [[Jomari Yllana]] - aktor, mananayaw, Konsehal (Unang Distrito) *[[Eric Fructuoso]] {{ndash}} aktor, komedyante, mananayaw *[[Karen Davila]] - tagapagbalita, host ng TV, reporter *[[Henry Omaga-Diaz]] - tagapagbalita, host ng TV, reporter *[[Dolphy]] - aktor, host ng TV, Komedyante, endorser *[[Gina Pareño]] - aktres *[[Andrew E.]] - rapper, host ng TV, komedyante *[[Geoff Eigenmann]] - aktor, host ng TV, dating MYX VJ, endorser *[[Gerphil Flores]] - mang-aawit *[[Enrique Gil]] - aktor, mananayaw, modelo, host ng TV *[[Bianca Gonzalez|Bianca Gonzalez-Intal]] - host ng TV, endorser, ''[[Pinoy Big Brother: Celebrity Edition]]'' ikatlong puwesto sa mga kilalang tao *[[Max Eigenmann]] - aktres, mang-aawit at modelo *[[Phoemela Barranda]] - modelo, host, artista, endorser *[[Ken Chan]] - aktor, mang-aawit, TV host, photographer, endorser *[[Rita Iringan|Rita De Guzman]] - aktres, mang-aawit, TV host, dating p pop member ng sugapops *[[Bianca Manalo]] - Binibining Pilipinas-Universe 2009, aktres, TV host, dating PAL Flight Attendant *[[Loisa Andalio]] - ex-PBB Housemate, aktres, TV host, dancer, dating P Pop member ng Girltrends *[[Japs Sergio]] -dating bassist/vocals ng ''[[Rivermaya]]'' *[[Gian Magdangal]] - mang-aawit, TV host, artista, artista sa entablado *[[AJ Perez (blogger)|AJ Perez]] - blogger, motivational speaker *[[Sam Pinto]] - artista, modelo, TV host, dating PBB Housemate *[[Stef Prescott]] - aktres, TV host, ''[[StarStruck]]'' Batch 4 Avenger Alumni *[[Sue Ramirez]] - aktres, TV host, modelo, endorser *[[Khalil Ramos]] - mang-aawit, aktor, TV host *[[Ram Revilla]] - aktor *[[Biboy Rivera]] - bowler *[[Mariel Rodriguez|Mariel Rodriguez-Padilla]] - aktres, TV host, dating MTV VJ *[[Bianca Umali]] - aktres, TV host, endorser *[[Dimples Romana]] - aktres, TV host, endorser at Grand Winner na Bb. Lungsod ng Parañaque 2000 *[[Jake Roxas]] - aktor *[[RJ Padilla]] - aktor at Dating PBB Housemate *[[Gabbi Garcia]] - aktres, TV host *[[Lloyd Cadena]] - YouTube Vlogger, radio DJ, komedyante *[[Dominic Ochoa]] - aktor, komedyante, TV Host *[[Korina Sanchez|Korina Sanchez-Roxas]] - broadcaster, TV host, tagapagtaguyod ng alagang hayop *[[Pinky Webb]] - broadcaster, TV host, reporter *[[Jason Webb (basketball)|Jason Webb]] - dating manlalaro ng basketball, sportscaster at Konsehal (Unang Distrito), coach at komentarista sa palakasan *[[Andrea Abaya]] - dating PBB Housemate, TV host, aktres, modelo *[[Wendell Ramos]] - aktor, TV host, komedyante *[[Jose Angelo Gellada|Sheldon Gellada]] - Bassist ng [[Hale (banda)|Hale Band]] *[[Jondan Salvador]] - Manlalaro ng Basketbol ng PBA para sa ''Barako Bull'' *[[Reynante Jamili]] - dating Pilipinong Boksingero * [[Richard Hwan]] - dating PBB Housemate at Modelo * [[JC de Vera]] - aktor, TV host * [[Ricky Davao]] - aktor, direktor * [[Therese Malvar]] - aktres, TV host, modelo * [[Yam Concepcion]] - modelo, aktres, mananayaw * [[Andi Manzano]] - TV host, radio host, modelo, dating MTV VJ * [[Christian Vasquez]] - aktor, modelo, dating PBB Celebrity Housemate * [[Michael Christian Martinez]] - Pilipinong figure skater na kumatawan sa Pilipinas sa [[Palarong Olimpiko sa Taglamig 2014]] at sa [[Palarong Olimpiko sa Taglamig 2018]]. *[[Lincoln Cortez Velasquez]] (Cong TV) - vlogger *[[Fred Payawan]] - artista, modelo *[[Mimiyuuhuh]] - vlogger, Komedyante, endorser * [[Vandolph]] - aktor, komedyante, endorser at Konsehal (1st District) *[[Winwyn Marquez]] - TV host, aktres, modelo, dating beauty queen * [[Alexa Ilacad]] - aktres, mang-aawit, dating miyembro ng [[Goin' Bulilit]], at dating PBB housemate * [[KD Estrada]] - aktor, mang-aawit-manunulat ng kanta, dating housemate ng PBB{{div col end}} == Mga kapatid na Lungsod == * {{flagicon|Philippines}} [[Lungsod ng Iloilo]], [[Pilipinas]] * {{flagicon|Philippines}} [[Lungsod ng Bacolod]], [[Pilipinas]] * {{flagicon|Philippines}} [[Lungsod ng Tangub]], [[Pilipinas]] * {{flagicon|Philippines}} [[Lungsod ng Las Piñas]], [[Pilipinas]] == Tingnan rin == * [[Distritong Pambatas ng Lungsod ng Parañaque]] == Mga Kawing Panlabas == * [http://www.paranaque.gov.ph/ Opisyal na websayt ng Lungsod ng Parañaque] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118114600/http://paranaque.gov.ph/ |date=2013-11-18 }} * [http://www.bfhomes.net/bftrivia.htm Tungkol sa BF Homes Parañaque] {{Metro Manila}} {{Mga bayan at lungsod sa Pilipinas}} {{Largest cities of the Philippines}} [[Kategorya:Lungsod ng Parañaque]] 480gn7jtzzicfmtnu2a83jfvt6w1fu4 0 129569 2215411 2176076 2026-07-09T07:23:49Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215411 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Ruffré-Mendola|official_name=Comune di Ruffré-Mendola|native_name=|image_skyline=Ruffrè-Mendola1.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|46|25|N|11|11|E|region:IT_type:city(406)|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Trentino-Alto Adigio]]|province=[[Lalawigang Awtonomo ng Trento]] (TN)|frazioni=|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=6|population_footnotes=ISTAT|population_demonym=Ruffredani|elevation_footnotes=|elevation_m=1175|saint=|day=|postal_code=38010|area_code=0463|website={{official website|http://www.comune.ruffre.tn.it/}}|footnotes=}} Ang '''Ruffré-Mendola''' (''Rufré-Méndola'' sa lokal na diyalekto) ay isang ''[[Talaan ng mga munisipalidad ng Lalawigang Awtonomo ng Trento|comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigang Awtonomo ng Trento]], rehiyon ng [[Trentino-Alto Adigio|Trentino Alto Adigio]], hilagang-silangang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|40|km|mi}} hilaga ng [[Trento]]. Noong Disyembre 31, 2004, mayroon itong populasyon na 444 at may lawak na {{Convert|6.6|km2|mi2}}.<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]].</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ladige.it/territori/non-sole/2016/11/18/ruffr-mendola-tetto-instabile-chiuso-loratorio |title=Ruffré-Mendola, tetto instabile, chiuso l'oratorio |access-date=2024-05-05 |archive-date=2018-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180308044738/http://www.ladige.it/territori/non-sole/2016/11/18/ruffr-mendola-tetto-instabile-chiuso-loratorio |url-status=dead }}</ref> May hangganan ito sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Sarnonico]], [[Caldaro sulla Strada del Vino|Caldaro]], at [[Cavareno]]. Ang bayan talaga ay ang Passo Mendola na noong 1900 AD ginawa Ruffré isang mahalagang resort sa Imperyong Austro-Unggriya.<ref name=":0">{{Cite web |title=Ruffré Mendola - Trentino - Italy |url=https://www.trentino.com/en/trentino/val-di-non/ruffre-mendola/ |access-date=2024-05-05 |website=trentino.com |language=en-GB}}</ref> Maraming mga otel at iba pang uri ng tirahan ang katibayan nito. Bukod dito noong 1903 ang Mendola funicular ay pinasinayaan, na nagkokonekta sa Caldaro sa Passo Mendola. Ito ay kung paano mo malalampasan ang 850 m ng pagkakaiba sa altitud sa loob ng ilang minuto lamang. Ang daan patungo sa Passo Mendola, na humahantong mula sa Appiano at Caldaro sa Mababang Tirol hanggang Ruffré, ay lunsaran para sa mga karera ng motor sa mahabang panahon.<ref name=":0" /> == Ebolusyong demograpiko == <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:460 height:310 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:2000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 bar:2011 text:2011 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from: 0 till:0 bar:1871 from: 0 till:0 bar:1881 from: 0 till:0 bar:1901 from: 0 till:0 bar:1911 from: 0 till:0 bar:1921 from: 0 till:889 bar:1931 from: 0 till:776 bar:1936 from: 0 till:703 bar:1951 from: 0 till:647 bar:1961 from: 0 till:554 bar:1971 from: 0 till:460 bar:1981 from: 0 till:438 bar:1991 from: 0 till:409 bar:2001 from: 0 till:412 bar:2011 from: 0 till:416 PlotData= bar:1861 at:0 fontsize:XS text: ? shift:(-8,5) bar:1871 at:0 fontsize:XS text: ? shift:(-8,5) bar:1881 at:0 fontsize:XS text: ? shift:(-8,5) bar:1901 at:0 fontsize:XS text: ? shift:(-8,5) bar:1911 at:0 fontsize:XS text: ? shift:(-8,5) bar:1921 at:889 fontsize:XS text: 889 shift:(-8,5) bar:1931 at:776 fontsize:XS text: 776 shift:(-8,5) bar:1936 at:703 fontsize:XS text: 703 shift:(-8,5) bar:1951 at:647 fontsize:XS text: 647 shift:(-8,5) bar:1961 at:554 fontsize:XS text: 554 shift:(-8,5) bar:1971 at:460 fontsize:XS text: 460 shift:(-8,5) bar:1981 at:438 fontsize:XS text: 438 shift:(-8,5) bar:1991 at:409 fontsize:XS text: 409 shift:(-8,5) bar:2001 at:412 fontsize:XS text: 412 shift:(-8,5) bar:2011 at:416 fontsize:XS text: 416 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Datos mula sa ISTAT </timeline> == Mga sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * {{In lang|it}} [http://www.comune.ruffre.tn.it Homepage of the city] {{Clear}}{{Province of Trento}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] mkxq3lykus2fqy80icbu2h93copf97a 0 136883 2215354 2114474 2026-07-09T00:22:49Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215354 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Occhieppo Inferiore|official_name=Comune di Occhieppo Inferiore|native_name=|image_skyline=Occhieppo_inferiore_pan.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Occhieppo_Inferiore-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|31|N|8|0|E|type:city(3,943)_region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Piamonte]]|province=[[Lalawigan ng Biella|Biella]] (BI)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Monica Mosca|area_footnotes=|area_total_km2=4.06|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Occhieppesi|elevation_footnotes=|elevation_m=416|saint=|day=|postal_code=13897|area_code=015|website={{official website|http://www.comune.occhieppo-inferiore.bi.it}}|footnotes=}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> Ang '''Occhieppo Inferiore''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[lalawigan ng Biella]], rehiyon ng [[Piamonte]], hilagang-kanlurang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|80|km|mi}} hilagang-silangan ng [[Turin]]. Ang Occhieppo Inferiore ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Biella]], [[Camburzano]], [[Mongrando]], [[Occhieppo Superiore]], at [[Ponderano]]. == Heograpiyang pisikal == Matatagpuan ang Occhieppo Inferiore sa paanan ng Alpes ng Biella sa taas sa pagitan ng 440 m taas ng antas ng dagat. (sa hilagang-silangan, sa hangganan ng [[Occhieppo Superiore]]) at humigit-kumulang 340 m sa ibabaw ng antas ng dagat (sa timog-silangan, sa hangganan ng [[Mongrando]]). Ang kabesera ay matatagpuan sa pagitan ng sapa ng Elvo, na dumadaloy sa kanluran nito, at sa sanga nito na [[Oremo]], na sa halip ay dumadaloy sa silangan ng bayan.<ref name="CTR">{{Cita testo|titolo=[[Carta tecnica regionale]] - raster 1:{{formatnum:10000}}|editore=[[piemonte|Regione Piemonte]]|anno=2007}}</ref> Ang Occhieppo Inferiore ay bahagi ng [[Bulubunduking Pamayanan ng Valle dell'Elvo]]. == Impraestruktura at transportasyon == Ang Occhieppo Inferiore ay may sariling estasyon ng tren, na matatagpuan sa kahabaan ng [[Daambakal Biella-Mongrando]], aktibo sa pagitan ng 1891 at 1951 at naging tranvia noong 1922. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.occhieppo-inferiore.bi.it Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060804060903/http://www.comune.occhieppo-inferiore.bi.it/ |date=2006-08-04 }} {{Lalawigan ng Biella}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Piedmont]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] ad1udqq7mx1tbhfuj0vio10udhnl5za 0 137117 2215409 2039428 2026-07-09T07:08:44Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215409 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> {{Infobox Italian comune|name=Roccabruna|official_name=Comune di Roccabruna|native_name=La Ròcha|image_skyline=Roccabruna_panorama.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|44|30|N|7|20|E|type:city(1,482)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Piamonte]]|province=[[Lalawigan ng Cuneo|Cuneo]] (CN)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Claudio Garnero|area_footnotes=|area_total_km2=24.1|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_total=1603|population_as_of=Disyembre 31, 2010|pop_density_footnotes=|population_demonym=Roccabrunesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=640|elevation_max_m=1939|twin1=|twin1_country=|saint=|day=|postal_code=12020|area_code=0171|website={{official website|http://www.comune.roccabruna.cn.it/}}|footnotes=}} Ang '''Roccabruna''' (bigkas sa Italyano: [ˌrɔkkaˈbruːna]; {{Lang-oc|La Ròcha de Draonier}} o {{Lang|oc|Ròcabruna}}; {{Lang-pms|La Ròcia ëd Droné}} ) ay isang {{Lang|it|[[comune]]}} (komuna o munisipalidad), [[Lalawigan ng Cuneo]], rehiyon ng [[Piamonte]], hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|70|km|mi}} timog-kanluran ng [[Turin]] at mga {{Convert|20|km|mi}} hilagang-kanluran ng [[Cuneo]]. Ang Roccabruna ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Cartignano]], [[Dronero]], [[Melle, Piamonte|Melle]], [[San Damiano Macra]], [[Busca, Piamonte|Busca]], at [[Villar San Costanzo]]. == Kasaysayan == Ang teritoryo ng Roccabruna ay pinaninirahan mula noong sinaunang panahon ng [[Mga Selta|Selta]]—mga populasyon ng [[Mga Ligur|Ligur]], bago sumailalim sa [[Roma]]; Ang mga labi ng Romano ay matatagpuan sa lugar ng Kapilya ng [[San Ponzio]], kung saan ang isang Romanong epigrapo na natagpuan sa lugar ay itinatago kasama ng iba pang mga arkeolohikong natuklasan. Kaya naman sinundan ng Roccabruna ang mga pagtaas at pagbaba ng kalapit na Dronero sa paglipas ng mga siglo, kung saan ito ay isang mahalagang bahagi sa loob ng ilang panahon. == Mga sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.roccabruna.cn.it/ Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070809154340/http://www.comune.roccabruna.cn.it/ |date=2007-08-09 }} {{Province of Cuneo}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Piedmont]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] 3qc4z8tyjyqf7qjbh64ic7pba8ivcyu 0 140763 2215326 2100843 2026-07-08T18:07:34Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215326 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|name=Mairago|official_name=Comune di Mairago|native_name={{native name|lmo|Mairàgh}}|image_skyline=Mairago - via Agostino Bassi.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Mairago-Stemma.png|shield_alt=|image_map=Map - IT - Lodi - Mairago.png|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|18|N|9|35|E|type:city(1,269)_region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[Lalawigan ng Lodi|Lodi]] (LO)|frazioni=Basiasco|mayor_party=|mayor=Antonio Braghieri|area_footnotes=|area_total_km2=11.4|population_footnotes=|population_total=1383|population_as_of=Setyembre 30, 2017<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|pop_density_footnotes=|population_demonym=Mairaghini|elevation_footnotes=|elevation_m=69|twin1=|twin1_country=|saint=|day=|postal_code=26825|area_code=0371|website=|footnotes={{official website|http://www.comune.mairago.lo.it/}}}} Ang '''Mairago''' ([[Mga diyalektong Kanlurang Lombardo|Lodigiano]]: {{Lang|lmo|Mairàgh}}) ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Lodi]], rehiyon ng [[Lombardia]], hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|40|km|mi}} timog-silangan ng [[Milan]] at mga {{Convert|7|km|mi|0}} timog-silangan ng [[Lodi, Lombardia|Lodi]]. Ang Mairago ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Cavenago d'Adda]], [[Turano Lodigiano]], [[Ossago Lodigiano]], [[Secugnago]], at [[Brembio]]. == Kasaysayan == Malamang na Romano ang pinagmulan, ito ay pag-aari noon ng mga [[Katoliko Romanong Diyosesis ng Lodi|obispo ng Lodi]] (ika-12 siglo). Mayroon itong mga pyudal na panginoon ang mga panginoon ng Salerano, Simonetta, Talenti (1480), at panghuli Vaini (1703). == Ekonomiya == Ang pangunahing aktibidad sa ekonomiya ay ang pagtatanim ng [[mais]], [[sebada]], at, sa mas mababang lawak, [[trigo]]. Laganap din ang pag-aalaga ng hayop, kabilang ang [[Pagbububuyog|pag-aalaga ng pukyutan]]. Ang pagsasamantala sa mga reservoir ng [[metano]] ng [[AGIP]] ay halos natapos na. == Kakambal na bayan == * {{Flagicon|FRA}} [[Sayaw, Loire|Dancé]], Pransiya == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.mairago.lo.it/ Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030003747/http://www.comune.mairago.lo.it/ |date=2012-10-30 }} {{Clear}}{{Lalawigan ng Lodi}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Lombardy]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] 258jg4ni09veglww1zoswnfey0535gw 0 142773 2215329 2114362 2026-07-08T19:49:06Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215329 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> {{Infobox Italian comune|name=Mercallo|official_name=Comune di Mercallo|native_name=|image_skyline=|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|45|N|8|40|E|type:city(1,761)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[lalawigan ng Varese|Varese]] (VA)|frazioni=|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=5.3|population_footnotes=|population_total=1761|population_as_of=Disyembre 2004|pop_density_footnotes=|population_demonym=|elevation_footnotes=|elevation_m=|twin1=|twin1_country=|saint=|day=|postal_code=21020|area_code=0331|website=|footnotes=}} Ang '''Mercallo''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[lalawigan ng Varese]], rehiyon ng [[Lombardia]], hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|50|km|mi}} hilagang-kanluran ng [[Milan]] at mga {{Convert|15|km|mi|0}} timog-kanluran ng [[Varese]]. Noong Disyembre 31, 2004, mayroon itong populasyon na 1,761 at may lawak na {{Convert|5.3|km2|mi2}}.<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref> Ang Mercallo ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Comabbio]], [[Sesto Calende]], [[Varano Borghi]], at [[Vergiate]]. == Kasaysayan == Ang lokalidad ng Mercallo, bahagi ng parokya ng Angera, ay binanggit sa mga batas ng mga kalsada at tubig sa kanayunan ng Milan: ito ay kabilang sa mga komunidad na nag-ambag sa pagpapanatili ng Daan ng Rho (Paghahati ng mga fagia noong 1346).<ref name=":0">{{Cite web |title=Comune di Mercallo |url=http://www.comune.mercallo.va.it/c012101/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/2 |access-date=2023-11-28 |website=www.comune.mercallo.va.it |archive-date=2022-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214043236/http://www.comune.mercallo.va.it/c012101/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/2 |url-status=dead }}</ref> Noong Gitnang Kapanahunan ito ay bahagi ng [[Seprio]] at [[Dukado ng Milan]]. Noong 1449 ibinenta ng pangkalahatang konseho ng komunidad ng Milan ang simbahan ng parokya ng Angera, kasama ang kuta nito, mga kapangyarihang nasasakupan at isang serye ng mga kita sa buwis, kay Konde Vitaliano Borromeo sa halagang 12,800 lira (Casanova 1930).<ref name=":0" /> Ito ay kabilang sa [[Lalawigan ng Como]] mula 1801 hanggang 1927. == Ebolusyong demograpiko == <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:455 height:303 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:2000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from: 0 till:543 bar:1871 from: 0 till:679 bar:1881 from: 0 till:686 bar:1901 from: 0 till:801 bar:1911 from: 0 till:803 bar:1921 from: 0 till:862 bar:1931 from: 0 till:778 bar:1936 from: 0 till:806 bar:1951 from: 0 till:891 bar:1961 from: 0 till:1051 bar:1971 from: 0 till:1376 bar:1981 from: 0 till:1536 bar:1991 from: 0 till:1563 bar:2001 from: 0 till:1679 PlotData= bar:1861 at:543 fontsize:XS text: 543 shift:(-8,5) bar:1871 at:679 fontsize:XS text: 679 shift:(-8,5) bar:1881 at:686 fontsize:XS text: 686 shift:(-8,5) bar:1901 at:801 fontsize:XS text: 801 shift:(-8,5) bar:1911 at:803 fontsize:XS text: 803 shift:(-8,5) bar:1921 at:862 fontsize:XS text: 862 shift:(-8,5) bar:1931 at:778 fontsize:XS text: 778 shift:(-8,5) bar:1936 at:806 fontsize:XS text: 806 shift:(-8,5) bar:1951 at:891 fontsize:XS text: 891 shift:(-8,5) bar:1961 at:1051 fontsize:XS text: 1051 shift:(-8,5) bar:1971 at:1376 fontsize:XS text: 1376 shift:(-8,5) bar:1981 at:1536 fontsize:XS text: 1536 shift:(-8,5) bar:1991 at:1563 fontsize:XS text: 1563 shift:(-8,5) bar:2001 at:1679 fontsize:XS text: 1679 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Datos mula sa ISTAT </timeline> == Mga sanggunian == <references /> {{Lalawigan ng Varese}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Lombardy]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] ifkzyrwgubkn0mv3ayge502s7n8s8ej 0 143706 2215348 2082496 2026-07-09T00:13:01Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215348 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Novate Mezzola|official_name=Comune di Novate Mezzola|native_name=|image_skyline=Novate Mezzola - panoramio.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|46|13|N|9|27|E|type:city(1,713)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[Lalawigan ng Sondrio|Sondrio]] (SO)|frazioni=|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=99.7|population_footnotes=|population_demonym=|elevation_footnotes=|elevation_m=|saint=|day=|postal_code=23025|area_code=0343|website={{official website|http://www.comune.novatemezzola.so.it}}|footnotes=}}Ang '''Novate Mezzola''' ay isang {{Lang|it|[[comune]]}} (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Sondrio]], rehiyon ng [[Lombardia]], hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|90|km|mi}} sa hilaga ng [[Milan]] at mga {{Convert|35|km|mi}} sa kanluran ng [[Sondrio]], sa hangganan ng Suwisa. Noong Disyembre 31, 2004, mayroon itong populasyon na 1,713 at may lawak na {{Convert|99.7|km2|mi2}}.<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref> Ang Novate Mezzola ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Bondo, Suwisa|Bondo]] (Suwisa), [[Cercino]], [[Cino]], [[Civo]], [[Dubino]], [[Mello, Lombardia|Mello]], [[Piuro]], [[Prata Camportaccio]], [[Samolaco]], [[Sorico]], [[Traona]], [[Val Masino]], [[Verceia]], at [[Villa di Chiavenna]]. == Kasaysayan == Ang pangalan ng munisipalidad ay nagbago kasunod ng isang baha ng "Ilog Verceia" na nagbaon sa sinaunang Leuzolo, sa paligid ng ikalawang dekada ng ika-16 na siglo. Ang Novate ay bahagi ng hurisdiksiyon ng Chiavenna sa panahon ng Graubünden bilang isang panlabas na munisipalidad kasama ng Prata, Mese, Gordona, at Samolaco. Sa pagtatapos ng ika-16 na siglo ang Vico, Verceia, Scellio ay inuri bilang "mga paligid ng munisipalidad ng Novate" at nasiyahan sa isang tiyak na administratibong awtonomiya. == Ebolusyong demograpiko == <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:455 height:303 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:3000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from: 0 till:1132 bar:1871 from: 0 till:1171 bar:1881 from: 0 till:1168 bar:1901 from: 0 till:1120 bar:1911 from: 0 till:1393 bar:1921 from: 0 till:1390 bar:1931 from: 0 till:1471 bar:1936 from: 0 till:1777 bar:1951 from: 0 till:1636 bar:1961 from: 0 till:1724 bar:1971 from: 0 till:1864 bar:1981 from: 0 till:1617 bar:1991 from: 0 till:1677 bar:2001 from: 0 till:1645 PlotData= bar:1861 at:1132 fontsize:XS text: 1132 shift:(-8,5) bar:1871 at:1171 fontsize:XS text: 1171 shift:(-8,5) bar:1881 at:1168 fontsize:XS text: 1168 shift:(-8,5) bar:1901 at:1120 fontsize:XS text: 1120 shift:(-8,5) bar:1911 at:1393 fontsize:XS text: 1393 shift:(-8,5) bar:1921 at:1390 fontsize:XS text: 1390 shift:(-8,5) bar:1931 at:1471 fontsize:XS text: 1471 shift:(-8,5) bar:1936 at:1777 fontsize:XS text: 1777 shift:(-8,5) bar:1951 at:1636 fontsize:XS text: 1636 shift:(-8,5) bar:1961 at:1724 fontsize:XS text: 1724 shift:(-8,5) bar:1971 at:1864 fontsize:XS text: 1864 shift:(-8,5) bar:1981 at:1617 fontsize:XS text: 1617 shift:(-8,5) bar:1991 at:1677 fontsize:XS text: 1677 shift:(-8,5) bar:2001 at:1645 fontsize:XS text: 1645 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Datos mula sa ISTAT </timeline> == Mga sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.novatemezzola.so.it www.comune.novatemezzola.so.it] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131218051601/http://www.comune.novatemezzola.so.it/ |date=2013-12-18 }} {{Clear}}{{Lalawigan ng Sondrio}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Lombardy]] [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] cvb3obwxqysw68t9zrjlpsgf4tsyggg 0 143918 2215410 2098933 2026-07-09T07:16:08Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215410 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Roncoferraro|official_name=Comune di Roncoferraro|native_name={{native name|egl|Roncafrèr}}|image_skyline=Governolo-Conca S. Leone.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=''Conca'' ni San Leo I sa Governolo.|image_shield=Roncoferraro-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|5|N|10|53|E|type:city(6,867)_region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[Lalawigan ng Mantua|Mantua]] (MN)|frazioni=Governolo, Casale, Nosedole, Barbasso, Barbassolo, Villa Garibaldi, Garolda, Pontemerlano, Castelletto Borgo, Cadè|mayor_party=|mayor=Federico Baruffaldi|area_footnotes=|area_total_km2=63.43|population_footnotes=|population_demonym=Roncoferraresi|elevation_footnotes=|elevation_m=25|saint=[[Juan Bautista]]|day=|postal_code=46037|area_code=0376|website={{official website|http://www.comune.roncoferraro.mn.it/}}|footnotes=}}Ang '''Roncoferraro''' ([[Wikang Emiliano|Mantovano]]: {{Lang|egl|Roncafrèr}}) ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Mantua]], rehiyon ng [[Lombardia]], hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|140|km|mi}} timog-silangan ng [[Milan]] at mga {{Convert|11|km|mi|0}} timog-silangan ng [[Mantua]]. Ang Roncoferraro ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Bagnolo San Vito]], [[Bigarello]], [[Castel d'Ario]], [[Mantua]], [[San Giorgio Bigarello|San Giorgio di Mantova]], [[Sustinente]], at [[Villimpenta]]. == Kasaysayan == Ayon sa tradisyon, ang ''frazione'' ng Governolo ay ang luklukan ng pagpupulong nina [[Leon I Magno|Papa Leon I]] at [[Atila ang Hun|Atila]] noong 452. Gayundin sa Governolo ang [[condottiero]] na si [[Giovanni dalle Bande Nere]] ay binaril ng isang bola ng kanyon noong 1526, kalaunan ay namatay dahil sa mga sugat na natamo. == Mga kilalang mamamayan == * [[Paolo Antonio Boccasanta]], Italyanong pangkalahatang surihano, propesor sa unibersidad, at espesyalista sa operasyon.<ref>{{Cite web |title=Dott. Paolo Antonio Boccasanta |url=https://www.simedica.tv/dottori/paolo-antonio-boccasanta/ |access-date=20 July 2023 |website=simedica.tv |publisher=Simedica.tv |language=Italian}}</ref> == Mga sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.roncoferraro.mn.it/ Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180222003022/http://www.comune.roncoferraro.mn.it/ |date=2018-02-22 }} {{Lalawigan ng Mantua}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Lombardy]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] 79x35bgkgckatdqxmsu8f228myg833d 0 147152 2215278 2183003 2026-07-08T14:55:20Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215278 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|Kim So-hyun}} {{Korean name|Kim}} {{Infobox person | name = Kim Soo-hyun | image = Kim Soo-hyun at the Seoul Drama Awards, 4 September 2014 01.JPG | birth_date = {{birth date and age|1988|2|16}} | birth_place = [[Seoul]], [[Timog Korea]] | height = {{height|cm=180}} | alma_mater = ''Chung-Ang University'' | occupation = [[Artista]], [[Modelo]] | years_active = 2007–kasalukuyan | agent = [[KeyEast]] (2010–kasalukuyan) | website = [http://soo-hyun.com/ Kim Soo-hyun] | module = {{Infobox Korean name|child=yes|color=transparent| | hangul = 김수현 | hanja = {{linktext|金|秀|賢}} | rr = Gim Su-hyeon | mr = Kim Su-hyŏn }} }} Si ''' Kim Soo Hyun ''' ay isang artista at modelo sa Timog Korea na kilala sa kanyang mga papel na ginampanan sa ''[[Dream High]]'',<ref>[http://www.asiae.co.kr/news/view.htm?idxno=2011031516383866168 INTERVIEW: Actor Kim Soo-hyun – Part 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612142458/http://www.asiae.co.kr/news/view.htm?idxno=2011031516383866168 |date=2018-06-12 }}. ''10Asia''. 15 Marso 2011 (sa Ingles).</ref><ref>[http://www.asiae.co.kr/news/view.htm?idxno=2011031515032638509 INTERVIEW: Actor Kim Soo-hyun – Part 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612140757/http://www.asiae.co.kr/news/view.htm?idxno=2011031515032638509 |date=2018-06-12 }}. ''10Asia''. 15 Marso 2011 (sa Ingles).</ref> ''[[Moon Embracing the Sun]]'', at ''[[My Love from the Star]]'', maging sa mga pelikulang ''The Thieves'' at ''Secretly, Greatly''.<ref>[http://www.tenasia.com/interview-actor-kim-soo-hyun-part-1/ INTERVIEW: Actor Kim Soo-hyun – Part 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140602201023/http://www.tenasia.com/interview-actor-kim-soo-hyun-part-1/ |date=2014-06-02 }}. ''10Asia''. 10 June 2013.</ref><ref>[http://www.tenasia.com/interview-actor-kim-soo-hyun-part-2/ INTERVIEW: Actor Kim Soo-hyun – Part 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140602200540/http://www.tenasia.com/interview-actor-kim-soo-hyun-part-2/ |date=2014-06-02 }}. ''10Asia''. 10 Hunyo 2013 (sa Ingles).</ref> ==Personal na Buhay== Isang mahiyaing bata si Kim Soo-hyun noong nasa gitnang paaralan pa siya at hindi inakala ng sino man na papasok siya sa industriya ng pag-aartista. Upang mabago ang kanyang introbertidong personalidad, hinikayat siya ng kanyang ina na kumuha ng klase sa pag-aartista bago siya pumasok sa mataas na paaralan. At sa pamamagitan nito, umusbong ang karera ni Kim ang kanyang pagnanais sa pag-arte.<ref>[http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/4773/kim-soo-hyuns-school-years-examined What Was Kim Soo Hyun Like as a Student?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714111442/http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/4773/kim-soo-hyuns-school-years-examined |date=2014-07-14 }}. ''Mwave''. 27 Marso 2012 (sa Ingles).</ref> Pagkatapos ay nag-aral siya sa ''Chung-Ang University'' kung saan nangibabaw siya sa Agham Pang-teatro at Pelikula at nakilahok sa mga pang-musical katulad ng ''A Midsummer Night's Dream'' and ''Grease''. ==Pilmograpiya== ===Mga drama=== {| class="wikitable sortable" |- style="text-align:center;" ! style="background-color: #00BFFF" | Taon ! style="background-color: #00BFFF" | '''Pamagat''' ! style="background-color: #00BFFF" | '''Papel''' ! style="background-color: #00BFFF" | Estasyong Pang-himpapawid |- | style="text-align:center;"|2007 | ''[[Kimchi Cheese Smile]]'' | Kim Soo-hyun | style="text-align:center;"|[[Munhwa Broadcasting Corporation|MBC]] |- | style="text-align:center;"|2008 | ''[[Jungle Fish]]'' | Han Jae-ta | style="text-align:center;"|[[Korean Broadcasting System|KBS]] |- | rowspan=3 style="text-align:center;"|2009 | ''Seven Years of Love'' | Chun-jae | style="text-align:center;"|OBS |- | ''Will It Snow for Christmas?'' | teen Cha Kang-jin | rowspan=2 style="text-align:center;"|[[Seoul Broadcasting System|SBS]] |- | ''Father's House'' | Kang Jae-il |- | style="text-align:center;"|2010 | ''Giant'' | teen Lee Sung-mo | style="text-align:center;"|[[Seoul Broadcasting System|SBS]] |- | style="text-align:center;"|2011 | ''[[Dream High]]'' | Song Sam-dong | style="text-align:center;"|[[Korean Broadcasting System|KBS]] |- | rowspan=2 style="text-align:center;"|2012 | ''[[Moon Embracing the Sun]]'' | King Lee Hwon | style="text-align:center;"|[[Munhwa Broadcasting Corporation|MBC]] |- | ''Dream High 2'' | Song Sam-dong (kameyo, Kabanata 1) | style="text-align:center;"|[[Korean Broadcasting System|KBS]] |- | style="text-align:center;"|2013–2014 | ''[[My Love from the Star]]'' | Do Min-joon | style="text-align:center;"|[[Seoul Broadcasting System|SBS]] |- | style="text-align:center;"|2015 | ''[[The Producers]]'' | Baek Seung-chan | style="text-align:center;"|[[Korean Broadcasting System|KBS]] |} ===Mga pelikula=== {| class="wikitable sortable" |- style="text-align:center;" ! style="background-color: #00BFFF" | Taon ! style="background-color: #00BFFF" | Pamagat ! style="background-color: #00BFFF" | Papel |- | style="text-align:center;"|2008 | ''Cherry Blossom'' (maikling pelikula) | Han Hyun-joon |- | style="text-align:center;"|2009 | ''Worst Friends'' (maikling pelikula) | Kim Joon-ki |- | style="text-align:center;"|2012 | ''The Thieves'' | Zampano |- | style="text-align:center;"|2013 | ''Secretly, Greatly'' | Won Ryu-hwan/Bang Dong-gu |- | style="text-align:center;"|2014 | ''Miss Granny'' | batang Mr. Park (kameyo) |- | style="text-align:center;"|2016 | ''Real'' | Jang Tae-young |} ===Mga pagsasalaysay=== {| class="wikitable sortable" |- style="text-align:center;" ! style="background-color: #00BFFF" | Taon ! style="background-color: #00BFFF" | Pamagat ! style="background-color: #00BFFF" | Estasyong Pang-himpapawid |- | style="text-align:center;"|2013 | ''Documentary Special: Director Bong Joon-ho'' | [[Munhwa Broadcasting Corporation|MBC]] |} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== {{commons category|Kim Soo-hyun }} * {{official website|http://soo-hyun.com/}} {{in lang|ko}}/{{in lang|en}} * [http://soohyun.jp/ Kim Soo-hyun Japanese Fan Club] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927014721/http://soohyun.jp/ |date=2013-09-27 }} {{in lang|ja}} * [https://www.weibo.com/soohyunk Kim Soo-hyun] sa Weibo {{in lang|zh}} * [https://instagram.com/soohyun_k216 Kim Soo-hyun] sa [[Instagram]] {{in lang|en}} * [http://www.keyeast.co.kr/index/artist/profile.asp?art_idx=13 Kim Soo-hyun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140821171155/http://www.keyeast.co.kr/index/artist/profile.asp?art_idx=13 |date=2014-08-21 }} sa KeyEast {{in lang|ko}} [[Kategorya:Mga artista mula sa Timog Korea]] b78lwnywcayyfx910hkja2k7xnm2hxl 0 155383 2215393 2027117 2026-07-09T04:45:21Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215393 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Pietraroja|elevation_m=818|metropolitan_city=|province=[[lalawigan ng Benevento|Benevento]] (BN)|established_title=|established_date=|frazioni=Mastramìci, Potéte|mayor=Angelo Pietro Torrillo|mayor_party=|area_total_km2=35.60|area_footnotes=|elevation_max_m=|coordinates_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_footnotes=|population_footnotes=<ref>{{cite web |url=http://demo.istat.it/pop2020/index3_e.html |title=Resident population |publisher=Istat |date=1 January 2020 |accessdate=28 July 2021 |archive-date=31 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831200256/http://demo.istat.it/pop2020/index3_e.html |url-status=dead }}</ref>|population_demonym=Pietrarojesi (''Petriàni'' sa diyalekto)|postal_code=82030|area_code=0824|istat=062051|saint=[[San Nicolas]]<ref>{{cite web |url=http://www.comuni-italiani.it/062/051/index.html |title=Comune di Pietraroja |publisher=Comuni di Italia |accessdate=28 July 2021}}</ref>|day=Disyembre 6|website={{official website|http://www.pietraroja.asmenet.it}}|region=[[Campania]]|coordinates={{coord|41|21|N|14|33|E|type:city(658)_region:IT|display=inline}}|official_name=Comune di Pietraroja|image_shield=Pietraroja-Stemma.png|native_name=|settlement_type=|image_skyline=<!-- PietrarojaBN.jpg -->|image_caption=|image_size=|image_alt=|image_flag=|flag_size=|flag_alt=|shield_size=|pushpin_map_alt=|shield_alt=|nickname=|motto=|map=|map_caption=|mapsize=|map_alt=|pushpin_map=|pushpin_mapsize=|pushpin_label_position=|footnotes=}} Ang '''Pietraroja''' ay isang ''[[Komuna|c]]''[[komuna]] (munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Benevento]] sa rehiyon ng [[Campania]] ng [[Katimugang Italya|katimugang]] [[Italya]]. Ito ay humigit-kumulang 50&nbsp;km sa pamamagitan ng kotse mula sa [[Benevento]], sa direksyon hilaga-kanluran, 83&nbsp;km mula sa [[Napoles]] sa direksiyong hilaga-silangan at humigit-kumulang 223&nbsp;km mula sa [[Roma]] patungo sa timog-silangan. == Pinagmulan ng pangalan == Ang pangalan nito ay malamang na nagmula sa [[Wikang Latin|Latin]] na ''petra robia'' ("pulang talampas") o mula sa katumbas na Espanyol na ''piedra roja'' o Pranses na ''pierre rouge'', dahil sa pagkakaroon ng ilang [[kalisa]] na ganito ang kulay sa oriental na bahagi ng Mutria, na tumatakip dito. <!-- [[File:Orsa1.jpg|thumb|217x217px| Detalye ng portada ''ng Santa Maria Assunta.'']] --> == Alamat == Ang Pietraroja ay naging bayan din ng mga salamangkero at mangkukulam (tinatawag na ''janàre'' sa lokal na diyalekto). == Tingnan din == * [[Samnio|Sannio]] * [[Lalawigan ng Benevento]] == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga pinagkuhanan == * Antonio Iamalio, ''La Regina del Sannio'', P. Federico & G. Ardia, Naples 1918. * Mario D'Agostino, ''La reazione borbonica in provincia di Benevento'', II ed. Fratelli Conte Editori, Naples, 2005 * Rosario Di Lello, ''Brigantaggio sul Matese, at fatti del 1809 sa Pietraroja, sa Rivista Storica del Sannio'', Benevento, Tip. De Toma, II, I(1984) pp.&nbsp;25–36 * {{cite journal|first=Rosario|last=Di Lello|title=Santa Croce in silva Sepini e Pietraroja in un contratto del 1274|journal=Il Sannio|location=Benevento|publisher=Pagine Sannite|volume=V|date=22 October 2000|page=p.&nbsp;11}} * Rosario Di Lello, "Le feste di S. Nicola in Pietraroja, tradizione e storia", sa ''Annuario 1986'', Associazione Storica del Medio Volturno (ASMV, http://asmvpiedimonte.altervista.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071026152414/http://asmvpiedimonte.altervista.org/ |date=2007-10-26 }} )1987 pp.&nbsp;143–148 {{Lalawigan ng Benevento}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod ng Campania]] 2uywl29dwd99z835xr7u4a3bndjl7tt 0 161155 2215376 2215175 2026-07-09T03:27:34Z ~2026-38995-23 163851 revert further 2215376 wikitext text/x-wiki {{Eastern Christianity}} Ang '''Simbahang Ortodokso ng Silangan''' (Ingles: ''Eastern Orthodox Church'') na opisyal na tinatawag na '''Simbahang Katolikong Ortodokso''' (Ingles: ''Orthodox Catholic Church''{{#tag:ref|Ang Simbahang Ortodokso ay tumuturing sa sarili nito bilang kapwa [[ortodoksiya|ortodokso]] at [[katoliko]]. Sa mas maaga at patristikong paggamit, ang Simbahan ay karaniwang tumutukoy sa kaniyang sarili bilang "Simbahang Katoliko"<ref>[http://books.google.com/books?id=7ly4DgtT3LkC&pg=PA867&dq=&lr=#v=onepage&q=%22Catholic%20Church%20was%20the%20name%20preferred%20by%20the%20older%20councils%22&f=false The encyclopedia of Christianity] ISBN 978-90-04-12654-1</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=saFgJRjaPwcC&pg=PA486&dq=Confession+Dositheus+OR+Dositheos+%22Catholic+Church%22&lr=#v=onepage&q=Confession%20Dositheus%20OR%20Dositheos%20%22Catholic%20Church%22&f=false The Confession of the Orthodox Patriarch Dositheus of Jerusalem] ISBN 978-0-8042-0526-9</ref> whose faith was the "Orthodox faith". Such usage is still reflected today in the Orthodox liturgy, e.g. "unite them to your Holy, Catholic and Apostolic Church" (from the litany of the catechumens, [[Divine Liturgy|Liturgy of St. John Chrysostom]]). Current convention however, favors the name "Orthodox Church", perhaps partly to avoid confusion with the [[Catholic Church|Roman Catholic Church]], especially its [[Eastern Catholic churches|Eastern rites]]. But, especially in official contexts, the Orthodox Church continues to use the title "Catholic Church", and Orthodox authorities such as Saint [[Raphael of Brooklyn]] have asserted that the full name of the church includes the term "Catholic" as in [http://books.google.com/books?id=oeKOUb6OcG4C&pg=PA101&dq=%22The+Church+of+the+East+has+never+from+the+first+been+known+by+any+other+name+than+Catholic,+nor+has+she+set+aside+this+title+in+any+official+document.%22&lr= "Holy Orthodox Catholic Apostolic Church"]. The Church is referred to as the "Orthodox Catholic Church" in official church documents and some books.<ref>{{cite book |title=The Orthodox Church |year=1993 |url=https://archive.org/details/orthodoxchurch0000kall_q2l6 |author=Bishop Kallistos (Ware) |work= |publisher=Penguin Books |isbn=0-14-014656-3 }} p. 307<br />{{cite web |url=http://doepa.org/about_orthodoxy.html |title=About Orthodoxy |author= |date= |work=The Orthodox Church |publisher=The Diocese of Eastern Pennsylvania, Orthodox Church in America |accessdate= |archive-date=2015-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150713125935/http://doepa.org/about_orthodoxy.html |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://www.orthodoxdelmarva.org/about_orthodoxy.html |title=About Orthodoxy |author= |date= |work= |publisher=Christ the Saviour Orthodox Church |accessdate= }}<br />{{cite web |url=http://www.psromanianchurch.com/about_orthodoxy.html |title=About Orthodoxy |author= |date= |work= |publisher="Saints Michael and Gabriel" Romanian Orthodox Church |accessdate= |archive-date=2012-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120825165658/http://www.psromanianchurch.com/about_orthodoxy.html |url-status=dead }}<br />[http://www.stvladimirs.net/ Ukrainian Orthodox Church of the USA - Ecumenical Patriarchate of Constantinople] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229001414/http://www.stvladimirs.net/ |date=2012-02-29 }}<br />[http://www.forministry.com/USPAGOARCHCGOC/ElderAimilianos/ Holy Cross Greek Orthodox Church, Stroudsburg, Pennsylvania]<br />{{cite web |url=http://orthodoxinfo.com/general/orthodoxy.aspx |title=The Orthodox Church - An Introduction |author= |date= |work= |publisher=Orthodox Christian Information Center |accessdate= }}<br />{{cite web |url=http://www.archangelsbooks.com/orthofaith.asp |title=THE HOLY ORTHODOX CHRISTIAN CHURCH: ITS FAITH AND LIFE |author= |date= |work= |publisher=ArchangelsBooks.com |accessdate= |archive-date=2012-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120502093545/http://www.archangelsbooks.com/orthofaith.asp |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://www.forgodiswithus.org/ |title=Orthodox Church |author= |date= |work= |publisher=Orthodox Church of Dover, Florida |accessdate= |archive-date=2012-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120720064627/http://www.forgodiswithus.org/ |url-status=dead }}<br />[http://www.orthodoxynewcastle.org/ Orthodox Churches of New Castle and Lawrence County, Pennsylvania] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120620231446/http://www.orthodoxynewcastle.org/ |date=2012-06-20 }}<br />{{cite web |url=http://www.orthodoxlife.net/easternchurch/theorthochurch.html |title=The Eastern Orthodox Church |author=Monks at [[Dečani Monastery]] in [[Kosovo]] |work= |publisher=Orthodoxlife.net |accessdate= |archive-date=2012-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120301071302/http://www.orthodoxlife.net/easternchurch/theorthochurch.html |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://www.stgeorgetoledo.org/vsItemDisplay.dsp&objectID=3720668E-D9C5-4104-912DC29B0DFB6E5D&method=display |title=Introduction to the Orthodox Faith |author= |date= |work= |publisher=Saint George Antiochian Orthodox Christian Cathedral |accessdate= |archive-date=2020-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805223347/http://www.stgeorgetoledo.org/vsItemDisplay.dsp%26objectID%3D3720668E-D9C5-4104-912DC29B0DFB6E5D%26method%3Ddisplay/ |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://saratoga.serbian-church.net/orthodoxy-0 |title=Orthodoxy |author= |date= |work= |publisher=Saint Archangel Michael Serbian Orthodox Church |accessdate= |archive-date=2010-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100728004658/http://saratoga.serbian-church.net/orthodoxy-0 |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://www.stmaryofegypt.org/info/orthodoxy.htm |title=The Orthodox Church |author= |date= |work= |publisher=Saint Mary of Egypt Orthodox Church |accessdate= |archive-date=2012-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120404042845/http://www.stmaryofegypt.org/info/orthodoxy.htm |url-status=dead }}<br />[http://www.haoca.org/ Holy Ascension Orthodox Church, Frackville, PA]<br />{{cite web |url=http://www.kosovo.net/orthodoxy.html |title=Orthodox Christianity - Introduction |author= |date= |work= |publisher=Serbian Orthodox Diocese of Ras and Prizren |accessdate= |archive-date=2012-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120515181633/http://www.kosovo.net/orthodoxy.html |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://www.stpaulsirvine.org/html/FAQs.html |title=Frequently Asked Questions About the Orthodox Church |author=Father Steven Tsichlis |date= |work= |publisher=St. Paul's Greek Orthodox Church, Irvine, California |accessdate= |archive-date=2012-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120520023414/http://www.stpaulsirvine.org/html/FAQs.html |url-status=dead }}<br /> [http://stmarypawtucket.org/antioch.php Saint Mary Antiochian Orthodox Church, Pawtucket, RI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120514020610/http://stmarypawtucket.org/antioch.php |date=2012-05-14 }}<br />{{cite web |url=http://www.spcportal.org/index.php?pg=454&lang=en |title=HISTORY |author= |date= |work= |publisher=Serbian Orthodox Church, Luzern |accessdate= |archive-date=2012-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218082112/http://www.spcportal.org/index.php?pg=454&lang=en |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://www.orthodox.or.th/index.php?content=orthodoxy&lang=en |title=TO BE AN ORTHODOX CHRISTIAN .... |author= |date= |work= |publisher=Orthodox Christian Church in Thailand (Moscow Patriarchate) |accessdate= |archive-date=2014-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826235549/http://www.orthodox.or.th/index.php?content=orthodoxy&lang=en |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/177174/Eastern-Orthodoxy |title=Eastern Orthodoxy |author= |date= |work= |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate= }}<br /> {{cite book |url=http://books.google.com/?id=XRkfKdho-5cC&pg=PT288&dq=eastern+%22Orthodox+Catholic+Church%22 |title=Eastern Orthodoxy |author=Johannes P. Schadé |date=October 25, 2006 |work=Encyclopedia of World Religions |publisher= |accessdate= |isbn=978-1-60136-000-7 }}<br /> {{cite book |url=http://books.google.com/?id=OdKCVjCschMC&pg=PA76&dq=eastern+%22Orthodox+Catholic+Church%22 |title=The Eastern Orthodox |author=Richard R. Losch |date=May 3, 2002 |work=The Many Faces of Faith: A Guide to World Religions and Christian Traditions |publisher= |accessdate= |isbn=978-0-8028-0521-8 }}<br /> {{cite book |url=http://books.google.com/?id=ZP_f9icf2roC&pg=PA309&dq=eastern+%22Orthodox+Catholic+Church%22+official |title=Eastern Orthodoxy |author=Wendy Doniger |date=September 1999 |work=Merriam-Webster's encyclopedia of world religions |publisher=Merriam-Webster, Inc |accessdate= |isbn=978-0-87779-044-0 }}<br /> {{cite book |url=http://books.google.com/?id=_F5yntZocGIC&pg=PA8&dq=eastern+%22official%22+OR+%22officially%22+%22Orthodox+Catholic+Church%22 |title=Eastern Orthodoxy |author=Thomas E. FitzGerald |date=September 30, 1998 |work=The Orthodox Church |publisher= |accessdate= |isbn=978-0-275-96438-2 }}<br /> {{cite book |url= http://books.google.com/?id=ARbQ8I7ZOjkC&pg=PA79&dq=eastern+%22Orthodox+Catholic+Church%22+official |title= Eastern Orthodoxy |author= Andrea C. Paterson |date= August 19, 2004 |work= An Analysis and Brief History of the Three Great Monotheistic Faiths Judaism, Christianity, Islam |publisher= |accessdate= |isbn= 978-1-59467-453-2 }}</ref>|group=note}} at karaniwang tinutukoy bilang '''Simbahang Ortodokso''' (Ingles: ''Orthodox Church''),<ref>''Our Church is also spoken of as the "Eastern Church" to distinguish it from the Churches of the West. "Eastern" is used to indicate that in the first millennium the influence of our Church was concentrated in the eastern part of the Christian world and to show that a very large number of our membership is of other than Greek national origin. Thus, Orthodox Christians throughout the world use various ethnic or national titles: "Greek", "Russian", "Serbian", "Romanian", "Ukrainian", "Bulgarian", "Antiochian", "Albanian", "Carpatho-Russian", or more inclusively, as "Eastern Orthodox"'' ([http://www.goarch.org/ourfaith/ourfaith7061 Rev. Alciviadis C. Calivas, Th.D. "The Greek (Eastern) Orthodox Church. What's in our name?").]</ref> ang ikalawang pinakamalaking simbahan o Iglesiang [[Kristiyano]] sa buong mundo <ref name="adherents.com"/> na may tinatayang 300 milyong mga deboto <ref name="about.com"/> na ang pangunahing mga bansa ay ang [[Belarus]], [[Bulgaria]], [[Cyprus]], [[Georgia (country)|Georgia]], [[Greece]], [[Republic of Macedonia|Macedonia]], [[Moldova]], [[Montenegro]], [[Romania]], [[Russia]], [[Serbia]], at [[Ukraine]] na ang lahat pangunahing Silangang Ortodokso. Ang sektang ito ay nagtuturo na ito ang Isa, Banal, Katoliko at Apostolikong Iglesia na itinatag ni [[Hesus]] at ng kanyang mga [[apostol]] mga 2,000 libong taon na ang nakalilipas. Ang Simbahang Silangang Ortodokso ay binubuo ng ilang mga nangangasiwa sa sariling mga katawang ecclesial na ang bawat isa ay natatangi sa heograpiya at nasyonal ngunit nagkakaisa sa teolohiya. Ang sariling-pinangangasiwaang(o autocephalous) na katawan ay kadalasan ngunit hindi palaging sumasakop sa isang bansa ay pinapastulan ng isang [[Banal na Sinod]] na ang tungkulin kabilang sa maraming mga bagay ay ingatan at ituro ang apostoliko, patristikong mga tradisyon at mga kaugnay na pagsasanay ng simbahan. Tulad ng [[Romano Katolisismo]], [[Komunyong Anglikano]], [[Asiryong Simbahan ng Silangan]], [[Oriental Ortodokso]] at ilan pang mga simbahan, ang mga obispong Ortodokso ay bumabakas ng kanilang lahi sa mga apostol sa pamamagitan ng proseso ng [[paghaliling apostoliko]]. Binababakas ng Simbahang Silangang Ortodokso ang pagkakabuo nito sa pamamagitan ng [[Imperyong Byzantine]] o [[Imperyo Romano]] tungo sa sinaunang iglesiang itinatatag ni [[Apostol Pablo]] at ng mga Apostol. Sinasanay nito ang pinaniniwalaang nitong orihinal na sinaunang mga tradisyonal na naniniwala sa paglago nang walang pagbabago. Sa mga hindi doktrinal na bagay, ay minsang nakikisalo mula sa mga tradisyong lokal na Griyego, Slaviko, at Gitnang Silangan kabilang pa sa iba na naghuhugis ng pag-unlad kultural ng mga bansang ito. Ang layunin ng mga Kristiyanong Ortodokso mula sa bautismo ay patuloy na dalhin ang kanilang mga sarili tungo sa [[Diyos]] sa buo nilang mga buhay. Ang prosesong ito ay tinatawag na [[theosis]] o deipikasyon at isang pilgrimaheng espiritwal kung saan ang bawat tao ay nagsisikap na maging banal sa pamamagitan ng paggaya kay Hesus at pagpapalago ng panloob na buhay sa pamamagitan ng walang tigial na panalangin(na ang pinakakilala ang [[Panalangin ni Hesus]]) o ''[[hesychasm]]'' hanggang sa mapag-isa sa kamatayan sa apoy ng pag-ibig ng diyos.<ref>"http://www.goarch.org/ourfaith/ourfaith7114"; Deification". Cross, F. L., ed. The Oxford dictionary of the Christian church. New York: Oxford University Press. 2005</ref> Ang [[kanon]] na ginagamit ng Silangang Ortodokso ay kinabibilangan ng Griyegong salin ng [[Tanakh]] na tinatawag na [[Septuagint]] at ang [[Bagong Tipan]]. Ito ay kinabibilangan ng pitong mga aklat [[Deuterocanonical]] na itinatakwil ng [[Protestantismo]] at isang maliit na bilang ng iba pang mga aklat na wala sa Kanlurang Kanon. Ginagamit ng mga Kristiyanong Ortodokso ang terminong "Anagignoskomena" (isang salitang Griyego na nangangahulugang "mababasa" o "karapat dapat basahin") para sa 10 mga aklat na kanilang tinatanggap ngunit wala sa 39 aklat na kanon ng Lumang Tipan sa [[Protestantismo]]. Itinuturing ito ng mga Kristiyanong Ortodokso na kagalang galang ngunit sa mas maliit na lebel sa 39 aklat ng kanon ng [[Tanakh]].<ref>Pomazansky, Michael, Orthodox Dogmatic Theology, pp. 33-34</ref> They do, however, use them in the [[Divine Liturgy]].<ref>[http://books.google.com/books?id=q-vhwjamOioC&pg=PA23&dq=anagignoskomena#v=onepage&q=anagignoskomena&f=false S. T. Kimbrough, Orthodox and Wesleyan Scriptural Understanding and Practice, p. 23]</ref> Naniniwala ang mga Kristiyanong Ortodokso na ang kasulatan ay inihayag ng [[Banal na Espiritu]] sa mga kinasihang taong may-akda nito. Gayunpaman, ang mga kasulatan ay hindi ang pinagkukunan ng mga tradisyon na nauugnay sa simbahang ito ngunit ang kabaligtaran. Ang tekstong biblikal ay nagmula sa tradisyong ito. Ito ay hindi rin ang tanging mahalagang aklat sa simbahang Ortodokso. May mga daan daang sinaunang kasulatang [[patristiko]] na bumubuo ng tradisyon ng Simbahang Ortodokso. Ang mga [[Ikono]] ay matatagpuan na nagpapalamuti ng mga pader ng gusaling Ortodokso at [[hagiograpiya]] na kadalasang tumatakip sa panloob na istraktura ng kompleto.<ref name="Ware p. 271">Ware p. 271</ref> Maraming mga tahanang Ortodokso ang may lugar na inilaan para sa panalangin ng pamilya, [[sulok ng ikono]] kung saan ang mga ikono ni Hesus, [[Birheng Marya]] at mga [[Santo]] ay karaniwang inilalagay sa Silangang nakaharap na pader. == Depinisyon == Halos mula sa pasimula, ang mga Kristiyano ay tumutukoy sa Simbahan o Iglesia(Church) bilang "Isa, Banal, Katoliko(o unibersal) at Apostolikong Simbahan".<ref>The Catholic Catechism: A Contemporary Catechism of the Teachings of the Catholic Church by [[John Hardon]] by 217 # Publisher: Doubleday # ISBN 0-385-08045-X # ISBN 978-0-385-08045-3 [http://books.google.com/books?id=3Ke37zpSv3gC&pg=PA217&lpg=PA217&dq=ignatius+orthodoxy+catholic+church&source=bl&ots=5NSM9Myhgd&sig=VZeyPRU_-7yMl09Fd2nLOcyNkdk&hl=en&ei=gMuASrSSI5qQtgeI6IDFCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6#v=onepage&q=&f=false]</ref> Sa kasalukuyang panahon, sa karagdagan pa sa Simbahang Ortodokso, ang maraming mga sektang Kristiyano ay nag-aangkin ng titulong ito kabilang dito ang [[Romano Katolisismo]], [[Anglikano]], [[Unang Pitong Konsehong Ekumenikal]], at [[Ortodoksiyang Oriental|Simbahang Oriental Ortodokso]]. Gayunpaman, itinuturing ng Simbahang Ortodokso ang ibang mga sektang ito na [[schism (relihiyon)|schismatiko]] at sa ilang mga kaso [[heresiya|heretikal]](mali). Sa pananaw Ortodokso, ang mga Asiryo at Oriental ay lumisan sa Simbahang Ortodokso sa unang mga ilang siglo pagkatapos ni Hesus at kalaunan, ang mga Katoliko ay isinagawa ang parehong bagay na naging pinakamlaking pangkat na lumisan sa Ortodokso. Ang pangyayaring ito ay kilala sa kasaysayan bilang [[Unang Pitong Konsehong Ekumenikal]] at ito ay tradisyonal na pinepetsahan na 1054 bagaman ito ay isang dahan dahang proseso kesa sa isang biglaang paghahati. Ang Ortodokso(Orthodox) mula sa Griyegong ''orthos'' ("tama", "totooo", "tuwid") + ''[[doxa]]'' ("opinyon" o "paniniwala", na kaugnay ng ''dokein'', "mag-isip")<ref name = "Dict">orthodox. Dictionary.com. Online Etymology Dictionary. Douglas Harper, Historian. [http://dictionary.reference.com/browse/orthodox Dictionary Definition] (accessed: March 03, 2008).</ref> ay tinanggap ng Simbahang Ortodokso upang itangi ang sarili nito mula sa mas nagiging malaking katawan ng hindi-ortodoksong mga denominasyong Kristiyano.<ref>Lace, William W. Christianity. San Diego, CA: Lucent Books, Inc., 2005</ref> Ang ilang mga sinaunang simbahan sa [[Silangang Europa]], [[Kanlurang Asya]] at [[Hilagang Aprika]] ay gumagamit rin ng salitang Ortodokso ngunit iba mula sa Simbahang Ortodokso na inilalarawan sa artikulong ito. == Typica == [[Talaksan:Biserica Manastirii Neamt.jpg|thumb|right|[[Monasteryong Neamț]] sa [[Romania]]]] Ang nagbibigkis sa Ortodokso ang [[teolohiya]] o aral. Ang lahat ng mga kasapi ng simbahang ito ay naghahayag ng parehong mga paniniwala anupaman ang lahi o nasyonalidad. Gayunpaman, sa pagsasanay at mga tradisyon, may mga pagkakaiba sa istilo depende sa bansa na pinagmulan o lokal na kagawian o pareho nito. Ang mga lokal na kagawian na ito ay tinutukoy na mga pagkakaiba sa typica at tinatanggap ng mga pinuno ng simbahan dahil ang mga ito ay natatantong hindi sumasalungat sa teolohiya sa mga pundamental na katuruang Orotodokso. Dahil dito, maraming mga Simbahang Ortodokso ay kumuha ng pambansang pamagat(e.g. Albanian Orthodox, Bulgarian Orthodox, Georgian Orthodox, Greek Orthodox, Macedonian Orthodox, Montenegrin Orthodox, Romanian Orthodox, Russian Orthodox, Serbian Orthodox, Ukrainian Orthodox etc.) at ang pamagat na ito ay nagsisilbi upang itangi ang wika, sinong mga obispo at aling typica ang sinusunod ng partikular na kongregasyong ito. Sa [[Gitnang Silangan]], ang mga Kristiyanong Ortodokso ay kadalasan ring tinutukoy bilang Romano(o Rum) Ortodokso dahil sa historikal na koneksiyon nito sa Silangang Romano(Imperyo Byzantine) gaya ng binabanggit sa Kapitulo 30 (Sura Rum) ng [[Quran]]. Ang mga kasapi ng simbahang ito ay buong nagkakaisa sa pananampalataya at mga Sagradong Misteryo sa lahat ng mga kongregasyong Ortodokso kahit anupaman ang nasyonalidad. Ang mga pagkakaiba sa praxis(pagsasanay) ay medyo iba. Ang mga ito ay sumasangkot sa mga bagay gaya ng kaayusan kung saan ang isang partikular na hanay ng mga himno ay inaawit o anong oras ang isang partikular na serbisyo ay isinasagawa. Sa pangkalahatan, ang isang Kristiyanong Ortodokso ay maaaring maglakbay sa buong mundo at maging pamilya sa mga serbisyon kahit hindi alam ang wika kung saan ito ipinagdidiwang. == Organisasyon at pamumuno == Ang permanenteng criteria ng istraktura ng simbahan para sa Simbahang Ortodokso sa kasalukuyan sa labas ng mga kasulatan ng Bagong Tipan ay matatagpuan sa mga kanon(regulasyon at kautusan) ng unang pitong mga konsehong ecumenical; ang mga kanon ng ilang mga lokal o probinsiyal na konseho na ang autoridad ay kinikilala ng buong simbahan; ang [[mga apostolikong kanon]] na pinetsahan mula sa ika-4 siglo CE; at ang "mga kanon ng mga Ama" o mga napiling sipi mula sa mga kilalang pinuno ng iglesia na may kahalagahang kanonikal. <ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/177174/Eastern-Orthodoxy Eastern Orthodoxy (Christianity) – Britannica Online Encyclopedia]</ref> Itinuturing ng Simbahang Ortodokso si [[Hesus]] bilang pinuno ng Simbahan at ang Simbahan ang kanyang katawan. Kaya sa kabila ng malawak na pinanghahawakang kilalang paniniwala sa labas ng mga kulturang Ortodokso, walang isang obispo sa ulo ng Simbahang Ortodosko. Ang mga reperensiya sa [[Patriarka ng Constantinople]] bilang pinuno na katumbas ng [[papa]] sa [[Romano Katoliko]] ay mali. Pinaniniwalaang ang autoridad at biyaya ng diyos ay direktang ipinasa sa mga obispong Ortodokso at kaparian sa pamamagitan ng pagpapatong ng mga kamay na isang kasanayan na sinimulan ng mga apostol at ang hindi napapapatid na historikal at pisikal na ugnayan ay mahalagang elemento ng totoong iglesia (Gawa 8:17, 1 Tim 4:14, Heb 6:2). Gayunpaman, isinasaad ng Simbahang Ortodokso na ang [[paghaliling apostoliko]](Apostolic Succession) ay nangangailangan ng Pananampalatayang Apostoliko at ang mga obispong walang Pananampalatayang Apostoliko na nasa [[heresiya]] ay nawawalan ng kanilang pag-aangkin sa Paghahaling Apostoliko.<ref>{{Cite web |url=http://www.antiochian.org/node/17076 |title=Antiochian Orthodox Christian Archdiocese of North America |access-date=2012-06-04 |archive-date=2014-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802015235/http://antiochian.org/node/17076 |url-status=dead }}</ref> Ang bawat obispo ay may teritoryo([[episcopal see|see]]) na pinangangasiwaan nito. Ang pangunahing tungkulin nito ay siguraduhing ang mga tradisyon at pagsasanay ng Simbahang Ortodokso ay maiingatan. Ang mga obispo ay magkakatumbas sa autoridad at hindi maaaring manghimasok sa huridiksiyon ng isa pang obispo. Sa pangangasiwa, ang mga obispong ito ang mga teritoryo nito ay isinaaayos sa iba't ibang mga pangkat [[autocephaly|autocephalous]] groups o mga [[synod]] ng obispo na nagtitipon ng hindi bababa sa dalawang beses sa isang taon upang talakayin ang katayuan ng pangyayari sa kanilang mga respektibong see. Bagaman ang mga obispo at ang kanilang mga autocephalous synods ay may kakayahang mangasiwa ng paggabay sa mga indbidwal na kaso, ang mga aksiyon nito ay hindi karaniwang nagtatakda ng [[presedente]] na umaapekto sa kabuuang simbahan. Ang mga obispo ay halos palaging pinipili mula sa mga ranggong monastiko at dapat manatiling hindi kasal. may ilang mga panahon nang ang alternatibong mga ideyang teolohiyal ay lumitaw upang hamunin ang pananampalatayang Ortodokso. Sa gayong mga panahon, itinuring ng Simbahang Ortodokso na kailangang tipunin ang isang pangkalahatang [[Unang Pitong Konsehong Ekumenikal|"Dakilang" konseho]] ng lahat ng mga pwedeng obispo sa buong mundo. Itinuturing ng Simbahang Ortodokso ang [[Unang Pitong Konsehong Ekumenikal]](na isinagawa sa pagitan ng ika-4 at ika-8 siglo CE) na pinakamahalaga. Gayunpaman, nagkaroon pa ng iba na naganap gaya ng mga Synod ng [[Constantinople]], 879–880, 1341, 1347, 1351, 1583, 1819, and 1872, Synod ng [[Iaşi]] (Jassy), 1642, at ang Pan-Orthodox [[Synod ng Herusalem (1672)|Synod ng Herusalem]], 1672, na ang lahat ng ito ay nakatulong upang ilarawan ang posisyong Ortodokso. Ang mga konsehong ecumenical sumunod sa isang anyong demokratiko na ang bawat obispo ay may isang boto. Bagaman presente at pinayagan na magsalita sa harapan ng konseho, ang mga kasapi ng korte ng Imperyo Romano/Byzanting, mga abbot, mga pari, mga monghe at mga laymen ay hindi pinayagang bumoto. Ang pangunahing layunin ng mga Dakilang Synod na ito ay patunayan at pagtibayin ang mga pundamental na paniniwala ng Simbahang Ortodokso bilang katotohanan at alisin bilang heresiya ang anumang maling mga katuruan na nagbabanta sa Simbahang Ortodokso. Ang papa ng Roma sa panahong ito ay humawak ng posisyong [[Primus inter pares|“una sa mga katumbas"”]]. At bagaman ito ay hindi presente sa anumang konseho, patuloy nitong hinawakan ang pamagat na ito hanggang sa [[paghahati ng Silangan-Kanluran]] noong 1054 CE. [[Talaksan:Enthronement ceremony for Patriarch Kirill.jpg|thumb|Pagtotrono sa [[Patriarka ng Moscow]] at ng Lahat ng Russia]] Ayon sa katuruang Ortodokso, ang posisyong "Una sa mga Katumbas" ay hindi nagbibigay ng karagdagang kapangyarihan o autoridad sa obispo na humahawak nito kundi bagkus ang taong ito ay umuupo bilang organisasyonal na ulo ng konseho ng mga katumbas(tulad ng isang pangulo). Ang mga salita at opinyon nito ay hindi nagdadala ng higit na kabatiran o karunungan kesa sa anumang obispo. Pinaniniwalaan ng Ortodokso na ang Banal na Espiritu ay gumagabay sa Simbahang Ortodokso sa pamamagitan ng mga desisyon ng buong konseho at hindi ng isang indibidwal. Sa karagdagan, nauunawaang kahit ang ang mga desisyon ng konseho ay dapat tinatatanggap ng buong simbahang Ortodokso upang maging balido. Ang isa sa mga desisyon na ginawa ng [[Unang Konseho ng Constantinople]](ang ikalwang konsehong ecumenical na nagtagpo noong 381 CE) at sinuportahan ng kalaunang mga konseho ay ang [[Patriarka ng Constantinople]] ay dapat bigyan ng katumbas na karangalan sa Papa ng Roma dahil ang Constantinople ay itinuturing na "Bagong Roma". Ayon sa ikatlong kanon ng ikalawang konsehong ecumenical: "Dahil ito ang bagong Roma, ang obispo ng Constantinople ay dapat magtamasa ng mga pribilehiyo ng karangalan pagkatapos ng obispo ng Roma". Ito ay nangangahulugang ang parehong ito ay nagtatamasa ng parehong mga pribilehiyo dahil ang mga ito ay parehong mga obispo ng mga kapital ng imperyo ngunit ang obispo ng Roma ay mangunguna sa obispo ng Constantinople dahil ang Lumang Roma ay nanguna sa Bagong Roma. Ang ika-28 kanon ng ikaapat na konsehong ecumenical ay nagliwanag ng puntong ito sa pagsasaad na: "Dahil sa ang mga Ama ay tamang nagkaloob ng mga pribilehiyo sa trono ng Lumang Roma dahil ito ang haring siyudad. Ang ang Isang Daan at Limampung pinaka relihiyong mga Obispo(i.e,. ang ikalawang konsehong ecumenical noong 381 CE) na itinulak ng parehong pagsasaalang alang ay nagbigay ng parehong mga pribilehiyo sa pinabanal na trono ng Bagong Roma, na matuwid na humahatol na ang siyudad na pinararangalan ng Soberanya at Senado at nagtatamasa ng parehong mga pribilehiyo sa lumang imperyal na Roma ay dapat sa mga bagay ecclesiastical ay dapat palakihin gaya niya." Ang Papa ng Roma ay meron paring pangungunang pangkarangalan bago ang Constantinope kung ang Schism na Silangan-Kanluran ay hindi nangyari. Dahil sa schism na ito, hindi na kinikilala ng Simbahang Ortodokso ang lehitimasya ng Papa ng Roma. Ang Patriarka dahil dito tulad ng Papa bago nito ay ngayon nagtatamasa na ang pamagat na "una sa mga katumbas". Gayunpaman, hindi ito nagpapahiwatig na siya ang pinuno ng Simbahang Ortodokso. Gayundin, hindi ito opisyal na pamagat ng anuman kundi bagkus ay paraan ng paglalarawan ng senioridad ng mga obispong imperyal ayon sa lahat ng iba pang mga obispo. == Distribusyon sa buong mundo == [[Talaksan:Orthodoxy by Country.svg|right|thumb|upright=1.8|Distribusyon ng Silangang Ortodokso(sa asul) at [[Oriental na Ortodokso]](sa pula) {{legend|#000055|Pangunahing relihiyon (higit sa 75%)}} {{legend|#0000aa|Pangunahing relihiyon (50–75%)}} {{legend|#0000ff|Mahalagang relihiyong minoridad (20 –50%)}} {{legend|#5555ff|Mahalagang relihiyong minoridad (5–20%)}} {{legend|#aaaaff|Relihiyong minoridad (1–5%)}} {{legend|#550000|Pangunahing relihiyon(higit sa 75%)}} {{legend|#d40000|Pangunahing relihiyon (50–75%)}} {{legend|#ff0000|Mahalagang relihiyong minoridad(20–50%)}} {{legend|#ff5555|Mahalagang relihiyong minoridad(5–20%)}} {{legend|#ffaaaa|Relihiyong minoridad (1–5%)}} ]] Bata sa bilang ng mga tagasunod, ang Ortodoksiya ang ikalawang pinakamalaking komunyong Kristiyano sa buong mundo pagkatapos ng [[Romano Katoliko]].<ref name="adherents.com">{{Cite web |title=Major Branches of Religions Ranked by Number of Adherents |url=http://www.adherents.com/adh_branches.html#Christianity |access-date=2012-11-06 |archive-date=2015-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315022054/http://www.adherents.com/adh_branches.html#Christianity |url-status=dead }}</ref> Ang mga kasapi ng Ortodokso sa buong mundo ay tinatayang 300 milyon.<!-- This number has been changed countless times in what can only be seen as a bout of pride from one or more anonymous users. Any changes you make here without proper sourcing will be reverted with expedience. --><ref name="about.com">{{Cite web |url=http://christianity.about.com/od/easternorthodoxy/p/orthodoxprofile.htm |title=Orthodox Denomination |access-date=2012-11-06 |archive-date=2016-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160605234938/http://christianity.about.com/od/easternorthodoxy/p/orthodoxprofile.htm |url-status=dead }}</ref> Ang Ortodoksiya ang pinakamalaking isang pananampalatayang relihiyoso sa [[Gresya]](95%) at sa Silangang Europa kabilang ang [[Moldova]] (93%), [[Georgia (country)|Georgia]] (89%), [[Romania]] (87%),<ref>content</ref> [[Belarus]] (85%), [[Serbia]] (84%),<ref>{{Cite web |title=Republicki Zavod za statistiky – Republike Srbije |url=http://webrzs.stat.gov.rs/axd/index.php |access-date=2012-11-06 |archive-date=2015-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150203012059/http://webrzs.stat.gov.rs/axd/index.php |url-status=dead }}</ref> [[Bulgaria]] (83%), [[Cyprus]] (80%), [[Ukraine]] (80%),<ref>{{Cite web |title=CIA – The World Factbook – Field Listing – Religions |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html |access-date=2012-11-06 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211645/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html%20 |url-status=dead }}</ref> [[Russia]] (75%),<ref>{{cite web|url=http://wciom.ru/novosti/press-vypuski/press-vypusk/single/8954.html|title=Russian Public Opinion Research Center|accessdate=2007-11-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071018012909/http://wciom.ru/novosti/press-vypuski/press-vypusk/single/8954.html|archivedate=2007-10-18|url-status=dead}}{{Ru icon}}</ref> [[Montenegro]] (74%),<ref>{{Cite web |title=Popis stanovništva 2003 - Zavod za statistiku Crne Gore (in Montenegrin) |url=http://www.monstat.org/Popis.htm |access-date=2012-11-06 |archive-date=2010-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100704091720/http://www.monstat.org/Popis.htm |url-status=dead }}</ref> at [[Republic of Macedonia|Macedonia]] (65%). Ang mga tagasunod ng Ortodoksiya ay kumakatawan sa mga 38% ng populasyon sa [[Bosnia and Herzegovina]]. Sa [[Albania]] ang mga tagsunod nito ay mga 25% at ang 40% ay kabilang sa Romano Katoliko. Ito ang nananaig na relihiyon sa [[Kazakhstan]] at kumakatawan sa 40% ng Kazakhstan, 4% ng [[Lithuania]] at 13% o[[Estonia]]. Ang mga pamayanang Ortodokso ay umiiral rin sa [[Lebanon]] (8% ng populasyon ng Lebanon)<ref name=freedom>[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2010/148830.htm Lebanon – International Religious Freedom Report 2010] U.S. Department of State. Retrieved on 14 February 2010.</ref> [[Jordan]] (80%), [[Israel]], [[West Bank]] at [[Gaza Strip]] ([[Palestinian Christians]]). Ang mga minoridad na Ortodokso ay umiiral sa [[Poland]], [[Slovakia]], [[Hungary]] (Romanian minority), [[Turkey]] at [[Azerbaijan]]. May malalaking pamayanang Ortodokso rin sa buong Europa, Aprika, Asya, Australia at Hilagang Amerika. Sa Estados Unidos at Canada, ang Ortodoksiya ay lumalago at sa kasalukuyan ay bumubuo sa pagitan ng 1% at 5% ng buong populasyon. ==Mga nota== <references group="note"/> {{clear}} == Mga Sanggunian == {{reflist|2}} [[Kategorya:Silangang Kristiyanismo]] [[Kategorya:Mga denominasyon ng Kristiyanismo]] [[Kategorya:Silangang Ortodokso]] [[Kategorya:Kristiyanismo]] iw05ixa556q9jbcwtnwqnrbgw3agkcj 0 181174 2215447 2090459 2026-07-09T11:16:19Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215447 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=Hunyo 2014}} {{Infobox person | name = Suzanne Somers | image = SuzanneSomersByPhilKonstantin.jpg | caption = Si Suzanne Somers noong Mayo 2006 | birth_name = Suzanne Marie Mahoney | birth_date = {{Birth date and age|1946|10|16}} | birth_place = [[San Bruno, California]], [[Estados Unidos]] | death_date = | death_place = | other_names = | occupation = Aktres, awtora, negosyante, mang-aawit | years_active = 1963–kasalukuyan | spouse = Bruce Somers (1965–1968)<br/>[[Alan Hamel]] (1977–kasalukuyan) | website = http://www.suzannesomers.com/ }} Si '''Suzanne Somers''' (ipinanganak na '''Suzanne Marie Mahoney''' noong 16 Oktubre 1946) ay isang [[Estados Unidos|Amerikanang]] aktres, may-akda, manganganta, at negosyante, na nakikilala dahil sa kanyang mga gampaning pantelebisyon bilang [[Chrissy Snow]] sa ''[[Three's Company]]'' at bilang Carol Lambert noong ''[[Step By Step (seryeng pantelebisyon)|Step by Step]]''. Sa pagdaka, si Somers ay naging may-akda ng magkakasunud-sunod na mabiling mga aklat na [[self-help|pantulong sa sarili]], kabilang na ang ''Ageless: The Naked Truth About Bioidentical Hormones'' (2006), na may kahulugang "Walang Pagtanda: Ang Lantad na Katotohanan Hinggil sa mga Hormonang Magkamukha ang Biyolohiya", isang aklat tungkol sa [[bioidentical hormone replacement therapy|terapiya ng pagpapalit ng hormonang biyoidentikal]].<ref name=Ellin>{{cite news | last = Ellin | first = A | url = http://www.nytimes.com/2006/10/15/fashion/15Somers.html?_r=1&pagewanted=all | title = Battle Over 'Juice of Youth' | work = [[The New York Times]] | date = 2006-10-15 }}{{Dead link|date=Oktubre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Naglabas din siya ng dalawang mga awtobiyograpiya, apat na mga aklat ng [[diyeta]], at isang aklat ng panulaan na pinamagatang "Touch Me" (1980), na may kahulugang "Hipuin mo Ako". Kasalukuyan siyang nagtatampok ng mga bagay-bagay na kanyang dinisenyo sa ShopNBC.{{Citation needed|date=Enero 2010}} Pinupuna siya dahil sa kanyang mga pananaw sa ilang mga paksang pangmedisina at kanyang adbokasya o pagtatanggol ng [[Wiley Protocol|Protokolong Wiley]], na natatakan bilang "hindi napatunayan ng agham at mapanganib".<ref name="Schwartz E, Schwarzbein D. et al.">{{cite web | author = Schwartz E, Schwarzbein D. ''et al.'' | title = Letter to Suzanne Somers | date = 11 Oktubre 2006 | url = http://drerika.typepad.com/notepad/2006/10/letter_to_suzan.html | publisher = Dr Erika's blog | accessdate = 2007-12-01 | archive-date = 2017-08-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170819145538/http://drerika.typepad.com/notepad/2006/10/letter_to_suzan.html | url-status = dead }}</ref><ref name=nytbattle>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2006/10/15/fashion/15suzanne.html?pagewanted=all|title=A Battle Over 'Juice of Youth' |publisher=[[The New York Times]] |author=Ellin, Abby|date=October 15, 2006|accessdate=2007-12-01}}</ref> Ang kanyang promosyon o pagtataguyod ng [[alternative cancer treatments|pamalit na mga panlunas ng kanser]] ay nakatanggap ng kritisismo mula sa [[American Cancer Society|Amerikanong Kapisanang Pangkanser]].<ref name=Noveck>Jocelyn Noveck, [[Associated Press|AP]] national writer. [http://www.huffingtonpost.com/2009/10/20/suzanne-somers-new-target_n_328063.html "Suzanne Somers' New Target: Chemotherapy."] 19 Oktubre 2009 (AP), ''[[The Huffington Post]]''</ref> Noong 2011, napangalanan siya bilang isa sa ''"100 Hottest Women of All-Time"'' (100 Pinaka Maiinit na mga Babae sa Lahat ng Panahon) ng ''[[Men's Health (magasin)|Men's Health]]''.<ref>{{cite web|title=The 100 Hottest Women of All-Time|url=http://www.menshealth.com/sex-women/hottest-women-all-time|work=[[Men's Health (magasin)|Men's Health]]|accessdate=2 Abril 2012|year=2011}}</ref> ==Mga sanggunian== {{Reflist}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Somers, Suzanne}} [[Kategorya:Mga artista mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1946]] {{stub|Artista|Telebisyon|Estados Unidos}} t8da1um7bbgblvli166cebsbtk7xczg 0 230948 2215446 2135147 2026-07-09T10:47:22Z ~2026-38920-78 163862 /* Konstitusyong Politikal */ 2215446 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislature | name = Kongreso ng Malolos | coa_pic = Malolos congress.jpg | coa_res = | coa_caption = | legislature = [[Pilipinas]] | house_type = Unikameral | houses = La Asamblea De Representantes | members = 136{{#tag:Ref|Sa aklat ni [[Teodoro Agoncillo]] na pinamagatang ''Malolos'', ibinilang ang mga delegado noong 7 Hulyo 1899 sa 193 (42 hinalal at 151 tinalaga).<ref>{{citation | author = Teodoro A. Agoncillo | title = Malolos: The Crisis of the Republic | url = http://books.google.com/books?id=LnxvAAAACAAJ | year = 1897 | publisher = University of the Philippines Press | isbn = 978-971-542-096-9|pages=224 and Appendix F (pp,658–663)}}</ref>|group=note|name=members}} | meeting_place = | foundation = 15 Setyembre 1898 | disbanded = 13 Nobyembre 1899 | preceded_by = ''[[Kortes ng Espanya]]''<br>[[Ayuntamiento]] | succeeded_by = [[Komisyong Taft]] | footnotes = }} {{Pulitika ng Pilipinas}} Ang '''Kongreso ng Malolos''' o pormal na kinikilala bilang "Pambansang Asambleya" ng mga kinatawan ay ang asambleya ng mga nahalal ng [[Unang Republika ng Pilipinas]]. Sila ay nagtipon-tipon sa [[Simbahan ng Barasoain]] sa [[Lungsod ng Malolos]], [[Bulacan]].<ref name=PhilStar2006 /> Ito ang siyang bumuo ng [[Konstitusyong Malolos]]. Ang kongresong ito ay hindi higit pa sa isang pakitang tao lamang.<ref name=PhilStar2006 /> "Ito ay para maipakita sa mga dayuhang korespondyente na ang mga Pilipino ay sibilisado, ngunit ang karamihan sa mga gawain ng pagbubuo ng bansa ay ginagawa sa [[Katedral ng Malolos]] ng sangay ehekutibo ng pamahalaang pinamumunuan ni [[Emilio Aguinaldo|(Pangulo ng Pilipinas na si Emilio) Aguinaldo]], na siya ding namumuno sa hukbong lumalaban sa mga Amerikano," ayon kay manananggol Cris Santiago, dating pangulo ng Samahang Pangkasaysayan ng Bulacan.<ref name=PhilStar2006 /> == Konstitusyong Politikal == Matapos ang pagpapahayag ng [[kasarinlan ng Pilipinas|kasarinlan]] mula sa Espanya noong 12 Hunyo, 1898, at ang pagbabago mula sa pamahalaang diktaturya tungo sa pamahalaang rebolusyonaryo noong 23 Hunyo, isinagawa panghalalan ng Kongreso ng Malolos sa pagitan ng 23 Hunyo at 10 Setyembre. Noong 15 Setyembre 1898, nagpulong ang rebolusyonaryong kongreso sa [[Simbahan ng Barasoain]] sa Malolos, kung saan Pangulo si Pedro Paterno at Ikalawang Pangulo si Gregorio S. Araneta.<ref name=kalaw1927pp120,124-125>{{Harvnb|Kalaw|1927|pp=[http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=philamer;cc=philamer;idno=afj2233.0001.001;frm=frameset;view=image;seq=140;page=root;size=100 120], [http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=philamer;cc=philamer;idno=afj2233.0001.001;frm=frameset;view=image;seq=144;page=root;size=100 124–125]}}</ref> Noong 29 Setyembre, ipinagtibay ang Pagpapahayag ng Kasarinlan ng Hunyo 12.<ref name=kalaw1927p125>{{Harvnb|Kalaw|1927|p=[http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=philamer&cc=philamer&idno=afj2233.0001.001&frm=frameset&view=image&seq=145&size=100 125]}}.</ref> Pagkatapos nito, nagpasiya ang Kongreso na bumuo ng [[Saligang Batas]], na siyang tinutulan ni [[Apolinario Mabini]], punong ministro ng pamahalaang rebolusyonaryo (Pangulo ng Konseho ng Pamahalaan).<ref name=kalaw1927p125 /> Ang nabuong [[Konstitusyon ng Malolos]] ay ipinagtibay noong 29 Nobyembre 1898, nilagdaan bilang batas noong 23 Disyembre, inaprubahan noong 20 Enero 1899, at pinahintulutan ni Emilio Aguinaldo noong 21 Enero, at ipinatupad noong 22 Enero.<ref name=guevera2005p104>{{Harvnb|Guevara|2005|p=[http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=philamer&cc=philamer&idno=aab1246.0001.001&frm=frameset&view=image&seq=122&size=100 104]}}.</ref><ref name="tucker2009pp364-365">{{Cite book|last=Tucker|first=Spencer C. |title=The encyclopedia of the Spanish-American and Philippine-American wars: a political, social, and military history|url=http://books.google.com/books?id=8V3vZxOmHssC|year=2009|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-85109-951-1|pages=364–365|ref=harv|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->}}</ref> Ipinahayag ng dokumento na ang mamamayan ay may natatanging soberanya. Ipinahayag din ang mga pangunahing karapatang pantao, ang paghihiwalay ng simbahan at estado, at tumatawag sa pagbubuo ng Asambleya ng Mga Kinatawan o Pambansang Asambleya na siyang gaganap bilang sangay lehislatibo. Tumatawag din ito para sa == Mga sesyon == * '''Sesyong regular''': 15 Setyembre 1898 - 13 Nobyembre 1899 * '''Sesyong natatangi''': 4 Pebrero 1899 == Mga naisabatas == ===Mga malalakihang batas=== {|class=wikitable !Batas !Itinupad !Pinagtibay |- | Pagpapahayag ng Kasarinlan<ref>[http://www.msc.edu.ph/centennial/declaration.html The Act of Declaration of Philippine Independence]</ref> || 12 Hunyo 1898 || 29 Setyembre 1898 |- | Kapahayagan ng Digmaan laban sa Estados Unidos<ref>{{Cite document |url=http://www.msc.edu.ph/centennial/pa990602.html |title=Pedro Paterno's Proclamation of War |date=June 2, 1899 |publisher=MSC Schools, Philippines |accessdate=2007-10-17 |ref=harv |postscript=<!--None-->}}</ref> || June 2, 1899 || June 2, 1899 |} ===Konstitusyon ng Malolos=== {{main|Malolos Constitution}} {|class=wikitable !colspan="2" | Malolos Constitution<ref name=guevara2005pp104-119>{{Cite book | editor-last = Guevara | editor-first = Sulpico | title = The laws of the first Philippine Republic (the laws of Malolos) 1898-1899. | url = http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=philamer;iel=1;view=toc;idno=aab1246.0001.001 | location = Ann Arbor, Michigan | publisher = University of Michigan Library | publication-date = 1972 | year = 2005 | pages = [http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=philamer;cc=philamer;rgn=full%20text;idno=aab1246.0001.001;didno=aab1246.0001.001;view=image;seq=00000122 104–119] | accessdate = 2008-03-26 | ref = harv | postscript = <!--None-->}}. (English translation by Sulpicio Guevara)</ref> |- !Inaprubahan !Pinatupad |- | January 21, 1899 || January 22, 1899 |} ==Pamunuan== *Pangulo ng Pamahalaang Rebolusyonaryo/Unang Republika ng Pilipinas: ::[[Emilio Aguinaldo|Emilio Aguinaldo y Fámy]] * Punong Ministro ng Pamahalaang Rebolusyonaryo/Unang Republika ng Pilipinas (Pangulo ng mga Konseho ng Pamahalaan): ::[[Apolinario Mabini|Apolinario M. Mabini]] ::[[Pedro Paterno|Pedro A. Paterno]] ''hinalal noong May 7, 1899'' *Pangulo ng Pambansang Asambleya (ng mga Kinatawan) :: Atty. Pedro A. Paterno - [[Pedro Paterno|Pedro A. Paterno]] ng [[Santa Cruz, Manila]] *Ikalawang Pangulo ng Pambansang Asambleya (ng mga Kinatawan) ::[[Gregorio S. Araneta|Gregorio Araneta]] *Kalihim ng Pambansang Asambleya (ng mga Kinatawan) :: Atty. Pablo Roque Tecson - Pablo Roque Tecson: [[Atty. Pablo R. Tecson]] ng [[Balanga, Bataan]] at [[Atty. Pablo de Leon Ocampo]]: Pablo Ocampo ng [[Quiapo, Manila]]. ===Mga kasapi ng Konseho ng Pamahalaan (Gabinete)=== *Kalihim ng Pananalapi: ::[[Mariano Trías|Mariano Trías y Closas]] ::[[Hugo Ilagan]] ''elected on May 7, 1899'' *Kalihim ng Interior: ::[[Teodoro Sandiko|Teodoro Sandico]] ::[[Severino de las Alas]] ''elected on May 7, 1899'' *Kalihim ng Digmaan: ::[[Baldomero Aguinaldo|Baldomero Aguinaldo y Baloy]] ::[[Mariano Trías|Mariano Trías y Closas]] ''elected on May 7, 1899'' *Kalihim ng Kagalingan: ::[[Gracio Gonzaga]] *Kalihim ng Ugnayang Panlabas: ::[[Apolinario Mabini|Apolinario Mabini y Maranan]] ::Leon Ma. Guerrero - [[Leon Maria Guerrero]] ''elected on May 7, 1899'' *Kalihim ng Kautusang Pampubliko: ::[[Aguedo Velarde]] *Kalihim ng Pagawaing Bayan Komunikasyon: ::[[Maximo Paterno]] *Kalihim ng Pagawaing Bayan Komunikasyon: ::Leon Ma. Guerrero - [[Leon Maria Guerrero]] * Kinatawan: [[Pablo Tecson]]: [[Brigadaire General Pablo Ocampo Tecson]] ng [[San Miguel, Bulacan]], na siyang pamilya kay: [[Atty. Pablo Roque Tecson]] ng [[Balanga, Bataan]]. At iba pang rebolusyonaryong Pilipino. ==Mga Kinatawan == [[File:Barasoain church1899.jpg|thumb|Mga sundalo ng [[Hukbong Rebolusyonaryong Pilipino]] habang nasa sesyon ang kongreso.]] Kabilang sa mga 85 delegado na nagtipon sa Malolos ay 43 abogado, 17 manggagamot, limang parmasiyotiko, tatlong guro, pitong mangangalakal, apat na pintor, tatlong sundalo, isang pari at apat na magsasaka. Among the 85 delegates who convened in Malolos, there were 43 lawyers, 17 doctors, five pharmacists, three educators, seven businessmen, four painters, three military men, a priest and four farmers.<ref name=PhilStar2006>{{cite news|last=Balabo|first=Dino|title=Historians: Malolos Congress produced best RP Constitution|url=http://www.philstar.com/nation/374302/historians-malolos-congress-produced-best-rp-constitution|accessdate=12 August 2013|newspaper=[[Philippine Star]]|date=December 10, 2006}}</ref> Apat sa mga 85 delegado ang hindi nakapagtapos ng kolehiyo.<ref name=PhilStar2006 /> [[File:General Aguinaldo (seated, center) and ten of the delegates to the first Assembly of Representatives that passed the Con - NARA - 530993.tif|thumb|250px|[[Emilio Aguinaldo]] (nakaupo, gitna) at sampu sa mga delegado ng unang Asambleya ng Pilipinas.]] Listahan ng mga Kinatawan ng Pambansang Asambleya (kasapi) kada probinsya noong 7 Hulyo 1899.<ref>{{Cite document | last = Kalaw | first = Maximo M. | url = http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=philamer;idno=AFJ2233.0001.001 | title = The development of Philippine politics | publisher = Oriental commercial | year = 1927 | page = [http://quod.lib.umich.edu/p/philamer/AFJ2233.0001.001/141?rgn=full+text;view=image 121] | accessdate = 2008-03-22 | ref = harv | postscript = <!--None-->}} (citing Volume II, Galley 2 of Major J. R. M. Taylor's translation and compilation of captured insurgent records {{Harv|Taylor|1907}})</ref><ref>*{{Cite book |editor-last = Taylor |editor-first = John R.M. |author = War Department, Bureau of Insular Affairs |url = http://cgsc.cdmhost.com/cdm4/item_viewer.php?CISOROOT=/p4013coll11&CISOPTR=374 |title = Compilation of Philippine Insurgent Records |chapter-url = http://web.archive.org/web/20081003035754/http://cgsc.cdmhost.com/cgi-bin/showfile.exe?CISOROOT=/p4013coll11&CISOPTR=374&filename=374.pdf |format = archived from [http://cgsc.cdmhost.com/cgi-bin/showfile.exe?CISOROOT=/p4013coll11&CISOPTR=374&filename=374.pdf the original] on 2008-10-03 |chapter = I. Telegraphic Correspondence of Emilio Aguinaldo, July 15, 1898 to February 28, 1899, Annotated |publisher = Combined Arms Research Library |year = 1907 |accessdate = 2008-03-10 |ref = CITEREFTaylor1907 |postscript = <!--None--> |archive-date = 2008-10-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081003035754/http://cgsc.cdmhost.com/cgi-bin/showfile.exe?CISOROOT=%2Fp4013coll11&CISOPTR=374&filename=374.pdf |url-status = dead }}</ref> {|class="wikitable" ! Probinsya || Hinalal || Tinalaga |- | Manila || 4 || 0 |- | Batangas || 4 || 0 |- | Bulacan || 4 || 0 |- | Cavite || 4 || 0 |- | Camarines || 4 || 0 |- | Ilocos Sur || 3 || 1 |- | Ilocos Norte || 6 || 0 |- | Laguna || 4 || 0 |- | Pampanga || 4 || 0 |- | Pangasinan || 2 || 2 |- | Iloilo || 0 || 4 |- | Cebu || 0 || 4 |- | Leyte || 0 || 4 |- | Albay || 4 || 1 |- | Cagayan || 1 || 2 |- | Bataan || 3 || 0 |- | Isabela || 2 || 1 |- | Union || 1 || 2 |- | Nueva Ecija || 3 || 0 |- | Tarlac || 3 || 0 |- | Zambales || 2 || 1 |- | Sorsogon || 0 || 3 |- | Negros Occidental || 0 || 3 |- | Negros Oriental || 0 || 3 |- | Samar || 0 || 3 |- | Capiz || 0 || 3 |- | Antigua || 0 || 3 |- | Bohol || 0 || 3 |- | Zamboanga || 0 || 3 |- | Misamis || 0 || 3 |- | Calamianes || 0 || 3 |- | Masbate || 0 || 3 |- | Mindoro || 1 || 2 |- | Morong || 2 || 0 |- | Lepanto || 3 || 0 |- | Batanes Islands || 1 || 1 |- |Nueva Vizcaya || 1 || 1 |- | Abra || 1 || 0 |- | Padre Burgos (Benguet) || 1 || 2 |- | Catanduanes || 0 || 2 |- | Paragua || 0 || 2 |- | rowspan=2 | '''Kabuuan''' || 68 || 68 |- | colspan=2 | 136<ref group=note name=members /> |} ==Tignan din== * [[Kongreso ng Pilipinas]] * [[Senado ng Pilipinas]] * [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]] ==Mga tala== {{Reflist |group=note}} ==Sanggunian== {{Reflist|3}} ==Panlabas na kawing== *{{cite web | url = http://www.senate.gov.ph/about/history.asp | title = History of the Senate | accessdate = 2007-04-01 | author = | last = | first = | authorlink = | date = | year = | format = | work = | publisher = Senate of the Philippines | pages = | language = | archiveurl = | archivedate = }} *{{cite web | url = http://www.lawphil.net | title = The LAWPH''i''L Project - Philippine Laws and Jurispudance Databank | accessdate = 2006-09-16 | author = | last = | first = | authorlink = | date = | year = | format = | work = | publisher = Arellano Law Foundation | pages = | language = | archiveurl = | archivedate = }} ==Iba pang babasahin== *Aklatan ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas *{{cite book | last = | first = | authorlink = | editor = | others = | title = The Presidents of the Senate of the Republic of the Philippines | origyear = | url = | format = | accessdate = | edition = | date = | year = 2000 | publisher = Giraffe Books | location = Quezon City | language = | isbn = 971-8832-24-6 | doi = | pages = | chapter = | quote = | author = Corazon L. Paras. }} *{{cite book | last = Pobre | first = Cesar P. | authorlink = | editor = | others = | title = Philippine Legislature 100 Years | origyear = | url = | format = | accessdate = | edition = | date = | year = 2000 | publisher = New Day Publ. | location = Quezon City, Philippines | language = | isbn = 971-92245-0-9 | doi = | pages = | chapter = | quote = }} [[Kategorya:Kasaysayan ng Pilipinas (1898–1946)]] rus2aqexuzgvo00yj60w84asewls3r4 0 232143 2215251 2089659 2026-07-08T12:19:44Z Rouen Jether Saratorio 140119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 2215251 wikitext text/x-wiki [[File:Accommodation (PSF).svg|thumbnail]] Ang '''akomodasyon''' (Ingles: ''accommodation'') ay ang proseso kung kailan ang aparatong pampokus o pangtuon ng mata ay nababago upang makalikha sa ibabaw ng [[retina]] ng isang malinaw o maliwanag na larawan o imahe ng mga bagay habang nasa iba't iba o nagbabagong mga layo o distansiya. Para sa malinaw na pagtanaw sa mga bagay na nasa 16 1/2 na piye o talampakan ang layo o mas malayo pa, hindi kailangan ang anumang pagbabago sa loob ng mata, subalit para sa mga bagay na mas malapit ang lente ay dapat na maging mas matambok o maumbok (''convex''). Ang lente ay nasa loob ng isang kapsulang sinusuportahan sa paligid ng [[sirkumperensiya]] (palibot o kabilugan) nito ng isang ligamentong suspensoryo (nakabitin). Ang ligamento ay banat at humihila sa kapsula upang ang anteryor o nauunang ibabaw ng lente ay humigit-kumulang na nakalapat o sapad. Ang masel na silyaryo (''ciliary muscle'') ay nakakabit na nakapaligid sa harapan ng ligamentong suspensoryo, at kapag ang mga hibla ng umiikli o umuurong, nahihila nitong paharap ang ligamento, kung kaya't nakakabawas ng tensiyon o pagkabanat, at ang anteryor na ibabaw ng lente ay umuumbok na papunta sa harapan. Ang pagiging mas maumbok ay mas malakas ang pag-urong ng masel. Kapag namahinga ang masel, ang elastisidad o pagiging nababanat ng ligamentong suspensoryo ay nagpapabalik nito sa orihinal nitong posisyon at ang lente ay bumabalik sa dati nitong hugis.<ref name=TMHP>Robinson, Victor, Ph.C., M.D. (patnugot). (1939). "Accommodation". The Modern Home Physician, A New Encyclopedia of Medical Knowledge. WM. H. Wise & Company (New York)., pahina 8-9.</ref> Sa paggawa ng malapitang paggawa na ginagamitan ng mga mata, katulad ng pagbabasa, ang isang tao ay gumagamit ng pagpipilit sa masel. At kapag labis ang ganitong gawain, at kung ang pangkalahatang kalusugan ay mas mababa kaysa sa pamantayan, ang mga mata ay madaling mapagod. Ang lakas ng akomodasyon ay umuunti habang tumatanda ang isang tao, pangkalahatan na ang pagkalipas ng edad na 40, dahil sa paninigas ng lente, na dahilan ng pangangailangan ng pagsusuot ng salaming pambasa o salaming pangmalapitan.<ref name=TMHP/> Ang akomodasyon ay maaaring mawala dahil sa paralisis ng masel na silyaryo, na madalas na maganap sa pagkakaroon ng [[diphtheria]], at ang hindi makayang pagbasa ng napakaliliit na mga titik sa mga tao na nakaranas ng sakit na pamamaga ng lalamunan (na maaaring nagkaroon ng dipterya). Ang gamot na [[belladonna]] at mga katulad nito ay maaaring makapagpalumpo sa masel na silyaro at makapagpawala ng akomodasyon. Ang pagbabasa ng maliliit na mga titik ay nakapapagod sa mga bata at dapat na iwasan bago sumapit ang gulang na walo. Dapat ding iwasan ng mga tao ang mga trabahong katulad ng pagsusuot ng [[sinulid]] sa karayom at pinong pananahi. Ang pananakit ng ulo ay madalas na dahil sa ganitong pagkapagod ng mga mata.<ref name=TMHP/> ==Tingnan din== * [[Asthenopia]] ==Mga sanggunian== {{Reflist}} [[Kategorya:Mata]] [[Kategorya:Optalmolohiya]] [[Kategorya:Optometriya]] [[Kategorya:Paningin]] twgewz3monc2zq53n1zhs5t4qzyuccx 0 251642 2215274 2092496 2026-07-08T14:32:31Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215274 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=Oktubre 2021}} {{Infobox person/Wikidata}} Si {{nihongo|'''Keiji Kuroki'''<ref>{{cite web|url=http://natalie.mu/music/news/121790|title=EXILE、第四章始動でメンバー名＆表記変更|work=Music Natalie|language=Hapones|publisher=Natasha|date=22 Hulyo 2014|accessdate=1 Pebrero 2016|archive-date=8 Agosto 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808165737/http://natalie.mu/music/news/121790|url-status=dead}}</ref>|黒木 啓司|Kuroki Keiji|ipinanganak 21 Enero 1980 sa [[Prepektura ng Miyazaki]]}}<ref>{{cite web|url=http://www.ldh.co.jp/artist/musician/exile/member/keiji.php?keepThis=true&TB_iframe=true&height=460&width=730|title=EXILE|work=LDH|language=Hapones|accessdate=1 Feb 2017}}</ref> ay isang mananayaw at artista mula sa [[Hapon]]. Kasapi siya ng Exile at Exile The Second. Dati siyang kasapi ng Nidaime J Soul Brothers. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1980|Kuroki, Keiji]] [[Kategorya:Mga artista mula sa Hapon]] {{stub}} c178eds3tsy2bpp2jnrrrrtqhc2q01g 0 251657 2215346 2092552 2026-07-08T23:33:21Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215346 wikitext text/x-wiki Si {{nihongo|'''Naoki Kobayashi'''<ref>{{cite web|url=http://natalie.mu/music/news/121790|title=EXILE、第四章始動でメンバー名＆表記変更|work=Music Natalie|language=Hapones|publisher=Natasha|date=22 Hulyo 2014|accessdate=4 Pebrero 2017|archive-date=8 Agosto 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808165737/http://natalie.mu/music/news/121790|url-status=dead}}</ref>|小林 直己|Kobayashi Naoki|ipinanganak 10 Nobyembre 1984 sa Inzai, [[Prepektura ng Chiba]]}}<ref>{{cite web|url=http://www.ldh.co.jp/artist/musician/exile/member/naoki.php?keepThis=true&TB_iframe=true&height=460&width=730|title=EXILE|language=Hapones|publisher=LDH|accessdate=4 Pebrero 2017}}</ref> ay isang mananayaw at artista mula sa bansang [[Hapon]]. Isa siya kasapi ng Exile at pinunong kasapi ng Sandaime J Soul Brothers. Kasapi din siya ng dating grupo na Nidaime J Soul Brothers. ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{stub}} [[Kaurian:Ipinanganak noong 1984|Kobayashi, Naoki]] [[Kaurian:Mga artista mula sa Hapon]] rdl22y3i3qmm104e9nwcpdrggfx2rbw 0 271381 2215344 2087988 2026-07-08T23:31:07Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215344 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|Manpo}} {{Infobox settlement | name = {{raise|0.1em|Namp'o}} | native_name = {{lower|0.1em|{{nobold|남포시}}}} | native_name_lang = ko | official_name = {{nobold|남포특별시}} | settlement_type = [[Mga natatanging lungsod ng Hilagang Korea|Natatanging lungsod]] | nickname = | translit_lang1 = Koreano | translit_lang1_type1 = [[Chosŏn'gŭl]] | translit_lang1_info1 = {{linktext|남|포|특|별|시}} | translit_lang1_type2 = [[Hancha]] | translit_lang1_info2 = {{linktext|南|浦|特|別|市}} | translit_lang1_type3 = {{nowrap|[[McCune-Reischauer]]}} | translit_lang1_info3 = Namp'o-t'ŭkpyŏlsi | translit_lang1_type4 = {{nowrap|[[Revised Romanization of Korean|Revised Romanization]]}} | translit_lang1_info4 = Nampo-teukbyeolsi | image_skyline = Nampocity.jpg | image_caption = Panoramang urbano ng Nampo | image_map = DPRK2006 Pyongnam-Nampo.PNG | map_caption = | subdivision_type = [[Talaan ng mga bansa|Bansa]] | subdivision_name = {{flag|Hilagang Korea}} | subdivision_type1 = [[Mga lalawigan ng Hilagang Korea|Lalawigan]] | subdivision_name1 = [[Lalawigan ng Timog Pyongan|Timog P'yŏngan]] | area_total_km2 = 829 | population_as_of = 2008 | population_footnotes = <ref name="Nkorea2008">{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf |publisher=United Nations Statistics Division |title=2008 Census of Population of the Democratic People’s Republic of Korea conducted on 1–15 October 2008 |access-date=16 Septiyembre 2017 |archive-date=31 Marso 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100331091148/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100331091148/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf |date=31 Marso 2010 }}</ref> | population_total = 366815 | parts_type = [[Mga paghahati-hating pampangasiwaan ng Hilagang Korea|Mga paghahati-hating pampangasiwaan]] | parts = | established_title = | established_date = | population_blank1_title = Wikain | population_blank1 = [[Wikang Pyongan|P'yŏngan]] | blank_name = Bulaklak | blank_info = | blank1_name = Puno | blank1_info = | blank2_name = Ibon | blank2_info = }} Ang '''Namp'o''' (opisyal na baybay sa Hilagang Korea: ''Nampho''; {{IPA-ko|nam.pʰo|pron}}) ay isang lungsod at pantalang pandagat sa lalawigan ng [[Lalawigan ng Timog Pyongan|Timog P'yŏngan]], [[Hilagang Korea]]. Nakatayo ang Namp'o sa hilagang baybayin ng [[Ilog Taedong]], 15&nbsp;kilometro silangan ng bukana nito. Dati isa itong antas-lalawigan na "Direktang-Pinamumunuang Lungsod" ("''Directly-Governed City''" o "Chikhalsi") mula 1980 hanggang 2004, at itinakda na isang "[[Mga natatanging lungsod ng Hilangang Korea|Natatanging Lungsod]]" ("T'ŭkgŭpsi"; ''tŭkpyŏlsi''; 특별시; 特別市) noong 2010 at ginawang bahagi ng lalawigan ng Timog P'yŏngan. Matatagpuan ang Namp'o mga 50&nbsp;kilometro timog-kanluran ng [[P'yŏngyang]], sa may bukana ng [[Ilog Taedong]]. Dati isang maliit na nayong nangingisda ang Namp'o na naging isang pantalan para sa panlabas na kalakalan noong 1897, at umunlad na naging isang makabagong pantalan noong 1945 pagkaraan ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. Kalakip ng mabilis na pagdami sa pamumuhunan ng estado, lumaki ang kakayanan ng industriya ng lungsod. Ilan sa mga pasilidad pang-industriya ng lungsod ay ang Namp'o Smelter Complex, ang Namp'o Glass Corporation, ang Namp'o Shipbuilding Complex, ang Namp'o Fishery Complex, at ibang mga sentral at lokal na pagawaan. Isang sentro ng paggawa ng barko sa bansa ang Namp'o. Sa hilaga ng lungsod ay mga pasilidad para sa transportasyong pangkargamento, mga produkto na nabubuhay sa tubig, at palaisdaan, at isang pagawaan ng dagat-asin (''sea salt''). Ang mga [[mansanas]] na itinatanim sa distrito ng Ryonggang (룡강군) ay isang tanyag na lokal na produkto.<ref>{{cite web|script-title=ko:남포직할시|work=한국민족대백과사전 |language=Korean|url=http://100.empas.com/dicsearch/pentry.html?s=K&i=289275&v=47|accessdate=11 November 2006}}</ref><ref>{{cite web|author=Kim, Nam-yong (金南龍)|script-title=ko:남포직할시|language=Korean|work=Korean Britannica|url=http://preview.britannica.co.kr/spotlights/nkorea/geography/b03n3450b.html|accessdate=11 November 2006|archive-date=28 September 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928031338/http://preview.britannica.co.kr/spotlights/nkorea/geography/b03n3450b.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928031338/http://preview.britannica.co.kr/spotlights/nkorea/geography/b03n3450b.html |date=28 Septiyembre 2007 }}</ref> [[Talaksan:125.39255E 38.73470N Port of Nampho.png|right|thumb|Namp'o na tanaw mula sa kalawakan.]] ==Mga kapatid na lungsod== * {{flagicon|China}} [[Tianjin]], [[Tsina]] * {{flagicon|Mexico}} [[Chiautempan]], [[Mehiko]] * {{flagicon|Russia}} [[Sankt-Peterburg]], [[Rusya]] ==Tingnan din== * [[Talaan ng mga lungsod sa Hilagang Korea]] * [[Heograpiya ng Hilagang Korea]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga karagdagang babasahin== *Dormels, Rainer. North Korea's Cities: Industrial facilities, internal structures and typification. Jimoondang, 2014. {{ISBN|978-89-6297-167-5}} ==Mga kawing panlabas== {{commons category|Nampo}} {{Wikivoyage|Nampho}} * [https://web.archive.org/web/20091018190455/http://uk.geocities.com/hkgalbert/kpmap.htm Korea Tourist Map] (Ingles, Koreano, Hapones, Tsino) * [http://bbs.keyhole.com/ubb/ubbthreads.php?ubb=showflat&Number=165472#Post165472 North Korea Uncovered] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114214343/http://bbs.keyhole.com/ubb/ubbthreads.php?ubb=showflat&Number=165472#Post165472 |date=2012-01-14 }}, North Korea Google Earth: labels most of Namp'o's infrastructure locations including hotels, nearby UNESCO sites, railroads, West Sea Barge, electricity grid, and shipping facilities. * [http://nk.joins.com/map/ joins.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630075553/http://nk.joins.com/map/ |date=2017-06-30 }} (Korean) Has maps of most of North Korea, including districts and villages. * {{youtube|fwLniA2QRAo|Nampo City (North Korea)}} * {{youtube|zJdEUjvDB78|North Korea – Passing through Nampo (DPRK)}} * Rainer Dormels - North Korea's Cities, 2014; Profiles of the cities of DPR Korea – Nampho * [https://koreanologie.univie.ac.at/fileadmin/user_upload/p_koreanologie/North_Korean_Cities/Nampho/Nampho.pdf Profiles of the cities of DPR Korea – Nampho] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309071634/https://koreanologie.univie.ac.at/fileadmin/user_upload/p_koreanologie/North_Korean_Cities/Nampho/Nampho.pdf |date=2016-03-09 }} {{coord|38|44|N|125|24|E|type:city|display=title}} {{Mga lungsod sa Hilagang Korea}} {{Mga pinakamalaking lungsod ng Hilagang Korea}} {{Authority control}} [[Kategorya:Mga lungsod sa Hilagang Korea]] gix9qtttlpmnft5gxk9yjem0a0tavkt 0 276486 2215323 2205415 2026-07-08T17:17:48Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215323 wikitext text/x-wiki {{superherobox| <!--Wikipedia:WikiProject Comics--> |caption=The Lobster |character_name=The Lobster |real_name= |publisher=[[Dark Horse Comics]] |debut=''Hellboy: Box of Evil'' #1 |creators=[[Mike Mignola]] |alliances= }} Si '''Lobster Johnson''' (mas kilala rin bilang ''The Lobster'') ay isang karakter na [[superhero]] sa [[komiks]] na nilathala ng [[Dark Horse Comics]]. Siya ay kinatha ni [[Mike Mignola]] at tinampok siya sa ''[[Hellboy]]'' at ''Bureau for Paranormal Research and Defense'' na mga [[Komiks (magasin o aklat)|aklat na komiks]]. ==Serye ng publikasyon== ===Mga isyu=== {|class="wikitable" style="text-align: center" !style="background:#152967; color:#fff;"|Isyu !style="background:#152967; color:#fff;"|Pamagat !style="background:#152967; color:#fff;"|Petsa !style="background:#152967; color:#fff;"|Kuwento !style="background:#152967; color:#fff;"|Sining !style="background:#152967; color:#fff;"|Mga kulay !style="background:#152967; color:#fff;"|Pabalat !style="background:#152967; color:#fff;"|Koleksyon |- !'''#1''' |rowspan=5|''The Iron Prometheus'' |Setyembre 5, 2007 |rowspan=5|[[Mike Mignola]] |rowspan=5|[[Jason Armstrong]] |rowspan=5|[[Dave Stewart (artist)|Dave Stewart]] |rowspan=5|Mike Mignola |rowspan=5| * ''Lobster Johnson – Volume 1:<br>The Iron Prometheus'' |- !'''#2''' |Oktubre3, 2007 |- !'''#3''' |Nobyembre 7, 2007 |- !'''#4''' |Disyembre 5, 2007 |- !'''#5''' |Enero 2, 2008 |- !'''#6''' |rowspan=5|''The Burning Hand'' |Enero 11, 2012 |rowspan=5|Mike Mignola<br/>at [[John Arcudi]] |rowspan=5|[[Tonci Zonjic]] |rowspan=5|Dave Stewart |[[Dave Johnson (comics)|Dave Johnson]]<br>Mike Mignola (variant) |rowspan=5| * ''Lobster Johnson – Volume 2:<br>The Burning Hand'' |- !'''#7''' |Pebrero 8, 2012 |rowspan=2|Dave Johnson |- !'''#8''' |Marso 14, 2012 |- !'''#9''' |Abril 11, 2012 |Dave Johnson<br>Mike Mignola (variant) |- !'''#10''' |Mayo 9, 2012 |Dave Johnson |- !'''#11''' |''The Prayer of Neferu'' |Agosto 22, 2012 |Mike Mignola<br/>at John Arcudi |[[Wilfredo Torres]] |Dave Stewart |Tonci Zonjic |rowspan=5| * ''Lobster Johnson – Volume 3:<br>Satan Smells a Rat'' |- !'''#12''' |''Caput Mortuum'' |Setyembre19, 2012 |Mike Mignola<br/>at John Arcudi |Tonci Zonjic |Dave Stewart |Tonci Zonjic |- !'''#13''' |''Satan Smells a Rat'' |Mayo 22, 2013 |Mike Mignola<br/>at John Arcudi |colspan=3|Kevin Nowlan |- !'''#14''' |rowspan=2|''A Scent of Lotus'' |Hulyo 24, 2013 |rowspan=2|Mike Mignola<br/>at John Arcudi |rowspan=2|[[Sebastián Fiumara]] |rowspan=2|Dave Stewart |rowspan=2|Tonci Zonjic |- !'''#15''' |Agosto 21, 2013 |- !'''#16''' |rowspan=5|''Get the Lobster'' |Pebrero 5, 2014 |rowspan=5|Mike Mignola<br/>at John Arcudi |rowspan=5|Tonci Zonjic |rowspan=5|Dave Stewart |rowspan=5|Tonci Zonjic |rowspan=5| * ''Lobster Johnson – Volume 4:<br>Get the Lobster'' |- !'''#17''' |Marso 5, 2014 |- !'''#18''' |Abril 2, 2014 |- !'''#19''' |Hunyo 4, 2014 |- !'''#20''' |Agosto 13, 2014 |- !rowspan=2|'''#21''' |rowspan=2|''A Chain Forged In Life'' |rowspan=2|Hulyo 29, 2015 |rowspan=2|Mike Mignola<br />at John Arcudi |Troy Nixey |Dave Stewart |rowspan=2|Tonci Zonjic |rowspan=4| |- |colspan=2|Kevin Nowlan (framing sequence) |- !'''#22''' |''The Glass Mantis'' |Disyembre 30, 2015 |Mike Mignola<br />at John Arcudi |Toni Fejzula |Dave Stewart |Tonci Zonjic |- !'''#23''' |''The Forgotten Man'' |Abril 6, 2016 |Mike Mignola<br />at John Arcudi |Peter Snejbjerg |Dave Stewart |Tonci Zonjic |- !'''#24''' |rowspan=3|''Metal Monsters of Midtown'' |Mayo 25, 2016 |rowspan=3|Mike Mignola<br />at John Arcudi |rowspan=3|Tonci Zonjic |rowspan=3|Dave Stewart |rowspan=3|Tonci Zonjic |rowspan=3| |- !'''#25''' |Hunyo 29, 2016 |- !'''#26''' |Hulyo 27, 2016 |- !'''#27''' |''Garden of Bones'' |Enero 11, 2017 |Mike Mignola<br />at John Arcudi |Stephen Green |Dave Stewart |Tonci Zonjic | |- !'''#28''' |rowspan=3|''The Pirate's Ghost'' |Marso 29, 2017 |rowspan=3|Mike Mignola<br />at John Arcudi |colspan=3 rowspan=3|Tonci Zonjic |rowspan=3| |- !'''#29''' |Abril 26, 2017 |- !'''#30''' |Mayo 31, 2017 |- !'''#31''' |''Mangekyō'' |Agosto 2, 2017 |Mike Mignola<br />at John Arcudi |Ben Stenbeck |Dave Stewart |Tonci Zonjic |} ===Mga ''paperback'' na pang-''trade''=== {|class="wikitable" style="text-align: center" !style="background:#152967; color:#fff;"|Bilang !style="background:#152967; color:#fff;"|Pamagat !style="background:#152967; color:#fff;"|Koleksyon !style="background:#152967; color:#fff;"|Nailathala !style="background:#152967; color:#fff;"|ISBN |- !1 |''Lobster Johnson: The Iron Prometheus'' | * ''The Iron Prometheus''<br/>(5-isyung miniserye) |Hunyo 18, 2008 |{{ISBNT|9781593079758}} |- !2 |''Lobster Johnson: The Burning Hand'' | * ''The Burning Hand''<br/>(5-isyung miniserye) |Nobyembre 14, 2012 |{{ISBNT|9781616550318}} |- !3 |''Lobster Johnson: Satan Smells a Rat'' | * ''Caput Mortuum''<br/>(isang ''shot'') * ''Satan Smells a Rat''<br/>(isang ''shot'') * ''Tony Masso’s Finest Hour''<br/>(maikling kuwento) * ''A Scent of Lotus''<br/>(2-isyung miniserye) * ''The Prayer of Neferu''<br/>(isang ''shot'') |Pebrero 12, 2014 |{{ISBNT|9781616552039}} |- !4 |''Lobster Johnson: Get the Lobster'' | * ''Get the Lobster''<br/>(5-isyung miniserye) |Disyembre 17, 2014 |{{ISBNT|9781616551995}} |- !5 |''Lobster Johnson: The Pirate's Ghost and Metal Monsters of Midtown'' | * ''Metal Monsters of Midtown''<br/>(3-isyung miniserye) * ''The Pirate's Ghost''<br/>(3-isyung miniserye) |Disyembre 13, 2017 |{{ISBNT|9781506702063}} |- !6 |''Lobster Johnson: A Chain Forged in Life'' | * ''A Chain Forged In Life''<br/>(isang ''shot'') * ''The Glass Mantis''<br/>(isang ''shot'') * ''The Forgotten Man''<br/>(isang ''shot'') * ''Garden of Bones''<br/>(isang ''shot'') * ''Mangekyō''<br/>(isang ''shot'') |Marso 7, 2018 |{{ISBNT|9781506701783}} |} ==Sa ibang midya== ===Pelikula=== ====''Hellboy: Blood and Iron'' (2007)==== May maikling kameyo si Lobster Johnson sa ikalawang animasyong pelikula ng Hellboy, ang ''Blood and Iron'' na lumabas sa isang eksenang pagbabalik alaala o ''flashback'' na ipinapakita ang kapanganakan ni Hellboy at ang reaksyon ni Malcome Frost sa nilalang.<ref>{{cite news|title= Hellboy Animated: Blood and Iron|work= IGN|date= |url= http://uk.dvd.ign.com/articles/795/795906p1.html|accessdate= 2010-11-15|language= Ingles}}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Pagkatapos ng mga kredito, may isang patikim para sa hindi pa nagagawang ikatlong pelikula, ang ''The Phantom Claw'', kung saan tutulungan niya sina Hellboy at Kate Corrigan sa paglaban sa multo ni Rasputin. ====''Hellboy II: The Golden Army'' (2008) at ''Hellboy III''==== Lalabas sana si Johnson sa ''Hellboy II: The Golden Army'', ngunit naputol dahil sa hiling ni Mike Mignola na manatiling totoo ito sa pinagmulan ng karakter. Bagaman, sinabi ni Guillermo del Toro na lalabas sana si Johnson sa hindi pa nagagawang ''Hellboy III'' at nais niyang si Bruce Campbell ang gaganap.<ref>[http://hellboyanimated.typepad.com/hellboy_animated/2007/03/the_phantom_cla.html Hellboy Animated: The Phantom Claw] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190618020808/https://hellboyanimated.typepad.com/hellboy_animated/2007/03/the_phantom_cla.html |date=2019-06-18 }} (sa Ingles)</ref> ====''Hellboy'' (2019)==== Lumabas si Johnson sa ''[[Hellboy (pelikula ng 2019)|Hellboy]]'' (2019),<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2018/10/hellboy-new-york-comic-con-first-look-footage-david-harbour-1202477717/|title='Hellboy’ Unleashes Footage On Comic Con Crowd; Star David Harbour Praises Practical Monsters|website=Deadline Hollywood|last=Evans|first=Greg|date=Oktubre 6, 2018|accessdate=Oktubre 6, 2018}}</ref> na ginampanan ni Thomas Haden Church.<ref>{{cite web|url=https://people.com/movies/david-harbour-hellboy-first-trailer/|title=From Stranger Things to Cult Superhero: David Harbour Is Hellboy in the First Bloody Trailer|website=People|last=Fernandez|first=Alexia|date=Disyembre 19, 2018|accessdate=Disyembre 22, 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://discussingfilm.wordpress.com/2018/11/04/thomas-haden-church-cast-as-lobster-johnson-in-hellboy-exclusive/|title=Thomas Haden Church Cast As Lobster Johnson In ‘Hellboy’|last=C.|first=Jake|website=Discussing Film|date=Nobyembre 4, 2018|accessdate=November 5, 2018}}</ref> Lumabas din siya sa kalagitnaang kredito na eksena. ==Mga sanggunian== {{Reflist}} ==Mga panlabas na link== * [http://www.comicsbulletin.com/reviews/118930702526920.htm Review of ''Lobster Johnson: The Iron Prometheus'' #1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303185855/http://www.comicsbulletin.com/reviews/118930702526920.htm |date=2016-03-03 }}, Comics Bulletin * [https://web.archive.org/web/20080515220157/http://www.comicsbulletin.com/features/119328804331009.htm Jason Armstrong Cooks with Lobster Johnson], Comics Bulletin, Oktubre 24, 2007 * [http://www.killer-works.com/viewarticle.asp?ID=122 Review of Lobster Johnson The Satan Factory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713150347/http://www.killer-works.com/viewarticle.asp?ID=122 |date=2011-07-13 }}, Killer-Works {{DEFAULTSORT:Johnson, Lobster}} [[Kaurian:Mga karakter ng Dark Horse Comics]] [[Kaurian:Mga karakter sa pelikulang pantasya]] [[Kaurian:Mga karakter sa pelikulang superhero]] aupx8z9c94iyijuldeoa9g2c9n25sjm 0 279684 2215276 2092251 2026-07-08T14:52:12Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215276 wikitext text/x-wiki {{Korean name|Kim}} {{Infobox person | name = Kim Go-eun | image = Kim Go-eun in 2016.jpg | caption = Si Kim noong Disyembre 2016 | birth_date = {{birth date and age|1991|7|2}} | birth_place = [[Seoul]], [[Timog Korea]] | education = ''Kaywon High School of Arts'', Seoul<br />''Korea National University of Arts'' – Teatro | occupation = [[Artista]] | yearsactive = 2012-kasalukuyn | agent = {{ubl|Hodu&U Entertainment <small>(2016-2017)</small>|BH Entertainment <small>(2017-kasalukuyan)}} | module = {{Infobox Korean name|child=yes|color=transparent| | hangul = {{linktext|김|고|은}} | hanja = {{linktext|金|高|銀}} | rr = Gim Go-eun | mr = Kim Ko-ŭn }} }} Si '''Kim Go-eun''' (ipinanganak July 2, 1991) ay isang [[Timog Korea]]nong aktres. Unang siyang umabas sa pelikulang ''A Muse'' (2012) kung saan nanalo siya ng ilang parangal para sa Pinakamahusay na Bagong Aktres sa Timog Korea. == Talambuhay == Noong 1994, nang siya ay tatlong taong gulang, nandayuhan ang pamilya ni Kim sa [[Beijing]], [[China]] at tumira doon ng 10 taon. Pumasok siya sa Paaralan ng Drama sa ''Korea National University of Arts''.<ref name=lolita>{{cite web|title=Unknown Starlet Gets Big Break as Korean Lolita|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2012/04/21/2012042100308.html|accessdate=2012-11-18|website=The Chosun Ilbo|date=21 Abril 2012|language=Ingles}}</ref><ref>{{cite web|title=Stars from Korea National University of Arts|url=http://www.hancinema.net/stars-from-korea-national-university-of-arts-42641.html|accessdate=2012-11-18|website=Hancinema|date=17 Mayo 2012|language=Ingles}}</ref> ==Pilmograpiya== ===Mga pelikula=== {| class="wikitable sortable" |- ! Taonr ! Pamagat ! Ginampanan ! class="unsortable"|Mga tanda |- | rowspan=2|2012 || ''A Muse'' || Han Eun-gyo|| |- | ''Yeonga'' || Yung-ah || Maikling pelikula<ref>{{cite web|title=영아 Yeonga|url=http://www.indieforum.co.kr/xe/48070|accessdate=2012-11-18|website=IndieForum|date=14 Mayo 2012|language=Koreano}}</ref><ref>{{cite web|title=영아 Yeonga|url=http://diff.kr/13th/c1-4.html|accessdate=2012-11-18|website=Daegu Independent Short Film Festival|language=Koreano|archive-date=2015-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150204141027/http://diff.kr/13th/c1-4.html|url-status=dead}}</ref> |- | 2013 || ''Neverdie Butterfly'' || Moon Soo-yeon || |- | 2014 || ''Monster'' || Bok-soon || |- | rowspan=3|2015 || ''Memories of the Sword'' || Seol-hee / Hong-yi || |- | ''Coin Locker Girl'' || Il-young || |- | ''The Advocate: A Missing Body'' || Jin Sun-mi || |- | 2016 || ''Canola'' || Hye-ji || |- | 2018 || ''Sunset in My Hometown'' || Sun-mi || |} ===Mga palabas sa telebisyon=== {| class="wikitable sortable" |- ! Taon ! Pamagat ! Ginampanan ! Himpilan |- | 2016 | ''Cheese in the Trap'' | Hong Seol | rowspan="2" | tvN |- |2016-2017 | ''[[Goblin (palabas pantelebisyon)|Guardian: The Lonely and Great God]]'' | Ji Eun-tak |} ==Diskograpiya== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! rowspan="2" style="width:12em;" | Pamagat ! rowspan="2" | Taon ! Pinakamataas na posisyon sa tsart ! rowspan="2" | Benta<br><small>(DL)</small> ! rowspan="2" | Album |- ! style="width=3em;font-size:90%"|KOR<br>Gaon<br><ref name="Gaon">{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/|title=Gaon Chart|website=Gaon Chart|language=Koreano}}</ref> |- !scope=row | "Sun, Moon, Stars, And Us" <small>(Shin Seung-hun tinatampok si Kim Go-eun)</small><ref>{{cite web|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=3010671|title=Kim Go-eun to do duet with Shin Seung-hun|date=24 Oktubre 2015|work=Korea JoongAng Daily|language=INgles}}</ref> |2015 |— |{{N/a}} | |- !scope=row | "Attraction" <small>(Tearliner tinatampok si Kim Go-eun)</small> |2016 |— |{{N/a}} |''Cheese in the Trap'' OST |- | colspan="5" |<small>"—" pinapahiwatig na ang nilabas ay di nag-tsart o di nilabas sa rehiyong iyon.</small> |} ==Mga parangal at nominasyon== {| class="wikitable sortable" |- ! Taon ! Parangal ! Kategorya ! Nanominang gawa ! Resulta |- | rowspan=8|2012 ||''8th Jecheon International Music & Film Festival''<ref>{{cite web|last=Suk|first=Monica|title=JIMFF: Rising stars pop champagne with fizz and sparkle|url=http://www.asiae.co.kr/news/view.htm?sec=ent5&idxno=2012081220480271991|accessdate=2012-11-18|website=10Asia|date=12 Agosto 2012|language=Ingles|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304003412/http://www.asiae.co.kr/news/view.htm?sec=ent5&idxno=2012081220480271991|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Suk|first=Monica|title=''Eungyo'' actress Kim Go-eun wins rising star award from Moet & Chandon|url=http://www.asiae.co.kr/news/view.htm?idxno=2012081220215542813|accessdate=2012-11-18|website=10Asia|date=13 Agosto 2012|language=Ingles|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304061255/http://www.asiae.co.kr/news/view.htm?idxno=2012081220215542813|url-status=dead}}</ref>||Parangal para sa Umaangat na Bituin ng Moët || rowspan="11" |''A Muse'' || {{won}} |- |''21st Buil Film Awards''<ref>{{cite web|title=ko:김고은, '그물에 잡힌 가녀린 각선미' (부일영화상)|url=http://tvdaily.mk.co.kr/read.php3?aid=1349431996397031017|website=TV Report|language=Korean|accessdate=2012-12-04|date=5 October 2012|url-status=dead|archiveurl=https://archive.today/20130219024716/http://tvdaily.mk.co.kr/read.php3?aid=1349431996397031017|archivedate=19 Pebrero 2013|df=|language=Koreano}}</ref>|| rowspan="2" | Pinakamahusay na Bagong Aktres || {{won}} |- |''32nd Korean Association of Film Critics Awards''<ref>{{cite news|last=Jang|first=Sung-ran|title=PIETA Wins a Triple Crown|url=http://www.koreanfilm.or.kr/jsp/news/news.jsp?mode=VIEW&seq=1954|website=Korean Film Biz Zone|accessdate=2012-11-18|date=19 Oktubre 2012|language=Ingles}}</ref><ref>{{cite web|title=ko:'영평 신인상' 김고은 "믿음으로 지켜봐준 부모님께 감사하다"|url=http://www.tvreport.co.kr/?c=news&m=newsview&idx=278935|website=TV Report|language=Koreano|accessdate=2012-12-04|date=7 Nobyembre 2012}}</ref>|| {{won}} |- | rowspan=2|''49th Grand Bell Awards''<ref>{{cite news|last=Lee|first=Claire|title=''Gwanghae'' sweeps Daejong Film Awards|url=http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20121030001144|accessdate=2012-11-18|website=The Korea Herald|date=30 Oktubre 2012|language=Ingles|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303225633/http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20121030001144|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=김고은 대종상 신인여우상 "박해일 김무열에 감사하다"|url=http://www.newsen.com/news_view.php?uid=201210302004343210|website=Newsen|language=Koreano|accessdate=2012-12-04|date=30 Oktubre 2012}}</ref>|| Pinakamahusay na Aktres || {{nom}} |- | rowspan="2" | Pinakamahusay na Bagong Aktres || {{won}} |- |''33rd Blue Dragon Film Awards''<ref>{{cite news|last=Ji|first=Yong-jin|title=PIETA Wins Best Picture at Blue Dragon Awards|url=http://www.koreanfilm.or.kr/jsp/news/news.jsp?mode=VIEW&seq=2054|website=Korean Film Biz Zone|accessdate=2012-12-04|date=4 Disyembre 2012|language=Ingles}}</ref><ref>{{cite web|title=제33회 청룡영화상: 신인여우상 김고은 "초심 잃지 않겠다"|url=http://www.blueaward.co.kr/bbs/board.php?bo_table=blue_award_news&wr_id=409|website=Blue Dragon Film Awards|language=Koreano|accessdate=2012-12-01|date=30 Nobyembre 2012|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923192448/http://www.blueaward.co.kr/bbs/board.php?bo_table=blue_award_news&wr_id=409|url-status=dead}}</ref>|| {{won}} |- |''2nd Beautiful Artist Awards''<ref name=baek>{{cite web|url=http://news20.busan.com/controller/newsController.jsp?newsId=20160604000005|title='52회 백상예술대상', '동주' '태양의 후예' 대상...'시그널' 3관왕(종합)|trans-title="Dongju" And "Descendants of the Sun" Take Home Grand Prizes At The 52nd Baeksang Arts Awards + Full List Of Winners|date=4 Hunyo 2016|work=Busan.com|language=Koreano}}</ref><ref>{{Cite news|last=Ji|first=Yong-jin|title=KIM Ki-duk Scores Another Brilliant Achievement|url=http://www.koreanfilm.or.kr/jsp/news/news.jsp?mode=VIEW&seq=2036|website=Korean Film op Zone|accessdate=2012-12-01|date=28 Nobyembre 2012|language=Ingles}}</ref> <br/> ([[Shin Young-kyun]] ''Arts and Culture Foundation'') || Parangal para sa Bagong Artista || {{won}} |- |''13th'' ''Busan Film Critics Awards''|| rowspan="2" | Pinakamahusay na Bagong Aktres || {{won}} |- | rowspan=3|2013 ||''4th KOFRA Film Award''s<ref>{{cite news|last=Ji|first=Yong-jin|title=PIETA Regarded as the Best Film in 2012 by Reporters|url=http://www.koreanfilm.or.kr/jsp/news/news.jsp?mode=VIEW&seq=2211|website=Korean Film Biz Zone|accessdate=2013-02-04|date=1 Pebrero 2013|language=Ingles}}</ref><!--Korea Film Reporters Association--> || {{won}} |- |''49th Baeksang Arts Awards''|| Pinakamahusay na Bagong Aktres (Pelikula) || {{nom}} |- |''12th New York Asian Film Festival''<ref>{{cite web|last=Conran|first=Pierce|title=KIM Ko-eun Honored by NYAFF This Summer|url=http://www.koreanfilm.or.kr/jsp/news/news.jsp?mode=VIEW&seq=2539|website=Korean Film Biz Zone|accessdate=2013-06-14|date=12 Hunyo 2013|language=Ingles}}</ref><ref>{{cite web|title=Actress Kim Go-eun Feted as Rising New Star in New York|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200891.html|website=The Chosun Ilbo|accessdate=2013-07-03|date=2 Hulyo 2013|language=Ingles}}</ref>|| Parangal para sa Umaangat na Bituin ng Star Asia || {{won}} |- | rowspan=3|2015 ||''Korean Film Actors' Guild Awards''<ref>{{cite web|url=https://www.hancinema.net/kim-go-eun-receives-award-for-bringing-honor-to-korean-films-83355.html|title=Kim Go-eun receives award for bringing honor to Korean films|date=17 Hunyo 2015|website=Hancinema|publisher=Herald Corporation|language=Ingles}}</ref> | Parangal sa Popularidad | rowspan=3| ''Coin Locker Girl'' | {{won}} |- |''19th'' ''Bucheon International Fantastic Film Festival''<ref>{{cite web|last1=Conran|first1=Pierce|title=LEE Min-ho and MOON Chae-won to Receive BiFan Awards|url=http://www.koreanfilm.or.kr/jsp/news/news.jsp?mode=VIEW&seq=3493|website=Korean Film Biz Zone|accessdate=2015-07-10|date=10 Hulyo 2015|language=Ingles}}</ref>|| Parangal na Fantasia || {{won}} |- |''24th Buil Film Awards''|| Pinakamahusay na Aktres || {{nom}} |- | rowspan="3" |2016 |''52nd Baeksang Arts Awards''<ref name=baek/> |Pinakamahusay na Bagong Aktres (Telebisyon) | rowspan="2" |''Cheese in the Trap'' |{{won}} |- |''5th APAN Star Awards'' |Pinakamahusay na Bagong Aktres |{{nom}} |- |''Style Icon Awards''<ref>{{cite web|url=http://entertain.naver.com/read?oid=109&aid=0003279787&gid=999339&cid=1014282|title='SIA' 송중기·하지원·송승헌·설현, 대세 스타 총집합..'행복한 150분'[종합]|date=15 Marso 2016|website=Naver|publisher=Osen|language=Koreano}}</ref>|| Nakakamanghang Umaangat na Bituin || {{n/a}} || {{won}} |- |rowspan=2|2017 |''53rd Baeksang Arts Awards'' |Pinakamahusay na Aktres (Telebisyon) |rowspan=2|''Guardian: The Lonely and Great God'' |{{nom}} |- |''10th Korea Drama Awards'' | Parangala paras a Pinakamataas na Kahusayan, Aktres | {{nom}} |} ==Mga sanggunian== {{Reflist|30em}} ==Mga panlabas na link== {{commons category|Kim Go-eun}} * {{Twitter}} {{ko icon}} * {{Instagram|ggonekim|Kim Go-eun}} {{ko icon}} * {{HanCinema person}} * {{kmdb person|00136319|Kim Go-eun}} * {{IMDb name|5036289|Kim Go-eun}} {{BD|1991|LIVING}} {{DEFAULTSORT:Kim, Go-eun}} [[Kategorya:Mga artista mula sa Timog Korea]] tdw18etdsw3xaiw0mhrro9fjw4xkqt2 0 280034 2215371 2214806 2026-07-09T02:45:39Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215371 wikitext text/x-wiki {{Short description|Pampublikong unibersidad ng agham at teknolohiya sa Taipei, Taiwan}} {{Infobox university | name = Pambansang Unibersidad ng Agham at Teknolohiya ng Taiwan | native_name = 國立臺灣科技大學 | native_name_lang = zh-tw | image = 曾泰明 國立臺灣科技大學 大門.jpg | image_size = 250px | image_upright = | image_alt = | caption = Isa sa mga tarangkahan ng Taiwan Tech | latin_name = | other_name = NTUST<br>Taiwan Tech ({{lang|zh-tw|臺科大}}) | former_name = Pambansang Instituto ng Industriyal na Teknolohiya ng Taiwan | motto = 精誠 ({{zh|poj=Cheng-sêng|hv=Tinh thành}}) | motto_lang = zh-tw | mottoeng = Katumpakan sa gawain, katapatan sa saloobin | top_free_label = | top_free = | type = [[Pampublikong unibersidad]]<br>[[Unibersidad sa pananaliksik]]<br>[[Instituto ng teknolohiya]] | established = {{start date and age|1974|8|1}} | closed = | founder = | parent = | affiliation = | religious_affiliation = | academic_affiliation = | endowment = | budget = 2.8 bilyong [[Bagong Dolyar ng Taiwan]] | officer_in_charge = | chairman = | president = | vice-president = | superintendent = | vice_chancellor = | provost = | rector = | principal = | dean = | director = | head_label = | head = | academic_staff = 515 (buong panahon) | administrative_staff = 318 | students = 11,672 | undergrad = 5,593 | postgrad = 6,079 | doctoral = | other = | address = Distrito ng [[Da'an, Taipei|Da'an]] | city = Taipei | state = | province = | country = Taiwan | postcode = | coordinates = | campus = [[Lungsod]] | language = | free_label = | free = | free_label2 = | free2 = | colors = {{colorbox|#124295}} Asul | athletics = | sports = | athletics_nickname = | affiliations = {{unbulleted list | Sistema ng Pambansang Unibersidad ng Taiwan | Pandaigdigang Alyansa sa Pananaliksik at Industriya<ref>{{chú thích web|url=https://www.most.gov.tw/folksonomy/detail?subSite=&l=ch&article_uid=f1bd55f0-94ac-4d23-83d1-2030823d5331&menu_id=9aa56881-8df0-4eb6-a5a7-32a2f72826ff&content_type=P&view_mode=listView|title=科技部公布「國際產學聯盟」通過名單 鏈結國際 麻省理工學院、柏克萊大學來台交流-科技部}}</ref> | [[EQUIS]] | [[AACSB]] | [[University Alliance in Talent Education Development|UAiTED]] }} | mascot = Benjamin ({{lang|zh-tw|老虎坂守}}), Rossie ({{lang|zh-tw|鴨子蘿絲}}) | sports_free_label = | sports_free = | sports_free_label2 = | sports_free2 = | website = {{url|[www.ntust.edu.tw](http://www.ntust.edu.tw)}} | logo = | logo_size = | logo_alt = | footnotes = | module = {{infobox Chinese | child = yes | s = 国立台湾科技大学 | t = 國立臺灣科技大學 | poj = Kok-li̍p Tâi-oân Kho-ki Tāi-ha̍k | p = guólì táiwān kējì dàxué | tp = guólì táiwan kejì dàsyué | w = kuo²li⁴ t'ai²wan k'êchi⁴ ta⁴hsüeh2 | mi = | j = | y = | ci = | psp = | myr = gwólì táiwān kējì dàsywé | gr = | bpmf = ㄍㄨㄛ　ㄌㄧˋ　ㄊㄞˊ　ㄨㄢ　ㄎㄜ　ㄐㄧˋ　ㄉㄚˋ　ㄒㄩㄝˊ | mps = guólì táiwān kējì dàshiué | order = st }} }} Ang '''Pambansang Pamantasan ng Agham at Teknolohiya ng Taiwan''' ('''NTUST'''), na mas kilala bilang '''Taiwan Tech''', ay isang pampublikong unibersidad sa pananaliksik na nakatuon sa agham at teknolohiya na matatagpuan sa [[Taipei]], [[Taiwan]]. Itinatag ito noong 1974 bilang kauna-unahang institusyon ng mas mataas na edukasyong teknolohikal sa sistemang teknikal at bokasyonal ng Taiwan.<ref name="NTUST History">{{Cite web|title=NTUST History and Chronicle|url=http://www-o.ntust.edu.tw/~history32/history.html|access-date=2018-05-07|archive-date=2018-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180403220450/http://www-o.ntust.edu.tw/~history32/history.html|url-status=dead}}</ref><ref name="The Ministry of Education R.O.C">{{Cite web|title=Ministry of Education R.O.C|url=http://www.edu.tw/populace.aspx?populace_sn=7}}</ref>Ayon sa mga pandaigdigang ranggo ng mga unibersidad tulad ng ''QS World University Rankings'' at iba pang kinikilalang internasyonal na institusyon sa pagraranggo, ang Taiwan Tech ay patuloy na kabilang sa limang nangungunang unibersidad sa Taiwan.<ref>{{Cite web|title=國立臺灣科技大學－國際排名|url=https://www.ntust.edu.tw/p/406-1000-137850,r167.php?Lang=zh-tw|website=National Taiwan University of Science and Technology|access-date=2026-07-06}}</ref> Ang unibersidad ay may pinakamalaking bilang ng mga internasyonal na mag-aaral sa antas ng masterado at doktorado sa lahat ng mga unibersidad sa Taiwan. Ang [[臺科大管理學院|Kolehiyo ng Pamamahala ng Taiwan Tech]] ay kabilang sa iilang paaralan ng negosyo sa Taiwan na kinikilala ng kapwa [[AACSB]] at [[歐洲質量改善系統|European Quality Improvement System (EQUIS)]]. Kasama ng [[國立政治大學商學院]], ito ang isa lamang sa dalawang paaralan ng negosyo sa Taiwan na nakatanggap ng akreditasyong EQUIS. Kilala rin ang Taiwan Tech sa mataas nitong antas ng internasyonalisasyon. Ito ang may pinakamalaking bilang ng mga dayuhang mag-aaral na gradwado sa Taiwan, kung saan ang pinakamalaking pangkat ay nagmumula sa [[Indonesia]]. Aktibo rin itong kumukuha ng mga mag-aaral na kabilang sa nangungunang 5% ng kanilang mga bansa, lalo na mula sa mga [[pagpapaunlad na bansa|umuuunlad na bansa]].<ref>{{Cite web|title=外國研究生人數冠全台！各國前5%學生，為何愛讀台科大？|url=https://www.cw.com.tw/article/5094532|website=天下雜誌}}</ref> Kabilang sa mga kilalang internasyonal na alumni ng pamantasan si [[吳慧莉]], isang Indonesyanang nagtapos ng doktorado sa inhinyeriyang kemikal sa Taiwan Tech at tumanggap ng ''Top 100 Asian Scientist Award''.<ref>{{Cite web|title=台科大印尼外籍畢業生 獲亞洲傑出科學家獎|url=https://www.ntust.edu.tw/p/404-1000-66159.php?Lang=zh-tw|website=National Taiwan University of Science and Technology}}</ref> Ang Taiwan Tech ay may limang kampus, ang Gongguan campus, na matatagpuan sa timog na rehiyon ng lungsod ng [[Taipei]], na siyang pangunahing kampus na sumasaklaw sa isang eryang may humigit-kumulang 10 [[ektarya]], habang ang buong campus sumasakop sa hanggang 44.5 [[ektarya]].<ref name="NTUST Campus Info">{{Cite web|title=NTUST Campus Management|url=http://www.general.ntust.edu.tw/front/bin/ptlist.phtml?Category=164|access-date=2018-05-07|archive-date=2012-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306051706/http://www.general.ntust.edu.tw/front/bin/ptlist.phtml?Category=164|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306051706/http://www.general.ntust.edu.tw/front/bin/ptlist.phtml?Category=164 |date=2012-03-06 }} NTUST. Retrieved 2010-04-23</ref> Ang 14 na kagawaran at 24 programang gradwado ng Taiwan Tech ay organisado sa mga 7 kolehiyo: == Kasaysayan at kasalukuyang kalagayan == Noong unang bahagi ng dekada 1970, nagpasya ang [[Ministry of Education (Taiwan)|Ministri ng Edukasyon ng Republika ng Tsina]] na magtatag ng isang unibersidad na magsasanay ng mga mataas na antas na inhinyero at tagapamahala bilang tugon sa pagbabago ng [[istrukturang pang-industriya]] at pangangailangan ng [[pag-unlad ng ekonomiya]] ng Taiwan. Binigyang-diin ng pamantasan ang pagsasama ng akademikong edukasyon at praktikal na karanasan sa industriya, at naging kauna-unahang institusyon ng mas mataas na edukasyong teknolohikal sa Taiwan. Tulad ng [[Massachusetts Institute of Technology]], binibigyang-halaga rin nito ang teknolohiya, inobasyon, at praktikal na pagsasanay.<ref>{{Cite web|title=簡史|url=https://www.ntust.edu.tw/p/412-1000-83.php|website=國立臺灣科技大學|access-date=2026-07-06}}</ref> Isa ang Taiwan Tech sa mga pinakainternasyonal na unibersidad sa Taiwan. Mayroon itong pinakamalaking bilang ng mga internasyonal na mag-aaral sa antas ng masterado at doktorado sa bansa, na nagmumula sa [[Timog-silangang Asya]], [[Aprika]], [[Europa]], at [[Gitna at Timog Amerika]]. Dahil dito, kinikilala ang pamantasan bilang isang multikultural na kampus na kinakatawan ng iba't ibang lahi, kultura, at wika. Bilang bahagi ng pagsuporta sa pagkakaiba-iba ng relihiyon, naglalaan din ang unibersidad ng mga pasilidad para sa pagsamba ng mga Muslim sa loob ng kampus.<ref>{{Cite web|title=台科大外籍研究生全台居冠 外籍生分享來台經驗|url=https://www.ntust.edu.tw/p/16-1000-50868.php?Lang=zh-tw|website=國立臺灣科技大學|access-date=2022-05-22}}</ref> {{overlay |image = National Taiwan University of Science and Technology 20160604.jpg |width = 450 |height = 250 |grid = no |legend1title = Mga pasilidad ng Pambansang Pamantasan ng Agham at Teknolohiya ng Taiwan (kuhang larawan mula sa Pambansang Pamantasan ng Taiwan) |legend1start = 1 |overlay1 = Gusaling TR (Advantech Building) |overlay1colour = blue |overlay1top = 100 |overlay1left = 200 |overlay2 = Mataas na lansangan ng Keelung Road |overlay2colour = blue |overlay2top = 140 |overlay2left = 250 |overlay3 = Gusaling E2 ng Inhinyeriya |overlay3colour = blue |overlay3top = 110 |overlay3left = 400 }} {| {{prettytable-center}} |- style="background-color: #D71618;" width="165" !{{fontcolor|white|Taon}} !!{{fontcolor|white|Panahon ng paghahanda ng Pambansang Instituto ng Teknolohiyang Pang-industriya ng Taiwan}} |- |width="90" |1973||Bilang tugon sa mabilis na pag-unlad ng ekonomiya at industriya ng Taiwan, itinatag ang komiteng naghahanda para sa paaralan na may layuning magsanay ng mga nangungunang inhinyero at tagapamahala sa larangan ng mataas na teknolohiya. Ginamit ang kampus ng [[Pambansang Pamantasan ng Taiwan]] bilang pangunahing lugar ng paaralan. Itinatag ang komiteng naghahanda noong 1974 (Taon 63 ng Republika ng Tsina), at si [[陳履安]] ang naging unang direktor nito. |} {| class="sortable" {{prettytable-center}} |- style="background-color: #1663B8;" width="165" !{{fontcolor|white|Taon}} !!{{fontcolor|white|Pambansang Instituto ng Teknolohiyang Pang-industriya ng Taiwan}} |- |width="90"|1974||Pormal na itinatag ang paaralan sa pangalang '''Pambansang Instituto ng Teknolohiyang Pang-industriya ng Taiwan'''. Si [[陳履安]] ang naging unang pangulo. Ang unang pangkat ng mga mag-aaral ay binubuo ng mga nagtapos sa kolehiyong teknikal na may hindi bababa sa isang taong karanasan sa trabaho at nakatapos na ng sapilitang serbisyo militar. Nag-aral sila sa Kagawaran ng Teknolohiya sa Pamamahalang Pang-industriya at Kagawaran ng Teknolohiya sa Inhinyeriyang Elektronika sa loob ng dalawang taon at nagtapos na may antas na Bachelor of Engineering. |- |1975||Itinatag ang Kagawaran ng Teknolohiya sa Inhinyeriyang Mekanikal, Kagawaran ng Teknolohiya sa Inhinyeriyang Tekstil, at Kagawaran ng Teknolohiya sa Inhinyeriyang Sibil. |- |1976||Itinatag ang Kagawaran ng Teknolohiya sa Inhinyeriyang Kimikal at Kagawaran ng Teknolohiya sa Inhinyeriyang Elektrikal. |- |1977||Pinalitan ang pangalan ng Kagawaran ng Teknolohiya sa Inhinyeriyang Tekstil bilang Kagawaran ng Teknolohiya sa Inhinyeriya ng Hibla. |- |1979||Itinatag ang Graduate Institute of Engineering Technology upang tumanggap ng mga mag-aaral sa antas ng [[masterado]] sa pamamahalang pang-industriya, elektronika, mekanikal, hibla, sibil, kimikal, at elektrikal na inhinyeriya. Layunin nitong magsanay ng mga mataas na antas na inhinyero at mga guro sa mga kolehiyong teknikal. Nagbukas din ng mga klase tuwing tag-init at panggabi para sa mga propesyonal at guro na nais magpatuloy ng pag-aaral. |- |1982||Nagsimulang tumanggap ng mga mag-aaral sa antas ng [[doktorado]]. |- |1989||Itinatag ang Kagawaran ng Pangangasiwa ng Negosyo at Kagawaran ng Pamamahala ng Impormasyon. |- |1991||Nagbukas ang Graduate Institute of Engineering Technology ng Programa sa Teknolohiya ng Disenyo, kabilang ang espesyalisasyon sa arkitektura. |- |1994||Itinatag ang Kagawaran ng Teknolohiya sa Disenyong Arkitektural. |- |1996||Pormal na pinamahalaan ng paaralan ang 94 na parsela ng lupang pag-aari ng pamahalaan sa [[Distrito ng Tucheng]], na may kabuuang lawak na 5.5237 ektarya. Noong Agosto 1, isinagawa ang unang direktang halalan para sa pangulo ng unibersidad, kung saan nahalal si [[劉清田]] bilang kauna-unahang pangulong inihalal sa pamamagitan ng direktang botohan. Sa parehong taon, ipinatupad din ang sistema ng pondo ng unibersidad. |} {| class="sortable" {{prettytable-center}} |- style="background-color: #1663B8;" width="165" !{{fontcolor|white|Taon}} !!{{fontcolor|white|Pambansang Pamantasan ng Agham at Teknolohiya ng Taiwan}} |- |width="90"|1997||Inaprubahan ng [[Ministry of Education (Taiwan)|Ministri ng Edukasyon]] ang pagpapalit ng pangalan ng paaralan bilang '''Pambansang Pamantasan ng Agham at Teknolohiya ng Taiwan'''. Nanatili si [[劉清田]] bilang pangulo ng unibersidad. Itinatag ang Kagawaran ng Disenyong Pang-industriya at Pangkomersiyo, na nahahati sa Industrial Design at Commercial Design. Itinatag din ang Kolehiyo ng Inhinyeriya, Kolehiyo ng Inhinyeriyang Elektrikal at Agham Pangkompyuter, Kolehiyo ng Pamamahala, Kolehiyo ng Disenyo, at Kolehiyo ng Humanidades at Agham Panlipunan. Nagbukas din ang Graduate Institute of Engineering Technology ng master's program sa Technical and Vocational Education Development at Design Technology. |- |1998||Itinatag ang Kagawaran ng Inilapat na mga Wikang Banyaga. |- |1999||Itinatag ang Kagawaran ng Inhinyeriyang Pangkompyuter. |- |2000||Pinalitan ang pangalan ng Kagawaran ng Inhinyeriya ng Hibla bilang Kagawaran ng Inhinyeriya ng Hibla at Polimero. Ang programa sa Technical and Vocational Education Development ng Graduate Institute of Engineering Technology ay naging hiwalay na Graduate Institute of Technological and Vocational Education. Itinatag din ang Graduate Institute of Design, na may mga dibisyon sa Industrial Design at Commercial Design, at nagsimulang tumanggap ng mga mag-aaral sa antas ng [[masterado]] at [[doktorado]]. |- |2001||Napabilang ang unibersidad sa unang siyam na [[unibersidad sa pananaliksik]] sa Taiwan na pinili ng Ministri ng Edukasyon sa ilalim ng ''National University Graduate Education Improvement Program''.<ref>{{cite news|title=教部宣布 9國立大學列重點研究型大學|url=http://140.118.107.57/1-5-1.htm|access-date=2026-07-06|archive-date=2020-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111231635/http://140.118.107.57/1-5-1.htm|url-status=dead}}</ref> |- |2002||Sinimulang tumanggap ng mga mag-aaral mula sa senior high school sa pamamagitan ng [[General Scholastic Ability Test]] (GSAT). Itinatag din ang Graduate Institute of Finance. |- |2003||Ang programa sa awtomasyon at kontrol ng Graduate Institute of Engineering Technology ay ginawang Graduate Institute of Automation and Control, samantalang ang programa sa materyales ay naging Graduate Institute of Materials Technology. Pinalitan din ang pangalan ng Kagawaran ng Inhinyeriya ng Hibla at Polimero bilang Kagawaran ng Inhinyeriya ng Polimero. |- |2005||Nakuha ng unibersidad ang lupain sa Keelung na may lawak na 9.8959 ektarya. Umabot sa kabuuang 25.465 ektarya ang pinagsamang lawak ng mga kampus sa Gongguan, Tucheng, at Keelung. |} {| class="sortable" {{prettytable-center}} |- style="background-color: #1663B8;" width="165" !{{fontcolor|white|Taon}} !!{{fontcolor|white|Pambansang Pamantasan ng Agham at Teknolohiya ng Taiwan}} |- |width="90"|2006||Pinagsama ang programang doktorado sa Materials Program ng Graduate Institute of Engineering Technology, ang Graduate Institute of Materials Technology, at ang Kagawaran ng Inhinyeriya ng Polimero upang mabuo ang '''Kagawaran ng Agham at Inhinyeriya ng mga Materyales'''. Itinatag din ang Graduate Institute of Photonic Engineering at inilunsad ang programang '''Master of Business Administration (MBA)''' ng Kolehiyo ng Pamamahala. |- |2007||Itinatag ang Graduate Institute of Technology Management at ang Programang Batsilyer sa Malikhaing Disenyo ng Kolehiyo ng Disenyo. |- |2010||Isinama ang Graduate Institute of Design sa Kagawaran ng Disenyong Pang-industriya at Pangkomersiyo. Pinalitan din ang pangalan ng Graduate Institute of Technological and Vocational Education bilang '''Graduate Institute of Digital Learning and Education'''. |- |2011||Pinalitan ang pangalan ng Graduate Institute of Engineering Technology bilang '''Graduate Institute of Applied Science and Technology''', na tumatanggap ng mga mag-aaral sa antas ng [[masterado]] at [[doktorado]] sa larangan ng mekanikal, elektrikal, kimikal, at digital na teknolohiya. |- |2013||Nagdagdag ang Graduate Institute of Digital Learning and Education ng programa sa antas ng [[doktorado]]. |- |2015||Nakipag-alyansa ang unibersidad sa [[國立臺灣大學]] at [[國立臺灣師範大學]] upang mabuo ang [[國立臺灣大學聯盟]].<ref name=":0">{{cite news|title=國立臺灣大學聯盟整合資源 臺大臺師大臺科大簽約學生更具競爭力|url=http://triangle.ntu.edu.tw/news/news20150112.html|accessdate=2015-10-12|archive-date=2015-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922105725/http://triangle.ntu.edu.tw/news/news20150112.html}}</ref> Noong 31 Marso 2016, pormal itong naging [[國立臺灣大學系統]]. Pinahintulutan ang mga mag-aaral ng tatlong unibersidad na kumuha ng mga asignatura, minor, degree program, at double major sa isa't isa, kinikilala ang kanilang mga kredito at pinagsasaluhan ang mga aklatan, sistemang pang-impormasyon, pasilidad, at mga laboratoryo.<ref>{{cite web|title=國立臺灣大學系統|url=https://triangle.ntu.edu.tw/about.html}}</ref> |} {| class="sortable" {{prettytable-center}} |- style="background-color: #1663B8;" width="165" !{{fontcolor|white|Taon}} !!{{fontcolor|white|Pambansang Pamantasan ng Agham at Teknolohiya ng Taiwan}} |- |width="90"|2016||Itinatag ng unibersidad ang '''NTUST Silicon Valley Center''' sa [[Silicon Valley]], [[California]], [[Estados Unidos]], upang sanayin ang mga pangkat ng mga startup, palakasin ang ugnayan sa mga alumni, at magbigay ng mga pagkakataon para sa pagbisita sa mga kumpanya at internship, na naglalayong palawakin ang internasyonal na kooperasyon sa larangan ng inobasyon at entreprenyurship.<ref name=":1">{{cite news|title=【人才就是這樣培養的】台科大矽谷中心成立，直送新創人才赴美取經|url=https://buzzorange.com/techorange/2016/09/22/ntust-silicon-valley-center/}}</ref> |- |2017||Pinalitan ang pangalan ng Kagawaran ng Disenyong Pang-industriya at Pangkomersiyo bilang '''Kagawaran ng Disenyo''', na may mga dibisyon sa Industrial Design at Commercial Design. |- |2017||Tinanggap ng [[台科大管理學院|Kolehiyo ng Pamamahala ng Taiwan Tech]] ang akreditasyon ng [[EQUIS|European Quality Improvement System (EQUIS)]], at naging ikalawang paaralan ng negosyo sa Taiwan na nakatanggap ng naturang akreditasyon, kasunod ng [[國立政治大學商學院]].<ref>{{cite web|title=賀! 臺科大管院再度通過AACSB國際商學院促進協會之國際認證|url=https://www.management.ntust.edu.tw/p/406-1031-74439,r7.php?Lang=zh-tw}}</ref> |- |2018||Lumagda ang unibersidad ng kasunduan sa [[東京工業大學]] upang palawakin ang palitan ng mga mag-aaral at guro, isulong ang magkatuwang na pananaliksik, palakasin ang pandaigdigang kooperasyon sa pagitan ng akademya at industriya, at paunlarin ang ugnayan sa edukasyon at pananaliksik. |- |2018||Nakibahagi ang Taiwan Tech sa bilateral na proyektong pang-edukasyon sa pagitan ng pamahalaan ng Taiwan at [[Paraguay]] sa pagtatatag ng [[臺巴科技大學]]. Nagbigay ang unibersidad ng mga guro, kurikulum, plano sa pagtatayo ng kampus, at kagamitang panglaboratoryo.<ref>{{cite news|author=歐陽夢萍|title=台科大：將台巴科大打造成中南美最好科大|url=https://www.rti.org.tw/news/view/id/420894}}</ref> Maaari ring magpalitan ng pag-aaral ang mga mag-aaral ng Taiwan–Paraguay Polytechnic University sa Taiwan Tech.<ref>{{cite web|title=台科大開辦「台巴科技大學」 首批巴拉圭學生來台就學|url=https://www.chinatimes.com/realtimenews/20211111003616-260405?chdtv}}</ref> |- |2018||Itinatag ang '''Bachelor's Program in Global Development Engineering''', na may mga espesyalisasyon sa mekanikal at materyales na inhinyeriya. Isinasagawa ang programa sa Ingles at Tsino, at nagtuturo rin dito ang mga propesor mula sa [[東京工業大學]]. May pagkakataon din ang mga mag-aaral na magsagawa ng pananaliksik o exchange program sa Japan.<ref>{{cite web|title=學程簡介|url=https://gdep.ntust.edu.tw/p/412-1022-7674.php?Lang=zh-tw}}</ref> |- |2019||Lumagda ang Taiwan Tech ng kasunduan sa [[Jababeka Group]], ang pinakamalaking tagapagpaunlad ng industriyal na sona sa [[Indonesia]], sa pangunguna ni [[許龍川]], upang magbigay ng mga mapagkukunang nagkakahalaga ng NT$3 bilyon para sa magkatuwang na programang pang-entreprenyurship, na nagbibigay ng pagkakataon sa mga mag-aaral na mag-aral at magsimula ng negosyo sa Indonesia. |- |2019||Kasama ang 14 pang unibersidad sa Taiwan, itinatag ng Taiwan Tech ang '''Taiwan Blockchain Academia''' upang paunlarin ang edukasyon at pananaliksik sa larangan ng [[blockchain]].<ref>{{cite web|title=全台15所大學起義，共創區塊鏈大學聯盟|url=https://technews.tw/2019/06/03/taiwan-blockchain-university-alliance/}}</ref> |- |2021||Nagtapos ang panunungkulan ni Pangulong Liao Ching-jung at humalili si [[顏家鈺]], isang natatanging propesor mula sa Kagawaran ng Inhinyeriyang Mekanikal ng [[國立臺灣大學]]. Siya ang kauna-unahang pangulo ng Taiwan Tech na hinirang mula sa labas ng unibersidad, na may layuning paunlarin ang Taiwan Tech bilang isang institusyong maihahambing sa [[Massachusetts Institute of Technology]].<ref>{{cite news|title=台科大校長顏家銓就任 強化產學打造台灣MIT學院|url=https://news.ltn.com.tw/news/life/breakingnews/3428511}}</ref> |- |2021||Ang Taiwan Tech, kasama ang [[國立臺灣大學]] at [[國立臺灣師範大學]], ang tatlong unibersidad lamang sa Taiwan na napili bilang katuwang ng iskolarship program ng pamahalaan ng [[Indonesia]] para sa pandaigdigang palitan ng mga mag-aaral. Napili ang tatlong pamantasang ito mula sa 60 unibersidad sa buong mundo.<ref>{{cite web|title=印尼送大學生海外研習 台大師大台科大獲選|url=https://udn.com/news/story/6928/5505520}}</ref> |- |2022||Lumagda ang Taiwan Tech, [[慧與科技]] (HPE), at [[國立臺灣大學]] ng kasunduan sa kooperasyon sa pagitan ng akademya at industriya upang magsagawa ng pananaliksik sa [[cloud computing]], [[Internet of Things]], at [[5G]].<ref>{{cite web|title=HPE與台大、台科大共同研發 帶動前端技術發展|url=https://www.digitimes.com.tw/iot/article.asp?cat=130&cat1=40&id=0000628079XJH1TY2F6OK0ITL3N196I}}</ref> |- |2022||Lumagda ang Taiwan Tech at [[陽明交通大學]] ng mga kasunduan sa kooperasyong akademiko upang palawakin ang kolaborasyon sa pananaliksik, magkatuwang na pagtatalaga ng mga guro, at pagpapaunlad ng mga teknolohiya tulad ng [[5G]], AIoT, at iba pang umuusbong na larangan.<ref>{{cite web|title=臺科大和陽明交大合作 發展新世代通訊與感測技術|url=https://www.ntust.edu.tw/p/406-1000-97720,r167.php?Lang=zh-tw}}</ref> |- |2022||Inaprubahan ng Ministri ng Edukasyon ang pagtatatag ng '''Kolehiyo ng Inobasyong Pang-industriya''', na nakatuon sa pagsasanay ng mga dalubhasa sa [[artipisyal na intelihensiya]], matalinong pagmamanupaktura, at [[berdeng enerhiya]] sa pakikipagtulungan sa sampung kompanya mula sa loob at labas ng Taiwan. Ang Taiwan Tech ang ikalimang pambansang unibersidad sa Taiwan na pinahintulutang magtatag ng isang National Key Fields Research College.<ref>{{cite web|title=台科大准設產業創新學院 新增3研究所瞄準智慧製造、AI|url=https://news.cnyes.com/news/id/4817255}}</ref> |} == Mga Palatandaan sa Kampus == === Sentro ng Kasaysayan === [[File:國立臺灣科技大學校史室.jpg|220px|thumb|Sentro ng Kasaysayan]] Ang Sentro ng Kasaysayan ng Pambansang Pamantasan ng Agham at Teknolohiya ng Taiwan ay binuksan noong 2013. Kabilang sa mga pasilidad nito ang 3D light projection display, seksyon ng modelo ng kampus, espasyong nagpapakita ng internasyonalisasyon ng unibersidad, at koridor ng kasaysayan ng kampus. Ang 3D light projection ay hango sa “Spiritual Fortress – Integrity Sculpture” ng iskultor na si [[楊英風]], at gumagamit ng mga teknolohiyang visual effects at projection mapping upang pagsamahin ang imahe ng mga disiplina ng Taiwan Tech na may balanseng sining at inhinyeriya. Ang koridor ng kasaysayan ay nagpapahintulot sa mga bisita na tingnan at piliin ang mga lumang larawang panggagradweyt.<ref>{{Cite web |url=http://www.cna.com.tw/News/aEDU/201303210081-1.aspx |title=台科大觸控牆 手機珍藏畢業照 |access-date=2015-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518083401/http://www.cna.com.tw/News/aEDU/201303210081-1.aspx |archive-date=2015-05-18 |dead-url=yes }}</ref> === Gusaling Advantech (研揚大樓) === [[File:國立台灣科技大學研揚大樓.JPG|220px|thumb|Gusaling Advantech]] Ito ay isang gusaling pangturo at pananaliksik sa pangunahing kampus ng Gongguan. Ang gusali ay nakatanggap ng mga sertipikasyon para sa paglaban sa lindol at berdeng gusali. Noong 2009, ipinagkaloob ng alumnus na si [[研揚科技]] Chairman [[莊永順]] ang NT$200 milyon upang ipatayo ang gusali bilang pasasalamat, kaya’t ipinangalan itong “Advantech Building.” Ginamit sa disenyo ng gusali ang teknolohiyang “steel beam-column joint” ni Propesor [[陳生金]] at ang “ductile compression-tension member” ni Propesor Chen Zhengcheng. Ang gusali ay 11 palapag sa itaas ng lupa at 2 palapag sa ilalim, gawa sa steel structure at pre-cast construction. Ang teknolohiyang ito ay nagbibigay ng mas mataas na seismic resistance, mas madaling konstruksyon, at mas mababang gastos, at ginagamit din sa [[Taipei 101]].<ref>{{Cite web |url=https://www.merit-times.com/NewsPage.aspx?unid=137048 |title=耐震研揚大樓 6項綠建築標章 |access-date=2024-02-18 |archive-date=2024-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240218015029/https://www.merit-times.com/NewsPage.aspx?unid=137048 |dead-url=no }}</ref> === International Building === [[File:曾泰明 國立臺灣科技大學 國際大樓一樓.jpg|220px|thumb|International Building, unang palapag]] Matatagpuan sa pangunahing kampus, ang gusaling ito ay natapos noong Nobyembre 2007.<ref>{{Cite web |url=https://www.general.ntust.edu.tw/p/412-1054-176.php?Lang=zh-tw |title=International Building Completion Project |access-date=2024-02-18}}</ref> Gumagamit ito ng ductile braces at low-yield shear steel dampers para sa seismic protection. Noong 2020, nagtatag dito ng joint R&D center ang Delta Electronics.<ref>{{Cite web |url=https://www.bnext.com.tw/article/58473/deltaww-ntust |title=Delta Electronics at Taiwan Tech R&D Center |access-date=2024-02-18}}</ref> === Mga Estatwa ng Maskot === [[File:曾泰明 國立臺灣科技大學 吉祥物.jpg|220px|thumb|Mga maskot ng Taiwan Tech]] Ang mga estatwa ng maskot ng Taiwan Tech ay sina Benjamin (tigre) at Rossie (itik). Ang pagpili ng tigre at itik ay dahil sa tunog na “Tiger + Duck” na kahawig ng pagbigkas ng “Tai-Ke-Da” (台科大). Ang mga pangalan na Benjamin at Rossie ay sumasagisag sa wrench at turnilyo, na kaugnay ng logo ng unibersidad.<ref>{{Cite web |url=https://www.chinatimes.com/realtimenews/20160519002976-260405 |title=Taiwan Tech mascots |access-date=2024-02-18}}</ref> === Gusaling Eksperimental na Haoyang === [[File:曾泰明 國立臺灣科技大學 浩揚實驗大樓.jpg|220px|thumb|Gusaling Haoyang]] Dating tinatawag na “Taiwan Architecture Technology Center,” ito ay dinisenyo ni yumaong Propesor Wei Haoyang bilang isang plataporma para sa pananaliksik sa arkitekturang teknolohiya. Ang gusali ay may disenyo na hango sa “layag,” at gumagamit ng open experimental platform, double-curved façade, energy-efficient envelope system, at integrated piping system. Noong 29 Setyembre 2022, pormal itong pinalitan ng pangalan bilang “Haoyang Experimental Building” bilang parangal sa kontribusyon ni Propesor Wei.<ref>{{Cite web |url=https://www.ntust.edu.tw/p/406-1000-107836,r167.php?Lang=zh-tw |title=Haoyang Experimental Building Renaming Ceremony |access-date=2024-02-18}}</ref> == Mga Kampus == === Kampus ng Huaxia === Ang Kampus ng Huaxia ay ibinigay ng [[Huaxia University of Technology]] at pinamamahalaan bilang bahagi ng kooperasyon ng dalawang institusyon upang tulungan ang mga dating mag-aaral ng paaralan na makapagtapos.<ref name="au7">{{Cite web|url=https://www.ntust.edu.tw/p/406-1000-110886,r167.php|title=Huaxia Campus Cooperation}}</ref> Pormal itong itinatag noong Agosto 5, 2023.<ref>{{Cite web|url=https://news.ltn.com.tw/news/life/breakingnews/4382695|title=Huaxia Campus Inauguration}}</ref> Noong Agosto 2024, itinatag ang “NVIDIA x ASUS x NTUST AI Digital Twin Laboratory” sa kampus upang paunlarin ang generative AI at digital twin technology, na may aplikasyon sa autonomous driving, manufacturing inspection, at smart city systems.<ref>{{Cite web |url=https://tw.news.yahoo.com/聯手輝達-華碩攻ai |title=AI Digital Twin Lab |access-date=2024-02-18}}</ref> === Sangay sa Hsinchu === Matatagpuan sa Zhubei, Hsinchu County. Ang unang gusali, ang “Advanced Research Center,” ay binuksan noong 2017. Ang disenyo nito ay may courtyard-style na arkitektura at may elementong hugis logo ng unibersidad sa pasukan.<ref>{{Cite web |url=https://news.ltn.com.tw/news/life/breakingnews/2289073 |title=Hsinchu Campus Opening}}</ref> Ang ikalawang yugto ay sinimulan noong 2020, na kinabibilangan ng International College Building, Industry-Academia Center, dormitoryo, at campus facilities.<ref>{{Cite web |url=https://zhubei.ntust.edu.tw/p/412-1072-3902.php?Lang=zh-tw |title=Hsinchu Campus Development}}</ref> == Ranggo ng Akademiko == === QS World University Rankings === Sa ''QS World University Rankings'', ang Taiwan Tech ay nagpakita ng sumusunod na ranggo sa buong mundo: * 2022: ika-314 sa buong mundo * 2021: ika-267 sa buong mundo * 2020: ika-251 sa buong mundo * 2019: ika-257 sa buong mundo * 2018: ika-264 sa buong mundo * 2017: ika-243 sa buong mundo * 2016: ika-260 sa buong mundo<ref>{{cite web |title=National Taiwan University of Science and Technology (Taiwan Tech) |url=https://www.topuniversities.com/universities/national-taiwan-university-science-technology-taiwan-tech |website=Top Universities |language=en}}</ref> === QS Subject Rankings (Computer Science) === Sa larangan ng [[computer science]], ang Taiwan Tech ay niraranggo sa pagitan ng 151–200 sa buong mundo noong 2020 at 2022 ayon sa QS Subject Rankings.<ref>{{cite web|title=QS World University Rankings for Computer Science and Information Systems 2022|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2022/computer-science-information-systems}}</ref> === Akreditasyon ng EQUIS === Noong 6 Hunyo 2017, ang Kolehiyo ng Pamamahala ng Taiwan Tech ay opisyal na nakatanggap ng akreditasyon mula sa [[European Foundation for Management Development]] (EFMD) sa ilalim ng [[European Quality Improvement System]] (EQUIS).<ref>{{cite news|author=[[Central News Agency]]|title=台科大管院獲美國和歐洲認證|url=http://www.cna.com.tw/news/ahel/201706190246-1.aspx}}</ref><ref>{{cite news|author=[[Storm Media]]|title=台科大管院獲美國、歐洲2認證|url=http://www.storm.mg/article/285633}}</ref> Tanging humigit-kumulang 1% ng mga business school sa buong mundo ang nakapapasa sa EQUIS accreditation. Sa Taiwan, ang Kolehiyo ng Pamamahala ng Taiwan Tech ay ang ikalawang institusyon pagkatapos ng [[National Chengchi University College of Commerce]] na nakatanggap ng akreditasyong ito, at isa sa dalawang unibersidad sa Taiwan na mayroon nito.<ref>{{cite web|title=台科大管理學院 獲EQUIS歐洲國際認證|url=https://www.ntust.edu.tw/p/404-1000-61658.php?Lang=zh-tw}}</ref> === AACSB Accreditation === Noong 23 Hulyo 2013, ang Kolehiyo ng Pamamahala ng Taiwan Tech ay nakapasa sa akreditasyon ng [[Association to Advance Collegiate Schools of Business]] (AACSB).<ref>{{cite web|title=AACSB DataDirect - National Taiwan University of Science and Technology|url=https://datadirect.aacsb.edu/public/profiles/profile.cfm?unitid=87662}}</ref> Humigit-kumulang 5% lamang ng mga business school sa buong mundo ang may AACSB accreditation. Ang Taiwan Tech ay ang ikawalong unibersidad sa Taiwan na nakatanggap ng naturang akreditasyon.<ref>{{cite web|title=台科大管理學院 通過AACSB國際認證|url=https://www.ntust.edu.tw/p/404-1000-36498.php?Lang=zh-tw}}</ref> === iF Design Award === Noong 2009, ang Design College ng Taiwan Tech ay pumangalawa sa buong mundo sa iF Design ranking.<ref>{{cite web|title=iF Design Award ranking|url=https://www.secretariat.ntust.edu.tw/p/404-1063-14708.php?Lang=zh-tw}}</ref><ref>{{cite web|title=台科大設計學院 德國iF大學排名全球第二|url=http://www.epochtimes.com/b5/9/3/17/n2465365.htm}}</ref> Mula 2010 hanggang 2014, ang Taiwan Tech ay nagkamit ng unang pwesto sa buong mundo sa iF Design Award sa loob ng apat na magkakasunod na taon.<ref>{{cite video|title=iF Design Award 2014 coverage|url=https://www.youtube.com/watch?v=cVNKiQxkwbE}}</ref> === Red Dot Design Award === Noong 2019, ang Taiwan Tech ay nanguna sa Taiwan at pangatlo sa Asya sa Asia-Pacific ranking ng Red Dot Design Award.<ref>{{cite web|title=2019 Red Dot Concept Design Ranking|url=https://dcollege.ntust.edu.tw/files/14-1067-76133,r491-1.php?Lang=zh-tw}}</ref> Noong 2021, niranggo ito bilang nangungunang paaralan sa Asia-Pacific sa larangan ng disenyo sa Red Dot Design Award rankings.<ref>{{cite news|title=台科大奪亞太第一|url=https://www.chinatimes.com/realtimenews/20211102001752-260405}}</ref> == Pananaliksik sa Agham == === Teknolohiyang “Steel Frame High-Ductility Beam-Column Joint” === [[File:101.portrait.altonthompson.jpg|180px|right|thumb|Ang kilalang gusali na [[Taipei 101]] ay itinayo gamit ang patentadong teknolohiyang binuo ng Taiwan Tech]] Binuo ni Propesor [[陳生金]] ng Kagawaran ng Inhinyeriya ng Konstruksyon ng Pambansang Pamantasan ng Agham at Teknolohiya ng Taiwan ang teknolohiyang “Steel Frame High-Ductility Beam-Column Joint.” Dinisenyo ito upang kontrolin at bawasan ang epekto ng lindol sa pamamagitan ng pagdidirekta ng plastic deformation sa dulo ng mga beam, na sumisipsip ng malaking bahagi ng enerhiyang seismic at nagpapababa ng reaksyon ng gusali sa lindol. Dahil dito, ang mga kasalukuyang pamantayan sa disenyo ng istruktura ay nangangailangan ng seismic ductility design, kabilang ang: * sapat na kakayahan sa plastic rotation ng beam-column joints, * pagsusuri ng shear force sa joint zone, * “strong column–weak beam” na prinsipyo, * at pagsusuri ng shear strength ng mga elementong umaabot sa plastic hinge. Ang teknolohiyang ito ay nakakuha ng mga internasyonal na patent sa [[Taiwan]], [[Estados Unidos]], [[Hapon]], at [[European Union]]. Malaki ang naging impluwensya nito sa civil engineering hindi lamang sa Taiwan kundi sa buong mundo. Ang isa sa mga kilalang halimbawa ng aplikasyon nito ay ang [[Taipei 101]].<ref>{{cite web|title=台灣之光：「高韌性梁柱接頭」專利期屆滿|url=http://etimes.twce.org.tw/%E7%B5%90%E6%A7%8B%E8%A8%AD%E8%A8%88/722-%E5%8F%B0%E7%81%A3%E4%B9%8B%E5%85%89-%E3%80%8C%E9%AB%98%E9%9F%8C%E6%80%A7%E6%A2%81%E6%9F%B1%E6%8E%A5%E9%A0%AD%E3%80%8D%E5%B0%88%E5%88%A9%E6%9C%9F%E5%B1%86%E6%BB%BF-%E5%90%91%E7%99%BC%E6%98%8E%E4%BA%BA%E9%99%B3%E7%94%9F%E9%87%91%E6%95%99%E6%8E%88%E8%87%B4%E6%95%AC.html}}</ref> === Heterogeneous thin film na ginagaya ang katangian ng electric eel === Noong 2021, nakipagtulungan ang mga mananaliksik ng Kagawaran ng Inhinyeriya ng Kemikal ng Taiwan Tech at ng [[National Taiwan University]] upang bumuo ng “heterogeneous thin film na ginagaya ang katangian ng [[electric eel]].” May kakayahan itong mabilis na transportasyon ng ion at may katangiang ion diode, na maaaring gamitin sa malinis na enerhiya, pagbuo ng kuryente, at [[desalination]] ng tubig-dagat. Ang pananaliksik ay nailathala sa internasyonal na journal na *Science Advances*.<ref>{{cite web|title=台科大台大開發仿電鰻異質薄膜 助清淨能源產電|url=https://www.cna.com.tw/amp/news/firstnews/202104220068.aspx}}</ref> === AI-based na sistema para sa maagang pagsusuri ng Alzheimer’s disease === Noong 2021, binuo ng Taiwan Tech ang kauna-unahang AI-assisted EEG diagnostic system para sa maagang yugto ng [[dementia]]. Gumagamit ito ng artificial intelligence algorithm para sa pag-decode at klasipikasyon ng brainwave signals, na umaabot sa humigit-kumulang 90% na katumpakan sa pagsusuri. Ang teknolohiyang ito ay nakatanggap ng Class II medical device approval sa [[Taiwan]] at [[Estados Unidos]]. Nakipagtulungan din ang sistema sa mga pangunahing ospital tulad ng [[National Taiwan University Hospital]], [[Tri-Service General Hospital]], [[Taipei Veterans General Hospital]], at [[Chang Gung Memorial Hospital]] para sa clinical validation. Plano ring bumuo ng database na may 500 kaso upang higit pang mapahusay ang katumpakan at suportahan ang medikal na pananaliksik sa Taiwan.<ref>{{cite web|title=台科大全球首創AI測量失智症腦波 有效協助診斷與治療|url=https://www.chinatimes.com/realtimenews/20211208002835-260418}}</ref> == Samahan ng mga Alumni == === Pangkalahatang Samahan ng Alumni ng Taiwan Tech === Noong Hulyo 2000, nagsumite si [[莊永順]] at iba pa ng aplikasyon sa Ministri ng Panloob upang itatag ang “Association of Alumni of National Taiwan University of Science and Technology.” Opisyal itong naaprubahan noong Setyembre 2000, at idinaos ang pormal na founding assembly noong 8 Nobyembre 2000.<ref>{{Cite web|url=https://alumni.ntust.edu.tw/affairsInfo/1|title=Alumni Association Introduction}}</ref> === Samahan ng Alumni ng Taiwan Tech sa Indonesia === Ang Taiwan Tech ay isa sa mga unibersidad sa Taiwan na may pinakamaraming internasyonal na mag-aaral sa antas ng masterado, kung saan ang pinakamalaking pangkat ay nagmumula sa [[Indonesia]]. Mahigit isang libo na ang mga alumni ng Taiwan Tech sa Indonesia, kaya’t itinatag ang Indonesian Alumni Association noong 2019 sa [[Jakarta]], at nagtatag din ng mga lokal na sangay sa mga lungsod tulad ng [[Surabaya]] at [[Bandung]]. Sinimulan ng Taiwan Tech ang pagtanggap ng mga mag-aaral mula sa Indonesia noong 2004, at mula noon ay mabilis na lumaki ang kanilang bilang. Isa sa mga unang Indonesyanong estudyante, si Ika Bali (alumni ng civil engineering), ay kasalukuyang nagsisilbing bise presidente ng [[Matana University]] sa Indonesia.<ref>{{Cite web|url=https://www.ntust.edu.tw/p/404-1000-72028.php|title=Indonesian Alumni Association of Taiwan Tech}}</ref> === International Alumni Association sa Taiwan === Dahil sa malakas na programang pang-internasyonal at malawak na paggamit ng Ingles sa pagtuturo, maraming dayuhang estudyante ang nag-aaral sa Taiwan Tech. Dahil sa pagtaas ng bilang ng mga internasyonal na nagtapos na nananatili sa Taiwan, itinatag ng unibersidad noong huling bahagi ng 2021 ang International Alumni Association sa Taiwan. Ang mga miyembro nito ay nagmula sa mahigit 27 bansa, kabilang ang [[Indonesia]], [[Vietnam]], [[Ethiopia]], [[Thailand]], at mga bansa sa [[Silangang Europa]]. Layunin ng samahan na magbigay ng plataporma para sa mga internasyonal na alumni upang magbahagi ng karanasan sa pamumuhay at pagtatrabaho sa Taiwan, at ituring ang Taiwan bilang kanilang ikalawang tahanan. Ang unang pangulo ng samahan ay si [[武德勝]] (Duc-Thang Vo) mula sa Vietnam, isang graduate ng Chemical Engineering ng Taiwan Tech, na kasalukuyang nagsisilbing project assistant professor sa College of Engineering ng unibersidad.<ref>{{Cite web|url=https://www.ntust.edu.tw/p/406-1000-96949,r167.php|title=International Alumni Association in Taiwan Established}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{coord|format=dms|display=title}} {{Stub|Edukasyon}} [[Kategorya:Mga pamantasan sa Taiwan|T]] aqg2w4lrwpz8fd30kh325p01x8428xd 0 281708 2215259 1960516 2026-07-08T13:53:12Z ~2026-38286-67 163830 2215259 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | fossil_range = {{fossil range|Darriwilian|present|Middle Ordovician-present}} | image = Actinopyga echinites1.jpg | image_caption = A sea cucumber (''[[Actinopyga echinites]]''), displaying its feeding tentacles and [[tube feet]] | taxon = Holothuroidea | authority = [[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], 1834 | subdivision_ranks = Orders | subdivision = * [[Apodida]] <small>Brandt, 1835</small> * †[[Arthrochirotida]] <small>Seilacher, 1961</small> * [[Dendrochirotida]] <small>Grube, 1840</small> * [[Elasipodida]] <small>Théel, 1882</small> * [[Holothuriida]] <small>Miller, Kerr, Paulay, Reich, Wilson, Carvajal & Rouse, 2017</small> * [[Molpadida]] <small>Haeckel, 1896</small> * [[Persiculida]] <small>Miller, Kerr, Paulay, Reich, Wilson, Carvajal & Rouse, 2017</small> * [[Synallactida]] <small>Miller, Kerr, Paulay, Reich, Wilson, Carvajal & Rouse, 2017</small> }} Ang mga '''balatan''' o '''pipinong dagat''' ay [[echinoderm]]s mula sa [[Klase (biyolohiya)|klase]] ng '''Holothuroidea'''. Ang mga ito ay mga [[hayop]] sa dagat na may balat na parang katad at isang pinahabang katawan na naglalaman ng isang solong. Ang mga balatan ay matatagpuan sa sahig ng dagat sa buong mundo. {{stub}} [[kategorya:Echinodermata]] 2kfav6e2aoaxc9c2kmipqjysewdkhnk 0 282477 2215414 2195106 2026-07-09T08:39:38Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215414 wikitext text/x-wiki {{Infobox national military |country = Turkey |name = Turkish Armed Forces<br />Sandatahang Lakas ng Turkey |native_name = Türk Silahlı Kuvvetleri |image = |caption = |image2 = |caption2 = |founded = * 209 B.C. <small>(figuratively)</small><ref>{{cite web|title=TSK Official History Information |url=http://www.tsk.tr/AboutTaf/History|work=Turkish Armed Forces|publisher=Turkish Armed Forces|accessdate=7 Agosto 2016|language=Ingles}}</ref> * Mayo 3, 1920{{#tag:ref|Bilang ang Hukbo ng Dakilang Pambansang Pagpupulong<ref name=Turkish>{{cite web|title=TSK Official History Information|url=http://www.tsk.tr/AboutTaf/History|work=Turkish Armed Forces|publisher=Turkish Armed Forces|accessdate=7 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160716021056/http://www.tsk.tr/AboutTaf/History|archive-date=16 Hulyo 2016|dead-url=yes|df=dmy-all|language=Ingles}}</ref>|group=nb}} |current_form = |branches = {{flagicon image|Regment flag of 39th Mechanized Infantry Brigade.svg|size=23px}} ''Turkish Land Forces''<br />{{flagicon image|Flag of Turkish Naval Forces Command.svg|size=23px}} ''Turkish Naval Forces''<br />{{flagicon image|Flag of Turkish Air Force Command.svg|size=23px}} ''Turkish Air Force''<br />{{flagicon image|Jandarma Genel Komutanı Forsu.jpg|size=23px}} ''Turkish Gendarmerie''{{refn|Sa ilalim ng Ministeryo ng Interyor sa panahon ng kapayapaan.|group=nb}}<br />{{flagicon image|Sahil Güvenlik Komutanlığı Forsu.jpg|size=23px}} ''Turkish Coast Guard''{{refn|Sa ilalim ng Ministeryo ng Interyor sa panahon ng kapayapaan.|group=nb}} |headquarters = [[Bakanlıklar]], Çankaya, [[Ankara]] <!-- Leadership --> |commander-in-chief= {{flagicon image|Flag of the President of Turkey.svg|size=23px}} [[Pangulo ng Turkey|Pangulong]] [[Recep Tayyip Erdoğan]] |minister= {{Flagicon image|Flag of Turkey.svg|size=23px}} Ministro Hulusi Akar |minister_title= Ministro ng Pambansang Tanggulan |commander = {{flagicon image|Standard of President of Turkey as Supreme Chief of Armed Forces.svg|size=22px}} [[Heneral]] Yaşar Güler |commander_title = Pinuno ng Pangkalahatang Kawani <!-- Manpower --> |age = 21 |conscription = 6 o 12 buwan depende sa antas ng edukasyon |manpower_data = Taya noong 2010 |manpower_age = 16–49<ref name="factbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html|title=The World Factbook – Turkey|publisher=Central Intelligence Agency|language=Ingles|access-date=2018-08-29|archive-date=2017-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920072149/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html|url-status=dead}}</ref> |available = 21,079,077 |available_f = 20,558,696 |fit = 17,664,510 |fit_f = 17,340,816 |reaching = 700,079 |reaching_f = 670,328 |active = Kabuuan 512,000 <ref>IISS Military Balance 2017 (sa Ingles)</ref> * 355,800 militar{{refn|''Turkish Land Forces, Turkish Air Force and Turkish Naval Forces.''|group=nb}} * 152,100 Gendarmerie * 4,700 Bantay Dagat |reserve = 378,700<ref>[[#IISS2014|IISS 2014]], pp. 146 (sa Ingles)</ref> |deployed = <!-- Financial --> |amount = {{USD|18.2 bilyon|link=yes}}<small>(2017)</small><br>(nakaranggo sa ika-15)<ref>https://www.sipri.org/sites/default/files/2018-04/sipri_fs_1805_milex_2017.pdf</ref> |percent_GDP = 2.2%<small>(2017)</small><ref>https://www.sipri.org/sites/default/files/2018-04/sipri_fs_1805_milex_2017.pdf</ref> <!-- Industrial --> |domestic_suppliers = '''Listahan ng mga pangunahing domestikong tagatustos''' * MKEK<br /> * ASELSAN<br /> * BMC<br /> * FNSS<br /> * GIRSAN<br /> * TISAS<br /> * Havelsan<br /> * Transvaro<br /> * TAI<br /> * Otokar<br /> * Roketsan<br /> * TÜBİTAK<br/> * Gölcük Naval Shipyard<br /> * Akdal Arms]] |foreign_suppliers = '''Listahan ng mga pangunahing dayuhang tagatustos''' * {{USA}}<br /> * {{DEU}}<br /> * {{GBR}}<br /> * {{ITA}}<br /> * {{KOR}}<br /> * {{GRC}}<br /> * {{FRA}}<br /> * {{ESP}}<br /> * {{CHN}}<br /> * {{CHE}}<br /> * {{RUS}}<br /> * {{ISR}}<br /> * {{AUS}}<br /> * {{NLD}}<br /> * {{NOR}}<br /> * {{SWE}}<br /> * {{IRN}}<br /> * {{CUB}}<br /> * {{AUT}}<br /> * {{BLR}}<br /> * {{HUN}}<br /> * {{BGR}}<br /> * {{BEL}}<br /> * {{ZAF}}<br /> * {{SGP}}<br /> * {{SRB}}<br /> * {{TWN}}<br /> * {{CAN}}<br /> * {{PHL}}<br /> * {{UKR}}<br /> * {{PAK}}<br /> * {{BRA}}<br /> * {{IND}}<br /> * {{GEO}}<br /> * {{AZE}}<br /> * {{ROU}}<br /> * {{MDA}}<br /> * {{DNK}}<br /> * {{IDN}}<br /> * {{ARG}}<br /> * {{CHL}}<br /> * {{PRT}}<br /> * {{SAU}}<br /> * {{MAR}}<br /> * {{DZA}}<br /> * {{TUN}}<br /> * {{LBY}}<br /> * {{JOR}}<br /> * {{SDN}}<br /> * {{EGY}}<br /> * {{LBN}}<br /> * {{ARE}}<br /> * {{PER}}<br /> * {{MEX}}<br /> * {{FIN}}<br /> * {{ALB}}<br /> * {{VNM}}<br /> * {{POL}}<br /> * {{HRV}}<br /> * {{COL}}<br /> * {{ECU}}<br /> * {{LUX}}<br /> * {{ETH}}<br /> * {{TCD}}<br /> * {{NER}}<br /> * {{NGA}}<br /> * {{MYS}}<br /> * {{BIH}}<br /> * {{BRN}}<br /> * {{MKD}}<br /> * {{LKA}}<br /> * {{THA}}<br /> * {{AFG}}<br /> * {{RWA}}<br /> * {{BDI}}<br /> * {{VEN}}<br /> * {{MLI}}<br /> * {{MNG}}<br /> * {{KEN}}<br /> * {{BHR}}<br /> * {{DJI}}<br /> * {{SOM}}<br /> * {{BEN}}<br /> * {{SVN}}<br /> * {{SEN}}<br /> * {{COD}}<br /> * {{COG}}<br /> * {{BFA}}<br /> * {{CIV}}<br /> * {{GHA}}<br /> * {{GIN}}<br /> * {{QAT}}<br /> * {{OMN}}<br /> * {{UGA}}<br /> * {{GMB}}<br /> |imports = $1,540 milyon (2014)<ref name="TRT">{{cite web|url=http://www.trthaber.com/haber/ekonomi/turkiyenin-ihracati-artti-ithalati-azaldi-219261.html|title=Türkiye'nin ihracatı arttı ithalatı azaldı|publisher=TRT News|accessdate=30 Nobyembre 2015|language=Ingles|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225063732/https://www.trthaber.com/haber/ekonomi/turkiyenin-ihracati-artti-ithalati-azaldi-219261.html|url-status=dead}}</ref> |exports = $1,647 milyon (2014)<ref name="AnadoluAgency">{{cite web|url=http://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/turk-savunma-sanayi-ihracatta-hiz-kesmedi/85731|title=Türk savunma sanayi ihracatta hız kesmedi|publisher=Anadolu Agency Newspaper|accessdate=9 Enero 2015|author=Ramazan Ercan|language=Ingles}}</ref> }} Ang '''{{lang|tr|Türk Silahlı Kuvvetlerı}}''' o '''Sandatahang Lakas ng Turkey''' (sa {{lang-en|Turkish Armed Forces}}), ay ang mga [[Sandatahang lakas|puwersang militar]] ng [[Turkey|Republika ng Turkey]]. Binubuo ang mga ito ng Hukbong Katihan, Hukbong Pandagat at Hukbong Himpapawid. Ang Gendarmerie, at ang Bantay Dagat, na kapwa ay may parehong tagapagpatupad ng batas at mga tungkulin ng militar, ay nagpapatakbo bilang mga bahagi ng panloob na puwersang panseguridad sa panahon ng kapayapaan, at mas mababa sa Ministeryo ng Interyor. Sa panahon ng digmaan, sila ay mas mababa sa Hukbong Katihan at Hukbong Pandagat. Ang [[Pangulo ng Turkey]], ang pangkalahatang pinuno ng [[Hukbo|militar]]. ==Mga tala== {{reflist|group=nb}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== {{commons category|Military of Turkey}} * [http://www.tsk.tr/ Turkong Sandatahang Lakas] * [http://www.turkishnavy.net/ Bosphorus Naval News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230801124345/https://turkishnavy.net/ |date=2023-08-01 }} (turkishnavy.net) {{DEFAULTSORT:Turkish Armed Forces}} [[Category:Militar ng Turkey]] qvmk511nafrroavjjyepmthgiavk227 0 286089 2215347 2166470 2026-07-09T00:04:50Z Aubreyjanev 159817 Nagdagdag ng impormasyon na may sanggunian 2215347 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:University_of_Johannesburg.jpg|thumb|Auckland Park Campus]] Ang '''Unibersidad ng Johannesburg''' ([[Wikang Ingles|Ingles]]: ''University of Johannesburg'') ay isang pampublikong unibersidad na matatagpuan sa [[Johannesburg]], [[South Africa]]. Ang Unibersidad ng Johannesburg ay nalikha noong Enero 1, 2005 bilang resulta ng pagsasanib ng Pamantasang Rand Afrikaans (''Rand Afrikaans University'', RAU), Technikon Witwatersrand (TWR) at mga kampus sa Soweto at East Rand ng Pamantasang Vista (''Vista University''). <ref name="AboutUJ">{{Cite web|url=https://www.uj.ac.za/research/Documents/Full%20List%20of%20NRF-rated%20Researchers.pdf|title=Full List of NRF-rated Researchers.pdf|last=|first=|date=|publisher=University of Johannesburg|accessdate=18 Setyembre 2017|archive-date=2019-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190411210909/https://www.uj.ac.za/research/Documents/Full%20List%20of%20NRF-rated%20Researchers.pdf|url-status=dead}}</ref> Ang bagong institusyon ay isa na ngayon sa mga pinakamalaking [[Pamantasan|komprehensibong unibersidad]] <ref name="AboutUJ2">{{Cite web|url=https://www.uj.ac.za/research/Documents/Full%20List%20of%20NRF-rated%20Researchers.pdf|title=Full List of NRF-rated Researchers.pdf|last=|first=|date=|publisher=University of Johannesburg|accessdate=18 Setyembre 2017|archive-date=2019-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190411210909/https://www.uj.ac.za/research/Documents/Full%20List%20of%20NRF-rated%20Researchers.pdf|url-status=dead}}</ref> sa South Africa. Ang UJ ay natransporma bilang isang inklusibo at kolehiyal na institusyon na may populasyong mahigit sa 50,000 mag-aaral mula sa 80 bansa. <ref>{{Cite web|url=https://www.uj.ac.za/about|title=About Us|last=|first=|date=|accessdate=}}</ref> Ito ay may tinatayang mahigit 50,000 na mag-aaral<ref>{{Cite web |title=About Us |url=https://www.uj.ac.za/about/ |access-date=2026-07-09 |website=University of Johannesburg |language=en-ZA}}</ref>. == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{coord|format=dms|display=title}} {{Stub|Edukasyon}} [[Kategorya:Mga pamantasan]] 8k257ae33f4bvhogr3z0j6ko3o4x50d 0 288185 2215322 2087546 2026-07-08T16:23:09Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215322 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | name = {{raise|0.2em|Lalawigan ng Timog Hwanghae}} | native_name = {{lower|0.1em|{{nobold|황해남도}}}} | native_name_lang = ko | settlement_type = Lalawigan | translit_lang1 = Koreano | translit_lang1_type = [[Chosŏn'gŭl]] | translit_lang1_info = {{lang|ko|{{linktext|황|해|남|도}}}} | translit_lang1_type1 = [[Hancha]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|{{linktext|黃|海|南|道}}}} | translit_lang1_type2 = [[McCune–Reischauer|McCune&#8209;Reischauer]] | translit_lang1_info2 = Hwanghaenam-do | translit_lang1_type3 = [[Binagong Romanisasyon ng Koreano|Revised&nbsp;Romanization]] | translit_lang1_info3 = Hwanghaenam-do | image_blank_emblem = | image_map = Hwanghaenam-do in North Korea.svg | coordinates = {{coord|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Bansa | subdivision_name = {{flag|Hilagang Korea}} | subdivision_type1 = Rehiyon | subdivision_name1 = [[Haeso]] | seat_type = Kabisera | seat = [[Haeju]] | parts_type = Mga paghahati | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = 1 lungsod; 19 kondado | leader_party = [[Workers' Party of Korea|WPK]] | leader_title = Party Committee Chairman | leader_name = [[Pak Yong-ho (politician)|Pak Yong-ho]]<ref name=unikorea>{{Cite web|title=Organizational Chart of North Korean Leadership |location=Seoul|publisher=Political and Military Analysis Division, Intelligence and Analysis Bureau; Ministry of Unification |date=January 2018|accessdate=17 October 2018|url=https://www.unikorea.go.kr/cms/getFile.do?file=2018012913454378143.pdf&orgname=north_korean_Leadership.pdf&mgmtId=MGMT_0000000754&siteId=SITE_00003&filePath=eng_unikorea/common/file/&count=Y#.pdf}}</ref> | leader_title2 = People's Committee Chairman | leader_name2 = [[Kim Yong-chol]]<ref name=unikorea/> | area_total_km2 = 8450 | area_rank = | population_footnotes = | population_total = 2310485 | population_as_of = 2008 | population_rank = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | demographics1_title3 = | demographics1_info3 = | demographics1_title4 = | demographics1_info4 = | demographics1_title5 = | demographics1_info5 = | blank_name_sec1 = Wikain | blank_info_sec1 = [[Wikaing Hwanghae|Hwanghae]] | website = | footnotes = }} Ang '''Lalawigan ng Timog Hwanghae''' ('''Hwanghaenamdo'''; {{IPA-ko|hwaŋ.ɦɛ.nam.do}}) ay isang [[Mga paghahating pampangasiwaan ng Hilagang Korea|lalawigan]] sa kanlurang bahagi ng [[Hilagang Korea]]. Binuo ang lalawigan noong 1954 nang hinati ang dating lalawigan ng [[Hwanghae]] sa [[Hilagang Hwanghae|Hilaga]] at Timog Hwanghae. Ang panlalawigang kabisera ay [[Haeju]]. ==Mga paghahating pampangasiwaan== [[Talaksan:South hwanghae counties.png|thumb|left|300px|Mga dibisyon sa Timog Hwanghae]] Nahahati ang Timog Hwanghae sa isang lungsod (''si'') at 19 na mga kondado (''gun''). Ang mga ito ay nahahati pa sa mga nayon (''ri'') sa pangkabukirang mga lugar at ''dong'' (mga komunidad) sa mga lungsod. ===Mga lungsod=== [[Talaksan:Haeju Buyong Pavilion.jpg|thumb|left|Haeju]] {| |valign="top"| * [[Haeju]] (kabisera)<br> 해주시/{{linktext|海|州|市}} |valign="top"| |} ===Mga kondado=== {| |valign="top"| * Anak-kun<br> 안악군/{{linktext|安|岳|郡}} * Chaeryong-kun <br> 재령군/{{linktext|載|寧|郡}} * Changyon-kun <br> 장연군/{{linktext|長|淵|郡}} * Chongdan-kun <br> 청단군/{{linktext|青|丹|郡}} * Kangryong-kun <br> 강령군/{{linktext|康|翎|郡}} |valign="top"| * Kwail-kun <br> 과일군/{{linktext|과일|郡}} * Ongjin-kun<br> 옹진군/{{linktext|甕|津|郡}} * Paechon-kun<br> 배천군/{{linktext|白|川|郡}} * Pongchon-kun<br> 봉천군/{{linktext|峰|泉|郡}} * Pyoksong-kun<br> 벽성군/{{linktext|碧|城|郡}} |valign="top"| * Ryongyon-kun <br> 룡연군/{{linktext|龍|淵|郡}} * Samchon-kun <br> 삼천군/{{linktext|三|泉|郡}} * Sinchon-kun <br> 신천군/{{linktext|信|川|郡}} * Sinwon-kun <br> 신원군/{{linktext|新|院|郡}} * Songhwa-kun <br> 송화군/{{linktext|松|禾|郡}} |valign="top"| * Taetan-kun <br> 태탄군/{{linktext|苔|灘|郡}} * Unryul-kun <br> 은률군/{{linktext|殷|栗|郡}} * Ŭnch'ŏn-kun<br> 은천군/{{linktext|銀|泉|郡}} * Yonan-kun<br> 연안군/{{linktext|延|安|郡}} |valign="top"| |} ==Mga sanggunian== {{reflist}} * https://web.archive.org/web/20110719154907/http://sunsite.berkeley.edu:8085/korea/250k/NJ51_12.jpg * http://www.cybernk.net/infoText/InfoAdminstList.aspx?mc=AD0101&ac=A05 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120603142055/http://www.cybernk.net/infoText/InfoAdminstList.aspx?mc=AD0101&ac=A05 |date=2012-06-03 }} * http://nk.joins.com/map/view.asp?idx=i103.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303235349/http://nk.joins.com/map/view.asp?idx=i103.htm |date=2016-03-03 }} {{Geographic location |Centre = Timog Hwanghae |North = [[Timog Pyongan]] |Northeast = |East = [[Hilagang Hwanghae]] |Southeast = |South = ''[[Dagat Dilaw]]''<br>[[Incheon]], {{flagu|Timog Korea}} |Southwest = |West = ''[[Look ng Korea]]''<br> [[Shandong]], {{flagu|Tsina}} |Northwest = }} {{Mga rehiyon at dibisyong administratibo ng Hilagang Korea}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Hilagang Korea|Timog Hwanghae]] fr6fy7e4kvgq3kofh4z4jfrc1gn2z8y 0 288188 2215320 2087574 2026-07-08T16:04:42Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215320 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | name = {{raise|0.2em|Lalawigan ng Hilagang Hwanghae}} | native_name = {{lower|0.1em|{{nobold|황해북도}}}} | native_name_lang = ko | settlement_type = [[Mga paghahating pampangasiwaan ng Hilagang Korea#Mga lalawigan|Lalawigan]] | translit_lang1 = Korean | translit_lang1_type = [[Chosŏn'gŭl]] | translit_lang1_info = {{lang|ko|{{linktext|황|해|북|도}}}} | translit_lang1_type1 = [[Hancha]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|{{linktext|黃|海|北|道}}}} | translit_lang1_type2 = [[McCune–Reischauer|McCune&#8209;Reischauer]] | translit_lang1_info2 = Hwanghaebuk-to | translit_lang1_type3 = [[Binagong Romanisasyon ng Koreano|Revised&nbsp;Romanization]] | translit_lang1_info3 = Hwanghaebuk-do | image_blank_emblem = | image_map = Hwanghaebuk-do in North Korea.svg | coordinates = {{coord|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Bansa | subdivision_name = {{flag|Hilagang Korea}} | subdivision_type1 = Rehiyon | subdivision_name1 = [[Haeso]] | seat_type = Kabisera | seat = [[Sariwon]] | parts_type = Mga paghahati | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = 3 lungsod; 19 kondado | leader_party = [[Workers' Party of Korea|WPK]] | leader_title = Party Committee Chairman | leader_name = [[Ryang Jong-hun]]<ref name=unikorea>{{Cite web|title=Organizational Chart of North Korean Leadership |location=Seoul|publisher=Political and Military Analysis Division, Intelligence and Analysis Bureau; Ministry of Unification |date=January 2018|accessdate=17 October 2018|url=https://www.unikorea.go.kr/cms/getFile.do?file=2018012913454378143.pdf&orgname=north_korean_Leadership.pdf&mgmtId=MGMT_0000000754&siteId=SITE_00003&filePath=eng_unikorea/common/file/&count=Y#.pdf}}</ref> | leader_title2 = People's Committee Chairman | leader_name2 = [[Im Hun]]<ref name=unikorea/> | area_total_km2 = 8,154 | area_rank = | population_footnotes = | population_total = 2,113,672 | population_as_of = 2008 | population_rank = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | demographics1_title3 = | demographics1_info3 = | demographics1_title4 = | demographics1_info4 = | demographics1_title5 = | demographics1_info5 = | blank_name_sec1 = Wikain | blank_info_sec1 = [[Wikaing Hwanghae|Hwanghae]] | website = | footnotes = }} Ang '''Lalawigan ng Hilagang Hwanghae''' ('''Hwanghaebuk-to'''; {{IPA-ko|hwaŋ.ɦɛ.buk̚.t͈o}}) ay isang [[Mga paghahating pampangasiwaan ng Hilagang Korea|lalawigan]] ng [[Hilagang Korea]]. Binuo ang lalawigan noong 1954 nang hinati ang dating [[lalawigan ng Hwanghae]] sa Hilaga at [[Timog Hwanghae]]. Ang panlalawigang kabisera ay [[Sariwon]]. Hinahangganan ito ng [[Pyongyang]] at [[Timog Pyongan]] sa hilaga, [[Lalawigan ng Kangwon (Hilagang Korea)|Kangwon]] sa silangan, [[Rehiyong Industriyal ng Kaesong]] at [[Gyeonggi]] ng [[Timog Korea]] sa timog, at [[Timog Hwanghae]] sa timog-kanluran. Noong 2003, naging bahagi ng lalawigan ang [[Kaesong|Tuwirang Namamahalang Lungsod ng Kaesong]] (''Kaesong Chikhalsi''). ==Mga paghahating pampangasiwaan== Nahahati ang Hilagang Hwanghae sa tatlong mga lungsod ("si") at 19 na kondado ("kun"). Tatlo sa mga kondadong ito (Chunghwa, Kangnam, at Sangwon) ay nadagdag sa lalawigan noong 2010 pagkaraang humiwalay mula sa Pyongyang.<ref>{{citation|url=http://www.asahi.com/english/TKY201007160470.html|periodical=[[Asahi Shinbun]]|date=2010-07-17|accessdate=2010-07-19|title=Pyongyang now more than one-third smaller; food shortage issues suspected}}</ref> ===Mga lungsod=== [[Talaksan:Sariwon City (14014952258).jpg|thumb|left|Sariwon (kabisera)]] [[Talaksan:Kaesong-Old-Town-2014.jpg|thumb|left|Kaesong]] * [[Sariwon]] (kabisera) <br> 사리원시/{{linktext|沙|里|院|市}} * [[Kaesong]] <br> 개성시/{{linktext|開|城|市}} ** [[Rehiyong Industriyal ng Kaesong]] <br> 개성공업지구/{{linktext|開|城|工|業|地|區}} * [[Songrim]] <br> 송림시/{{linktext|松|林|市}} ===Mga kondado=== {| |valign="top"| * Changpung-kun <br> 장풍군/{{linktext|長|豊|郡}} * Chunghwa-kun <br> 중화군/{{linktext|中|和|郡}} * Hwangju-kun<br> 황주군/{{linktext|黃|州|郡}} * Kaepung-kun<br> 개풍군/{{linktext|開|豊|郡}} * Kangnam-kun<br> 강남군/{{linktext|江|南|郡}} |valign="top"| * Koksan-kun<br> 곡산군/{{linktext|谷|山|郡}} * Kumchon-kun<br> 금천군/{{linktext|金|川|郡}} * Pongsan-kun<br> 봉산군/{{linktext|鳳|山|郡}} * Pyongsan-kun<br> 평산군/{{linktext|平|山|郡}} * Rinsan-kun<br> 린산군/{{linktext|麟|山|郡}} |valign="top"| * Sangwon-kun<br> 상원군/{{linktext|祥|原|郡}} * Singye-kun <br> 신계군/{{linktext|新|溪|郡}} * Sinpyong-kun<br> 신평군/{{linktext|新|坪|郡}} * Sohung-kun<br> 서흥군/{{linktext|瑞|興|郡}} * Suan-kun<br> 수안군/{{linktext|遂|安|郡}} |valign="top"| * Tosan-kun<br> 토산군/{{linktext|兎|山|郡}} * Unpa-kun<br> 은파군/{{linktext|銀|波|郡}} * Yonsan-kun<br> 연산군/{{linktext|延|山|郡}} * Yontan-kun<br> 연탄군/{{linktext|燕|灘|郡}} |} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga kawing panlabas== * [https://web.archive.org/web/20060109202822/http://nk.chosun.com/map/map.html?ACT=geo_01 행정 구역 현황 (''Haengjeong Guyeok Hyeonhwang'')] (in Korean only) * http://nk.joins.com/map/i223.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303173552/http://nk.joins.com/map/i223.htm |date=2016-03-03 }} * https://web.archive.org/web/20110609223701/http://www.kcna.co.jp/item/2006/200605/news05/11.htm {{Geographic location |Centre = Hilagang Hwanghae |North = [[Pyongyang]] |Northeast = [[Timog Pyongan]] |East = [[Lalawigan ng Kangwon (Hilagang Korea)|Kangwon-do]] |Southeast = [[Gyeonggi|Gyeonggi-do]], {{flag|South Korea}} |South = |Southwest = [[Timog Hwanghae]] |West = |Northwest = }} {{Mga rehiyon at dibisyong administratibo ng Hilagang Korea}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Hilagang Korea|Hilagang Hwanghae]] cslyfw7wunloas600evvmg558oxhkqn 0 293743 2215448 2148975 2026-07-09T11:26:39Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215448 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Sōma Saitō<br />斉藤壮馬 | image = | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = [[Abril 22]], [[1991]] | birth_place = [[Prepektura ng Yamanashi|Yamanashi]], [[Hapon]] | death_date = | death_place = | nationality = | other_names = | occupation = [[seiyū]] | spouse = | parents = | children = | years_active = | known_for = | notable_works = }} Si '''Sōma Saitō''' (斉藤 壮馬 ''Saitō Sōma'' , ipinanganak [[Abril 22]], [[1991]] sa [[Shiogama, Miyagi|Shiogama]] [[Prepektura ng Yamanashi|Yamanashi]], [[Hapon]]) ay isang [[Hapon (bansa)|Hapong]] [[seiyū]](tagapagboses, "dubber", "voice talent"). == TV Anime == {| class="wikitable sortable" |+ Television performances |- ! Year !! Title !! Role !! class="unsortable" | Notes !! class="unsortable" | Sources |- | rowspan="2" | 2011 || ''[[Sengoku Paradise]]''||[[Tachibana Muneshige]] || ||<ref name="sengokuparadise">{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2011-09-11/sengoku-paradise-mobile-game-community-gets-tv-anime|title=Sengoku Paradise Mobile Game Community Gets TV Anime|publisher=[[Anime News Network]]|accessdate=11 November 2011}}</ref><ref name="vadb">{{cite web|title=斉藤壮馬(Souma Saitou)|url=http://gph.sakura.ne.jp/va_memo/system/vadb.cgi?action=view_ind&value=04522&namecode=2|website=VoiceArtist Database|publisher=GamePlaza Haruka|accessdate=March 31, 2018|language=Japanese|archive-date=Hulyo 29, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160729003156/http://gph.sakura.ne.jp/va_memo/system/vadb.cgi?action=view_ind&value=04522&namecode=2|url-status=dead}}</ref> |- | ''[[Pretty Rhythm|Pretty Rhythm: Aurora Dream]]''|| Reporter|| ||<ref name="vadb"/> |- | rowspan="9" | 2013 ||''[[Kill la Kill]]''|| One-Star Student|| episode 4 ||<ref name="vadb"/> |- | ''[[Inazuma Eleven|Inazuma Eleven GO Galaxy]]''|| Ruslan Kasimov|| || |- | ''[[Majestic Prince (manga)|Majestic Prince]]''|| Vessel #2 Pilot (ep 17), Radio Operator|| ||<ref name="vadb"/> |- | ''[[Servant x Service]]''|| Customer B || episode 11 ||<ref name="vadb"/> |- | ''[[Tokyo Ravens]]''|| Student, Private-school Student|| ||<ref name="vadb"/> |- | ''[[Non Non Biyori]]''|| Lost child center staff || episode 5 ||<ref name="vadb"/> |- | ''[[Pretty Rhythm|Pretty Rhythm Rainbow Live]]''||Store Clerk 1 (eps 9-10), Underling 2 (ep 16)|| || |- | ''[[List of Pokémon: Black & White: Adventures in Unova and Beyond episodes|Pokémon: Black & White: Adventures in Unova and Beyond]]''|| Citizen || || |- | ''[[My Teen Romantic Comedy SNAFU]]''|| Senden Kouhou, Publicist male (eps 10-11), White team male (ep 13)|| ||<ref name="vadb"/> |- | rowspan="17" | 2014 ||''[[Akame ga Kill!]]''|| [[List of Akame ga Kill! characters|Tatsumi]] || ||<ref name="jp cast">http://akame.tv/staff_cast.html</ref> |- | ''[[Aldnoah.Zero]]''|| Yūtarō Tsumugi || ||<ref name="vadb"/> |- | ''[[Wizard Barristers]]''|| Masato Namase || episode 3 ||<ref name="vadb"/> |- | ''[[Mysterious Joker]]''|| Shadow Joker|| || <ref>{{Cite web|publisher=TOKYO MX|title=キャスト情報を追加しました！|url=http://s.mxtv.jp/joker/news.php#news2|access-date=2014-11-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141112151349/http://s.mxtv.jp/joker/news.php#news2|archive-date=2014-11-12}}</ref> |- | ''[[Kamigami no Asobi]]''|| Student A || ||<ref name="vadb"/> |- | ''[[Terror in Resonance]]''|| Twelve/Tōji Hisami|| ||<ref name="zankou">{{cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2014-06-12/terror-in-resonance-second-promo-reveals-cast-theme-song/.75490|title=Terror in Resonance Second Promo Reveals Cast, Theme Song|publisher=Anime News Network|date=2014-06-12}}</ref><ref>{{Cite web|publisher=アニメ『残響のテロル』公式サイト|title=Staff-Cast|url=http://terror-in-tokyo.com/staff_cast.html|accessdate=2014-06-13}}</ref> |- | ''[[Knights of Sidonia]]''|| Mochikuni Akai, pilot (eps 7, 10), congressman (ep 9)|| ||<ref name="vadb"/> |- | ''[[Super Sonico|SoniAni: Super Sonico The Animation]]''|| Guest B (ep 2); Cameraman A (ep 9)|| ||<ref name="vadb"/> |- | ''[[Tribe Cool Crew]]''|| Yuzuru Tempoin|| || <ref>{{Cite web|publisher=トライブクルクル - tribecoolcrew - Official|title=スタッフ&キャスト|url=http://www.tribecoolcrew.net/staff_cast/index.html|accessdate=2014-08-31}}</ref> |- | ''[[No-Rin]]''|| Student || episode 3-4 ||<ref name="vadb"/> |- | ''[[Haikyū!!]]''|| [[List of Haikyu!! characters|Tadashi Yamaguchi]] || third season ||<ref>{{Cite web|publisher=アニメ『ハイキュー!!』|title=STAFF&CAST|url=http://www.j-haikyu.com/anime/staff.html|accessdate=2014-05-09}}</ref><ref name=haikyuucast3>{{cite web|title=Yoshimasa Hosoya, Nobuhiko Okamoto Joins Haikyuu!! Anime Cast|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2013-11-20/yoshimasa-hosoya-nobuhiko-okamoto-join-haikyu-anime-cast|publisher=Anime News Network|accessdate=24 April 2014}}</ref> |- | ''[[Bakumatsu Rock]]''|| Justice Squad || ||<ref name="vadb"/> |- | ''[[Future Card Buddyfight]]''|| Demonic Beast, Grendel (card); Electron Ninja, Shiden (card), Student, Tasuku Ryūenji|| || <ref>{{Cite web|publisher=フューチャーカード　バディファイト｜テレビ愛知|url=http://www.tv-aichi.co.jp/fc-buddyfight/cast/index.html|title=キャスト・スタッフ|accessdate=2014-07-17}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2013-06-16/bushiroad-future-card-buddyfight-anime-slated-for-2014|title=Bushiroad's ''Future Card Buddyfight'' Anime Slated for 2014|publisher=[[Anime News Network]]|date=June 16, 2013|accessdate=November 29, 2013}}</ref> |- | ''[[Pokémon (Anime)|Pokémon the Series: XY]]''|| Assistant || || |- | ''[[The Irregular at Magic High School]]''|| Kei Isori || ||<ref name="Staff and Cast">{{cite web| url=http://mahouka.us/staff/| title=Staff and Cast| publisher=Mahouka.Us| accessdate=October 2, 2015| archive-date=September 29, 2015| archive-url=https://web.archive.org/web/20150929154100/http://mahouka.us/staff/| url-status=dead}}</ref><ref name="Kanon voice">{{cite web| url=http://mahouka.us/character/#c27| title=Kanon Chiyoda character profile| publisher=Mahouka.Us| accessdate=October 2, 2015| archive-date=Oktubre 12, 2015| archive-url=https://web.archive.org/web/20151012201618/http://mahouka.us/character/#c27| url-status=dead}}</ref><ref name="Isori voice">{{cite web| url=http://mahouka.us/character/#c26| title=Kei Isori character profile| publisher=Mahouka.Us| accessdate=October 2, 2015| archive-date=Oktubre 12, 2015| archive-url=https://web.archive.org/web/20151012201618/http://mahouka.us/character/#c26| url-status=dead}}</ref> |- | ''[[Yowamushi Pedal]]''|| Motonari Tatebayashi|| 2 season || <ref>{{Cite web|publisher=斉藤壮馬(さいとうそうま)のお仕事ブログ|title=お知らせ色々！|url=http://ameblo.jp/somasaito/page-4.html|accessdate=2014-08-05|archive-date=2014-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812201352/http://ameblo.jp/somasaito/page-4.html|url-status=dead}}</ref> |- | ''[[Lady Jewelpet]]''|| Curry Prince || || |- | rowspan="14" | 2015 ||''[[Your Lie in April]]''|| Audience || ||<ref name="vadb"/> |- | ''[[Aldnoah.Zero|Aldnoah.Zero Part 2]]''|| Yūtarō Tsumugi || ||<ref name="vadb"/> |- | ''[[Saekano: How to Raise a Boring Girlfriend]]''|| Keiichi Katō|| ||<ref name="vadb"/> |- | ''[[Ace of Diamond|Ace of Diamond: Second Season]]''|| Mukai Taiyou|| ||<ref name="ACE">{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2015-04-09/soma-saito-cast-as-taiyo-mukai-in-ace-of-diamond-2nd-season-anime/.86831|title=Sōma Saitō Cast as Taiyō Mukai in Ace of Diamond: 2nd Season Anime|publisher=[[Anime News Network]]}}</ref><ref>{{Cite web|publisher=TVアニメ「ダイヤのA」スペシャルサイト|title=【追加キャスト発表】向井太陽キャスト発表！|url=http://diaace.com/news/arrivals/3520/|accessdate=April 9, 2015}}</ref> |- | ''[[Is It Wrong to Try to Pick Up Girls in a Dungeon?]]''|| Hermes|| ||<ref name="danmachi">{{cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2015-06-02/is-it-wrong-to-try-to-pick-up-girls-in-a-dungeon-casts-soma-saito-ai-kayano-chinatsu-akasaki/.88842|title=Is It Wrong to Try to Pick Up Girls in a Dungeon? Casts Sōma Saito, Ai Kayano, Chinatsu Akasaki|publisher=[[Anime News Network]]}}</ref> |- | ''[[Rin-ne|Kyōkai no Rinne]]''|| Kain, Akuryō C || ||<ref name="rinne">{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2015-06-16/rumiko-takahashi-rin-ne-anime-casts-rie-murakawa-soma-saito/.89326|title=Rumiko Takahashi's Rin-ne Anime Casts Rie Murakawa, Soma Saito|publisher=[[Anime News Network]]|accessdate=June 16, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|publisher=NHKアニメワールド　境界のRINNE|title=キャスト・スタッフ|url=http://www9.nhk.or.jp/anime/rinne/caststaff/index.html|accessdate=2015-06-16|archive-date=2021-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107091951/http://www9.nhk.or.jp/anime/rinne/caststaff/index.html|url-status=dead}}</ref> |- | ''[[Plastic Memories]]''|| Max || ||<ref name="vadb"/> |- | ''[[Yamada-kun and the Seven Witches]]''|| Keigo Shibutani || ||<ref name="vadb"/> |- | ''[[Future Card Buddyfight|Future Card Buddyfight 100]]''|| Tasuku Ryūenji || ||<ref name="vadb"/> |- | ''[[Chaos Dragon]]''|| Soirot Clasbari|| ||<ref name="chaosdragon">{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2015-05-05/chaos-dragon-tv-anime-casts-marina-inoue-miyuki-sawashiro/.87824|title=Chaos Dragon TV Anime Casts Marina Inoue, Miyuki Sawashiro, Soma Saito|publisher=[[Anime News Network]]}}</ref><ref>{{Cite web|publisher=TVアニメ『ケイオスドラゴン 赤竜戦役』公式サイト|title=CHARACTER|url=http://chaosdragon.red/character.php|access-date=2015-05-05|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150505092903/http://chaosdragon.red/character.php|archive-date=2015-05-05}}</ref> |- | ''[[Rokka no Yūsha]]''|| Adlet Mayer|| ||<ref name="rokka">{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2015-05-22/soma-saito-yoko-hikasa-aoi-yuki-star-in-rokka-braves-of-the-six-flowers-tv-anime/.88454|title=Sōma Saitō, Yōko Hikasa, Aoi Yuki Star in Rokka: Braves of the Six Flowers TV Anime|publisher=[[Anime News Network]]|accessdate=May 22, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|publisher=TVアニメ『六花の勇者』公式サイト|title=Staff&Cast|url=http://rokka-anime.jp/|accessdate=2015-05-22}}</ref> |- | ''[[Mobile Suit Gundam: Iron-Blooded Orphans]]''|| Yamagi Gilmerton|| 2 season || <ref>{{Cite web |url=http://g-tekketsu.com/1st/staffcast/index.html |title=STAFF & CAST|work=機動戦士ガンダム 鉄血のオルフェンズ |accessdate=2015-08-22}}</ref> |- | ''[[Dance with Devils]]''|| Rem Kaginuki|| ||<ref name="dancewithdevils">{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2015-07-17/dance-with-devils-anime-musical-numbers-lead-actress-theme-songs-video-unveiled/.90576|title=Dance With Devils Anime's Musical Numbers, Lead Actress, Theme Songs, Video Unveiled|publisher=[[Anime News Network]]|accessdate=July 17, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|publisher=ファミ通.com|title=Rejet原案の新プロジェクト『Dance with Devils』始動！　アニメ化＆ゲーム化が決定、キャストも明らかに|url=http://www.famitsu.com/news/201502/09071255.html|accessdate=2015-02-09}}</ref> |- | ''[[Tantei Team KZ Jiken Note]]''|| Kazuomi Wakatake|| || <ref>{{Cite web|publisher=青い鳥文庫|title=＜ボイスキャスト決定！＞「探偵チームＫＺ事件ノート」ＴＶアニメ化情報!!|url=http://aoitori.kodansha.co.jp/news/1/17.html|access-date=2015-07-31|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150714215658/http://aoitori.kodansha.co.jp/news/1/17.html|archive-date=2015-07-14}}</ref> |- | rowspan="16" | 2016 ||''[[91 Days]]''|| Corteo|| ||<ref name="91days">{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2016-06-04/91-days-anime-new-promo-video-highlights-avilio-colteo/.102852|title=91 Days Anime's New Promo Video Highlights Avilio, Colteo|publisher=[[Anime News Network]]}}</ref><ref>{{Cite web|publisher=91Days|title=CAST&STAFF|url=http://91days.family/caststaff/|accessdate=2016-05-19|archive-date=2016-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20160531153108/http://91days.family/caststaff/|url-status=dead}}</ref> |- | ''Hagane Orchestra''|| Chris|| || <ref>{{Cite web|work=はがねオーケストラ|url=http://www.hagane-orchestra.jp/staff.html|title=スタッフ/キャスト|accessdate=2016-09-09|archive-date=2016-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160908112537/http://hagane-orchestra.jp/staff.html|url-status=dead}}</ref> |- | ''[[Age 12|Age 12: A Little Heart-Pounding]]''|| Yūto Takao|| two seasons || <ref>{{Cite web|work=「12歳。」公式サイト|url=http://shogakukan.co.jp/pr/12sai/|title=「12歳。」公式サイト|accessdate=2016-02-29}}</ref> |- | ''[[Ajin: Demi-Human]]'' ||Takeshi Kotobuki|| season two || <ref>{{Cite web|publisher=「亜人」公式サイト|title=TVシリーズ「亜人」第2クール放送情報|url=http://www.ajin.net/tv2nd/|accessdate=2016-08-31}}</ref> |- | ''[[BBK/BRNK]]''|| Hiiragi Nono||two season ||<ref name="bbk">{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2016-08-07/bbk-brnk-tv-anime-sequel-october-premiere-title-revealed/.105130|title=BBK/BRNK TV Anime Sequel's October Premiere, Title Revealed|publisher=[[Anime News Network]]}}</ref><ref>{{Cite web|publisher=ブブキ・ブランキ|title=STAFF&CAST|url=http://bbkbrnk.com/staff_cast/|accessdate=2015-12-09|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304191214/http://bbkbrnk.com/staff_cast/|url-status=dead}}</ref> |- |- | ''[[Girls Beyond the Wasteland|Shoujo-tachi wa Kouya o Mezasu]]''|| Mitsuteru Ōgi (eps 10-12), Nakajima (ep 1)|| ||<ref name="vadb"/> |- | ''[[D.Gray-man|D.Gray-man Hallow]]''|| Tokusa|| ||<ref name="dgraymanhallow">{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2016-05-07/noriaki-sugiyama-tomokazu-sugita-ami-koshimizu-more-join-d.gray-man-hallow-anime-cast/.101884|title=Go Inoue, Toru Ohkawa, Sōma Saitō, Rie Suegara also join cast for July series|publisher=[[Anime News Network]]}}</ref><ref>{{Cite web|publisher=コミックナタリー|title=「Dグレ」クロウリーは杉山紀彰、コムイ室長に井上剛！第三エクソシストも登場|url=http://natalie.mu/comic/news/186335|accessdate=2016-05-07|archive-date=2016-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160508113014/http://natalie.mu/comic/news/186335|url-status=dead}}</ref> |- | ''[[Divine Gate]]''|| Aoto|| || <ref>{{Cite web|work=TVアニメ『ディバインゲート』公式サイト|url=http://www.marv.jp/special/divinegate/?id=staff_page|title=STAFF&CAST|accessdate=2015-09-26}}</ref> |- | ''[[Future Card Buddyfight|Future Card Buddyfight DDD]]''|| Tasuku Ryūenji|| ||<ref name="vadb"/> |- | ''[[Haruchika]]''|| Haruta Kamijo|| ||<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/haruta_chika/status/647034836360695808|title=上条春太（ハルタ）：斉藤壮馬　#ハルチカ|publisher=[[Twitter]]}}</ref><ref name="haruchika">{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2015-09-24/haruchika-mystery-anime-casts-soma-saito-sarah-emi-bridcutt/.93328|title=Haruchika Mystery Anime Casts Sōma Saitō, Sarah Emi Bridcutt|publisher=[[Anime News Network]]}}</ref> |- |- | ''[[Qualidea Code]]''|| Ichiya Suzaku|| ||<ref name="QC">{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2016-02-04/qualidea-code-tv-anime-casts-soma-saito-yui-ishikawa/.98299|title=Qualidea Code TV Anime Casts Sōma Saitō, Yui Ishikawa|publisher=[[Anime News Network]]}}</ref><ref>{{Cite web|work=クオリディア・コード|title=STAFF CAST|url=http://qualidea.jp/staffcast/|accessdate=2016-02-04}}</ref> |- | ''[[The Heroic Legend of Arslan|The Heroic Legend of Arslan: Dust Storm Dance]]''|| Jimsa|| ||<ref name="arslan">{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2016-05-12/heroic-legend-of-arslan-2nd-season-reveals-new-cast-characters/.102032|title=Heroic Legend of Arslan 2nd Season Reveals New Cast, Characters|publisher=[[Anime News Network]]}}</ref><ref>{{Cite web|publisher=アニメ「アルスラーン戦記 風塵乱舞」公式サイト|title=新キャラクターデザイン＆新キャスト情報 第1弾 公開！|url=http://arslan.jp/2/news/index01020000.html|accessdate=2016-05-12}}</ref> |- | ''[[Magi: The Labyrinth of Magic|Magi: Adventure of Sinbad]]''|| Vittel || ||<ref name="vadb"/> |- | ''[[Battery (novel series)|Battery: The Animation]]'' || Nobuhiro Yoshisada || ||<ref name="vadb"/> |- | ''[[Touken Ranbu: Hanamaru]]''|| Namazuo Toushirou, Tsurumaru Kuninaga || season one ||<ref name="trh">{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2016-09-12/token-ranbu-hanamaru-tv-anime-ad-reveals-october-2-debut/.106352|title=Tōken Ranbu: Hanamaru TV Anime's Ad Reveals October 2 Debut|publisher=[[Anime News Network]]}}</ref><ref>{{Cite web|work=アニメ『刀剣乱舞-花丸-』公式サイト|title=刀剣男士 |url=http://touken-hanamaru.jp/character/?c=0 |accessdate=2016-10-05}}</ref> |- | ''[[Working!!|WWW.Working!!]]''|| Daichi Saitou || ||<ref name="vadb"/> |- | rowspan="17" | 2017 ||''[[Fuuka (manga)|Fuuka]]''|| Makoto Mikasa || ||<ref name="fuuka">{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2016-11-15/fuka-anime-key-visual-character-designs-unveiled/.108843|title=Fūka Anime's Key Visual, Character Designs Unveiled|publisher=[[Anime News Network]]}}</ref> |- | ''[[Hand Shakers]]''|| Tazuna Takatsuki || ||<ref name="handshakers">{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2016-09-16/hand-shakers-tv-anime-reveals-character-designs-cast-roles/.106527|title=Hand Shakers TV Anime Reveals Character Designs, Cast Roles|publisher=[[Anime News Network]]}}</ref> |- | ''[[Rin-ne|Kyōkai no Rinne]]''|| Kain || season 3 ||<ref name="vadb"/> |- | ''[[The Laughing Salesman|Warau Salesman NEW]]''|| Iyata Deyashiro || episode 2 ||<ref name="warausalesman">{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2017-03-22/warau-salesman-new-anime-guest-voice-actors-revealed/.113732|title=Warau Salesman New Anime's Guest Voice Actors Revealed|publisher=[[Anime News Network]]}}</ref> |- | ''[[Is It Wrong to Try to Pick Up Girls in a Dungeon?: Sword Oratoria]]''|| Hermes|| || |- | ''[[Granblue Fantasy The Animation]]''|| Feather|| episode 12 || |- | ''[[Inazuma Eleven Ares no Tenbin]]''|| Kirina Hiura|| || |- | ''[[Katsugeki/Touken Ranbu]]''|| Tsurumaru Kuninaga|| ||<ref name="KTR">{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2017-03-26/katsugeki-touken-ranbu-reveals-main-cast-theme-song-artists-more-staff/.113963|title=Katsugeki! Touken Ranbu Reveals Main Cast, Theme Song Artists, More Staff|publisher=[[Anime News Network]]}}</ref> |- | ''[[Akashic Records of Bastard Magic Instructor]]''|| Glenn Radars|| ||<ref name="akashic">{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2016-10-22/roku-de-nashi-majutsu-koshi-to-akashic-records-tv-anime-reveals-1st-promo-video-main-cast-staff/.107969|title=Roku de Nashi Majutsu Kōshi to Akashic Records TV Anime Reveals 1st Promo Video, Main Cast, Staff|publisher=[[Anime News Network]]}}</ref> |- | ''[[Kado: The Right Answer]]''|| Shun Hanamori|| ||<ref name="kado">{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2017-01-24/toei-unveils-kado-the-right-answer-anime-concept-trailer-visual/.111415|title=Toei Unveils Kado: The Right Answer Anime's Concept Trailer, Visual|publisher=[[Anime News Network]]}}</ref> |- | ''[[Vatican Miracle Examiner]]''|| Lauren Di Luca|| ||<ref name="vatican">{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2017-05-19/vatican-miracle-examiner-anime-casts-soma-saito-masashi-ebara/.116319|title=Vatican Miracle Examiner Anime Casts Sōma Saitō, Masashi Ebara|publisher=[[Anime News Network]]}}</ref> |- | ''[[Infini-T Force]]''|| [[Casshan|Tetsuya Azuma / Casshern]]|| ||<ref name="infini">{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2017-03-26/tatsunoko-infini-t-force-anime-reveals-main-cast/.113959|title=Tatsunoko's Infini-T Force Anime Reveals Main Cast|publisher=[[Anime News Network]]}}</ref> |- | ''[[In Another World With My Smartphone]]''|| Lyon || ||<ref>{{Cite web|title=Character|work=TVアニメ『異世界はスマートフォンとともに。』公式サイト|url=http://isesuma-anime.jp/|accessdate=2017-07-07}}</ref> |- | ''[[Hell Girl|Hell Girl: Yoi no Togi ]]'' || Male student || season 4 episode 1 || |- | ''[[Kino's Journey|Kino no Tabi - the Beautiful World- the Animated Series]]'' || Hermes || ||<ref name="kino">{{cite web|title=Kino's Journey Light Novels Get New TV Anime|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2017-03-12/kino-journey-light-novels-get-new-tv-anime/.113323|website=[[Anime News Network]]}}</ref> |- | ''[[Dynamic Chord|DYNAMIC CHORD]]''|| Sōtarō Haruna (Liar-S)|| ||<ref>{{cite web|title=Honeybee Black's Dynamic Chord Project for Female Gamers Gets Anime|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2017-01-15/honeybee-black-dynamic-chord-project-for-female-gamers-gets-anime/.111061|website=[[Anime News Network]]|accessdate=26 September 2017}}</ref><ref name="anime">{{cite web|title=Dynamic Chord Anime's Video Reveals Staff, Theme Song, October 5 Premiere|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2017-08-11/dynamic-chord-anime-video-reveals-staff-theme-song-october-5-premiere/.119996|website=[[Anime News Network]]}}</ref> |- | ''Tsukipro The Animation''|| Tsubasa Okui|| ||<ref name="tsukipro">{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2017-04-04/tsukipro-the-animation-teaser-video-introduces-4-idol-units/.114342|title=TsukiPro the Animation's Teaser Video Introduces 4 Idol Units|publisher=[[Anime News Network]]}}</ref> |- | rowspan="14" | 2018 ||''[[Touken Ranbu: Hanamaru|Zoku Touken Ranbu: Hanamaru]]''|| Namazuo Toushirou, Tsurumaru Kuninaga|| season two || |- | ''[[Sanrio Danshi]]''|| Yū Mizuno|| ||<ref name="sanrio">{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/interest/2016-05-18/takuya-eguchi-soma-saito-join-sanrio-boys-project/.102245|title=Takuya Eguchi, Sōma Saitō Join Sanrio Boys Project|publisher=[[Anime News Network]]}}</ref> |- | ''[[Idolish7|IDOLiSH7]]''|| Tenn Kujo || || <ref name="about">{{cite web|title=Idolish7 Multimedia Project Has Anime in the Works|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2016-08-19/idolish-7-multimedia-project-has-anime-in-the-works/.105558|website=[[Anime News Network]]}}</ref><ref name="animes">{{cite web|title=Idolish7 TV Anime Reveals January 2018 Debut, Opening Scene, More of Voice Cast|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2017-09-10/idolish-7-tv-anime-reveals-january-2018-debut-opening-scene-more-of-voice-cast/.121169|website=[[Anime News Network]]}}</ref> |- | ''[[Caligula (video game)|The Caligula Effect Game]]'' || Ike-P || || <ref name="caligulaanime">{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2017-11-17/the-caligula-effect-game-gets-tv-anime-adaptation-in-april-2018/.124162|title=The Caligula Effect Game Gets TV Anime Adaptation in April 2018|publisher=[[Anime News Network]]}}</ref> |- | ''[[Dame×Prince|Dame×Prince Anime Caravan]]''|| Ruze || ||<ref name="damepuri">{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2017-07-23/dame-prince-smartphone-game-gets-tv-anime-in-january-2018/.119211|title=Dame×Prince Smartphone Game Gets TV Anime in January 2018|publisher=[[Anime News Network]]}}</ref> |- | ''[[Pop Team Epic]]''|| Popuko || ep 9b || <ref name="Japanese-Cast">{{cite web|url=http://hoshiiro.jp/cast/|title=キャスト|website=Pop Team Epic Official Website|accessdate=January 7, 2018|language=Japanese}}</ref> |- | ''[[Darling in the Franxx]]''|| 9'α || || |- | ''[[Piano no Mori]]''|| Kai Ichinose || ||<ref name="NHK">{{cite web|title=The Piano Forest TV Anime Reveals Cast, Staff, Ending Song Artist|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2018-01-31/the-piano-forest-tv-anime-reveals-cast-staff-ending-song-artist/.127095|website=Anime News Network|accessdate=January 31, 2018|date=January 31, 2018}}</ref> |- | ''[[Captain Tsubasa]]''|| Jun Misugi || ||<ref name="S4">{{cite web|title=New Captain Tsubasa Anime Reveals Latest Character Visuals|url=https://www.animenewsnetwork.com/daily-briefs/2018-03-12/new-captain-tsubasa-anime-reveals-latest-character-visuals/.128873|website=Anime News Network|accessdate=January 31, 2018|date=March 12, 2018}}</ref> |- | ''[[Professor Layton|Layton Mystery Detective Agency: Kat's Mystery-Solving Files]]''|| Luke Triton || ||<ref name="luke">{{cite web|title=Layton Mystery Tanteisha Anime Casts Sōma Saitō, Streams 3rd Video|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2018-05-31/layton-mystery-tanteisha-anime-casts-soma-saito-streams-3rd-video/.132265|website=Anime News Network|accessdate=May 31, 2018|date=May 31, 2018}}</ref> |- | ''[[The Thousand Musketeers]]''|| Hidetada || ||<ref name="Senjūshi">{{cite web|title=The Thousand Noble Musketeers Anime's Video Reveals More Cast Members|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2018-05-24/the-thousand-noble-musketeers-anime-video-reveals-more-cast-members/.131931|website=Anime News Network|accessdate=May 24, 2018|date=May 24, 2018}}</ref> |- | ''[[Banana Fish]]''|| Lao Yen-Thai || ||<ref name="Cast3">{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2018-06-21/banana-fish-anime-ad-reveals-ending-theme-additional-cast/.133219|title=Banana Fish Anime Ad Reveals Ending Theme, Additional Cast|website=Anime News Network|accessdate=June 22, 2018|date=June 22, 2018}}</ref> |- | ''[[Skull-face Bookseller Honda-san]]''|| Honda-san || ||<ref>{{Cite web|work=ガイコツ書店員本田さん|title=STAFF/CAST|url=http://gaikotsu-honda-anime.com/staff-cast/|accessdate=2018-06-14|language=Japanese|archive-date=2018-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180813072353/http://gaikotsu-honda-anime.com/staff-cast/|url-status=dead}}</ref> |- | ''[[SSSS.Gridman]]''|| Shō Utsumi || ||<ref>{{cite web|title=SSSS.Gridman Anime's Video Reveals Cast|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2018-03-23/ssss.gridman-anime-video-reveals-cast/.129435|accessdate=2018-03-24|date=2018-03-24|publisher=Anime News Network}}</ref><ref>{{cite web|title=2018年秋放送開始のTVアニメ『SSSS.GRIDMAN』よりキービジュアル・PV第1弾が公開。追加キャスト：広瀬裕也・斉藤壮馬 ほか|url=http://moca-news.net/article/20180324/2018032410000e_/01/?afid=zeroes|publisher=moca-news|accessdate=2018-03-24|language=ja|date=2018-03-24|archive-date=2018-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707011135/http://moca-news.net/article/20180324/2018032410000e_/01/?afid=zeroes|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan="12" | 2019 || ''[[Revisions (anime)|Revisions]]''|| Keisuke Asano || ||<ref>{{Cite web|url=http://revisions.jp/caststaff/|title=CAST&STAFF|work=TVアニメ「revisions リヴィジョンズ」公式サイト|accessdate=2018-07-09|language=Japanese|archive-date=2018-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180709064727/http://revisions.jp/caststaff/|url-status=dead}}</ref> |- | ''[[W'z]]''|| Tazuna Takatsuki || ||<ref>{{Cite web|url=http://wz-anime.net/character/|title=CHARACTER|work=TVアニメ「W'z《ウィズ》」公式サイト|accessdate=2019-01-20|language=Japanese}}</ref> |- | ''Kyou mo Tsuno ga Aru'' || Nessie || ||<ref>{{Cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2019-01-11/kyo-mo-tsuno-ga-aru-web-manga-inspires-tv-anime-shorts-premiering-in-february/.141934|title=Kyō mo Tsuno ga Aru Web Manga Inspires TV Anime Shorts Premiering in February|website=Anime News Network|access-date=2019-01-16}}</ref> |- | ''[[JoJo's Bizarre Adventure: Golden Wind]]'' || Vinegar Doppio || ||<ref>{{cite web|url=http://jojo-animation.com/character/25.php|title=<nowiki>ヴィネガー・ドッピオ | CHARACTER | TVアニメ『ジョジョの奇妙な冒険 黄金の風』公式サイト</nowiki>|website=jojo-animation.com|language=Japanese| accessdate=November 5, 2019}}</ref> |- | ''[[Grimms Notes|Grimms Notes the Animation]]'' || Ludwig Grimm || || |- | ''[[King of Prism: Shiny Seven Stars]]''|| Yukinojō Tachibana || ||<ref>{{Cite web|url=https://www.animatetimes.com/news/details.php?id=1528606956|title=『キンプリ』新作アニメ『KING OF PRISM -Shiny Seven Stars-』2019年春劇場公開＆テレビ放送決定！プリズムスタァ候補生たちのストーリーに|publisher=アニメイトタイムズ|date=2018-06-10|accessdate=2018-06-11|language=Japanese}}</ref> |- | ''[[Star-Myu|Star-Myu: High School Star Musical]]'' || Ryo Fuyusawa || season 3 || <ref name="starmyu3">{{cite web|url=https://www.crunchyroll.com/anime-news/2019/03/24-1/meet-musical-idol-boys-again-in-tv-anime-star-myu-3rd-season-pvs|title=Meet Musical Idol Boys Again in TV Anime Star-Myu 3rd Season PVs|publisher=[[Crunchyroll]]|accessdate=24 March 2019}}</ref> |- | ''[[Ensemble Stars!]]''|| Hinata Aoi, Yūta Aoi|| ||<ref>{{Cite web|work=TVアニメ「あんさんぶるスターズ！」公式サイト|title=CAST|url=http://ensemblestars-anime.com/|accessdate=2018-05-05|language=Japanese}}</ref> |- | ''[[Humanoid Monster Bem|BEM]]''|| Daryl Bryson || ||<ref>{{cite web|title='BEM' Anime Reveals More Cast Members, Theme Song Artists, Promo Vdeo, uly 7 Premiere|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2019-05-31/bem-anime-reveals-more-cast-members-theme-song-artists-promo-video-july-7-premiere/.147336|website=Anime News Network|accessdate=May 31, 2019|date=May 31, 2019}}</ref> |- | ''[[Star Twinkle PreCure]]''|| Lolo || ||<ref>{{cite web |title=DanMachi Star Soma Saito Joins Cast of Star Twinkle PreCure |url=https://www.crunchyroll.com/en-gb/anime-news/2019/08/04/danmachi-star-soma-saito-joins-cast-of-star-twinkle-precure |publisher=[[Crunchyroll]] |accessdate=August 5, 2019 |date=August 5, 2019 |archive-date=Agosto 5, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190805082500/https://www.crunchyroll.com/en-gb/anime-news/2019/08/04/danmachi-star-soma-saito-joins-cast-of-star-twinkle-precure |url-status=dead }}</ref> |- | ''[[Ahiru no Sora]]''|| Tokitaka Tokiwa || ||<ref>{{cite web|title=Kazuya Nakai, Sōma Saitō Join Cast of Ahiru no Sora Anime|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2019-06-14/kazuya-nakai-soma-saito-join-cast-of-ahiru-no-sora-anime/.147861|website=Anime News Network|accessdate=June 14, 2019|date=June 14, 2019}}</ref> |- | ''[[Case File nº221: Kabukicho]]''|| Fuyuto Kyogoku || ||<ref>{{cite web |title=Production I.G's Kabukichō Sherlock Anime Announces 7 Additional Cast Members|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2018-12-24/production-i.g-kabukicho-sherlock-anime-announces-7-additional-cast-members/.141283 |publisher=[[Anime News Network]] |accessdate=December 24, 2018 |date=December 24, 2018}}</ref> |- | rowspan="7" | 2020 || ''[[number24]]''|| Madoka Hongō || ||<ref>{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2019-08-02/number24-rugby-anime-reveals-cast-characters-more-staff-january-debut/.149623|title=number24 Rugby Anime Reveals Cast, Characters, More Staff, January Debut|website=[[Anime News Network]]|date=August 2, 2019|accessdate=August 2, 2019}}</ref> |- |''[[Drifting Dragons]]'' || Giraud || ||<ref>{{cite web |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2019-10-09/drifting-dragons-tv-anime-reveals-teaser-video-18-cast-members/.152048 |title=Drifting Dragons TV Anime Reveals Teaser Video, 18 Cast Members |date=October 9, 2019|website=[[Anime News Network]]|accessdate=October 9, 2019}}</ref> |- | ''[[Infinite Dendrogram]]''|| Ray Starling || ||<ref>{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2019-01-24/infinite-dendrogram-light-novels-about-vrmmo-get-tv-anime/.142468|title=Infinite Dendrogram Light Novels About VRMMO Get TV Anime|publisher=[[Anime News Network]]|date=January 24, 2019|accessdate=January 24, 2019}}</ref> |- |''[[Tama and Friends|Uchitama?! Have you seen my Tama?]]''|| Tama Okamoto || ||<ref>{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2019-06-13/mappa-lapin-track-make-tama-and-friends-uchi-tama-tv-anime-for-winter-2020/.147827|title=MAPPA, Lapin Track Make Tama and Friends' Uchi Tama!? TV Anime for Winter 2020|website=[[Anime News Network]]|date=June 13, 2019|accessdate=June 13, 2019}}</ref> |- | ''[[Appare-Ranman!]]''|| Al Leon || || <ref>{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-01-05/p.a-works-appare-ranman-wild-west-anime-reveals-cast-character-profiles-april-debut/.155057|title=P.A. Works' Appare-Ranman! Wild West Anime Reveals Cast, Character Profiles, April Debut|publisher=[[Anime News Network]]|date=January 5, 2020|accessdate=January 5, 2020}}</ref> |- | Haikyū!!: To the Top||Tadashi Yamaguchi | | |- | ''[[Idolish7|IDOLiSH7 Second Beat!]]''|| Tenn Kujo || || <ref>{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2019-07-07/idolish7-anime-season-2-reveals-staff-2020-premiere-visual/.148751|title=IDOLiSH7 Anime Season 2 Reveals Staff, 2020 Premiere, Visual|publisher=Anime News Network|date=July 7, 2019|accessdate=July 7, 2019}}</ref> |- |} ==Sanggunian== {{reflist}} ==Mga impormasyon tungkol kay Sōma Saitō== *[http://www.saitosoma.com/ Opisyal na website] {{BD|1991|LIVING|Saitō, Sōma}} [[Kategorya:Mga seiyu]] pi4znitm8dr9bayr1qyj1tueohg88ns 0 294684 2215253 2161170 2026-07-08T12:46:06Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215253 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = {{raise|0.1em|Kaesong}} | native_name = {{lower|0.1em|{{nobold|개성시}}}} | native_name_lang = ko | official_name = {{nobold|{{lang|ko|개성특급시}}}} | settlement_type = [[Talaan ng mga lungsod sa Hilagang Korea|Pangmunisipyong Lungsod na may natatanging katayuan]] | nickname = <span style="line-height:1.5em;">''Songdo'' (송도/松都){{spaces|2}}<small>([[Korean language|Korean]])<br />"City of Pines "</small></span> | translit_lang1 = Koreano | translit_lang1_type1 = [[Hangul|Chosŏn'gŭl]] | translit_lang1_info1 = {{linktext|개|성|특|급|시}} | translit_lang1_type2 = [[Hanja]] | translit_lang1_info2 = {{linktext|開|城|特|級|市}} | translit_lang1_type3 = {{nowrap|[[McCune–Reischauer]]}} | translit_lang1_info3 = Kaesŏng-T'ŭkkŭpsi | translit_lang1_type4 = {{nowrap|[[Binagong Romanisasyon ng Koreano|Binagong Romanisasyon]]}} | translit_lang1_info4 = Gaeseong-Teukgeupsi | subdivision_type = [[Talaan ng mga bansa|Bansa]] | subdivision_name = {{flag|North Korea}} | subdivision_type1 = [[Mga lalawigan ng Hilagang Korea|Lalawigan]] | subdivision_name1 = [[Lalawigan ng Hilagang Hwanghae|Hilagang Hwanghae]] | area_total_km2 = 179.26 | population_as_of = 2009 | population_total = 192,578 | population_density_km2 = auto | parts_type = [[Mga paghahating pampangasiwaan ng Hilagang Korea|Mga paghahating pampangasiwaan]] | parts = [[#Mga paghahating administratibo|24 ''dong'', 3 ''ri'']] | established_title = Unang tinirhan | established_date = mga 700 P.K. | population_blank1_title = Wikain | population_blank1 = [[Wikaing Gyeonggi|Gyeonggi]] | image_skyline = Kaesong in Summer.jpg | image_caption = Ang lungsod ng Kaesong sa tag-init | image_map = DPRK2006 Hwangbuk-Kaesong.PNG | map_caption = Mapa ng Hilagang Hwanghae na nagpapakita ng kinaroroonan ng Kaesong | image_map1 = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=9}} | pushpin_map = North Korea | pushpin_map_caption = Kinaroroonan sa Hilagang Korea |coordinates = {{Coord|37|58|N|126|33|E|region:KP|display=inline,title}} | timezone = [[Oras sa Hilagang Korea|Oras ng Pyongyang]] | utc_offset = +9 | blank_name_sec1 = Iba pang impormasyon | blank_info_sec1 = Humiwalay mula [[Gyeonggi]] noong 1951;<br />sumama sa Hilagang Hwanghae noong 2003. }} Ang '''Kaesong'''{{efn|Noong ika-19 na siglo, binaybay ring ''Kaï-seng'' ang Kaesong.{{sfnp|''EB''|1878|p=390}}}} ({{IPAc-en|UK|k|eɪ|ˈ|s|ɒ|ŋ}} {{respell|kay|SONG}},<ref>{{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/kaesong|title=Kaesŏng|work=[[Collins English Dictionary]]|publisher=[[HarperCollins]]|accessdate=7 September 2019}}</ref> {{IPAc-en|US|k|eɪ|ˈ|s|ɔː|ŋ|,_|ˈ|k|eɪ|s|ɔː|ŋ|,_|ˈ|ɡ|eɪ|s|ʌ|ŋ}} {{respell|kay|SAWNG|,_|KAY|sawng|,_|GAY|sung}},<ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Kaesong|accessdate=7 September 2019}}</ref><ref>{{Cite Oxford Dictionaries|Kaesong|us|accessdate=7 September 2019}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|Kaesong|accessdate=7 September 2019}}</ref> {{IPA-ko|kɛsʌŋ|lang}}) ay isang lungsod sa [[Lalawigan ng Hilagang Hwanghae]] sa katimugang bahagi ng [[Hilagang Korea]]. Dati itong [[Mga natatanging lungsod ng Hilagang Korea|direktang pinamamahala na lungsod]] at kabisera ng [[Korea]] noong kapanahunan ng kaharian ng [[Taebong]] at kasunod nitong Dinastiyang [[Goryeo]]. Malapit ang lungsod sa [[Rehiyong Pang-industriya ng Kaesong]] na malapit sa hangganan ng [[Timog Korea]], at naglalaman ng mga labi ng [[palasyo ng Manwoldae]]. Kilala bilang Songdo habang ito ay ang sinaunang kabisera ng Goryeo, lumago ang lungsod bilang sentro ng pangangalakal na yumari ng Koreanong [[ginseng]]. Nagsisilbi ngayong pusod [[magaan na industriya]] ng DPRK ang Kaesong. Sa panahon ng [[Korea sa ilalim ng pamumunong Hapones|pananakop ng mga Hapones mula 1910 hanggang 1945]], kilala ang lungsod bilang "Kaijō," ang [[Mga pagbigkas Sino-Heniko|pagbigkas na Hapones ng pangalan nito]].<ref>http://www.drben.net/Koreas_Report/Sources/Korea_Maps/Historic/1945/Map-Japan-Korea-1945-01.html</ref> Sa pagitan ng 1945 at 1950, bahagi ng Timog Korea ang Kaesong at nasa ilalim ng kontrol nito. Napunta ang pamamahala ng lungsod sa Hilagang Korea bunsod ng [[Kasunduang Armistisyo ng Korea]] noong 1953. Ito lamang ang lungsod na nagbago ng mayhawak nito bilang bunga ng kasunduan sa pansamantalang kapayapaan. Dahil malapit ang lungsod sa hangganan ng South Korea, napiling pagdausan ang Kaesong ng mga palitan ng ekonomiya na cross-border sa pagitan ng dalawang bansa pati na rin sa magkasmang pagpapatakbo ng Rehiyong Pang-industriya ng Kaesong . Magmula noong 2019, may populasyong 192,578 ang lungsod.<ref name="Nkorea2009">{{cite web|url=http://data.un.org/Data.aspx?d=POP&f=tableCode:240|title=City population by sex, city and city type|publisher=[[United Nations]]|year=2009|accessdate=2013-12-16}}</ref> ==Kasaysayan== [[Talaksan:Kaesong-Old-Town-2014.jpg|thumb|left|Ang lumang bayan ng Kaesong, tanaw pakanluran mula sa Bundok Janam]] Buhat pa ng panahong [[Neolitiko]] ang pinakaunang mga palatandaang arkeolohiko ng pananahan sa lugar ng Kaesong. Nahukay ang mga artipakto tulad ng [[Panahong palayok ng Jeulman|palayok ng Jeulmun]], batong kalakal, at mga batong palayok mula sa [[Osongsan]] at [[Kaesong Nasong]], ang kutang may dalawang pader ng Kaesong. Habang sinakop ng iba't ibang mga estado ang Kaesong sa loob ng maraming mga dantaon, magkailang beses na nagbago ang pangalan nito. Ito ay sa lupain ng [[konpederado ng Mahan]], at nakilala bilang ''Busogap'' sa panahon ng pamamahala ng [[Goguryeo]]. Bago lumipat ang lakas ang Baekje sa timog-kanluran ng [[Jungnyeong]], [[Mungyeong Saejae]], at [[Look ng Asan]] noong 475 P.K., naging bahagi nito ang lugar sa loob ng halos 100 taon. Gayunpaman, ito ay naging teritoryo ng Silla noong 555 P.K., ang ika-16 taon ng paghahari ni [[Jinheung ng Silla]], at sa panahong ito binago ang pangalan nito sa ''Song'ak-gun''. Ayon sa ''[[Samguk Sagi]]'', nang itinayo sa sityo ang isang kastilyo noong 694 P.K., ang ikatlong taon ng pamumuno ni [[Hyoso ng Silla]], kinilala ang Kaesong bilang bilang "Song'ak (송악; 松嶽)". Samakatuwid, ipinapalagay na ginamit na ang pangalang Song'ak bago pa ang panahong ito.<ref name="EncyKorea">{{cite web|url=http://100.nate.com/dicsearch/pentry.html?s=K&i=291958&v=43#P5|script-title=ko:개성시 開城市 (Kaesong)|language=Korean|publisher=Nate/ [[Encyclopedia of Korean Culture]]|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110610082842/http://100.nate.com/dicsearch/pentry.html?s=K&i=291958&v=43#P5|archivedate=2011-06-10}}</ref> ===Goryeo=== Nagsimulang humina ang Silla noong kahulihan ng ika-9 na dantaon, at naganap ang panahon ng naglalabang mga lider-militar. Noong 898 P.K., napunta ang Kaesong sa kamay ni [[Gung Ye]], ang nagtatag ng pansamantalang estado ng [[Taebong]], at kasunod nito naging bahagi ng [[Goryeo]] ang lungsod noong 919 P.K. sa pamamagitan ng tagapagtatag nitong si Wang Geon, na naluklok sa trono bilang si [[Taejo ng Goryeo]]. Itinatag ni Taejo ang kabisera sa timog ng Song'ak, at isinapi ang Kaesong sa Song'ak sa ilalim ng pangalang "Gaeju". Noong 919 P.K., naging pambansang kabisera ang Kaesong. Noong 960 P.K., ang ika-11 taon ng pamumuno ni [[Gwangjong ng Goryeo]], binago ang pangalan sa Gaegyeong, at noong 995 P.K., ang ika-14 na taon ng paghahari ni [[Seonjong ng Goryeo]], itinaas ang antas ito bilang "Gaesong-bu". Ang Gaeseong-bu ay pinagsamang termino ng Song'ak-gun, at Gaesong-gun, na naiiba sa rehiyon ng Gaesong-ri, Seo-myeon, Kaepung-gun bago ang taong 1945. Noong 1010, ang unang taon ng paghahari ni [[Hyeonjong ng Goryeo]], halos mawasak ng sunog ang palasyo at mga kabahayan sa kasagsagan ng [[ikalawang salungatan sa Digmaang Goryeo-Khitan]], kaya noong 1018, ibinalik sa sistemang "bu" ang Gaesong-bu, at namamahala sa tatlong pinaghiwalay na nagkakaisang hyeon ng Jeongju, Deoksu, at Gangeum.<ref name="EncyKorea" /> Sa huling bahagi ng ika-12 dantaon, nagkaroon ng kawalang-katatagan sa kapuwang pamahalaan at kanayunan. Ang isang alipin na nagngangalang Manjǒk (o binaybay bilang [[Manjeok]]) (만적; 萬 積) ay nanguna sa isang pangkat ng mga alipin na nagtipon sa labas ng Kaesong noong 1198. Ang binalak na pag-aalsa ay pinigilan ni [[Choe Chung-heon]].<ref>Michael J. Seth. ''A concise history of Korea: from the neolithic period through the nineteenth century.'' pp. 99–102. Rowman & Littlefield, 2006.</ref> Nang ibagsak ni Yi Songgye ang Goryeo noong 1392 at itinatag ang [[Joseon]] bilang [[Taejo ng Joseon]], inilipat niya ang kabisera ng Korea sa Hanyang ([[Seoul]] ngayon) noong 1394.<ref name="EncyKorea" /> ===Ika-20th siglo hanggang sa kasalukuyan=== [[Talaksan:Kaesong.jpg|thumb|Isnag tanaw tungo sa makabagong pusod ng Kaesong, patimog na tanaw mula malapit sa tuktok ng Bundok Janam.]] Nanatiling bahagi ng [[Lalawigan ng Gyeonggi]] ang Kaesong hanggang sa [[Digmaan ng Korea]]. Nang nahati ang Korea sa [[ika-38 paralelo sa hilaga]] pagkaraan ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], nasa timog ng linya ang Kaesong (sa loob ng Timog Korea). Gayunpaman, nagwagi ang [[Korean People's Army]] (KPA) sa [[labanan ng Kaesong-Munsan]] (KPA) sa mga unang araw ng digmaan. Nakuha muli ng mga puwersa ng UN ang lungsod noong 9 Oktubre 1950 sa panahon ng [[Opensiba ng UN, 1950|pagtugis sa KPA]] kasunod ng matagumpay na [[Labanan ng Inchon|paglapag sa Inchon]]. [[Labanan ng Ilog Ch'ongch'on#Pagkatapos|Nilisan]] ng mga puwersa ng UN ang lungsod noong 16 Disyembre 1950 sa panahon ng pag-alis sa [[Ilog Imjin]] kasunod ng panghihimasok ng [[People's Volunteer Army]] ng Tsina sa digmaan. Mananatili ang Kaesong sa ilalim ng kontrol ng mga Tsino/Hilagang Koreano hanggang sa katapusan ng digmaan.<ref name="EncyKorea" /> Sinimulan sa Kaesong ang mga negosasyon para sa tigil-putukan noong 10 Hulyo 1951, ngunit inilipat ang mga usapan sa [[Panmunjom]] noong 25 Oktubre 1951. Ang [[Kasunduang Armistika ng Korea]] na nilagdaan noong 27 Hulyo 1953 ay kumilala sa kontrol ng Hilagang Korea sa lungsod, kung kaya ito ang tanging lungsod na nabago ang kontrol mula Timog Korea bunga ng digmaan. Ang Kaesong kasunod ng digmaan, kasama ang bahagi ng Lalawigan ng Kyonggi na napasailalim sa Hilagang Korea, ay inorganisa bilang "Rehiyon ng Kaesong" (''Kaesŏng Chigu''; 개성 지구; 開城 地區). Noong 1955, naging isang "Direktang Pinamumunuan na Lungsod" (''Kaesŏng Chikhalsi''; 개성 직할시; 開城 直轄市) ang Kaesong, at noong 2002, binuo ang [[Rehiyong Pang-Industriya ng Kaesŏng]] mula sa isang bahagi ng Kaesong. Noong 2003, ang nalalabing bahagi ng lungsod na hindi kasama ang Rehiyong Pang-industriya ay naging bahagi ng [[Lalawigan ng Hilagang Hwanghae]]. Malapit ang Kaesong sa [[Demilitarized Zone]] na naghahati sa Hilaga at Timog Korea. ==Heograpiya== {{See also|Heograpiya ng Hilagang Korea}} [[Talaksan:Kaesong Mountains.JPG|thumb|left|Mga bundok ng Kaesong]] Ang Kaesong, na matatagpuan sa gitna ng tangway ng Korea, ay ang pinakatimog na lungsod ng Hilagang Korea. Hinahangganan ito ng mga kondado ng Kaepung, Changpung, Panmun, at Kumchon. Nasa timog lamang ang [[Pulo ng Kanghwa]] ng munisipalidad ng [[Incheon]], sa kabilang dako ng isang makitid na bambang. Saklaw nito ang 1,309&nbsp;km² na lawak, ang distritong urbano ay pinalilibutan ng mga Bundok [[Songaksan (Hilagang Hwanghae)|Songak]] (Songak-san; 송악산; 松嶽 山) (489&nbsp;m) at [[Pongmyongsan|Pongmyong]]. Ang sentro ng lungsod ay pumapalibot sa mas maliit na Bundok Janam (103&nbsp;m), kung saang matatagpuan ang kilalang rebulto ni [[Kim Il Sung]] ng lungsod. Sa hilagang bahagi ng Kaesong, ang dulo ng [[kabundukang Ahobiryŏng]] ay nagsisilbing pinakahilagang hangganan ng lungsod. Ang kabundukang ito ay binubuo ng mga [[Chonmasan|Bundok Chŏnma]] (757 metro), Sŏnggŏ, Myoji (764 metro), Suryong (716 metro), Chesŏk (749 metro), Hwajang (558 metro), at Ogwan. Maliban sa mabundok na hilagang-silangang rehiyon, karamihan sa mga lugar ng Kaesong ay binubuo ng mababang mga burol na may taas na mas mababa sa 100 metro.<ref name="Brit Geography">{{cite web|url=http://100.nate.com/dicsearch/pentry.html?s=&i=1010430|script-title=ko:개성직할시 자연환경 (Nature of Kaesong)|language=Korean|publisher=[[Nate (web portal)|Nate]] / [[Britannica]]|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110610082613/http://100.nate.com/dicsearch/pentry.html?s=&i=1010430|archivedate=2011-06-10}}</ref> Dumadaloy ang [[Ilog Imjin]] sa kahabaan hilaga-silangang hangganan ng lungsod, at ang [[Ilog Ryesong]] (禮成江) (Ryeseong-gang, 례성강; isinalin sa Timog Korea bilang Yeseong-gang / 예성강) ay dumadaloy naman sa kanlurang hangganan hanggang sa bukana ng [[Ilog Han (Korea)|Ilog Han]]. Bilang karagdagan sa dalawang ilog, ang mga maliit at malalaking ilog at sapa tulad ng Samich'ŏn, Wŏlamch'ŏn, Chukbaech'ŏn, Kŭmsŏngch'ŏn, at [[Ilog Sach'ŏn|Sach'ŏn]] ay dumadaloy sa Han. Ang limasan ng ilog sa timog-kanluran ng Kaesong ay may malawak na mga mabanlik o alubyal na kapatagan tulad ng P'ungdŏkbŏl, Singwangbŏl, at Samsŏngbŏl.<ref name="Brit Geography" /> Ang heolohiya ay binubuo ng [[strata]] na [[Proterosoiko]], [[Senosoiko]], at [[Paleosoiko]], at intrusive na [[granito]]ng [[Mesosoiko]]. Kasama sa mga mapagkukunan sa ilalim ng lupa ang [[ginto]], [[sink]], [[Tanso (elemento)|tanso]], [[fluorspar]], [[batong-apog]], granito, at [[kaolin]]. Ang lupa ay pangkalahatang binubuo ng kayumanggi na lupang kagubatan habang ang mga lugar na dinadaluyan ng mga Ilog Yesŏng, Imjin, at Han ilog ay binubuo ng [[lupang mabanlik]] at [[Lupang maasin|maasin]]. Halos 55% ng Kaesong ay nababalot ng kagubatan (80% ng mga puno ay mga pino), at nakatira sa lugar ang 40 espesye ng mga mammal at 250 ibon.<ref name="Brit Geography" /> ===Klima=== Ang Kaesong ay may [[kahalumigmigan na klimang kontinental]] ([[pag-uuri ng klima ni Köppen]]: ''Dwa''), na may maginaw at tuyong mga taglamig, at mainit at mahalumigmig na mga tag-init na may masaganang pag-ulan. Sa pangkalahatan, ang klima ay mainit-init at katamtaman, na may karaniwan na taunang temperatura na humigit-kumulang 10&nbsp;℃. Ang pinalamig na buwan ay Enero, na may karaniwang temperatura na −5.9&nbsp;℃, habang ang pinakamainit na buwan ay Agosto, na may karaniwang temperatura na 24.7&nbsp;℃. Ang karaniwan na taunang pag-ulan ay umaabot sa 1,300 hanggang 1,400 milimetro. Ang tagal ng panahong di-nagyeyelo ay 180 araw — ang pinakamahaba sa Hilagang Korea.<ref name="Brit Geography" /> {{Weather box | width = auto | location = Kaesong | metric first = Yes | single line = Yes | Jan high C = -1.0 | Feb high C = 3.9 | Mar high C = 9.2 | Apr high C = 16.4 | May high C = 22.4 | Jun high C = 25.8 | Jul high C = 28.4 | Aug high C = 29.1 | Sep high C = 24.8 | Oct high C = 19.5 | Nov high C = 11.6 | Dec high C = 3.8 | year high C = 16.2 | Jan mean C = -5.6 | Feb mean C = -1.1 | Mar mean C = 4.1 | Apr mean C = 10.7 | May mean C = 16.8 | Jun mean C = 21.0 | Jul mean C = 24.9 | Aug mean C = 25.3 | Sep mean C = 20.1 | Oct mean C = 13.5 | Nov mean C = 6.5 | Dec mean C = -0.4 | year mean C = 11.3 | Jan low C = -10.2 | Feb low C = -6.1 | Mar low C = -0.9 | Apr low C = 5.1 | May low C = 11.2 | Jun low C = 16.2 | Jul low C = 21.5 | Aug low C = 21.5 | Sep low C = 15.4 | Oct low C = 7.6 | Nov low C = 1.5 | Dec low C = -4.5 | year low C = 6.5 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm=14 |Feb precipitation mm=16 |Mar precipitation mm=48 |Apr precipitation mm=83 |May precipitation mm=79 |Jun precipitation mm=103 |Jul precipitation mm=420 |Aug precipitation mm=279 |Sep precipitation mm=142 |Oct precipitation mm=46 |Nov precipitation mm=46 |Dec precipitation mm=29 |source 1 = Climate-Data.org<ref>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/location/26248/ |title = Climate: Kaesong - Climate-Data.org |accessdate = 5 Nobyembre 2017}}</ref> }} ==Mga paghahating administratibo== Bago ang 2002, ang Direktang Pinamamahalaan na Lungsod ng Kaesong ay nahahati sa isang lungsod (Kaesŏng mismo) at tatlong mga kondado: Kondado ng Changpung, Kondado ng Changpung at [[Panmunjom]]. Noong 2003, hiniwalay ang P'anmun-gun at bahagi ng Kaesong-si sa Direktang Pinamamahalaan na Lungsod ng Kaesŏng at pinagsama upang mabuo ang [[Rehiyong Pang-Industriya ng Kaesong]]. Ang natitirang bahagi ng Kaesŏng ay napunta sa [[Lalawigan ng Hilagang Hwanghae]] noong 2002. Ang Kaesong ay kasalukuyang nahahati sa 24 na mga distritong pang-administratibo na kilala bilang [[Mga paghahating pampangasiwaan ng Hilagang Korea#Ikatlong-antas na mga dibisyon|Dong]], pati na rin ang tatlong nayon ("ri").<ref>{{cite web|url=http://nk.joins.com/map/i032.htm|script-title=ko:개성시(開城市) – KAESONGSI|work=[[JoongAng Ilbo]]|language=Korean|access-date=2020-02-04|archive-date=2013-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20130603094744/http://nk.joins.com/map/i032.htm|url-status=dead}}</ref> {{columns-list|colwidth=15em| * Koryŏ-dong (고려동/{{linktext|高麗|洞}}) * Haeun-dong (해운동/{{linktext|海|雲|洞}}) * Chanam-dong (자남동/{{linktext|子|男|洞}}) * Kwanhun-dong (관훈동/{{linktext|冠|訓|洞}}) * Manwŏl-dong (만월동/{{linktext|滿|月|洞}}) * Naesŏng-dong (내성동/{{linktext|內|城|洞}}) * Nam'an-dong (남안동/{{linktext|南|安|洞}}) * Nammun-dong (남문동/{{linktext|南|門|洞}}) * Namsan-dong (남산동/{{linktext|南|山|洞}}) * Pangjik-dong (방직동/{{linktext|紡|織|洞}}) * Posŏn-dong (보선동/{{linktext|保|善|洞}}) * Pug'an-dong (북안동/{{linktext|北|安|洞}}) * Pusan-dong (부산동/{{linktext|扶|山|洞}}) * Ryonghŭng-dong (룡흥동/{{linktext|龍|興|洞}}) * Ryongsan-dong (룡산동/{{linktext|龍|山|洞}}) * Song'ak-dong (송악동/{{linktext|松|嶽|洞}}) * Sŏngnam-dong (성남동/{{linktext|城|南|洞}}) * [[Tulay ng Sonjuk|Sŏnjuk]]-dong (선죽동/{{linktext|善|竹|洞}}) * Sŭngjŏn-dong (승전동/{{linktext|勝|戰|洞}}) * Tonghŭng-dong (동흥동/{{linktext|東|興|洞}}) * Tonghyŏn-dong (동현동/{{linktext|銅|峴|洞}}) * Ŭndŏk-dong (은덕동/{{linktext|恩|德|洞}}) * Ŭnhak-dong (운학동/{{linktext|雲|鶴|洞}}) * Yŏkchŏn-dong (역전동/{{linktext|驛|前|洞}}) * Pak'yŏl-ri (박연리/{{linktext|朴|淵|里}}) * Samgŏ-ri (삼거리/{{linktext|三|巨|里}}) * Tog'am-ri (덕암리/{{linktext|德|岩|里}}) }} ==Kultura== {{Infobox UNESCO World Heritage Site | WHS = ''Historic Monuments and Sites in Kaesong'' | Image = Nam Gate in Kaesong (5063812320).jpg | Criteria = Pangkultura: ii, iii | ID = 1278 | Year = 2013 | Area = 494.2 ektarya | Buffer_zone = 5,222.1 ektarya }} ===Mga palatandaang pook=== [[Talaksan:Kaesong-Museum-Building-2014.jpg|thumb|right|250px|Museo ng Goryeo]] {{commonscat|Koryo Museum (Kaesong)}} Nasa Kaesong ang [[Unibersidad ng Koryo Songgyungwan]] (Magaan na Industriya), Komunistang Unibersidad at Kolehiyo ng Sining. Ang [[Museo ng Koryo]] na nasa lumang [[Songgyungwan|akademyang Konpusyano]] ng lungsod, ay naglalaman ng maraming mahahalagang mga relikyang sining at pangkultura buhat sa Goryeo (bagamat marami ay mga kopya, at nasa mga taguan o ''vaults'' ng [[Museo ng Kasaysayang Sentral ng Korea]] sa [[Pyongyang]] ang mga orihinal nito). Bilang dating kabisera ng Goryeo, nasa lugar na ito ang mga puntod ng halos lahat ng mga haring Goryeo, bagamat hindi mapapasukan ang karamihan sa mga ito. Nasa Kaepung-gun sa kanluran ng lungsod ang [[Puntod ni Haring Wanggon]] na muling binuo nan husto, at mula sa tagapagtatag ng dinastiya na si [[Taejo ng Goryeo]]. Kabilang sa iba pang mga kilalang puntod ay yaong mga puntod nina mga Haring [[Hyejong ng Goryeo]] (ang [[Maharlikang Libingan ng Sollung]]), [[Gyeongjong ng Goryeo]] ([[Maharlikang Libingan ng Yongrung]]), [[Seongjong ng Goryeo]] ([[Maharlikang Libingan ng Kangrung]]), [[Hyeonjong ng Goryeo]] ([[Maharlikang Libingan ng Sollung]]), [[Munjong ng Goryeo]] ([[Maharlikang Libingan ng Kyongrung]]), at [[Gongmin ng Goryeo]] ([[Libingan ni Haring Kongmin]]). Nasa Kaesong din ang dalawang katangi-tanging mga libingang pangmaharlika sa Hilagang Korea na buhat sa panahong [[Joseon]]: ang [[Maharlikang Libingan ng Hurung]] na mula sa ikalawang hari ng dinastiyang si [[Jeongjong ng Joseon]], at ang [[Maharlikang Libingan ng Cherung]] na naglalaman ng mga labi ni Reyna Sinui, asawa ng tagapagtatag ng dinastiyang si [[Taejo ng Joseon|Yi Songgye]] (Taejo ng Joseon). Bagamat mula sa mga kasapi ng pamilyang maharlika ng Joseon, anf dalawang mga huling nabanggit na puntod ay hindi kasali sa pagtatalagang "[[Mga Maharlikang Libingan ng Dinastiyang Joseon]]" ng [[Pandaigdigang Pamanang Pook]] dahil sa kanilang kinaroroonan sa Hilagang Korea. ===Lutuin=== {{See also|Panrehiyon na lutuing Koreano}} [[Talaksan:North Korea-Kaesong-Tongil restaurant-02.jpg|thumb|left|Isang kainan para sa mga bisita sa restoran ng Tongil, Kaesong]] Sapagkat ang Kaesong ay ang dating kabisera ng [[Goryeo]] na may 487 taon ng pamumuno, maunlad nang husto ang kultura sa pagluluto. Madalas na inihahambing ang marangyang estilo ng lutuing Kaesong sa lutuing [[Seoul]] at lutuing [[Lalawigan ng Jeolla|Jeolla]].<ref name="EncyKorea RC">{{cite web |url=http://100.nate.com/dicsearch/pentry.html?s=K&i=241864&v=43 |script-title=ko:향토음식 鄕土飮食 |trans-title=Hyangto eumsik |publisher=[[Nate (web portal)|Nate]]/[[Encyclopedia of Korean Culture]] |language=Korean |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110610075444/http://100.nate.com/dicsearch/pentry.html?s=K&i=241864&v=43 |archivedate=2011-06-10 }}</ref> Nakagisnan noon na tinuring na bahagi ng lutuing [[Lalawigan ng Gyeonggi|Gyeonggi]] ang lutuing Kaesong, dahil bahagi ng lalawigan ang lungsod bago ang 1950. Subalit nasa pamamahala ngayon ng Hilagang Korea ang Kaesong pagkaraan ng [[Digmaan ng Korea]] habang nasa Timog Korea ang Lalawigan ng Gyeonggi. Ilan sa mga putaheng Kaesong ay ''Bossam [[kimchi]]'' (binalot na kimchi), ''pyeonsu'' (hugis-parisukat na pantag-init na [[Mandu (siyomay)|mandu]]),<ref>[http://100.nate.com/dicsearch/pentry.html?s=K&i=258329&v=43 편수 (Pyeonsu)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610080912/http://100.nate.com/dicsearch/pentry.html?s=K&i=258329&v=43 |date=2011-06-10 }} (in Korean) Nate / Encyclopedia of Korean Culture</ref> ''[[sinseollo]]'' (royal casserole), ''[[seolleongtang]]'' (sabaw na goto), ''[[chueotang]]'' (sabaw na dalag), ''joraengi [[tteokguk]]'' (sabaw na rice cake), ''umegi'' ([[tteok]] na binalutan ng sirup), at [[Dango|gyeongdan]] (hugis-bola na ''tteok''). Ang ''Umegi'', na tinatawag ding ''Kaesong juak'', ay isang pagkaing pangkapistahan ng Kaesong, at kilala sa malinamnam na estilong may matamis at mamaning lasa. Ginagawa ito sa pamamagitan ng pagmamasa ng pinaghalong harinang-kanin at harinang-malagkit sa maligamgam na tubig, paghubog para maging mga bola ang masa na maaaring isang [[pinyon]] o [[jujube]], pagprito at paghiran ng sirup sa mga ito.<ref name="EncyKorea RC" /><ref name="Korean Portal">{{cite web |url=http://www.knowledge.go.kr/jsp/theme/themeView.jsp?themeIdx=2872&dir=al&page=4&searchOption=all&searchValue= |script-title=ko:닮은 듯 색다른 매력을 간직한 북한의 음식 문화 |publisher=Korea Knowledge Portal |date=2009-06-19 |language=Korean |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111009165958/http://www.knowledge.go.kr/jsp/theme/themeView.jsp?themeIdx=2872&dir=al&page=4&searchOption=all&searchValue= |archivedate=2011-10-09 }}</ref>{{-}} ==Ekonomiya== {{See also|Rehiyong Pang-industriya ng Kaesong}} May likas na bentaha ang [[topograpiya]], klima, at lupa ng Kaesong para sa sektor ng agrikultura nito. Itinatag ang sistema ng [[suplay ng tubig]] na may 18 mga imbakan ng tubig, kabilang na ang [[Imbakan ng Songdo]], na itinayo para sa pagsulong ng agrikultura at humigit-kumulang mga 150 [[pumping station]] pati na rin ang maraming mga tipunang tubig na sinaplad. Bumubuo sa 27% ng kabuoang lupa ng lungsod ang [[lupang sakahan]]. Pangunahing mga pananim ay palay, [[mais]], [[soya]], trigo, at sebada. Sa mga ito, ang produksiyon ng palay ay bumubuo sa 60% ng kabuoang produksiyon ng mga halamang butil. Pangunahing mga rehiyon ay Kaepung at Panmun na nagyayari ng higit sa 70% ng produksiyon ng palay. Bilang karagdagan, aktibo ang paglilinang ng gulay at prutas kasama ang [[melokoton]], [[mansanas]] at [[persimmon]], [[paghahayupan]], at [[serikultura]] (o paggawa ng [[sutla]] at pag-aalaga ng [[silkworm]]). Isang pampook na espesyalidad sa Kaesong ang melokoton (''peach''), lalo na ang puting melokoton, na bumubuo ng higit sa 25% ng kabuoang produksiyon ng prutas. Ang mga kondado ng Kaepung-gun at Panmun-gun ay kilala rin para sa paglilinang ng de-kalidad ng Koreanong [[ginseng]] na tinatawag na "[[Goryeo Insam]]."<ref name="Brit Industry">{{cite web|url=http://100.nate.com/dicsearch/pentry.html?s=&i=1010431|script-title=ko:개성직할시 산업과 교통 (Industry and transport of Kaesong)|language=Korean|publisher=[[Nate (web portal)|Nate]] / [[Britannica]]|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110610082823/http://100.nate.com/dicsearch/pentry.html?s=&i=1010431|archivedate=2011-06-10}}</ref> Ang Kaesŏng ay ang sentro ng [[magaan na industriya]] sa bansa. Taglay ng distritong urbano ang isang pabrikang nagpoproseso ng [[hiyas]], pabrikang yumayari ng ginseng, at isang pabrika ng [[pagbuburda]]. Mula noong panahon ng [[Goryeo]], naging sentro na ang lungsod ng sining ng mga gawaing-kamay tulad ng [[kagamitang Goryeo]] at komersiyo habang ang [[industriya ng tela]] ay naging pangunahing negosyo kasama ang paggawa ng mga produktong grocery, pang-araw-araw na pangkalahatang kalakal, at mga produktong ginseng pagkaraan ng paghahati sa ang dalawang estadong Korea. Ang industriya ng pagproseso ng pagkain ay kasunod sa hanay ng negosyong tela, pangunahin ang paggawa ng "[[Miso|jang]] (rekadong nakabase sa soya), mantika, de-latang pagkain, [[Mga inuming alkohol sa Korea|inuming alkohol]], [[sopdrink]] at iba pa. Sa lungsod din ginagawa o niyayari ang [[dagta]], [[timber]], mga gawang-kamay na gamit, palayok, sapatos, [[kagamitang pampaaralan]], mga instrumento sa musika, at glass. May mga pabrika ang Kaesong na gumagawa ng mga makinang pang-agrikultura at pagkumpuni ng traktor. Noong 2002, nakahimpil sa lungsod ang punong tanggapan ng Bangko Sentral ng Hilagang Korea, na may mga sangay rin sa mga county ng Kapung at Panmun.<ref name="Brit Industry" /> Ang DPRK at ROK ay magkakasamang nagpapatakbo ng isang hugnayangpang-indust­riya nsa Rehiyong Pang-industriya ng Kaesong.<ref name="NYT">{{cite web|author=Choe Sang-Hun |title=North Korea Shuts Last Military Hot Lines to South |publisher=nytimes.com |accessdate=March 27, 2013 |date=March 27, 2013 |url=https://www.nytimes.com/2013/03/28/world/asia/north-korea-shuts-last-remaining-hotline-to-south.html?hp&_r=0 }}</ref> Itinayo noong 2005, ang hugnayang ito ay nakapagbibigay ng trabaho ng higit sa 53,400 Hilagang Koreano sa higit sa 120 mga pabrikang Timog Koreano ng industriyang tela at iba pang mga industriyang nangangailangan ng ng masinsinang paggawa.<ref name="NYT1">{{cite web|author=Choe Sang-Hun and Gerry Mullany |title=North Korea Threatens to Close Factory It Runs With South |publisher=nytimes.com |accessdate=March 30, 2013 |date=March 30, 2013 |url=https://www.nytimes.com/2013/03/31/world/asia/north-korean-sites-are-down-in-possible-cyberattacks.html?hp }}</ref> Noong unang bahagi ng 2013, humigit-kumulang 887 Timog Koreano ang nagtrabaho sa hugnayang nakalikha ng tinatayang $470 milyong halaga ng mga kalakal noong 2012,<ref name="NYT"/><ref name="NYT1"/> at nakapagbigay ang hugnayan ng trabaho sa ika-anim na bahagi ng populasyong nagtatrabaho ng Kaesong.<ref name=wsj-20130426>{{cite news |url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324474004578446000376531758 |title=Seoul to Pull Workers out of North Korea |author=Alastair Gale and Jeyup S. Kwaak |newspaper=Wall Street Journal |date=26 April 2013 |accessdate=26 April 2013}}</ref> Sa gitna ng mga alitan noong 2013, pansamantalang isinara ang hugnayan. Muli itong isinara noong 2016. ===Turismo=== {{See also|Turismo sa Hilagang Korea}} [[Talaksan:Pyongyang side street.JPG|thumb|Isang eskinita sa Kaesong]] Isang pangunahing patutunguhan para sa mga dayuhang bisita sa Hilagang Korea ang Kaesong. Maraming mga sityong buhat sa panahong Goryeo ang matatagpuan sa Kaesong, kabilang amg tarangkahan ng [[Namdaemun (Kaesong)|Kaesong Namdaemun]], ang [[Songgyungwan|Akademyang Konpusyano ng Songgyungwan]] (Museo ng Koryo sa kasalukuyan), at ang [[Tulay ng Sonjuk|Tulay ng Sonjuk at Pabilyon ng Pyochung]]. Kasama sa mga hindi gaanong kilalang mga sityo ang Pabilyon ng Kwandok, ang nasirang [[Palasyo ng Manwoldae]] buhat sa panahong Goryeo, [[Templo ng Anhwa]], [[Bulwagang Sungyang]], [[Bulwagang Mokchong]], at obserbatoryo ng [[Kaesong Chomsongdae]] (개성 첨성대; 開城 瞻星臺). Matatagpuan naman sa kanluran ng lungsod ang mga puntod nina Haring [[Puntod ni Haring Kongmin|Kongmin]] at [[Puntod ni Haring Wanggon|Wanggon]]; nasa dalawampu't-apat na kilometro hilaga ng lungsod ang [[Tanggulang Taehungsan]], isang mas-maliit na kutang Koguryo na binuo upang maprotektahan ang [[Pyongyang]]. Ang kastilyo na ito ay naglalaman ng mga [[Templo ng Kwanumsa (Kaesong)|Templo ng Kwanum]] at [[Taehungsa|Taehung]]. Ang sikat na mga [[Talon ng Pakyon]] ay matatagpuan sa lugar, gayon din ang isang malaki at kamakailang natuklasan na Buddhang inukit sa bato sa [[Chonmasan|Bundok Chonma]] at buhat pa ng panahong Goryeo. Karamihan sa mga turista patungong Kaesong ay pinadadala sa nakagisnang [[Kaesong Folk Hotel]], na naroroon sa 19 na tradisyonal na mga panloob na bahay na hanok. ==Edukasyon== Ang [[Sungkyunkwan]] na nasa isang kilometro hilaga ng Tulay ng Seonjukgyo ay isang nakagisnang uri ng institusyong pang-edukasyon sa Kaesong. Itinatag ito sa neighborhood ng Gukja-dong bilang [[Gukjagam]] (국자감; 國子監), noong 992 P.K. sa panahon ng paghahari ni [[Seongjong ng Goryeo|Haring Seongjong]] ng [[Goryeo]], na nagpa-alab sa [[Koreanong Konpusyanismo]]. Pinalit ang pangalan nito sa [[Gukhak]] (국학; 國學) noong pamumuno ni [[Chungnyeol ng Goryeo]] at tinukoy na ''Seonggyungwan''. Noong 1367, ang ika-16 taon ng pamumuno ni [[Gongmin ng Goryeo]], nagbagong anyo ang estruktura nito. Nagturo roon ang mga iskolar tulad ni [[Yi Saek]] at [[Jeong Mong-ju]] bilang mga peropesor Noong 1592, ang ika-25 taon ng pamumuno ni [[Seonjo ng Joseon]], muling itinayo ni [[Kim Yuk]] ang institusyong sinunog ng mga Imperial Hapon sa kasagsagan ng [[mga pananakop ng Hapones sa Korea (1592–1598)]].<ref name="EncyKorea" /> Ang kauna-unahang bagong paaralan na lumitaw sa Kaesong ay ang [[Hanyeong Seowon]] (한영서원; 韓英書院), o Paaralang Anglo-Koreano na itinatag ni [[Yun Chi-ho]] noong 1906, kalakip ng tulong mula sa misyoneryong Amerikano na si Ginoong Wasson, at Ginoong Candler. Nakakuha ito ng pahintulot bilang Mataas na Paaralan ng Songdo mula sa [[gobernador-general of Korea]] noong 1917, at pinalawak sa Songdo School Foundation noong 1950 kalakip ng pagkilala sa pagtatag ng Songdo Middle School at Songdo College of Pharmacy. Ang huling nabanggit ay naka-mabag ng 40 nagsipagtapos. Ngunit nang nangyari ang Digmaan ng Korea, lumipat ang pundasyon sa Incheon, at muling tinayo ang kapuwang Paaralang Panggitna ng Songdo at Mataas na Paaralan ng Songdo noong 1953 na umiiral pa rin hanggang sa kasalukuyan.<ref name="EncyKorea" /> Magmula noong 2002, may 80 pampublikong mga mababang paaralan sa Kaesong na nakakalat sa bawat isang yunit ng ''ri'' (nayon), 60 mga panggitna-mataas na paaralan, 3 mga kolehiyo, at 3 mga pamantasan tulad ng Unibersidad ng Politika ng Songdo, Unibersidad ng Edukasyon ng Kaesong, at Komunistang Unibersidad ng Kaesong.<ref name="Brit Education">[http://100.nate.com/dicsearch/pentry.html?s=&i=1010433 개성직할시 교육과 문화 (Education and Culture of Kaesong)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610082918/http://100.nate.com/dicsearch/pentry.html?s=&i=1010433 |date=2011-06-10 }} (in Korean) Nate / Britannica</ref> ==Transportasyon== Nakaugay ang Kaesong sa [[Pyongyang]] at iba pang mga lungsod sa pamamagitan ng mga lansangan at daambakal. Ang pangunahing estasyong daambakal ay ang [[Estasyon ng Kaesong]], na nasa [[linyang Pyongbu]]. ==Mga kapatid na lungsod== *{{flagicon|Peru}} [[Cusco]] (1990)<ref name="cuidadhermanas">{{cite web|url=http://www.municusco.gob.pe/ver.php?id=6 |title=Ciudades Hermanas|trans-title=Sister Cities|publisher=Municipalidad del Cusco |language=Spanish |accessdate=23 September 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090803122352/http://www.municusco.gob.pe/ver.php?id=6 |archivedate=3 August 2009}}</ref> ==Talababa== {{Noteslist}} ==Mga sanggunian== ===Mga pagbanggit=== {{reflist|30em}} ===Bibliograpiya=== * {{citation |first=Hugh Alexander |last=Webster |display-authors=0 |contribution=[[s:Encyclopædia Britannica, Ninth Edition/Corea|Corea]] |title=''[[s:Encyclopædia Britannica, Ninth Edition|''Encyclopædia Britannica'', 9th ed.]], [[s:Encyclopædia Britannica, Ninth Edition/Volume VI|Vol.&nbsp;VI]]'' |editor-last=Baynes |editor-first=Thomas Spencer |display-editors=0 |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |date=1878 |ref={{harvid|''EB''|1878}} |pp=390–394 }}. ==Mga karagdagang babasahin== *Dormels, Rainer. North Korea's Cities: Industrial facilities, internal structures and typification. Jimoondang, 2014. {{ISBN|978-89-6297-167-5}} ==Mga panlabas na link== {{Commons category}} {{Wikivoyage}} {{Wikinews category}} * [http://investgic.org/en/main.do Gaeseong Industrial District Foundation Foreign Investment Support Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303221018/http://investgic.org/en/main.do |date=2016-03-03 }} * [http://www.kaesong.de German website about the City of Kaesong] * "[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7132660.stm North Korea opens hidden city to tourists]." ''[[BBC News]]''. Friday 7 December 2007. * [https://koreanologie.univie.ac.at/fileadmin/user_upload/p_koreanologie/North_Korean_Cities/Kaesong/Kaesong.pdf City profile of Kaesong] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309032926/https://koreanologie.univie.ac.at/fileadmin/user_upload/p_koreanologie/North_Korean_Cities/Kaesong/Kaesong.pdf |date=2016-03-09 }} * [http://www.naenara.com.kp/en/book/new_window.php?10+10052 ''Historical Remains in Kaesong'' picture album] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193429/http://www.naenara.com.kp/en/book/new_window.php?10+10052 |date=2016-03-04 }} at [[Naenara]] * [http://www.naenara.com.kp/en/book/new_window.php?10+10135 Another picture album] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305071706/http://www.naenara.com.kp/en/book/new_window.php?10+10135 |date=2016-03-05 }} at Naenara * {{DMOZ|Regional/Asia/North_Korea/Kaesong}} {{S-start}} {{Succession box|title=[[Kabisera ng Korea]]| before=|after=[[Seoul|Hanseong]]|years=919–1394}} {{S-end}} {{Mga_lungsod_sa_Hilagang_Korea}} {{Mga pinakamalaking lungsod ng Hilagang Korea}} {{Authority control}} [[Kategorya:Mga lungsod sa Hilagang Korea]] m75c0m2hin8d2sa2imx6lvwn3bpw9zt 0 301938 2215390 2214746 2026-07-09T03:54:55Z ListeriaBot 79921 Wikidata list updated [V2] 2215390 wikitext text/x-wiki Ang sumusunod ay talaan ng mga [[comune]] ng Lalawigan ng [[Lalawigan ng Ancona|Ancona]], [[Marche]], sa [[Italya]]. {{Wikidata list|sparql= SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q747074 . ?item wdt:P131 wd:Q16114 . } |columns=P635:ISTAT,label/it:Comune,P2046:Lawak,P1082:Populasyon |section= |min_section= |sort=P635 |links=text |thumb= |autolist= |references=all |summary=itemnumber }} {| class='wikitable sortable' ! ISTAT ! Comune ! Lawak ! Populasyon |- | 042001 | Agugliano | 21.89 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4799<ref name="ref_204c1ab4d1a0f46b14b968d13f576127fa86a9e41d1d0ba263037aad950e7ebb">http://demo.istat.it/pop2018/index3.html</ref> |- | 042002 | Ancona | 124.84 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 98356<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042003 | Arcevia | 128.33 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4231<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042004 | Barbara | 11.04 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1271<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042005 | Belvedere Ostrense | 29.45 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2093<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042006 | Camerano | 20 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 7084<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042007 | Camerata Picena | 11.89 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2486<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042008 | Castelbellino | 6.05 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4919<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042010 | Castelfidardo | 33.39 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 18419<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042011 | Castelleone di Suasa | 15.92 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1542<ref name="ref_bec4adcf2cd30585ec09316adfc23e7d8417379dd3598c38143d1f74b8522776">https://demo.istat.it/app/?i=POS&l=it</ref> |- | 042012 | Castelplanio | 15.32 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3531<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042013 | Cerreto d'Esi | 16.91 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3374<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042014 | Chiaravalle | 17.6 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 14289<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042015 | Corinaldo | 49.28 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4767<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042016 | Cupramontana | 27.4 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4364<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042017 | Fabriano | 272.08 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 28918<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042018 | Falconara Marittima | 25.82 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 25530<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042019 | Filottrano | 71.2 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 8917<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042020 | Genga | 73.16 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1682<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042021 | Jesi | 108.9 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 39137<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042022 | Loreto | 17.9 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 12899<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042023 | Maiolati Spontini | 21.49 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 5986<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042024 | Mergo | 7.28 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 996<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042025 | Monsano | 14.66 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3289<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042026 | Montecarotto | 24.39 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1836<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042027 | Montemarciano | 22.31 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 9762<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042029 | Monte Roberto | 13.51 kilometro kuwadrado<br/>13.57 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3027<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042030 | Monte San Vito | 21.81 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 6704<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042031 | Morro d'Alba | 19.46 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1798<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042032 | Numana | 10.94 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3741<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042033 | Offagna | 10.63 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2047<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042034 | Osimo | 106.74 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 34687<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042035 | Ostra | 47.25 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 6282<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042036 | Ostra Vetere | 30.02 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3110<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042037 | Poggio San Marcello | 13.36 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 672<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042038 | Polverigi | 24.98 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4582<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042040 | Rosora | 9.41 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1818<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042041 | San Marcello | 25.78 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1996<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042042 | San Paolo di Jesi | 10.11 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 894<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042043 | Santa Maria Nuova | 18.29 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3942<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042044 | Sassoferrato | 137.23 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 6841<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042045 | Senigallia | 117.77 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 43863<ref name="ref_aa8afab87dbbab39c6dd94127b193dec575be4ca25f33708513d65a8dc0489b5">https://demo.istat.it/app/?i=P02&l=it</ref> |- | 042046 | Serra de' Conti | 24.54 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3559<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042047 | Serra San Quirico | 49.33 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2540<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042048 | Sirolo | 16.68 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4097<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042049 | Staffolo | 27.5 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2087<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042050 | Trecastelli | 38.66 kilometro kuwadrado | 7500<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |} ---- &sum; 47 items. {{Wikidata list end}} == Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Italya|Ancona]] noa9clp92jo4jdpep38k0y1xlo3ruqr 0 305149 2215261 1813621 2026-07-08T14:11:21Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215261 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Cattedrale_dei_Santi_Filippo_e_Giacomo_1.JPG|thumb| Katedral Sorrento Cathedral sa kanlurang harapan]] Ang '''Katedral nina San Felipe at Santiago''' ({{Lang-it|Cattedrale dei Santi Filippo e Giacomo}}), karaniwang kilala bilang '''Katedral ng Sorrento''' ({{Lang-it|Duomo di Sorrento}}), ay isang [[Simbahang Katolika Romana|Katoliko Romanong]] [[Katedral|simbahan]] sa [[Sorrento]], [[Italya]]. Ang katedral ay alay sa mga Santong sina [[Felipe ang Alagad]] at [[Santiago ang Makatarungan]], at nagsisilbing luklukan ng [[Katoliko Romanong Arkidiyosesis ng Sorrento-Castellammare di Stabia|Arsobispo ng Sorrento-Castellammare di Stabia]] mula pa noong 1986. Dati itong luklukan mga obispo at arsobispo ng Sorrento. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.cattedralesorrento.it/ Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230324000743/http://www.cattedralesorrento.it/ |date=2023-03-24 }} * [http://www.penisola.it/sorrento/cattedrale.php Katedral ng Sorrento] eu7x27viampryp85ow1qkseswgllyz6 0 311885 2215342 2213855 2026-07-08T22:55:58Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215342 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = Moonton | image = | type = [[Pribado]] | industry = [[Video game industry|Video games]] | founded = 2015 | founders = Justin Yuan | hq_location_city = [[Minhang District]], [[Shanghai]] | hq_location_country = [[Tsina]] | num_locations = | num_locations_year = | key_people = Yunfan Zhang (CEO) | products = ''[[Mobile Legends: Bang Bang]]''<br>''Mobile Legends Adventure''<br>''Sweet Crossing: Snake.io'' | num_employees = 2000 | num_employees_year = 2025 | website = http://www.moonton.com/ |owner=[[ByteDance]]<ref name=reuters_bytedance>{{cite news|date=2021-03-22|title=ByteDance acquires gaming studio Moonton at around $4 billion valuation: sources|url=https://www.reuters.com/article/us-bytedance-videogames-mooton-idUSKBN2BE0ES|access-date=2022-11-19|work=[[Reuters]]}}</ref><ref name=mgh_bytedance>{{cite web|date=2021-03-22|title=TikTok's parent company ByteDance acquired Mobile Legends developer Moonton|url=https://mobilegaminghub.com/tiktoks-parent-company-bytedance-acquired-mobile-legends-developer-moonton/|access-date=2022-11-19|website=Mobile Gaming Hub}}</ref>}} Itinatag noong 2014, ang '''MOONTON Games''' ay isang pandaigdigang kumpanya ng video game na nakatuon sa paggawa, paglalathala, at esports ng mga laro. Sa mahigit 2000 empleyado sa buong mundo, ang kumpanya ay nag-ooperate ng mga tanggapan sa Indonesia, Malaysia, Singapore, Philippines, Latin America, [[Hong Kong]], at mainland China, bukod pa sa iba pang lokasyon.<ref>{{Cite web |last=Indonesia |first=FMPedia |title=FMPedia #1 Distributor Pulsa, TopUp Game Murah H2H Indonesia |url=https://fmpedia.id/ |access-date=2026-01-09 |website=FMPedia |language=id}}</ref> Noong Oktubre 2021, binili ng ByteDance ang MOONTON Games at ito ay nananatiling independyenteng nag-ooperate.<ref>{{Cite web |last=Daniels |first=Tom |date=2021-03-22 |title=ByteDance acquires Mobile Legends publisher Moonton at a reported $4bn valuation |url=https://esportsinsider.com/2021/03/bytedance-acquires-mobile-legends-publisher-moonton-at-a-reported-4bn-valuation |access-date=2026-01-09 |website=Esports Insider |language=en-GB}}</ref> Noong 2024, si Yunfan Zhang ang naging CEO ng MOONTON Games.<ref>{{Cite web |date=2024-05-16 |title=ByteDance appoints new CEO for Moonton as it consolidates video gaming business |url=https://www.scmp.com/tech/big-tech/article/3262813/bytedance-appoints-new-ceo-moonton-studio-it-consolidates-video-gaming-business |access-date=2026-01-09 |website=South China Morning Post |language=en}}</ref> Ang [[Mobile Legends: Bang Bang]] (MLBB) ay ang kasalukuyang star game nito at ang nangungunang mobile [[multiplayer online battle arena]] (MOBA) game sa buong mundo na nagdadala ng mga komunidad sa pamamagitan ng teamwork at estratehiya. Sa mahigit 1.5 bilyong installation at 110 milyong aktibong buwanang user, ang award-winning na laro ay kabilang sa top 10 na pinaka-nilalaro sa mahigit 80 bansa. Sa malawak na abot sa buong rehiyon ng Asia Pacific, ang multiplayer na ito ay available sa 220 bansa at rehiyon na may malawak na pandaigdigang presensya sa esports.<ref>{{Cite web |title=Mobile Legends revenue worldwide 2025 |url=https://www.statista.com/statistics/1089412/mobile-legends-player-spending/?srsltid=AfmBOoottQLRXJAF06iWncUY-EzL_8Hl8J_AAqiENvVDmTH_xhOXCSRt |access-date=2026-01-09 |website=Statista |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-11-03 |title=From gaming to a global festival: Why Mobile Legends: Bang Bang is the next big thing for brands |url=https://www.marketing-interactive.com/from-gaming-to-global-festival-why-mobile-legends-bang-bang-is-the-next-biggest-thing-for-brands |access-date=2026-01-09 |website=Marketing-Interactive |language=en}}</ref> Sa kasalukuyan, ang MOONTON Games ay nakapagpatayo na ng mga partnership sa mahigit 200 international team sa buong mundo sa pamamagitan ng MLBB Esports project, na sumanay ng mahigit 500 professional esports athlete hanggang ngayon. Sa pag-host ng mahigit 600 kompetisyon sa 55 bansa at rehiyon bawat taon,<ref>{{Cite web |title=Snapdragon Pro Series partners with Moonton Games for Global Mobile Legends: Bang Bang Esports Tournaments |url=https://www.eslfaceitgroup.com/press/snapdragon-pro-series-partners-with-moonton-games-for-global-mobile-legends-bang-bang-esports-tournaments/ |access-date=2026-01-09 |website=Snapdragon Pro Series partners with Moonton Games for Global Mobile Legends: Bang Bang Esports Tournaments |language=en}}</ref> ang MOONTON Games ay lumikha ng professional, international, at diverse esports ecosystem.<ref>{{Cite web |last=Lombardo |first=Francesco "Deugemo" |date=2025-11-28 |title=Mlbb verso la vendita al Savvy Games Group saudita |url=https://esportsinsider.com/it/2025/11/mlbb-verso-la-vendita-al-savvy-games-group-saudita |access-date=2026-01-09 |website=Esports Insider Italia |language=it-IT}}</ref> Mula 2021 hanggang 2025 nang magkakasunod, ang mga MLBB tournament ay patuloy na humahawak ng nangungunang puwesto sa mga pandaigdigang mobile esports ranking. Ang M7 World Championship, na ginanap noong Enero 3-25, 2026 sa Jakarta, Indonesia, ay naging pinakanood na mobile esports tournament sa kasaysayan. Ayon sa Esports Charts, ang Grand Finals ay umabot ng mahigit 5.68 milyong peak concurrent viewers—isang bagong rekord para sa mobile esports.<ref>{{Cite web |date=2026-01-27 |title=MLBB redraws global eSports map as brands follow expanding audience |url=https://production.marketing-interactive.com/mobile-legends-bang-bang-redraws-global-esports-map-as-brands-follow-expanding-audience |access-date=2026-02-06 |website=Marketing-Interactive |language=en}}</ref> Ang MLBB Asian Games Qualifiers ang naging pinakamaraming napanood na esports tournament sa kasaysayan ng Asian Games sa pamamagitan ng pagkakamit ng 9.1 milyong oras ng panonood [https://escharts.com/tournaments/mobile-legends/2026-asian-games-esports-events-mobile-legends-bang-bang-qualifiers]{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ==Kasaysayan== === Pagtatag at Maagang Pag-unlad (2014–2016) === Inilunsad ang MOONTON Games sa Shanghai, China noong Hulyo 2014.<ref>{{Cite web |title=Moonton -Develop games and fun for players all over the world |url=https://en.moonton.com/ |access-date=2026-01-09 |website=en.moonton.com}}</ref> Ang unang komersyal na inilabas ng kumpanya ay dumating noong Abril 2015 kasama ang Magic Rush: Heroes, isang role-playing game na inilunsad sa buong mundo maliban sa domestic Chinese market.<ref>{{Cite web |title=沐瞳科技创始人袁菁解读《无尽对决》：从一天推广费亏30万美金到成为印尼国民手游 |url=https://mjzj.com/article/40697 |access-date=2026-01-09 |website=mjzj.com}}</ref> Batay sa tagumpay na ito, inilunsad ng MOONTON Games ang Mobile Legends: Bang Bang (MLBB) noong Nobyembre 2016, na inilabas sa buong mundo maliban sa mainland China.<ref>{{Cite web |last=Editor-in-chief |first=James Batchelor |date=2017-07-12 |title=Riot Games suing Chinese developer behind League of Legends clone |url=https://www.gamesindustry.biz/riot-games-suing-chinese-developer-behind-league-of-legends-clone |access-date=2026-01-09 |website=GamesIndustry.biz |language=en}}</ref> === Pagpapalawak sa Timog-Silangang Asya at Pag-unlad ng Esports (2017–2020) === Noong 2017, nagsimulang bumuo ang MOONTON Games ng esports ecosystem nito sa pamamagitan ng unang MLBB offline esports tournament sa Indonesia noong Mayo, na sinundan ng unang MSC (MLBB Southeast Asia Cup) noong Setyembre. Noong Nobyembre 2017, inilunsad ng kumpanya ang Mobile Legends Professional League (MPL) sa Indonesia, Malaysia, at Singapore, na lumawak sa Pilipinas noong Marso 2018 at Myanmar noong Pebrero 2019. Nagtayo ang kumpanya ng mga regional office upang suportahan ang lumalaking presensya nito, na binuksan ang Singapore branch nito noong Mayo 2018 at Indonesian branch noong Oktubre 2018. Noong Abril 2018, lumampas na ang MLBB sa 200 milyon kabuuang nakarehistrong account, na lumaki sa higit 1 bilyon cumulative downloads noong Oktubre 2020 na may peak monthly active users na lumampas sa 100 milyon.<ref>{{Cite web |date=2018-04-09 |title=MET Announces Mobile Legends Professional League Philippines |url=http://mpl.mobilelegends.com/2018/ph/news/met-announces-mobile-legends-professional-league-philippines/ |access-date=2026-01-09 |website=MPL |language=en-US}}</ref> Noong Agosto 2019, inilunsad ng MOONTON Games ang Mobile Legends: Adventure sa buong mundo, maliban sa Japan, Korea, at mainland China. Noong Nobyembre 2019 nagmarka ang isang napakalaking milestone sa unang MLBB Global Championship (M1) na ginanap sa Kuala Lumpur, Malaysia, na nagtatampok ng 16 na naglalabang team mula sa 14 na bansa.<ref>{{Cite web |date=2019-05-29 |title=Mobile Legends: Adventure - Quick look at soft-launch version of new idle RPG |url=https://mmoculture.com/2019/05/mobile-legends-adventure-quick-look-at-soft-launch-version-of-new-idle-rpg/ |access-date=2026-01-09 |website=MMO Culture |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tan |first=Amanda "Tania Mae" |date=2020-11-03 |title=Mobile Legends surpasses 1 billion downloads {{!}} ONE Esports |url=https://www.oneesports.gg/mobile-legends/mobile-legends-surpasses-1-billion-downloads/ |access-date=2026-01-09 |website=www.oneesports.gg |language=en-US}}</ref> Noong Disyembre 2019, ang MLBB ay opisyal nang naging medal sport sa 30th Southeast Asian Games,<ref>{{Cite web |last=CEDTyClea |date=2019-08-19 |title=Mobile Legends: Adventure steadily gaining following |url=https://www.bworldonline.com/editors-picks/2019/08/19/248844/mobile-legends-adventure-steadily-gaining-following/ |access-date=2026-01-09 |website=BusinessWorld Online |language=en-US}}</ref> na minarkahan ang pagkilala rito bilang isang lehitimong competitive sport sa rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2019-12-08 |title=Sibol wins first ever SEA Games esports gold medal |url=https://www.espn.com/story/_/id/28250225/sibol-wins-first-ever-sea-games-esports-gold-medal |access-date=2026-01-09 |website=ESPN.com |language=en}}</ref> === Pagkuha ng ByteDance at pandaigdigang pagpapalawak (2021–2023) === Noong Marso 2021, nakamit ng MOONTON Games at ByteDance ang strategic acquisition agreement, na natapos noong Oktubre 2021. Itinayo ng kumpanya ang Philippines branch nito noong Oktubre 2021 at noong Setyembre 2021 ay lumaki na sa mahigit 1,000 empleyado, kung saan halos 100 ay overseas staff.<ref>{{Cite web |last=Hyrliková |first=Henrieta |date=2021-07-29 |title=Mobile Legends: Bang Bang expands MPL to Cambodia |url=https://esportsinsider.com/2021/07/mobile-legends-bang-bang-expands-mpl-to-cambodia |access-date=2026-01-09 |website=Esports Insider |language=en-GB}}</ref> Pandaigdigang lumawak ang MPL sa Brazil at Cambodia noong Hulyo 2021.<ref>{{Cite web |last=Daniels |first=Tom |date=2021-03-22 |title=ByteDance acquires Mobile Legends publisher Moonton at a reported $4bn valuation |url=https://esportsinsider.com/2021/03/bytedance-acquires-mobile-legends-publisher-moonton-at-a-reported-4bn-valuation |access-date=2026-01-09 |website=Esports Insider |language=en-GB}}</ref> Noong Agosto 2021, lumampas na ang kabuuang nakarehistrong account ng MLBB sa 1 bilyon. Pinalawak ng kumpanya ang mga content offering nito, na naglunsad ng "Legends of Dawn - The Sacred Stone," ang unang MLBB animation series noong Agosto 2021, na nakaipon ng 360 milyong views sa unang run nito sa maraming platform sa buong mundo.<ref>{{cite web |title=ContentAsia eNewsletter 18–24 October 2021 |url=https://www.contentasia.tv/eNewsletter/2021/ContentAsia_eNewsletter_18-24_Oct_2021.pdf |access-date=9 January 2026 |publisher=ContentAsia / Pencil Media Pte Ltd |language=en |format=PDF}}</ref> Ang Mobile Legends: Adventure ay pumasok sa mga Japanese at South Korean market noong 2021, na nanguna sa parehong Apple at Google free game charts sa dalawang bansa. Para sa buong taon ng 2021, ang MLBB ay nanguna sa global mobile esports viewing time chart na may 386 milyong viewing hours.<ref>{{Cite web |date=2022-08-19 |title=When AFK meets JRPG: Mobile Legends Adventure is celebrating its 3rd anniversary with special rewards |url=https://www.mynewsdesk.com/uk/bastion-uk/pressreleases/when-afk-meets-jrpg-mobile-legends-adventure-is-celebrating-its-3rd-anniversary-with-special-rewards-3198459 |access-date=2026-01-09 |website=Mynewsdesk |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mobile Legends: Adventure {{!}} Japanese - Games |url=https://m-apps.qoo-app.com/en-US/app/17602?locale=en-US |access-date=2026-01-09 |website=QooApp |language=en}}</ref> Sa buong 2022 at 2023, patuloy na pinalawak ng MOONTON Games ang presensya ng esports nito sa buong mundo habang pinapanatili ang dominasyon sa mga Southeast Asian market. Ang mga esports event ng kumpanya ay patuloy na sumisira ng mga viewership record, kung saan ang mga MLBB tournament ay nakakuha ng maraming spot sa mga global esports ranking.<ref>{{Cite web |title=Summon Heroes in New Next-Gen Fantasy RPG for Mobile &amp; PC |url=https://www.gamespress.com/Summon-Heroes-in-New-Next-Gen-Fantasy-RPG-for-Mobile-PC-Best-of-Bold |access-date=2026-01-09 |website=Games Press |language=en-GB}}</ref> === Kamakailang Pag-unlad (2023–kasalukuyan) === Noong Abril 2023, sinimulan ng MOONTON Games ang pre-registration para sa Watcher of Realms, isang next-generation fantasy RPG game, na may public beta na inilunsad noong Hulyo 2023 at paglunsad ng buong platform noong Oktubre 2024.<ref>{{Cite web |title=MOBILE LEGENDS: BANG BANG |url=https://esportsworldcup.com/en/news/mobile-legends-bang-bang |access-date=2026-01-09 |website=esportsworldcup.com}}</ref> Noong Agosto 2023, inilaan ng MOONTON Games ang bago nitong headquarters building sa Shanghai.<ref>{{Cite web |title=Watcher of Realms - Data Overview {{!}} AppMagic |url=https://appmagic.rocks/iphone/watcher-of-realms/6484164228/?hl=en |access-date=2026-01-09 |website=AppMagic.rocks |language=en}}</ref> Noong Enero 2024, pumirma ang MOONTON Games at Esports World Cup Foundation ng multi-year collaboration agreement, kung saan ang MLBB ay napili bilang inaugural game para sa Esports World Cup.<ref>{{Cite web |title=Watcher of Realms - Data Overview {{!}} AppMagic |url=https://appmagic.rocks/iphone/watcher-of-realms/6484164228/?hl=en |access-date=2026-01-09 |website=AppMagic.rocks |language=en}}</ref> Ang MLBB ay opisyal na inilunsad sa mainland China noong Enero 2025, na minarkahan ang pagpasok ng laro sa isa sa pinakamalaking gaming markets sa mundo.<ref>{{Cite web |last=Feed |first=TechNode |date=2025-01-10 |title=Moonton to launch Mobile Legends: Bang Bang in China on January 23 · TechNode |url=https://technode.com/2025/01/10/moonton-to-launch-mobile-legends-bang-bang-in-china-on-january-23/ |access-date=2026-01-09 |website=TechNode |language=en-US}}</ref> Ipinagpatuloy ng kumpanya ang product diversification nito noong 2025 kasama ang Magic Chess: Go Go (Pebrero), Silver and Blood (Hunyo), at Acecraft (Agosto).<ref>{{Cite web |title=Legends mobili: Bang Bang Transitions USA di diritti editoriali su Skystone Games |url=https://www.topuplive.com/it/news/mlbb-transitions-us-publishing-right.html |access-date=2026-01-09 |website=TOPUPLIVE |language=it}}</ref><ref>{{Cite web |last=Xu |first=Davide |date=2025-03-26 |title=Mobile Legends: Bang Bang moves US publishing operations |url=https://esportsinsider.com/2025/03/mobile-legends-bang-bang-us-publisher-skystone |access-date=2026-01-09 |website=Esports Insider |language=en-GB}}</ref> Noong 2026, ang ''Mobile Legends: Bang Bang'' (MLBB), na binuo ng MOONTON Games, ay tumanggap ng dalawang Grand Winner award sa NYX Game Awards sa mga kategoryang Mobile Game – Best Music at Mobile Game – Best Audio Design <ref>{{Cite web |last=xxxxx |title=RonNotTheDJBlog: Moonton Games Wins at 2026 NYX Awards |url=http://www.ronnotthedj.com/2026/05/moonton-games-wins-at-2026-nyx-awards.html |access-date=2026-05-25 |website=RonNotTheDJBlog}}</ref>. == Mga Kaugnay na Produkto == === Mga Video Game === {| class="wikitable sortable" !Taon !Pamagat !Genre !Petsa ng Paglabas !Availability !Platform |- |2015 |''Magic Rush: Heroes'' |[[Role-playing game|Jeu de rôle]] (RPG) |Abril 2015 |Buong mundo (maliban sa China) | rowspan="7" |[[Android (operating system)|Android]], [[iOS]] |- |2016 |''[[Mobile Legends: Bang Bang]]'' |[[Multiplayer online battle arena|MOBA]] |Nobyembre 2016 |Higit sa 220 bansa at rehiyon |- |2019 |''Mobile Legends: Adventure'' |[[Role-playing game|RPG]] |Agosto 2019 |Buong mundo |- |2023 |''Watcher of Realms'' |[[Role-playing game|RPG]] |Hulyo 2023 |Pandaigdigan |- |2025 |''[[Magic Chess: Go Go]]'' |Multiplayer [[auto battler]] |Pebrero 2025 |Rehiyon ng Asya-Pasipiko |- |2025 |''Silver and Blood'' |[[Role-playing game|RPG]] |Hunyo 2025 |Pandaigdigan |- | rowspan="2" |2025 |''[[ACECRAFT|Acecraft]]'' |Co-op vertical [[shoot 'em up]]<ref>{{Cite web |last=Ralph |last2=https://www.facebook.com/gamerbraves |date=2025-08-28 |title=Acecraft Launches Globally with Retro Co-Op Shooting, Motorcycle Prizes, and Gift Card Giveaways - GamerBraves |url=https://www.gamerbraves.com/acecraft-launches-globally-with-retro-co-op-shooting-motorcycle-prizes-and-gift-card-giveaways/,%20https://www.gamerbraves.com/acecraft-launches-globally-with-retro-co-op-shooting-motorcycle-prizes-and-gift-card-giveaways/ |access-date=2025-12-11 |language=en-US }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Acecraft takes flight worldwide: MOONTON Games launches the highly-anticipated retro hand-drawn co-op shooter with generous giveaways!-Develop games and fun for players all over the world |url=https://en.moonton.com/news/235.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20251111172709/https://en.moonton.com/news/235.html |archive-date=2025-11-11 |access-date=2026-02-05 |website=en.moonton.com |url-status=live }}</ref> |Agosto 2025 |Pandaigdigan |} === Mga Serye sa Telebisyon === {| class="wikitable sortable" !Pamagat !Mga Taon !Channel / Network |- |''[[Legends of Dawn: The Sacred Stone]]'' |2021 |[[Tencent Video|WeTV]] at [[Iflix]] (International) [[TV9 (Malaysia)|TV9]] (Malaysia) [[NET.]] (Indonesia) [[Kapamilya Channel]] at [[A2Z (channel sa telebisyon)|A2Z]] (Pilipinas) |} ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga kompanyang panteknolohiya]] [[Kategorya:Mga kompanya sa Tsina]] {{usbong|Tsina}} {{authority control}} t4k3x68ttcg1mcr3lwwxz7a49zqzfyk 2215367 2215342 2026-07-09T02:23:16Z RandaMarkDale 158855 added citation 2215367 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = Moonton | image = | type = [[Pribado]] | industry = [[Video game industry|Video games]] | founded = 2015 | founders = Justin Yuan | hq_location_city = [[Minhang District]], [[Shanghai]] | hq_location_country = [[Tsina]] | num_locations = | num_locations_year = | key_people = Yunfan Zhang (CEO) | products = ''[[Mobile Legends: Bang Bang]]''<br>''Mobile Legends Adventure''<br>''Sweet Crossing: Snake.io'' | num_employees = 2000 | num_employees_year = 2025 | website = http://www.moonton.com/ |owner=[[ByteDance]]<ref name=reuters_bytedance>{{cite news|date=2021-03-22|title=ByteDance acquires gaming studio Moonton at around $4 billion valuation: sources|url=https://www.reuters.com/article/us-bytedance-videogames-mooton-idUSKBN2BE0ES|access-date=2022-11-19|work=[[Reuters]]}}</ref><ref name=mgh_bytedance>{{cite web|date=2021-03-22|title=TikTok's parent company ByteDance acquired Mobile Legends developer Moonton|url=https://mobilegaminghub.com/tiktoks-parent-company-bytedance-acquired-mobile-legends-developer-moonton/|access-date=2022-11-19|website=Mobile Gaming Hub}}</ref>}} Itinatag noong 2014, ang '''MOONTON Games''' ay isang pandaigdigang kumpanya ng video game na nakatuon sa paggawa, paglalathala, at esports ng mga laro. Sa mahigit 2000 empleyado sa buong mundo, ang kumpanya ay nag-ooperate ng mga tanggapan sa Indonesia, Malaysia, Singapore, Philippines, Latin America, [[Hong Kong]], at mainland China, bukod pa sa iba pang lokasyon.<ref>{{Cite web |last=Indonesia |first=FMPedia |title=FMPedia #1 Distributor Pulsa, TopUp Game Murah H2H Indonesia |url=https://fmpedia.id/ |access-date=2026-01-09 |website=FMPedia |language=id}}</ref> Noong Oktubre 2021, binili ng ByteDance ang MOONTON Games at ito ay nananatiling independyenteng nag-ooperate.<ref>{{Cite web |last=Daniels |first=Tom |date=2021-03-22 |title=ByteDance acquires Mobile Legends publisher Moonton at a reported $4bn valuation |url=https://esportsinsider.com/2021/03/bytedance-acquires-mobile-legends-publisher-moonton-at-a-reported-4bn-valuation |access-date=2026-01-09 |website=Esports Insider |language=en-GB}}</ref> Noong 2024, si Yunfan Zhang ang naging CEO ng MOONTON Games.<ref>{{Cite web |date=2024-05-16 |title=ByteDance appoints new CEO for Moonton as it consolidates video gaming business |url=https://www.scmp.com/tech/big-tech/article/3262813/bytedance-appoints-new-ceo-moonton-studio-it-consolidates-video-gaming-business |access-date=2026-01-09 |website=South China Morning Post |language=en}}</ref> Ang [[Mobile Legends: Bang Bang]] (MLBB) ay ang kasalukuyang star game nito at ang nangungunang mobile [[multiplayer online battle arena]] (MOBA) game sa buong mundo na nagdadala ng mga komunidad sa pamamagitan ng teamwork at estratehiya. Sa mahigit 1.5 bilyong installation at 110 milyong aktibong buwanang user, ang award-winning na laro ay kabilang sa top 10 na pinaka-nilalaro sa mahigit 80 bansa. Sa malawak na abot sa buong rehiyon ng Asia Pacific, ang multiplayer na ito ay available sa 220 bansa at rehiyon na may malawak na pandaigdigang presensya sa esports.<ref>{{Cite web |title=Mobile Legends revenue worldwide 2025 |url=https://www.statista.com/statistics/1089412/mobile-legends-player-spending/?srsltid=AfmBOoottQLRXJAF06iWncUY-EzL_8Hl8J_AAqiENvVDmTH_xhOXCSRt |access-date=2026-01-09 |website=Statista |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-11-03 |title=From gaming to a global festival: Why Mobile Legends: Bang Bang is the next big thing for brands |url=https://www.marketing-interactive.com/from-gaming-to-global-festival-why-mobile-legends-bang-bang-is-the-next-biggest-thing-for-brands |access-date=2026-01-09 |website=Marketing-Interactive |language=en}}</ref> Sa kasalukuyan, ang MOONTON Games ay nakapagpatayo na ng mga partnership sa mahigit 200 international team sa buong mundo sa pamamagitan ng MLBB Esports project, na sumanay ng mahigit 500 professional esports athlete hanggang ngayon. Sa pag-host ng mahigit 600 kompetisyon sa 55 bansa at rehiyon bawat taon,<ref>{{Cite web |title=Snapdragon Pro Series partners with Moonton Games for Global Mobile Legends: Bang Bang Esports Tournaments |url=https://www.eslfaceitgroup.com/press/snapdragon-pro-series-partners-with-moonton-games-for-global-mobile-legends-bang-bang-esports-tournaments/ |access-date=2026-01-09 |website=Snapdragon Pro Series partners with Moonton Games for Global Mobile Legends: Bang Bang Esports Tournaments |language=en}}</ref> ang MOONTON Games ay lumikha ng professional, international, at diverse esports ecosystem.<ref>{{Cite web |last=Lombardo |first=Francesco "Deugemo" |date=2025-11-28 |title=Mlbb verso la vendita al Savvy Games Group saudita |url=https://esportsinsider.com/it/2025/11/mlbb-verso-la-vendita-al-savvy-games-group-saudita |access-date=2026-01-09 |website=Esports Insider Italia |language=it-IT}}</ref> Mula 2021 hanggang 2025 nang magkakasunod, ang mga MLBB tournament ay patuloy na humahawak ng nangungunang puwesto sa mga pandaigdigang mobile esports ranking. Ang M7 World Championship, na ginanap noong Enero 3-25, 2026 sa Jakarta, Indonesia, ay naging pinakanood na mobile esports tournament sa kasaysayan. Ayon sa Esports Charts, ang Grand Finals ay umabot ng mahigit 5.68 milyong peak concurrent viewers—isang bagong rekord para sa mobile esports.<ref>{{Cite web |date=2026-01-27 |title=MLBB redraws global eSports map as brands follow expanding audience |url=https://production.marketing-interactive.com/mobile-legends-bang-bang-redraws-global-esports-map-as-brands-follow-expanding-audience |access-date=2026-02-06 |website=Marketing-Interactive |language=en}}</ref> Ang MLBB Asian Games Qualifiers ang naging pinakamaraming napanood na esports tournament sa kasaysayan ng Asian Games sa pamamagitan ng pagkakamit ng 9.1 milyong oras ng panonood <ref>{{Cite web |last=Toledo |first=Jerome |date=2026-07-07 |title=MLBB Sets Viewership Record Ahead of Asian Games |url=https://all-starmagazine.com/news-and-updates/mlbb-asian-games-record-viewership/ |access-date=2026-07-09 |website=ALL-STAR |language=en-US}}</ref>. ==Kasaysayan== === Pagtatag at Maagang Pag-unlad (2014–2016) === Inilunsad ang MOONTON Games sa Shanghai, China noong Hulyo 2014.<ref>{{Cite web |title=Moonton -Develop games and fun for players all over the world |url=https://en.moonton.com/ |access-date=2026-01-09 |website=en.moonton.com}}</ref> Ang unang komersyal na inilabas ng kumpanya ay dumating noong Abril 2015 kasama ang Magic Rush: Heroes, isang role-playing game na inilunsad sa buong mundo maliban sa domestic Chinese market.<ref>{{Cite web |title=沐瞳科技创始人袁菁解读《无尽对决》：从一天推广费亏30万美金到成为印尼国民手游 |url=https://mjzj.com/article/40697 |access-date=2026-01-09 |website=mjzj.com}}</ref> Batay sa tagumpay na ito, inilunsad ng MOONTON Games ang Mobile Legends: Bang Bang (MLBB) noong Nobyembre 2016, na inilabas sa buong mundo maliban sa mainland China.<ref>{{Cite web |last=Editor-in-chief |first=James Batchelor |date=2017-07-12 |title=Riot Games suing Chinese developer behind League of Legends clone |url=https://www.gamesindustry.biz/riot-games-suing-chinese-developer-behind-league-of-legends-clone |access-date=2026-01-09 |website=GamesIndustry.biz |language=en}}</ref> === Pagpapalawak sa Timog-Silangang Asya at Pag-unlad ng Esports (2017–2020) === Noong 2017, nagsimulang bumuo ang MOONTON Games ng esports ecosystem nito sa pamamagitan ng unang MLBB offline esports tournament sa Indonesia noong Mayo, na sinundan ng unang MSC (MLBB Southeast Asia Cup) noong Setyembre. Noong Nobyembre 2017, inilunsad ng kumpanya ang Mobile Legends Professional League (MPL) sa Indonesia, Malaysia, at Singapore, na lumawak sa Pilipinas noong Marso 2018 at Myanmar noong Pebrero 2019. Nagtayo ang kumpanya ng mga regional office upang suportahan ang lumalaking presensya nito, na binuksan ang Singapore branch nito noong Mayo 2018 at Indonesian branch noong Oktubre 2018. Noong Abril 2018, lumampas na ang MLBB sa 200 milyon kabuuang nakarehistrong account, na lumaki sa higit 1 bilyon cumulative downloads noong Oktubre 2020 na may peak monthly active users na lumampas sa 100 milyon.<ref>{{Cite web |date=2018-04-09 |title=MET Announces Mobile Legends Professional League Philippines |url=http://mpl.mobilelegends.com/2018/ph/news/met-announces-mobile-legends-professional-league-philippines/ |access-date=2026-01-09 |website=MPL |language=en-US}}</ref> Noong Agosto 2019, inilunsad ng MOONTON Games ang Mobile Legends: Adventure sa buong mundo, maliban sa Japan, Korea, at mainland China. Noong Nobyembre 2019 nagmarka ang isang napakalaking milestone sa unang MLBB Global Championship (M1) na ginanap sa Kuala Lumpur, Malaysia, na nagtatampok ng 16 na naglalabang team mula sa 14 na bansa.<ref>{{Cite web |date=2019-05-29 |title=Mobile Legends: Adventure - Quick look at soft-launch version of new idle RPG |url=https://mmoculture.com/2019/05/mobile-legends-adventure-quick-look-at-soft-launch-version-of-new-idle-rpg/ |access-date=2026-01-09 |website=MMO Culture |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tan |first=Amanda "Tania Mae" |date=2020-11-03 |title=Mobile Legends surpasses 1 billion downloads {{!}} ONE Esports |url=https://www.oneesports.gg/mobile-legends/mobile-legends-surpasses-1-billion-downloads/ |access-date=2026-01-09 |website=www.oneesports.gg |language=en-US}}</ref> Noong Disyembre 2019, ang MLBB ay opisyal nang naging medal sport sa 30th Southeast Asian Games,<ref>{{Cite web |last=CEDTyClea |date=2019-08-19 |title=Mobile Legends: Adventure steadily gaining following |url=https://www.bworldonline.com/editors-picks/2019/08/19/248844/mobile-legends-adventure-steadily-gaining-following/ |access-date=2026-01-09 |website=BusinessWorld Online |language=en-US}}</ref> na minarkahan ang pagkilala rito bilang isang lehitimong competitive sport sa rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2019-12-08 |title=Sibol wins first ever SEA Games esports gold medal |url=https://www.espn.com/story/_/id/28250225/sibol-wins-first-ever-sea-games-esports-gold-medal |access-date=2026-01-09 |website=ESPN.com |language=en}}</ref> === Pagkuha ng ByteDance at pandaigdigang pagpapalawak (2021–2023) === Noong Marso 2021, nakamit ng MOONTON Games at ByteDance ang strategic acquisition agreement, na natapos noong Oktubre 2021. Itinayo ng kumpanya ang Philippines branch nito noong Oktubre 2021 at noong Setyembre 2021 ay lumaki na sa mahigit 1,000 empleyado, kung saan halos 100 ay overseas staff.<ref>{{Cite web |last=Hyrliková |first=Henrieta |date=2021-07-29 |title=Mobile Legends: Bang Bang expands MPL to Cambodia |url=https://esportsinsider.com/2021/07/mobile-legends-bang-bang-expands-mpl-to-cambodia |access-date=2026-01-09 |website=Esports Insider |language=en-GB}}</ref> Pandaigdigang lumawak ang MPL sa Brazil at Cambodia noong Hulyo 2021.<ref>{{Cite web |last=Daniels |first=Tom |date=2021-03-22 |title=ByteDance acquires Mobile Legends publisher Moonton at a reported $4bn valuation |url=https://esportsinsider.com/2021/03/bytedance-acquires-mobile-legends-publisher-moonton-at-a-reported-4bn-valuation |access-date=2026-01-09 |website=Esports Insider |language=en-GB}}</ref> Noong Agosto 2021, lumampas na ang kabuuang nakarehistrong account ng MLBB sa 1 bilyon. Pinalawak ng kumpanya ang mga content offering nito, na naglunsad ng "Legends of Dawn - The Sacred Stone," ang unang MLBB animation series noong Agosto 2021, na nakaipon ng 360 milyong views sa unang run nito sa maraming platform sa buong mundo.<ref>{{cite web |title=ContentAsia eNewsletter 18–24 October 2021 |url=https://www.contentasia.tv/eNewsletter/2021/ContentAsia_eNewsletter_18-24_Oct_2021.pdf |access-date=9 January 2026 |publisher=ContentAsia / Pencil Media Pte Ltd |language=en |format=PDF}}</ref> Ang Mobile Legends: Adventure ay pumasok sa mga Japanese at South Korean market noong 2021, na nanguna sa parehong Apple at Google free game charts sa dalawang bansa. Para sa buong taon ng 2021, ang MLBB ay nanguna sa global mobile esports viewing time chart na may 386 milyong viewing hours.<ref>{{Cite web |date=2022-08-19 |title=When AFK meets JRPG: Mobile Legends Adventure is celebrating its 3rd anniversary with special rewards |url=https://www.mynewsdesk.com/uk/bastion-uk/pressreleases/when-afk-meets-jrpg-mobile-legends-adventure-is-celebrating-its-3rd-anniversary-with-special-rewards-3198459 |access-date=2026-01-09 |website=Mynewsdesk |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mobile Legends: Adventure {{!}} Japanese - Games |url=https://m-apps.qoo-app.com/en-US/app/17602?locale=en-US |access-date=2026-01-09 |website=QooApp |language=en}}</ref> Sa buong 2022 at 2023, patuloy na pinalawak ng MOONTON Games ang presensya ng esports nito sa buong mundo habang pinapanatili ang dominasyon sa mga Southeast Asian market. Ang mga esports event ng kumpanya ay patuloy na sumisira ng mga viewership record, kung saan ang mga MLBB tournament ay nakakuha ng maraming spot sa mga global esports ranking.<ref>{{Cite web |title=Summon Heroes in New Next-Gen Fantasy RPG for Mobile &amp; PC |url=https://www.gamespress.com/Summon-Heroes-in-New-Next-Gen-Fantasy-RPG-for-Mobile-PC-Best-of-Bold |access-date=2026-01-09 |website=Games Press |language=en-GB}}</ref> === Kamakailang Pag-unlad (2023–kasalukuyan) === Noong Abril 2023, sinimulan ng MOONTON Games ang pre-registration para sa Watcher of Realms, isang next-generation fantasy RPG game, na may public beta na inilunsad noong Hulyo 2023 at paglunsad ng buong platform noong Oktubre 2024.<ref>{{Cite web |title=MOBILE LEGENDS: BANG BANG |url=https://esportsworldcup.com/en/news/mobile-legends-bang-bang |access-date=2026-01-09 |website=esportsworldcup.com}}</ref> Noong Agosto 2023, inilaan ng MOONTON Games ang bago nitong headquarters building sa Shanghai.<ref>{{Cite web |title=Watcher of Realms - Data Overview {{!}} AppMagic |url=https://appmagic.rocks/iphone/watcher-of-realms/6484164228/?hl=en |access-date=2026-01-09 |website=AppMagic.rocks |language=en}}</ref> Noong Enero 2024, pumirma ang MOONTON Games at Esports World Cup Foundation ng multi-year collaboration agreement, kung saan ang MLBB ay napili bilang inaugural game para sa Esports World Cup.<ref>{{Cite web |title=Watcher of Realms - Data Overview {{!}} AppMagic |url=https://appmagic.rocks/iphone/watcher-of-realms/6484164228/?hl=en |access-date=2026-01-09 |website=AppMagic.rocks |language=en}}</ref> Ang MLBB ay opisyal na inilunsad sa mainland China noong Enero 2025, na minarkahan ang pagpasok ng laro sa isa sa pinakamalaking gaming markets sa mundo.<ref>{{Cite web |last=Feed |first=TechNode |date=2025-01-10 |title=Moonton to launch Mobile Legends: Bang Bang in China on January 23 · TechNode |url=https://technode.com/2025/01/10/moonton-to-launch-mobile-legends-bang-bang-in-china-on-january-23/ |access-date=2026-01-09 |website=TechNode |language=en-US}}</ref> Ipinagpatuloy ng kumpanya ang product diversification nito noong 2025 kasama ang Magic Chess: Go Go (Pebrero), Silver and Blood (Hunyo), at Acecraft (Agosto).<ref>{{Cite web |title=Legends mobili: Bang Bang Transitions USA di diritti editoriali su Skystone Games |url=https://www.topuplive.com/it/news/mlbb-transitions-us-publishing-right.html |access-date=2026-01-09 |website=TOPUPLIVE |language=it}}</ref><ref>{{Cite web |last=Xu |first=Davide |date=2025-03-26 |title=Mobile Legends: Bang Bang moves US publishing operations |url=https://esportsinsider.com/2025/03/mobile-legends-bang-bang-us-publisher-skystone |access-date=2026-01-09 |website=Esports Insider |language=en-GB}}</ref> Noong 2026, ang ''Mobile Legends: Bang Bang'' (MLBB), na binuo ng MOONTON Games, ay tumanggap ng dalawang Grand Winner award sa NYX Game Awards sa mga kategoryang Mobile Game – Best Music at Mobile Game – Best Audio Design <ref>{{Cite web |last=xxxxx |title=RonNotTheDJBlog: Moonton Games Wins at 2026 NYX Awards |url=http://www.ronnotthedj.com/2026/05/moonton-games-wins-at-2026-nyx-awards.html |access-date=2026-05-25 |website=RonNotTheDJBlog}}</ref>. == Mga Kaugnay na Produkto == === Mga Video Game === {| class="wikitable sortable" !Taon !Pamagat !Genre !Petsa ng Paglabas !Availability !Platform |- |2015 |''Magic Rush: Heroes'' |[[Role-playing game|Jeu de rôle]] (RPG) |Abril 2015 |Buong mundo (maliban sa China) | rowspan="7" |[[Android (operating system)|Android]], [[iOS]] |- |2016 |''[[Mobile Legends: Bang Bang]]'' |[[Multiplayer online battle arena|MOBA]] |Nobyembre 2016 |Higit sa 220 bansa at rehiyon |- |2019 |''Mobile Legends: Adventure'' |[[Role-playing game|RPG]] |Agosto 2019 |Buong mundo |- |2023 |''Watcher of Realms'' |[[Role-playing game|RPG]] |Hulyo 2023 |Pandaigdigan |- |2025 |''[[Magic Chess: Go Go]]'' |Multiplayer [[auto battler]] |Pebrero 2025 |Rehiyon ng Asya-Pasipiko |- |2025 |''Silver and Blood'' |[[Role-playing game|RPG]] |Hunyo 2025 |Pandaigdigan |- | rowspan="2" |2025 |''[[ACECRAFT|Acecraft]]'' |Co-op vertical [[shoot 'em up]]<ref>{{Cite web |last=Ralph |last2=https://www.facebook.com/gamerbraves |date=2025-08-28 |title=Acecraft Launches Globally with Retro Co-Op Shooting, Motorcycle Prizes, and Gift Card Giveaways - GamerBraves |url=https://www.gamerbraves.com/acecraft-launches-globally-with-retro-co-op-shooting-motorcycle-prizes-and-gift-card-giveaways/,%20https://www.gamerbraves.com/acecraft-launches-globally-with-retro-co-op-shooting-motorcycle-prizes-and-gift-card-giveaways/ |access-date=2025-12-11 |language=en-US }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Acecraft takes flight worldwide: MOONTON Games launches the highly-anticipated retro hand-drawn co-op shooter with generous giveaways!-Develop games and fun for players all over the world |url=https://en.moonton.com/news/235.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20251111172709/https://en.moonton.com/news/235.html |archive-date=2025-11-11 |access-date=2026-02-05 |website=en.moonton.com |url-status=live }}</ref> |Agosto 2025 |Pandaigdigan |} === Mga Serye sa Telebisyon === {| class="wikitable sortable" !Pamagat !Mga Taon !Channel / Network |- |''[[Legends of Dawn: The Sacred Stone]]'' |2021 |[[Tencent Video|WeTV]] at [[Iflix]] (International) [[TV9 (Malaysia)|TV9]] (Malaysia) [[NET.]] (Indonesia) [[Kapamilya Channel]] at [[A2Z (channel sa telebisyon)|A2Z]] (Pilipinas) |} ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga kompanyang panteknolohiya]] [[Kategorya:Mga kompanya sa Tsina]] {{usbong|Tsina}} {{authority control}} l2lh8f45tjccwowbxxyopc96ll2pgxl 0 313502 2215252 2117548 2026-07-08T12:35:37Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215252 wikitext text/x-wiki {{Infobox weapon|name=K136 Kooryong|is_artillery=yes|is_vehicle=yes|production_date=1986|weight=16.4 ton|length={{convert|26|ft|7|in|m|2|abbr=on}}|caliber=130 mm|range=1023km|image=2014.2.24 육군 5포병여단 K-136 130mm 다련장로켓 사격훈련 Republic of Korea Army 5th Artillery Brigade (12782973375).jpg}} Ang '''K136 Kooryong''' ({{lang-ko|K136 '구룡'}}) ay isang [[rocket launcher]] galing sa [[Timog Korea]]. == Kasaysayan == Ang unang rocket na binuo ng Timog Korea. Ang multi-strength na Kowloon rocket system, ay isang rocket na binuo nang independyente ng Defense Science Research Institute upang tumugon sa malalaking kapasidad na sabing "radiation gun" ng North Korea. Ang sistema ay idinisenyo, sinubukan, at ginawa sa Timog Korea. == Ang disenyo == Ang rocket launcher nag nagpapaputok ng 130mm at 131mm (K33, 개량형) na mga rocket. <ref name="MT">{{Cite web |url=http://www.military-today.com/artillery/kooryong.htm |title=Archive copy |access-date=2021-11-24 |archive-date=2021-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210314192154/http://www.military-today.com/artillery/kooryong.htm |url-status=dead }}</ref> Ang kargamento ay karaniwang High explosive at pre-fragmented HE. == Mga gumagamit == === Kasalukuyan === * {{Flag|South Korea}}: 150 na rocket launcher ay na binuo.<ref name="MT"/> === Kinabukasan === {{Flag|Philippines}}: May na tumanggap ng mga K136s sa 2020.<ref name="ARP">{{Cite web |url=https://www.armyrecognition.com/june_2020_news_defense_global_security_army_industry/philippine_army_to_receive_k136_kooryong_mlrs_from_south_korea.html |title=Archive copy |access-date=2021-11-24 |archive-date=2021-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211112122827/https://www.armyrecognition.com/june_2020_news_defense_global_security_army_industry/philippine_army_to_receive_k136_kooryong_mlrs_from_south_korea.html |url-status=dead }}</ref> Pero, matatanggap sila na lang sa 2021 o 2022 ng mga K136. Yung K136 ay gagamit yung Philippine Army.At mga apat na baterya ay gagamit yung PMC.<ref>https://www.pna.gov.ph/articles/1077765</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Timog Korea]] [[Kategorya:Militar]] 23u4ntqryn8u1vdulekcy77vwkgngtv 0 313627 2215279 2093106 2026-07-08T14:55:30Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215279 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Kim Won-gyun | birth_date = {{Birth date|1917|01|02|df=yes}} | birth_place = [[Wonsan]], [[Kangwon|Lalawigan ng Kangwon]], [[Korea]]<ref name="Seoul2002"/> | death_date = {{Death date and age|2002|04|05|1917|01|02|df=yes}} | nationality = [[Koreano]] | era = [[ika-20 dantaon]] | occupation = Kompositor, politiko }} {{Infobox Korean name | hangul = 김원균 | hanja = {{lang|ko|{{linktext|金|元|均}}}} | rr = Kim Won-gyun | mr = Kim Wŏn'gyun | context = north | text = <ref name="Seoul2002">{{cite book|author=Yonhap News Agency, Seoul|title=North Korea Handbook|url=https://books.google.com/books?id=JIlh9nNeadMC&pg=PR39|accessdate=5 Hulyo 2015|date=27 Disyembre 2002|publisher=M.E. Sharpe|isbn=978-0-7656-3523-5|page=39|language=en}}</ref><ref name="nk.j_북한네트">{{Cite web | script-title = ko:국가(國歌) | title = Gukka | work = JoongAng Ilbo | accessdate = 5 Hulyo 2015 | url = http://nk.joins.com/dic/view.asp?idx=20001221120905 | language = Korean | archive-date = 4 Marso 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304055107/http://nk.joins.com/dic/view.asp?idx=20001221120905 | url-status = dead }}</ref><ref name="Ginsburgs1974">{{cite book|author=George Ginsburgs|title=Soviet Works on Korea, 1945-1970: Prepared for the Joint Committee on Korean Studies of the American Council of Learned Societies and the Social Science Research Council|url=https://books.google.com/books?id=AlDjAAAAMAAJ|accessdate=5 Hulyo 2015|year=1974|publisher=University of Southern California Press|page=137|language=en}}</ref> }} Si '''Kim Won-gyun''' ({{korean|context=north|hangul = 김원균}}; 2 Enero 1917 – 5 Abril 2002)<ref name="web._내나라">{{Cite web| script-title = ko:내나라| trans-title = Kim Won-gyun| work = Naenara| archive-date = 13 Agosto 2009| accessdate = 5 Hulyo 2015| url=http://www.kcckp.net/ko/art/artist/index.php?3| archive-url = https://web.archive.org/web/20090813223514/http://www.kcckp.net/ko/art/artist/index.php?3| url-status=dead| language = ko}}</ref> ay isang kompositor at politiko na mula sa [[Hilagang Korea]]. Tinuturing siyang isa sa mga prominente,<ref name="Hoare2012"/> kung hindi man pinakabantog,<ref name="Korpe2004">{{cite book|author=Marie Korpe|title=Shoot the Singer!: Music Censorship Today|url=https://books.google.com/books?id=-Yc0xnSfS8EC&pg=PA220|accessdate=5 Hulyo 2015|date=4 Setyembre 2004|publisher=Zed Books|isbn=978-1-84277-505-9|page=220|language=en}}</ref> na kompositor sa Hilagang Korea. Nilikha niya ang "[[Aegukka]]"&nbsp;— ang [[pambansang awit]] ng bansa;— at ang "Song of General Kim Il-sung" ("Awitin ni Heneral Kim Il-sung"), karagdagan pa ang mga [[opera]]ng rebolusyonaryo.<ref name="Hoare2012">{{cite book|author=James E. Hoare|title=Historical Dictionary of Democratic People's Republic of Korea|url=https://books.google.com/books?id=rh5h4bZgkhEC&pg=PA224|accessdate=5 Hulyo 2015|date=13 Hulyo 2012|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-7987-4|page=224|language=en}}</ref> ==Karera== <!-- {{Listen | filename = Anthem of DPRK - KCTV (Audio).ogg | title ="Aegukka" | description =Naging pambansang awit ng Hilagang Korea ang "[[Aegukka]]" noong 1947. | type = music }} --> Sa kanyang kabataan, nag-aral si Kim Won-gyun sa isang [[mataas na paaralan]] ngunit hindi nakatapos at naabot lamang ang ikatlong baitang.<ref name="web._내나라"/> Pagkatapos ng pagpapalaya ng Korea, sinulat niya ang kanyang unang komposisyon: ang "''March of Korea''" o "Martsa ng Korea."<ref name="webc_">{{Cite web | title = Kim Won Gyun, World-famous Composer | agency = KCNA | date = 4 Mayo 2018 | archive-date = 24 Nobiyembre 2019 | url = http://www.kcna.co.jp/item/2018/201805/news04/20180504-10ee.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20191124041755/http://www.kcna.co.jp/item/2018/201805/news04/20180504-10ee.html | language = en | access-date = 28 Nobiyembre 2021 | url-status = dead }}</ref> Bago ang karera sa musika, si Kim ay naging "isang [[pagsasaka|magsasaka]] na nagkataon lamang na sinulat [ang] 'Song of General Kim Il Sung{{' "}}.<ref name="Korpe2004"/> Nangyari iyon noong 1946, napakaaga sa panahon ng kulto ng personalidad ni [[Kim Il-sung]]; unang gawa ng sining ang awitin na tila binabanggit si [[Kim Il-sung]].<ref name="Lim2015">{{cite book|author=Jae-Cheon Lim|title=Leader Symbols and Personality Cult in North Korea: The Leader State|url=https://books.google.com/books?id=yswqBwAAQBAJ&pg=PP2|accessdate=5 Hulyo 2015|date=24 Marso 2015|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-56741-7|page=29|language=en}}</ref> Pagkatapos ng tagumpay ng awitin, hiniling na likhain niya ang "[[Aegukka]]". Bilang isang musikero, naturuan niya ang saliri noong una subalit pumunta siya sa [[Moscow]] upang makapag-aral doon.<ref>{{cite book|last=Portal|first=Jane|title=Art Under Control in North Korea|url=https://books.google.com/books?id=zWH05CbG02kC&pg=PA187|accessdate=5 Hulyo 2015|date=15 Agosto 2005|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-86189-236-2|pages=92–93|language=en}}</ref> Sa isang punto, pumasok siya sa isang paaralan ng musika sa [[Hapon]].<ref name="Hoare2012"/> Noong 1947, nang inangkop na ang "Aegukka" bilang pambansang awit,<ref name="Inc.2015">{{cite book|author=IBP, Inc.|title=Korea North Country Study Guide Volume 1 Strategic Information and Developments|url=https://books.google.com/books?id=6W6-CQAAQBAJ&pg=PA18|accessdate=5 Hulyo 2015|date=13 Abril 2015|publisher=Lulu.com|isbn=978-1-4330-2780-2|page=18|language=en}}</ref> umaangat ang kanyang katayuan.<ref name="Korpe2004"/> Kabilang sa ibang mga komposisyon ni Kim ang: "Democratic Youth March" ("Demokratikong Martsa ng Kabataan"), "Our Supreme Commander" ("Ang Ating Kataas-taasang Komandante"), "Glory to the Workers' Party of Korea" ("Kaluwalhatian sa Partido ng mga Manggagawa ng Korea"), "Sunrise on Mt. Paektu" ("Pagsikat ng Araw sa Bundok Paektu"), "Steel-strong Ranks Advance" ("Sumulong ang mga Ranggong Kasing-tibay ng Bakal"), "Song of Great National Unity" ("Awiting ng Dakilang Pambansang Pagkakaisa"),<ref name="kcna_Past"/> "We Rush Forward in Spirit of Chollima" ("Sumusulong Kami sa Espiritu ng Chollima"), at "Song of Anti-Imperialist Struggle" ("Awitin ng Pakikibaka ng Kontra-Imperyalista").<ref>{{cite web|date=10 Marso 1997|title=Kim Won Gyun concert|url=http://www.kcna.co.jp/item/1997/9703/news3/10.htm#5|agency=KCNA|access-date=5 Hulyo 2015|language=en|archive-date=12 Oktubre 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141012034549/http://www.kcna.co.jp/item/1997/9703/news3/10.htm#5|url-status=dead}}</ref> Krinedito si Kim sa pag-aambag nito sa "paglikha ng 'Sea of Blood' ('Laot ng Dugo') -na mga uri ng operang rebolusyonaryo."<ref name="kcna_Past">{{Cite web | title = Famous Musician Kim Won Gyun | agency = KCNA | date = 30 Hunyo 2006 | accessdate = 5 Hulyo 2015 | url = http://www.kcna.co.jp/item/2006/200607/news07/01.htm#10 | language = en | archive-date = 12 Oktubre 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141012092559/http://www.kcna.co.jp/item/2006/200607/news07/01.htm#10 | url-status = dead }}</ref> Posible na gumawa siya ng operang bersyon ng ''[[Sea of Blood]]'' at isang simponya na batay sa musika mula sa opera.<ref name="Randall2004">{{cite book|author=Keith Howard|chapter=Dancing for the Eternal President|editor=Annie J. Randall|title=Music, Power, and Politics|chapter-url=https://books.google.com/books?id=22iUAgAAQBAJ&pg=PT178|accessdate=5 Hulyo 2015|date=22 Disyembre 2004|language=en|publisher=Routledge|isbn=1-135-94690-6|pages=130, 178}}</ref> Krinedito rin siya sa operang ''Chirisan''.<ref>{{cite encyclopedia|title=Korea|encyclopedia=The Great Soviet Encyclopedia|edition=3rd|date=1970–1979|publisher=The Gale Group| accessdate = 5 Hulyo 2015|url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Korea|via=TheFreeDictionary.com|language=en}}</ref> Nagsilbi din si Kim bilang isang kompositor ng Pambansang [[Teatro]] ng [[Sining]].<ref name="webc_"/> Naging pinuno din siya ng Sentral na Komite ng Unyon ng mga Musikerong Koreano noong 1954, at sa kalaunan, naging pangalawang-pangulo at pangulo ng Unyon.<ref name="Hoare2012"/> Pangulo siya ng Unibersidad ng Musika at Sayaw ng [[Pyongyang]] simula noong 1960. Noong 1985, naging pangkalahatang direktor siya ng Pangkat Opera ng Laot ng Dagat (''Sea of Blood Opera Troupe'').<ref name="Hoare2012"/><ref name="kcna_Past"/> Siya ang tagapangulong taga-Hilangang Korea ng Pista ng Musika ng Muling pagsasama-sama noong Setyembre 1990.<ref name="Hoare2012"/> Tagapangulo din siya ng Pambansang Komite ng Musika ng Korea<ref name="Agency2000">{{cite book|author=Yonhap News Agency|title=Korea Annual|url=https://books.google.com/books?id=F2F9AAAAIAAJ|accessdate=5 Hulyo 2015|year=2000|publisher=Yonhap News Agency|page=284|isbn=9788974330514|language=en}}</ref> at pandangal na kasapi ng Pandaigdigang Konseho ng Musika.<ref name="KCNA2009">{{cite web|title=Composer Living along with Conservatory |date=10 August 2009 |url=http://www.kcna.co.jp/item/2009/200908/news10/20090810-12ee.html |agency=KCNA |access-date=5 Hulyo 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141012055044/http://www.kcna.co.jp/item/2009/200908/news10/20090810-12ee.html |archivedate=12 Oktubre 2014 | language=en}}</ref> Bukod sa kanyang mga aktibidad sa musika, diputado din siya sa ikasiyam at ikasampung Kataas-taasang Pagpupulong ng Bayan (''Supreme People's Assemblies'' o SPA).<ref name="Hoare2012"/> Sa kanyang kamatayan noong 2002, hinawakan niya ang mga puwesto ng diputado ng SPA at tagapayo sa Sentral na Komite ng Unyon ng mga Musikerong Koreano.<ref name="kcna_Past2002"/> Nakatanggap siya ng maraming premyo at karangalan, kabilang ang Bayani ng Paggawa (''Labor Hero''), Nakameritong Alagad ng Sining (''Merited Artist''), Alagad ng Sining ng Bayan (''People's Artist''), tumanggap ng Orden ni Kim Il-sung at nanalo ng isang premyo ni Kim Il-sung.<ref name="Hoare2012"/><ref name="KCNA2009"/> Napalitan ang pangalan ng Konserbatoryo ng Pyongyang sa Konserbatoryong Kim Won-gyun noong 27 Hunyo 2006.<ref name="Hoare2012"/><ref name="kcna_Past"/> Namatay si Kim Won-gyun noong 5 Abril 2002 dahil sa pagpalya ng [[puso]]. Nagpadala si [[Kim Jong-il]] ng korona ng patay sa kanyang kabaong kasunod ng kanyang pagkamatay.<ref name="kcna_Past2002">{{Cite web | title = Kim Won Gyun passed away | agency = KCNA | date = 6 April 2002 | accessdate = 5 Hulyo 2015 | url = http://www.kcna.co.jp/item/2002/200204/news04/06.htm#9 | language = en | archive-date = 12 Oktubre 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141012034716/http://www.kcna.co.jp/item/2002/200204/news04/06.htm#9 | url-status = dead }}</ref> Nagbigay pugay si [[Kim Jong-un]] kay Kim Won-gyun sa pamamagitan ng pag-organisa ng konsiyerto sa sentenaryo ng kanyang kaarawan noong 2017.<ref name="webc_"/> ==Mga sanggunian== {{reflist|30em}} ==Karagdagang pagbabasa== {{refbegin}} *{{cite journal|author1=Kim Sunnam|author2=Kim Won-gyun|title=Iskusstvo sluzhit narodu (O razvitii muzykainoi kultury Koreisko Narodno-Demokraticheskoi Respubliki)|trans-title=Art Serves the People: On the Musical Culture of the Korean People's Democratic Republic|journal=Sovetskaya Muzyka|date=1953|number=3|pages=109–111|language=Russian}} {{refend}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Kim, Won-gyun}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1917]] [[Kategorya:Namatay noong 2002]] [[Kategorya:Mga politiko ng Hilagang Korea]] [[Kategorya:Mga kompositor mula sa Hilagang Korea]] 0icdtnvv59yrpghf5wj1nii8suwsppj 0 314201 2215341 2211409 2026-07-08T22:21:37Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215341 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant|name=Miss World 2021|date=16 Marso 2022|venue=Coca-Cola Music Hall, San Juan, [[Porto Riko]]|broadcaster={{Hlist|REELZ|London Live|Univision}}|entrants=97|placements=30|debuts={{Hlist|[[Irak]]|[[Somalya]]}}|withdrawals={{Hlist|[[Antigua at Barbuda]]|[[Aruba]]|[[Australya]]|[[Bagong Silandiya]]|[[Barbados]]|[[Biyelorusya]]|[[Dinamarka]]|[[Etiyopiya]]|[[Gresya]]|[[Guwatemala]]|[[Guyana]]|[[Heyorhiya]]|[[Kapuluang Birheng Britaniko]]|[[Kapuluang Birhen ng Estados Unidos]]|[[Kapuluang Cook]]|[[Kasakistan]]|[[Kirgistan]]|[[Kroasya]]|[[Laos]]|[[Miyanmar]]|[[Montenegro]]|[[Rusya]]|[[Samoa]]|[[Sierra Leone]]|[[Taylandiya]]|[[Timog Sudan]]}}|returns={{Hlist|[[Baybaying Garing]]|[[Belis]]|[[Estonya]]|[[Guniya]]|[[Kamerun]]|[[Madagaskar]]|[[Namibya]]|[[Noruwega]]|[[Santa Lucia (bansa)|Sant Lucia]]|[[Serbiya]]|[[Sint Maarten]]|[[Urugway]]}}|before=[[Miss World 2019|2019]]|next=[[Miss World 2023|2023]]|image=Karolina Bielawska P3201959 2 (52230263974).jpg|caption=Karolina Bielawska, Miss World 2021|presenters={{Hlist|Peter Andre|Fernando Allende}}|entertainment={{Hlist|Don Omar|Gente de Zona|Victor Manuel|Pedro Capo|Puerto Rico Philharmonic Orchestra}}|winner='''Karolina Bielawska'''|represented='''{{Flagicon|POL}} [[Polonya]]''' }} Ang '''Miss World 2021''' ay ang ika-70 edisyon ng [[Miss World]] pageant, na ginanap sa Coca-Cola Music Hall sa San Juan, [[Puerto Rico|Porto Riko]] noong 16 Marso 2022.<ref>{{Cite web |date=22 Disyembre 2021 |title=Miss World resets coronation night to March 2022 |url=https://www.cnnphilippines.com/lifestyle/2021/12/22/Miss-World-2021-coronation-night-March-2022.html |access-date=5 Mayo 2023 |website=[[CNN Philippines]] |language=en |archive-date=8 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408214517/https://www.cnnphilippines.com/lifestyle/2021/12/22/Miss-World-2021-coronation-night-March-2022.html |url-status=dead }}</ref> Orihinal na nakatakdang gaganapin ang kompetisyon sa José Miguel Agrelot Coliseum noong 16 Disyembre 2021. Gayunpaman, ang kompetisyon ay na-''reschedule'' sa Marso 16, 2022 dahil sa pandemya ng COVID-19 sa Porto Riko.<ref>{{Cite web |date=22 Disyembre 2021 |title=Miss World resets coronation night to March 2022 |url=https://www.cnnphilippines.com/lifestyle/2021/12/22/Miss-World-2021-coronation-night-March-2022.html |access-date=30 Hulyo 2022 |website=[[CNN Philippines]] |language=en |archive-date=7 Enero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107023727/https://www.cnnphilippines.com/lifestyle/2021/12/22/Miss-World-2021-coronation-night-March-2022.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Bernardino |first=Stephanie |date=23 Disyembre 2021 |title=Miss World 2021 pageant reset to March 2022 |url=https://mb.com.ph/2021/12/23/miss-world-2021-pageant-reset-to-march-2022/ |access-date=31 Hulyo 2022 |website=[[Manila Bulletin]] |language=en-US}}</ref> Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni Toni-Ann Singh ng Hamayka si [[Karolina Bielawska]] ng Polonya bilang Miss World 2021.<ref>{{Cite web |date=17 Marso 2022 |title=Poland's Karolina Bielawska is Miss World 2021 |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/poland-karolina-bielawska-winner-miss-world-2021/ |access-date=5 Mayo 2023 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Abad |first=Ysa |date=17 Marso 2022 |title=Who is Karolina Bielawska, Miss World 2021? |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/things-to-know-poland-karolina-biewlaska-miss-world-2021/ |access-date=5 Mayo 2023 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref> Ito ang pangalawang tagumpay ng Polonya sa kasaysayan ng kompetisyon.<ref>{{Cite web |last=Prideaux |first=Sophie |date=18 Marso 2022 |title=Who is Karolina Bielawska? Meet the Polish beauty queen who just became Miss World 2021 |url=https://www.thenationalnews.com/lifestyle/2022/03/18/who-is-karolina-bielawska-meet-the-polish-beauty-queen-who-just-became-miss-world-2021/ |access-date=5 Mayo 2023 |website=The National |language=en}}</ref> Nagtapos bilang first runner-up si Shree Saini ng [[Estados Unidos]] habang nagtapos bilang second runner-up si Olivia Yacé ng [[Côte d'Ivoire|Baybaying Garing]].<ref>{{Cite news |date=17 Marso 2022 |title=Poland win Miss World 2022, Cote d'Ivoire collect 2nd runner up |language=West African Pidgin English |work=BBC News Pidgin |url=https://www.bbc.com/pidgin/world-60778320 |access-date=31 Hulyo 2022}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |last2=Pasajol |first2=Anne |date=17 Marso 2022 |title=Miss World 2021 is Karolina Bielawska of Poland |url=https://entertainment.inquirer.net/441524/miss-world-2021-is-karolina-bielawska-of-poland |access-date=31 Hulyo 2022 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> Mga kandidata mula sa siyamnapu't-pitong mga bansa at teritoryo ang lumahok sa kompetisyong ito. Pinangunahan nina Peter Andre at Fernando Allende ang kompetisyon.<ref>{{Cite web |last=Gabinete |first=Jojo |date=17 Marso 2022 |title=Poland, wagi sa Miss World 2021 dahil sa pagtulong sa Ukrainians? |url=https://www.pep.ph/pepalerts/cabinet-files/164443/poland-miss-world-2021-urkrainian-refugees-a734-20220317 |access-date=2023-05-05 |website=PEP.ph |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gillett |first=Katy |date=17 Marso 2022 |title=Miss World 2021 finally crowned after Covid-19 delays |url=https://www.thenationalnews.com/lifestyle/fashion/2022/03/17/miss-world-2021-finally-crowned-after-covid-19-delays/ |access-date=5 Mayo 2023 |website=The National |language=en}}</ref> Nagtanghal sina Don Omar, Gente de Zona, Victor Manuel, Pedro Capo, at ang Filarmonica de Puerto Rico sa edisyong ito.<ref>{{Cite web |last=Reiher |first=Andrea |date=16 Marso 2022 |title=Miss World 2021-2022 Schedule: What Time & Channel to Watch |url=https://heavy.com/entertainment/miss-world-time-channel-schedule-2021-2022/ |access-date=31 Hulyo 2022 |website=Heavy.com |language=en-US |archive-date=13 Abril 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220413163818/https://heavy.com/entertainment/miss-world-time-channel-schedule-2021-2022/ |url-status=dead }}</ref> == Kasaysayan == [[Talaksan:Coliseum of PR.JPG|thumb|Coliseo de Puerto Rico José Miguel Agrelot, lokasyon para sa ilang parte ng Miss World 2021.|250x250px]] === Lokasyon at petsa ng kompetisyon === Orihinal na nakatakda ang ika-70 edisyon ng kompetisyon sa katapusan ng taong 2020. Gayunpaman, naudlot ang kompetisyon dulot ng [[pandemya ng COVID-19]], at inanunsyo ng [[Miss World|Miss World Organization]] noong Hulyo 29, 2020 na ang ika-70 edisyon ng kompetisyon ay magaganap sa katapusan ng taong 2021.<ref>{{Cite web |date=30 Hulyo 2020 |title=Miss World cancels 2020 edition |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/miss-world-cancels-2020-edition-moves-to-2021/ |access-date=31 Hulyo 2022 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=24 Hulyo 2020 |title=Miss World 2020 to be held in 2021? |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Miss-World-2020-to-be-held-in-2021/eventshow/77156276.cms |access-date=31 Hulyo 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=30 Agosto 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220830015638/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/miss-world-2020-to-be-held-in-2021/eventshow/77156276.cms |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=15 Disyembre 2021 |title=Here’s where you can watch the Miss World 2021 coronation |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/where-to-watch-miss-world-coronation-december-2021/ |access-date=5 Mayo 2023 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref> Noong Marso 8, 2021, kinumpirma ng Miss World Organization na ang kompetisyon ay mangyayari sa Coca-Cola Music Hall sa San Juan, [[Puerto Rico|Porto Riko]] sa Disyembre 16, 2021.<ref>{{Cite web |date=11 Marso 2021 |title=Miss World 2021 finale date announced! |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/miss-world-2021-finale-date-announced/articleshow/81462288.cms |access-date=31 Hulyo 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=31 Hulyo 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731065210/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/miss-world-2021-finale-date-announced/articleshow/81462288.cms |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Rodríguez Caraballo |first=Harry |date=8 Marso 2021 |title=¡Confirmado! Celebrarán concurso internacional de Miss Mundo en Puerto Rico |url=https://www.metro.pr/pr/entretenimiento/2021/03/08/confirmado-celebraran-concurso-internacional-miss-mundo-puerto-rico.html |access-date=31 Hulyo 2022 |website=Metro Puerto Rico |language=es}}</ref><ref>{{Cite web |last=Requintina |first=Robert |date=13 Marso 2021 |title=70th Miss World pageant to be held in Puerto Rico on Dec. 16 |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/70th-miss-world-pageant-to-be-held-in-puerto-rico-on-dec-16 |access-date=11 Mayo 2023 |website=[[Manila Bulletin]] |language=en}}</ref> Ngunit dahil sa pagtaas ng pangangailan ng mga tiket, inanunsyo ng Miss World Organization noong Setyembre 2 na ang kompetisyon ay inilipat sa José Miguel Agrelot Coliseum, ang pinakamalaking ''indoor venue'' sa Porto Riko.<ref>{{Cite web |date=4 Setyembre 2021 |title=With a rise in demand for finale tickets, Miss World 2021 venue shifted! |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/with-a-rise-in-demand-for-finale-tickets-miss-world-2021-venue-shifted/articleshow/85931318.cms |access-date=31 Hulyo 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=31 Hulyo 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731065155/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/with-a-rise-in-demand-for-finale-tickets-miss-world-2021-venue-shifted/articleshow/85931318.cms |url-status=dead }}</ref> Kumalat ang banta ng [[SARS-CoV-2 Omicron variant]] sa ilang bahagi ng daigdig sa panahon ng mga ''pre-pageant activity'', at ang banta ng birus ay nagsimula na ring kumalat sa Porto Riko. Noong Disyembre 14, nagpositibo sa COVID-19 si Pricilia Carla Yules ng [[Indonesia|Indonesya]].<ref>{{Cite web |last= |date=15 Disyembre 2021 |title=Nhiều thí sinh Miss World cách ly vì Covid-19 |trans-title=Many Miss World contestants are quarantined because of Covid-19 |url=https://vnexpress.net/nhieu-thi-sinh-miss-world-cach-ly-vi-covid-19-4403384.html |access-date=5 Mayo 2023 |website=VnExpress |language=vi}}</ref> Bilang pag-iingat, ang kaniyang kakuwarto na si Manasa Varanasi ng [[Indiya]] at lima pa ay inuri bilang mga hinihinalang kaso.<ref>{{Cite web |last=Anna |first=Elvira |date=15 Disyembre 2021 |title=Kabar Terbaru Carla Yules di Miss World 2021, Ini Penjelasan Liliana Tanoesoedibjo |url=https://www.inews.id/lifestyle/seleb/kabar-terbaru-carla-yules-di-miss-world-2021-ini-penjelasan-liliana-tanoesoedibjo |access-date=31 Hulyo 2022 |website=iNews |language=id}}</ref><ref>{{Cite news |date=18 Disyembre 2021 |title=Scenic view, good food & sunshine: Manasa Varanasi's isolation in Puerto Rico is a dream |language=en |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/scenic-view-good-food-sunshine-manasa-varanasis-isolation-in-puerto-rico-is-a-dream/articleshow/88356513.cms?from=mdr |access-date=6 Mayo 2023 |issn=0013-0389}}</ref> Kinumpirma ng tagapangulo ng Miss World Organization na si Julia Morley na ang mga kandidata ay kasalukuyang nakahiwalay at naka-quarantine at hindi sila maaring umakyat sa entablado sa palabas kung hindi sila maglalabas ng negatibong PCR test. Subalit lahat ng mga kandidata ay kabilang pa rin sa kompetisyon.<ref>{{Cite web |date=15 Disyembre 2021 |title=Aisladas varias candidatas de Miss Mundo por posible contagio de COVID-19 |url=https://www.primerahora.com/entretenimiento/reinas-belleza/notas/aisladas-varias-candidatas-de-miss-mundo-por-posible-contagio-de-covid-19/ |access-date=31 Hulyo 2022 |website=Primera Hora |language=es}}</ref><ref>{{Cite web |last=Vargas Rodríguez |first=Shakira |date=14 Disyembre 2021 |title=Investigan casos sospechosos de COVID-19 entre siete concursantes de Miss Mundo 2021 |url=https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/farandula/notas/investigan-posibles-casos-de-covid-19-entre-siete-concursantes-de-miss-mundo-2021/ |access-date=31 Hulyo 2022 |website=El Nuevo Día |language=es}}</ref> Noong Disyembre 15, kinumpirma ng ''Puerto Rico Department of Health'' na 17 postibong kaso ng COVID-19 ay may kinalaman sa mga aktibidad ng Miss World, kabilang ang mga kalahok at mga empleyado.<ref>{{Cite web |last=Tusing |first=David |date=16 Disyembre 2021 |title=17 people at Miss World 2021 pageant test positive for Covid-19 in Puerto Rico |url=https://www.thenationalnews.com/lifestyle/fashion/2021/12/16/17-people-at-miss-world-2021-pageant-test-positive-for-covid-19-in-puerto-rico/ |access-date=31 Hulyo 2022 |website=The National |language=en}}</ref> Noong Disyembre 16, ilang oras bago ang kompetisyon, nagpasya ang Miss World Organization na muling ipagpaliban ang kompetisyon matapos na magpositibo sa COVID-19 ang 23 kandidata at 15 empleyado ng Miss World.<ref>{{Cite web |date=17 Disyembre 2021 |title=Miss Mundo é adiado após mais de 20 candidatas contraírem Covid |url=https://g1.globo.com/mundo/noticia/2021/12/17/miss-mundo-e-adiado-apos-mais-de-20-candidatas-contrairem-covid.ghtml |access-date=31 Hulyo 2022 |website=G1 |language=pt-br}}</ref><ref>{{Cite web |last=Pallavi |first=Krishna Priya |date=17 Disyembre 2021 |title=Miss World 2021 temporarily postponed after several Covid-19 positive cases |url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/fashion/miss-world-2021-temporarily-postponed-after-several-covid-19-positive-cases-101639708067082.html |access-date=31 Hulyo 2022 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=17 Disyembre 2021 |title=Miss World coronation night postponed due to COVID-19 |url=https://www.cnnphilippines.com/entertainment/2021/12/17/Miss-World-2021-postponed-due-to-COVID-19.html |access-date=3 Agosto 2022 |website=[[CNN Philippines]] |language=en |archive-date=22 Disyembre 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211222212721/https://cnnphilippines.com/entertainment/2021/12/17/Miss-World-2021-postponed-due-to-COVID-19.html |url-status=dead }}</ref> Kinumpirma rin ng pambansang direktor ng Miss World Malaysia na nagpositibo rin sa COVID-19 si Lavanya Sivaji ng Malaysia.<ref name=":0">{{Cite web |last=Holland |first=Oscar |last2=Blanco Munoz |first2=Begona |date=17 Disyembre 2021 |title=Miss World 2021 postponed hours before finale amid Covid-19 outbreak |url=https://www.cnn.com/style/article/miss-world-2021-postponed-covid-19/index.html |access-date=31 Hulyo 2022 |website=[[CNN]] |language=en}}</ref> Inanunsyo ng Miss World Organization na ang kompetisyon ay muling aayusin at gaganapin sa loob ng susunod na 90 araw.<ref name=":0" /> Noong Disyembre 22, kinumpirma ng Miss World Organization na ang kompetisyon ay mangyayari sa Coca-Cola Music Hall sa San Juan, [[Puerto Rico|Porto Riko]] sa Marso 16, 2022 at hindi sa José Miguel Agrelot Coliseum.<ref>{{Cite web |last=Adel |first=Rosette |date=22 Disyembre 2021 |title=Miss World moves coronation night to March 2022 |url=https://interaksyon.philstar.com/trends-spotlights/2021/12/22/207061/miss-world-moves-coronation-night-to-march-2022/ |access-date=5 Mayo 2023 |website=Interaksyon |language=en-US}}</ref> Ang 40 ''semifinalist'' lang ang bumalik sa Porto Riko para sa na-reschedule na kompetisyon.<ref>{{Cite web |date=22 Disyembre 2021 |title=Miss World 2021 new pageant finale date has been announced |url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/life-style/miss-world-2021-pageant-finale-rescheduled-date-puerto-rico-manasa-varanasi-india-7684505/ |access-date=31 Hulyo 2022 |website=The Indian Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Concepcion |first=Eton B. |date=10 Marso 2022 |title=Tracy Maureen Perez resumes Miss World quest |url=https://manilastandard.net/showbitz/columns0/pageant-concept-by-eton-concepcion/314213313/tracy-maureen-perez-resumes-miss-world-quest.html |access-date=3 Agosto 2022 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref> === Pagpili ng mga kalahok === Ang mga kalahok mula sa siyamnapu't-pitong mga bansa at teritoryo ay napili upang lumahok sa kompetisyon. Maraming mga kompetisyong pambansa ang ipinagliban o ganap na nakansela dahil sa [[pandemya ng COVID-19]]. Dahil dito, 16 sa mga kandidata na naatasan upang kumatawan sa kanilang bansa/teritoryo ay mga ''runner-up'' sa kanilang nakaraang kompetisyong pambansa, o napili sa isang ''casting process''. Walong kandidata naman ang nailuklok upang kumatawan sa kanilang bansa/teritoryo matapos ang pag-urong ng orihinal na kalahok. ==== Mga pagpalit ==== Iniluklok si Amela Agastra upang kumatawan sa [[Albanya]] matapos na umurong ang Miss World Albania 2021 na si Joanna Kiose sa hindi malamang dahilan.<ref>{{Cite web |last= |date=12 Hulyo 2021 |title=Đại diện Albania tại Miss World gây chú ý cùng hình xăm cá tính: Đỗ Hà vẫn ngọt ngào với sức hút riêng |url=https://saostar.vn/nguoi-mau-hoa-hau/dai-dien-albania-tai-miss-world-gay-chu-y-voi-hinh-xam-ca-tinh-202107111754459501.html |access-date=31 Hulyo 2022 |website=Saostar.vn |language=vi}}</ref> Iniluklok si Shree Saini, isang ''semifinalist'' sa Miss World America 2020, bilang Miss World America 2021 dahil ang iskedyul ng kompetisyon ay lumagpas na sa panunungkulan ni Alissa Anderegg bilang Miss World America 2020.<ref>{{Cite web |last=Sadosh |first=Raj |date=4 Oktubre 2021 |title=Punjab-born Shree Saini first Indo-American to represent America at Miss World contest |url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/punjab-born-shree-saini-first-indo-american-to-represent-america-at-miss-world-contest-320046 |access-date=31 Hulyo 2022 |website=The Tribune |language=en |archive-date=31 Hulyo 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731125315/https://www.tribuneindia.com/news/punjab/punjab-born-shree-saini-first-indo-american-to-represent-america-at-miss-world-contest-320046 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Brody |first=Lanae |date=15 Marso 2022 |title=Miss World America Shree Saini Reveals How She Overcame Horrific Accident to Capture Her Crown |url=https://people.com/human-interest/miss-world-america-shree-saini-overcame-horrific-crash-capture-crown/ |access-date=31 Hulyo 2022 |website=People Magazine |language=en}}</ref> Iniluklok si Miss World Japan 2021 Tamaki Koshi upang kumatawan sa [[Hapon]] dahil lumagpas na sa panunungkulan ni Miss World Japan 2020 Maria Kaneya ang petsa ng kompetisyon.<ref>{{Cite web |last= |date=29 Setyembre 2020 |title=Dung mạo tân Hoa hậu Thế giới Nhật Bản |trans-title=New face of Miss World Japan |url=https://vnexpress.net/dung-mao-tan-hoa-hau-the-gioi-nhat-ban-4168758.html |access-date=31 Hulyo 2022 |website=VnExpress |language=vi}}</ref> Iniluklok si Tamara Del Maso upang kumatawan sa [[Costa Rica|Kosta Rika]] matapos na umurong ang Miss World Costa Rica 2020 na si Andrea Montero dahil sa problema sa visa.<ref>{{Cite web |date=16 Oktubre 2020 |title=Andrea Montero crowned Miss Costa Rica 2020 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/andrea-montero-crowned-miss-costa-rica-2020/articleshow/78714487.cms |access-date=31 Hulyo 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=31 Hulyo 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731125407/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/andrea-montero-crowned-miss-costa-rica-2020/articleshow/78714487.cms |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=11 Setyembre 2021 |title=Lộ diện người đẹp đại diện Costa Rica tham gia Miss World 2021 |url=https://vov.vn/giai-tri/nghe-si/lo-dien-nguoi-dep-dai-dien-costa-rica-tham-gia-miss-world-2021-889887.vov |access-date=31 Hulyo 2022 |website=Voice of Vietnam |language=vi}}</ref> Iniluklok si Lizzy Dobbe, ang first runner-up ng Miss World Nederland 2020-21 upang kumatawan sa [[Netherlands|Olanda]] matapos na umurong ni Miss World Nederland 2020-21 na si Dilay Willemstein dahil sa ayaw niyang mabakunahan laban sa COVID-19.<ref>{{Cite web |last=Gutker |first=Carina |date=1 Hulyo 2021 |title=Lizzy (20) grijpt net naast titel en wordt tweede in Miss World Nederland-verkiezing |url=https://www.nhnieuws.nl/nieuws/288246/lizzy-20-grijpt-net-naast-titel-en-wordt-tweede-in-miss-world-nederland-verkiezing |access-date=31 Hulyo 2022 |website=NH |language=nl}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Jongeneel |first=Anouk |date=7 Oktubre 2021 |title=Lizzy werd tweede maar gaat nu tóch naar Miss World Verkiezing: "Ik ben vereerd" |url=https://www.nhnieuws.nl/nieuws/292795/lizzy-werd-tweede-maar-gaat-nu-toch-naar-miss-world-verkiezing-ik-ben-vereerd |access-date=31 Hulyo 2022 |website=NH |language=nl}}</ref> Iniluklok si Miss Rwanda 2021 Grace Ingabire upang kumatawan sa [[Rwanda]] dahil lumagpas na sa panunungkulan ni Miss Rwanda 2020 Nishimwe Naomie ang petsa ng kompetisyon.<ref>{{cite web |date=23 Marso 2020 |title=Nyina wa Miss Rwanda 2020, Nishimwe Naomie, avuga ko yari yaripfuje iryo teka kuva kera |url=https://www.bbc.com/gahuza/51604858 |access-date=30 Hulyo 2022 |website=[[BBC News]] |language=rw}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Nsabimana |first=Eddie |date=21 Marso 2021 |title=Grace Ingabire crowned Miss Rwanda 2021 |url=https://www.newtimes.co.rw/entertainment/grace-ingabire-crowned-miss-rwanda-2021 |access-date=31 Hulyo 2022 |website=The New Times |language=en}}</ref> Iniluklok si Miss Senegal 2021 Penda Sy upang kumatawan sa Senegal dahil lumagpas na sa panunungkulan ni Miss Senegal 2020 Ndeye Fatima Dione ang petsa ng kompetisyon.<ref name=":3">{{Cite web |last=Coulibaly |first=Justin |date=6 Oktubre 2021 |title=Miss monde Sénégal 2021 : Penda Sy succède à Alberta Diatta |url=https://www.afrik.com/miss-monde-senegal-2021-penda-sy-succede-a-alberta-diatta |access-date=31 Hulyo 2022 |website=Afrik.com |language=fr-FR}}</ref> Noong Nobyembre 2021, hayagang ibinunyag ni Dione na siya ay na-droga at ginahasa sa isang pagtitipong pinaghandaan ng mga ''national pageant organizers'' ng Miss Senegal. Dahil dito, si Dione ay nabuntis at kalaunan ay hindi na ito nakakatanggap ng mga imbitasyon para sa mga aktibidad ng Miss Senegal.<ref>{{Cite web |date=26 Nobyembre 2021 |title=Miss Senegal chairperson under fire after blaming beauty queen for provoking her own sexual assault! |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/miss-senegal-chairperson-under-fire-after-blaming-beauty-queen-for-provoking-her-own-sexual-assault/articleshow/87934834.cms |access-date=31 Hulyo 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=31 Hulyo 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731134647/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/miss-senegal-chairperson-under-fire-after-blaming-beauty-queen-for-provoking-her-own-sexual-assault/articleshow/87934834.cms |url-status=dead }}</ref> Iniluklok si Juliana Rugumisa bilang kinatawan ng Tansaniya matapos na hindi sundin ni Miss Tanzania 2020/2021 Rose David Manfere ang kontrata nito sa Miss Tanzania.<ref>{{Cite web |last=Abdallah |first=Nasra |date=17 Hulyo 2021 |title=Kamati yaanika makosa sita anayotuhumiwa Miss Tanzania |url=https://www.mwananchi.co.tz/mw/michezo/burudani/kamati-yaanika-makosa-sita-anayotuhumiwa-miss-tanzania-3476558 |access-date=31 Hulyo 2022 |website=Mwananchi |language=sw |archive-date=18 Pebrero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230218102532/https://www.mwananchi.co.tz/mw/michezo/burudani/kamati-yaanika-makosa-sita-anayotuhumiwa-miss-tanzania-3476558 |url-status=dead }}</ref> ==== Partisipasyon ni Miss Sint Maarten ==== Noong Disyembre 15, 2021, opisyal na tinuligsa ng pamahalaan ng [[Sint Maarten]] ang paglahok ni Lara Mateo sa Miss World 2021 bilang kinatawan ng teritoryo.<ref name=":7">{{Cite web |last=Wong |first=Melissa |date=15 Disyembre 2021 |title=Sint Maarten Gov’t: Who endorsed Lara Mateo to go to Miss World? |url=https://caribbean.loopnews.com/content/sint-maarten-govt-who-endorsed-lara-mateo-go-miss-world |access-date=1 Agosto 2022 |website=Loop News |language=en |archive-date=16 Disyembre 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211216063209/https://caribbean.loopnews.com/content/sint-maarten-govt-who-endorsed-lara-mateo-go-miss-world |url-status=dead }}</ref> Hindi pinili ng Miss Sint Maarten Organization si Lara Mateo upang kumalahok sa Miss World at ang organisasyon ay kasalukuyang iniimbestigahan ng pamahalaan. Sinabi ng Punong Ministro ng Sint Maarten na si Silveria Jacobs na natuklasan ng pamahalaan na si Lara Mateo ay maling nairehistro ng may hawak ng prangkisa ng [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] upang kumatawan sa Sint Maarten.<ref name=":4">{{Cite web |last= |first= |date=17 Disyembre 2021 |title=No response to govt. yet on Miss World concerns |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/no-response-to-govt-yet-on-miss-world-concerns |access-date=1 Agosto 2022 |website=The Daily Herald |language=en-gb}}</ref><ref>{{Cite web |last=Fitzpatrick |first=Judy H. |date=5 Enero 2022 |title=Lara Mateo opens up about pageant, saddened by hate messages, threats |url=https://www.thedailyherald.sx/islands/lara-mateo-opens-up-about-pageant-saddened-by-hate-messages-threats |access-date=6 Mayo 2023 |website=The Daily Herald |language=en-gb}}</ref> Naglabas ng opisyal na liham ang lokal na pamahalaan ng Sint Maarten na nagsasabing hindi nila iniendorso ang partisipasyon ni Lara Mateo sa Miss World. Idinagdag nila na ang [[San Martin|Kolektibidad ng San Martin]], maging ang kanilang Kagawaran ng Turismo o Kagawaran ng Sining, ay hindi alam o kinikilala ang kandidata, at tiniyak na ang kanilang mga kinatawan ay kakalahok lamang sa Miss France.<ref name=":4" /> ==== Mga unang pagsali, pagbalik, at pag-urong ==== Sa edisyong ito unang kumalahok ang [[Iraq|Irak]] at [[Somalia|Somalya]], at bumalik ang [[Côte d'Ivoire|Baybaying Garing]], [[Belize|Belis]], [[Estonia|Estonya]], [[Guinea|Guniya]], [[Cameroon|Kamerun]], [[Madagascar|Madagaskar]], [[Namibia|Namibya]], [[Noruwega]], [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]], [[Serbia|Serbya]], [[Sint Maarten]], at [[Uruguay|Urugway]].<ref>{{Cite web |last=Herlina |first=Ratna |date=14 Abril 2022 |title=9 Pesona Maria Farhad Miss Irak 2021 yang Selalu Outstanding |trans-title=9 Charms of Maria Farhad Miss Iraq 2021, which are always outstanding |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/ratna-herlina/pesona-maria-farhad-miss-irak-2021-c1c2-1 |access-date=10 Mayo 2023 |website=IDN Times |language=id}}</ref> Huling kumalahok noong [[Miss World 2001|2001]] ang Sint Maarten, noong [[Miss World 2007|2007]] ang Estonya, noong [[Miss World 2015|2015]] ang Namibya, noong [[Miss World 2016|2016]] ang Santa Lucia, noong 2017 ang Baybaying Garing, Guniya, at Urugway, at noong 2018 ang Belis, Kamerun, Madagaskar, Noruwega, at Serbya. Ang mga bansang [[Antigua at Barbuda]], [[Aruba]], [[Australia|Australya]], [[New Zealand|Bagong Silandiya]], [[Barbados]], [[Belarus|Biyelorusya]], [[Dinamarka]], [[Ethiopia|Etiyopiya]], [[Gresya]], [[Guwatemala]], [[Guyana]], [[Georgia (bansa)|Heorhiya]], [[Kapuluang Birheng Britaniko]], [[US Virgin Islands|Kapuluang Birhen ng Estados Unidos]], [[Kapuluang Cook]], [[Kasakistan]], [[Kyrgyzstan|Kirgistan]], [[Croatia|Kroasya]], [[Laos]], [[Myanmar|Miyanmar]], [[Montenegro]], [[Rusya]], [[Samoa]], [[Sierra Leone]], [[Timog Sudan]], at [[Thailand|Taylandiya]] ay hindi sumali sa edisyong ito. Parehong hindi sumali sina Darya Goncharevich ng Biyelorusya at Natalija Labovic ng Montenegro dahil sa mga kadahilanang pangkalusugan.<ref>{{Cite web |date=18 Nobyembre 2021 |title="Мисс Беларусь-2021" Дарья Гончаревич пропустит конкурс "Мисс Мира" |url=https://sputnik.by/20211118/miss-belarus-2021darya-goncharevich-propustit-konkurs-miss-mira-1058072954.html |access-date=1 Agosto 2022 |website=Sputnik Беларусь |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=25 Nobyembre 2021 |title=Natalija na liječenju, neće ići u Portoriko |url=https://rtcg.me/magazin/stil/342695/natalija-na-lijecenju-nece-ici-u-portoriko.html |access-date=1 Agosto 2022 |website=Radio i Televizija Crne Gore |language=cnr}}</ref> Hindi nakasama sa kompetisyon si Star Hellas 2021 Anna Pavlidou ng Gresya matapos nitong hindi makapasok sa teritoryo ng Estados Unidos dahil wala pa siyang ikalawang dosis ng bakuna laban sa COVID-19.<ref>{{Cite web |date=30 Nobyembre 2021 |title=Η Σταρ Ελλάς Άννα Παυλίδου «κόπηκε» από τα Μις Κόσμος γιατί δεν έχει κάνει την 2η δόση του εμβολίου (vid) {{!}} PLUS by gazzetta |url=https://www.gazzetta.gr/plus/2066342/i-star-ellas-anna-paylidoy-kopike-apo-ta-mis-kosmos-giati-den-ehei-kanei-tin-2i-dosi |access-date=1 Agosto 2022 |website=Gazzetta.gr |language=el}}</ref> Hindi sumali sa kompetisyon sina Michelle Calderon ng Guwatemala, Adesha Penn ng Kapuluang Birhen ng Estados Unidos, at Nazerke Karmanova ng Kasakistan dahil sa hindi malamang dahilan.<ref>{{Cite web |last=Vásquez |first=Marisol |date=28 Setyembre 2021 |title=Presentan a Miss Mundo Guatemala |url=https://dca.gob.gt/noticias-guatemala-diario-centro-america/presentan-a-miss-mundo-guatemala/ |access-date=1 Agosto 2022 |website=Diario de Centro América |language=es |archive-date=2 Oktubre 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002080015/https://dca.gob.gt/noticias-guatemala-diario-centro-america/presentan-a-miss-mundo-guatemala/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Abbotts |first=Lori |date=2 Nobyembre 2021 |title=St. Thomian Adesha Penn wins Miss World USVI crown |url=http://www.virginislandsdailynews.com/island_life/st-thomian-adesha-penn-wins-miss-world-usvi-crown/article_3a2f54f8-a98b-50ab-a0b1-db196092aa6a.html |access-date=1 Agosto 2022 |website=The Virgin Islands Daily News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=17 Nobyembre 2021 |title="Miss Qozogʻiston" eng goʻzal malikalari aniqlandi – foto |url=https://oz.sputniknews-uz.com/20211117/miss-qozogiston-eng-gozal-malikalari-aniqlandi-foto-21383246.html |access-date=1 Agosto 2022 |website=Sputnik Oʻzbekiston |language=uz}}</ref> == Mga resulta == [[Talaksan:Miss World 2021 map.png|thumb|250x250px|Mga bansa at teritoryong sumali sa Miss World 2021 at ang kanilang mga pagkakalagay.]] === Mga pagkakalagay === {| class="wikitable sortable" style="background:#FFFFFF; font-size:95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- |'''Miss World 2021''' | * '''{{flagicon|POL}} [[Polonya]]''' – '''[[Karolina Bielawska]]<ref name=":8" />'''<ref name=":14">{{Cite web |date=17 Marso 2022 |title=As it happens: Miss World 2021 |url=https://www.philstar.com/happens/1017 |access-date=5 Mayo 2023 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> |- |1st runner-up | * {{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] – Shree Saini<ref name=":8" /><ref name=":14" /> |- |2nd runner-up | * {{flagicon|CIV}} [[Côte d'Ivoire|Baybaying Garing]] – Olivia Yacé<ref name=":8" /><ref name=":14" /> |- |Top 6 | * {{flagicon|NIR}} [[Hilagang Irlanda]] – Anna Leitch<ref name=":14" /><ref>{{Cite web |last=Cousins |first=Graeme |date=18 Marso 2022 |title=NI school teacher makes history at Miss World |url=https://www.newsletter.co.uk/news/people/northern-ireland-school-teacher-anna-leitch-makes-history-at-miss-world-final-in-puerto-rico-3617835 |access-date=6 Mayo 2023 |website=Belfast News Letter |language=en}}</ref> * {{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]] – Pricilia Carla Yules<ref name=":14" /><ref>{{Cite web |date=25 Mayo 2022 |title=Top 6 finisher at Miss World 2021 back to Vietnam |url=https://english.vov.vn/en/culture/top-6-finisher-at-miss-world-2021-back-to-vietnam-post946271.vov |access-date=6 Mayo 2023 |website=Voice of Vietnam |language=en}}</ref> * {{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] – Karolina Vidales<ref name=":9">{{Cite web |last=Pasajol |first=Anne |date=17 Marso 2022 |title=Miss World 2021: Tracy Maureen Perez ends pageant journey as top 13 semifinalist |url=https://entertainment.inquirer.net/441507/miss-world-2021-tracy-maureen-perez-ends-pageant-journey-as-top-13-finalist |access-date=1 Abril 2023 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref><ref name=":14" /> |- |Top 13 | * {{flagicon|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]] – Đỗ Thị Hà '''§<ref name=":14" /><ref name=":10">{{Cite web |last=Pasajol |first=Anne |date=17 Marso 2022 |title=Miss World 2021: Tracy Maureen Perez advances to top 13 |url=https://entertainment.inquirer.net/441501/miss-world-2021-tracy-maureen-perez-advances-to-top-12 |access-date=31 Hulyo 2022 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref>''' * {{flagicon|IND}} [[Indiya]] – Manasa Varanasi<ref name=":14" /><ref name=":10" /> * {{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombiya]] – Andrea Aguilera<ref name=":14" /><ref>{{Cite web |date=18 Marso 2022 |title=This is how Colombia did at Miss World 2021 |url=https://www.infobae.com/en/2022/03/18/this-is-how-colombia-did-at-miss-world-2021/ |access-date=6 Mayo 2023 |website=Infobae |language=en}}</ref> * {{flagicon|PHI}} [[Pilipinas]] – [[Tracy Perez]]<ref name=":14" /><ref name=":10" /> * {{flagicon|FRA}} [[Pransiya]] – April Benayoum<ref name=":14" /><ref>{{Cite web |last=Point.fr |first= |date=18 Marso 2022 |orig-date=17 Marso 2022 |title=Miss Monde 2022 : April Benayoum classée 8e, Miss Pologne sacrée |trans-title=Miss World 2022: April Benayoum ranked 8th , crowned Miss Poland |url=https://www.lepoint.fr/monde/miss-monde-2022-april-benayoum-dans-le-top-13-miss-pologne-sacree-17-03-2022-2468554_24.php |access-date=6 Mayo 2023 |website=Le Point |language=fr}}</ref> * {{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko]] – Karolína Kopíncová<ref name=":14" /><ref name=":10" /> * {{flagicon|SOM}} [[Somalia|Somalya]] – Khadija Omar<ref name=":14" /><ref name=":10" /> |- |Top 40 | * {{flagicon|ARG}} [[Arhentina]] – Amira Hidalgo<ref name=":14" /><ref name=":11">{{Cite web |date=22 Enero 2022 |title=Miss World 2021 announces top 40 contestants |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/miss-world-2021-announces-top-40-contestants/ |access-date=31 Hulyo 2022 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref> * {{flag|Bahamas}} – Sienna Evans<ref name=":14" /><ref name=":11" /> * {{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] – Alejandra Conde<ref name=":14" /><ref name=":11" /> * {{flagicon|BOT}} [[Botswana]] – Palesa Mofele<ref name=":14" /><ref name=":11" /> * {{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] – Caroline Teixeira<ref name=":14" /><ref name=":11" /> * {{flagicon|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] – Ámar Pacheco<ref name=":14" /><ref>{{Cite web |date=23 Enero 2022 |title=Ámar Pachecho entra al top 40 de Miss Mundo: ‘Estoy viviendo por primera vez ese sentimiento de estar cumpliendo un sueño’ |trans-title=Ámar Pachecho enters the top 40 of Miss World: "I am living for the first time that feeling of fulfilling a dream" |url=https://www.eluniverso.com/entretenimiento/gente/amar-pachecho-entra-al-top-40-de-miss-mundo-estoy-viviendo-por-primera-vez-ese-sentimiento-de-estar-cumpliendo-un-sueno-nota/ |access-date=6 Mayo 2023 |website=El Universo |language=es}}</ref> * {{flagicon|GUI}} [[Guinea|Guniya]] – Saran Bah<ref name=":14" /><ref name=":11" /> * {{flagicon|ENG}} [[Inglatera]] – Rehema Muthamia<ref name=":14" /><ref name=":11" /> * {{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] – Pamela Uba<ref name=":14" /><ref>{{Cite web |last=Fanneran |first=Vinny |date=15 Disyembre 2021 |title=Miss Ireland's Pamela Uba laughs off 'bitchy' comment ahead of Miss World final |url=https://www.galwaybeo.ie/news/galway-news/miss-world-finals-irelands-pamela-6354683 |access-date=6 Mayo 2023 |website=Galway Beo |language=en}}</ref> * {{flagicon|CMR}} [[Cameroon|Kamerún]] – Audrey Monkam<ref name=":14" /><ref name=":11" /> * {{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] – Svetlana Mamaeva<ref name=":14" /><ref name=":11" /> * {{flagicon|KEN}} [[Kenya]] – Sharon Obara<ref name=":14" /><ref name=":11" /> * {{flagicon|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] – Hugrún Birta Egilsdóttir<ref name=":14" /><ref>{{Cite web |last=Maríudóttir |first=Elísabet Hanna |date=26 Enero 2022 |title=Hugrún Birta í vali dómnefndar fyrir Miss World |url=https://www.visir.is/g/20222212674d/hugrun-birta-i-vali-domnefndar-fyrir-miss-world |access-date=10 Mayo 2023 |website=Vísir.is |language=is}}</ref> * {{flagicon|MAD}} [[Madagascar|Madagaskar]] – Nellie Anjaratiana<ref name=":14" /><ref name=":11" /> * {{flagicon|MYS}} [[Malaysia]] – Lavanya Sivaji<ref name=":14" /><ref name=":11" /> * {{flagicon|MNG}} [[Mongolia|Monggolya]] – Burte-Ujin Anu<ref name=":14" /><ref name=":11" /> * {{flagicon|NPL}} [[Nepal]] – Namrata Shrestha<ref name=":14" /><ref name=":11" /> * {{flagicon|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] – [[Sheynnis Palacios]]<ref name=":14" /><ref name=":11" /> * {{flagicon|PRY}} [[Paraguay|Paragway]] – Bethania Borba<ref name=":14" /><ref name=":11" /> * {{flagicon|PUR}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] – Aryam Díaz<ref name=":14" /><ref name=":11" /> * {{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]] – Emmy Peña<ref name=":14" /><ref name=":11" /> * {{flagicon|SRI}} [[Sri Lanka]] – Sadé Greenwood<ref name=":14" /><ref name=":11" /> * {{flagicon|ZAF}} [[South Africa|Timog Aprika]] – Shudufhadzo Musida<ref name=":14" /><ref name=":11" /> * {{flagicon|TTO}} [[Trinidad at Tobago]] – Jeanine Brandt<ref name=":14" /><ref name=":11" /> * {{flagicon|CHL}} [[Chile|Tsile]] – Carol Drpic<ref name=":14" /><ref name=":11" /> * {{flagicon|CHN}} [[Tsina]] – Jiang Siqi<ref name=":14" /><ref name=":11" /> * {{flagicon|HUN}} [[Hungary|Unggarya]] – Lili Tótpeti<ref name=":14" /><ref name=":11" /> |} <small>'''§''' Panalo sa Hamong ''Digital Media''</small><ref>{{Cite web |date=14 Pebrero 2022 |title=Missosology picks VN contestant among top 15 at Miss World 2021 |url=https://english.vov.vn/en/culture/missosology-picks-vn-contestant-among-top-15-at-miss-world-2021-post924047.vov |access-date=10 May 2023 |website=Voice of Vietnam |language=en}}</ref> === Mga ''Continental Queen'' === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Kontinente !Kandidata |- |Aprika | * {{flagicon|CIV}} [[Côte d'Ivoire|Baybaying Garing]] – Olivia Yacé |- |Asya-Pasipiko | * {{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]] – Pricilia Carla Yules<ref>{{Cite web |last=Rahman |first=Fathor |date=18 Marso 2022 |title=Profil Carla Yules, Pemenang Miss World Asia 2021 |trans-title=Profile of Carla Yules, Winner of Miss World Asia 2021 |url=https://www.sinergimadura.com/profil/pr-2902990191/profil-carla-yules-pemenang-miss-world-asia-2021 |access-date=6 Mayo 2023 |website=Sinergi Madura |language=id}}</ref> |- |Europa | * {{flagicon|NIR}} [[Hilagang Irlanda]] – Anna Leitch<ref>{{Cite web |last=McLaughlin |first=Sophie |date=24 Marso 2022 |title=Anna Leitch makes history as first Miss NI to make top 6 at Miss World |url=https://www.belfastlive.co.uk/news/northern-ireland/anna-leitch-makes-history-first-23482733 |access-date=6 Mayo 2023 |website=BelfastLive |language=en}}</ref> |- |Kaamerikahan | * {{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] – Shree Saini |- |Karibe | * {{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]] – Emmy Peña<ref>{{Cite web |last=Correa |first=Melissa |date=18 Marso 2022 |title=Emmy Peña fue coronada como Miss World Caribbean 2021 |trans-title=Emmy Peña was crowned as Miss World Caribbean 2021 |url=https://hoy.com.do/emmy-pena-fue-coronada-como-miss-world-caribbean-2021/ |access-date=6 Mayo 2023 |website=Hoy Digital |language=es}}</ref> |} == Mga ''Challenge Event'' == === Hamong ''Head-to-Head'' === Opisyal na itinalaga ang mga kalahok sa kani-kanilang grupo para sa hamong ''Head-to-Head'' na ipinalabas sa ''Miss World [[YouTube]] Channel'' noong Nobyembre 24, 2021. Ang mga nagwagi sa bawat grupo ay kumalahok sa ikalawang round ng hamon na ginanap noong Disyembre 9, 2021 sa Capitol of Puerto Rico.<ref>{{Cite web |date=9 Disyembre 2021 |title=Tracy Perez is group winner of Miss World 2021 head-to-head challenge |url=https://news.abs-cbn.com/life/12/09/21/ph-is-group-winner-of-miss-world-head-to-head-challenge |access-date=1 Agosto 2022 |website=[[ABS-CBN News]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Nsabimana |first=Eddie |date=10 Disyembre 2021 |title=Miss World: Ingabire loses Head to Head Challenge |url=https://www.newtimes.co.rw/entertainment/miss-world-ingabire-loses-head-head-challenge |access-date=1 Agosto 2022 |website=The New Times |language=en}}</ref> Ang walong kandidatang nagwagi sa ikalawang round ay mapapabilang na sa Top 40.<ref>{{Cite web |last=Tuazon |first=Nikki |date=10 Disyembre 2021 |title=Tracy Maureen Perez secures Top 30 spot in Miss World 2021 |url=https://www.pep.ph/news/local/162548/tracy-maureen-perez-top-30-miss-world-2021-a721-20211210 |access-date=1 Agosto 2022 |website=PEP.ph |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bracamonte |first=Earl D. C. |date=14 Disyembre 2021 |title=Philippines' Tracy Maureen Perez secures Miss World 2021 Top 30 spot, stuns in goddess national costume |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2021/12/14/2147929/philippines-tracy-maureen-perez-secures-miss-world-2021-top-30-spot-stuns-goddess-national-costume |access-date=3 Agosto 2022 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> ==== Unang round ==== * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa ikalawang ''round'' ng Hamong Head-to-Head. * {{Color box|lightgreen|border=darkgray}} Nakapasok sa ikalawang ''round'' ng Hamong Head-to-Head, ngunit nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng ''judges' choice'' o sa iba pang mga ''challenge event.'' * {{Color box|silver|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng iba pang mga ''challenge event''. * {{Color box|#cc9966|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng ''judges' choice.'' {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Grupo ! width="180" |Unang Bansa ! width="180" |Ikalawang Bansa ! width="180" |Ikatlong Bansa ! width="180" |Ikaapat na Bansa ! width="180" |Ikalimang Bansa ! width="180" |Ikaanim na Bansa |- !1 | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagcountry|Bahamas}}<ref name=":12">{{Cite web |date=26 Nobyembre 2021 |title=Caribbean delegates begin Miss World 2021 Head to Head Challenge |url=https://caribbean.loopnews.com/content/caribbean-delegates-begin-miss-world-2021-head-head-challenge |access-date=19 Pebrero 2023 |website=Loop Caribbean News |language=en }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>''' | bgcolor="silver" |'''{{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]]<ref name=":12" />''' | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|MYS}} [[Malaysia]]<ref name=":12" />''' | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|NPL}} [[Nepal]]<ref name=":12" />''' |{{flagicon|PER}} [[Peru]]<ref name=":12" /> |{{flagicon|POR}} [[Portugal]]<ref name=":12" /> |- !2 |{{flagicon|ALB}} [[Albanya]]<ref name=":15">{{Cite web |last=Heever |first=Megan van den |date=29 Nobyembre 2021 |title=Lekker! Shudu Musida shows off Xitsonga heritage at Miss World [photos] |url=https://www.thesouthafrican.com/lifestyle/shudu-musida-miss-world-puerto-rico-national-costume-photos/ |access-date=19 Pebrero 2023 |website=The South African |language=en-ZA}}</ref> |{{flagicon|SLV}} [[El Salvador]]<ref name=":15" /> | bgcolor="lightgreen" |'''{{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]]<ref name=":15" />''' | bgcolor="silver" |'''{{flagicon|ENG}} [[Inglatera]]<ref name=":15" />''' |{{flagicon|MRI}} [[Mauritius|Mawrisyo]]<ref name=":15" /> | bgcolor="silver" |'''{{flagicon|ZAF}} [[South Africa|Timog Aprika]]<ref name=":15" />''' |- !3 |{{flagicon|SVK}} [[Slovakia|Eslobakya]]<ref name=":12" /> |{{flagicon|NAM}} [[Namibia|Namibya]]<ref name=":12" /> | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|PRY}} [[Paraguay|Paragway]]<ref name=":12" />''' | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano|Rep. Dominikano]]<ref name=":12" />''' |{{flagicon|SGP}} [[Singapore|Singapura]]<ref name=":12" /> |{{flagicon|URY}} [[Uruguay|Urugway]]<ref name=":12" /> |- !4 |{{flagicon|SCO}} [[Scotland|Eskosya]] |{{flagicon|HON|variant=1949}} [[Honduras]] | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|CAY}} [[Kapuluang Kayman]]''' | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|POL}} [[Polonya]]''' |{{flagicon|SRB}} [[Serbia|Serbiya]] | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|SRI}} [[Sri Lanka]]''' |- !5 |{{flagicon|ANG}} [[Angola|Anggola]] | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]]''' |{{flagicon|BOL}} [[Bulibya]] |{{flagicon|JPN}} [[Hapon]] |{{flagicon|SWE}} [[Suwesya]] |{{flagicon|UKR}} [[Ukraine|Ukranya]] |- !6 |{{flagicon|BLZ}} [[Belize|Belis]] |{{flagicon|Guadeloupe|local}} [[Guadalupe (Pransya)|Guadelupe]] | bgcolor="silver" |'''{{flagicon|KEN}} [[Kenya]]''' |{{flagicon|NOR}} [[Noruwega]] | bgcolor="lightgreen" |'''{{flagicon|TTO}} [[Trinidad at Tobago]]''' |{{flagicon|TUR}} [[Turkey|Turkya]] |- !7 | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|ARG}} [[Arhentina]]''' |{{flagicon|GNQ}} [[Gineang Ekwatoriyal]] |{{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] | bgcolor="lightgreen" |'''{{flagicon|MNG}} [[Mongolia|Monggolya]]''' |{{flagicon|NED}} [[Netherlands|Olanda]] | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko|Rep.Tseko]]''' |- !8 | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|BOT}} [[Botswana]]''' |{{Flagicon|EST}} [[Estonia|Estonya]] |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]]''' |{{flagicon|LCA}} [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]] |{{flagicon|TUN}} [[Tunisya]] |- !9 | bgcolor="lightgreen" |'''{{flagicon|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]]''' |{{flagicon|BIH}} [[Bosnia at Herzegovina|Bosnya at Hersegobina]] | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]]''' |{{flagicon|BUL}} [[Bulgarya]] |{{flagicon|WAL}} [[Wales|Gales]] |{{flagicon|MDA}} [[Moldova|Móldoba]] |- !10 | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]]''' | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|NIR}} [[Hilagang Irlanda]]''' | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|CMR}} [[Cameroon|Kamerún]]''' |{{flagicon|LUX}} [[Luxembourg|Luksemburgo]] | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|MAD}} [[Madagascar|Madagaskar]]''' | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|CHL}} [[Chile|Tsile]]''' |- !11 |{{flagicon|SLO}} [[Eslobenya]]<ref name=":16">{{Cite web |last=Bracamonte |first=Earl D. C. |date=10 Disyembre 2021 |title=Philippines' Tracy Maureen Perez wins Miss World 2021 Head-to-Head Challenge 1st round |url=https://www.philstar.com/entertainment/2021/12/10/2147081/philippinestracy-maureen-perez-wins-miss-world-2021-head-head-challenge-1st-round |access-date=5 Mayo 2023 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> |{{flagicon|GIB}} [[Gibraltar|Hibraltar]]<ref name=":16" /> |{{flagicon|MAC}} [[Macau|Makáw]]<ref name=":16" /> | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|PHI}} [[Pilipinas]]<ref name=":16" />''' | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|PUR}} [[Puerto Rico|Porto Riko]]<ref name=":16" />''' | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|FRA}} [[Pransiya]]<ref name=":16" />''' |- !12 |{{flagicon|SPA}} [[Espanya]] |{{flagicon|MLT}} [[Malta]] | bgcolor="lightgreen" |'''{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]]''' |{{flagicon|NGA}} [[Nigeria|Niherya]] |{{flagicon|PAN}} [[Panama]] |{{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] |- !13 |{{flagicon|BEL}} [[Belhika]]<ref name=":18">{{Cite web |last=Nsabimana |first=Eddie |date=1 Disyembre 2021 |title=Miss World 2021: Ingabire shines in head to head challenge |url=https://www.newtimes.co.rw/article/191676/Entertainment/miss-world-2021-ingabire-shines-in-head-to-head-challenge |access-date=11 Mayo 2023 |website=The New Times |language=en}}</ref> |{{flagicon|CUR}} [[Curaçao]]<ref name=":18" /> | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]]<ref name=":18" />''' | bgcolor="lightgreen" |'''{{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombiya]]'''<ref>{{Cite web |date=10 Disyembre 2021 |title=Miss World: Ingabire loses Head to Head Challenge |url=https://thevoicenewsmagazine.com/miss-world-ingabire-loses-head-to-head-challenge/ |access-date=10 Mayo 2023 |website=The Voice |language=en-US}}</ref> |{{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]]<ref name=":18" /> |{{flagicon|RWA}} [[Rwanda]]<ref name=":18" /> |- !14 | bgcolor="lightgreen" |'''{{flagicon|CIV}} [[Côte d'Ivoire|Baybaying Garing]]''' | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|GUI}} [[Guinea|Guniya]]''' | bgcolor="silver" |'''{{flagicon|IND}} [[Indiya]]''' | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]]''' |{{flagicon|CRI}} [[Costa Rica|Kosta Rika]] | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|HUN}} [[Hungary|Unggarya]]''' |- !15 |{{flagicon|ARM}} [[Armenya]] |{{flagicon|GBS}} [[Guinea-Bissau|Guniya Bissaw]] |{{flagicon|Iraq}} [[Iraq|Irak]] | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]]''' | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|SOM}} [[Somalia|Somalya]]''' | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|CHN}} [[Tsina]]''' |- !16 |{{flagicon|GHA}} [[Ghana|Gana]]<ref name=":19">{{Cite web |date=9 Disyembre 2021 |title=Miss Uganda Elizabeth Bagaya needs your vote to win Miss World next week |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/121900 |access-date=10 Mayo 2023 |website=New Vision |language=en}}</ref> | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|HTI}} [[Hayti]]<ref name=":19" />''' |{{flagicon|KHM}} [[Cambodia|Kambodya]]<ref name=":19" /> |{{flagicon|SEN}} [[Senegal|Sénegal]]<ref name=":19" /> |'''{{flagicon|SXM}}''' [[Sint Maarten]]'''<ref name=":19" />''' |{{flagicon|UGA}} [[Uganda]]<ref name=":19" /> |} ==== Pangalawang round ==== * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng Hamong Head-to-Head. {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Grupo ! width="180" |Unang Bansa ! width="180" |Ikalawang Bansa |- !1 | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|NPL}} [[Nepal]]''' |{{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]] |- !2 | bgcolor="gold" |'''{{flagcountry|Paraguay}}''' |{{flagicon|CAY}} [[Kapuluang Kayman]] |- !3 | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]]'''<ref>{{Cite news |last=Hernandez |first=Sonia |date=10 Disyembre 2021 |title=That's great! Alejandra Conde entered the top 30 of Miss World 2021 |language=en |work=Ultimas Noticias |url=https://en.ultimasnoticias.com.ve/noticias/chevere/que-bien-alejandra-conde-entro-en-el-top-30-del-miss-mundo-2021/ |access-date=5 Mayo 2023 |archive-date=5 Mayo 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230505143607/https://en.ultimasnoticias.com.ve/noticias/chevere/que-bien-alejandra-conde-entro-en-el-top-30-del-miss-mundo-2021/ |url-status=dead }}</ref> |{{flagicon|TTO}} [[Trinidad at Tobago]] |- !4 |{{flagicon|MNG}} [[Mongolia|Monggolya]] | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|BOT}} [[Botswana]]'''<ref>{{Cite web |date=16 Disyembre 2021 |title=Palesa shines at Miss World |url=https://thepatriot.co.bw/palesa-shines-at-miss-world/ |access-date=10 Mayo 2023 |website=The Patriot On Sunday |language=en-US}}</ref> |- !5 |{{flagicon|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]]<ref>{{Cite web |date=17 Marso 2022 |title=Do Thi Ha clinches Top 12 finish in Miss World 2021 |url=https://english.vov.vn/en/culture/do-thi-ha-clinches-top-12-finish-in-miss-world-2021-post931019.vov |access-date=5 Mayo 2023 |website=Voice of Vietnam |language=en}}</ref> | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|CMR}} [[Cameroon|Kamerún]]''' |- !6 | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|PHI}} [[Pilipinas]]''' |{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] |- !7 |{{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|CIV}} [[Côte d'Ivoire|Baybaying Garing]]'''<ref>{{Cite web |last=Richard |first=Florence |date=16 Marso 2022 |title=Côte d’Ivoire – Olivia Yacé : concours Miss Monde, paillettes et politique |trans-title=Ivory Coast – Olivia Yacé: Miss World competition, glitter and politics |url=https://www.jeuneafrique.com/1329893/politique/cote-divoire-miss-monde-paillettes-et-politique/ |access-date=6 Mayo 2023 |website=Jeune Afrique |language=fr-FR}}</ref> |- !8 | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]]''' |{{flagicon|HTI}} [[Hayti]] |} === Hamon sa Talento === Ginanap ang ''finals'' ng hamon ng Talento noong Disyembre 4, 2021, at inanunsyo ang nagwagi sa hamon noong Disyembre 13, 2021 sa pamamagitan ng ''Miss World [[Facebook]] Page''. Ang kandidatang nagwagi sa hamon ay mapapabilang na sa Top 40 at magtatanghal sa ''finale'' sa Marso 16, 2022.<ref name=":6">{{Cite web |last=Reiher |first=Andrea |date=14 Disyembre 2021 |title=Miss World 2021 Results: Head to Head, Sports, Talent, & More |url=https://heavy.com/entertainment/miss-world-top-30-head-to-head-sports-talent-2021-results/ |access-date=2 Agosto 2022 |website=Heavy.com |language=en-US |archive-date=2 Agosto 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220802163031/https://heavy.com/entertainment/miss-world-top-30-head-to-head-sports-talent-2021-results/ |url-status=dead }}</ref> Nagwagi si Burte-Ujin Anu ng [[Mongolia|Monggolya]] sa hamong ito at mapapabilang na sa Top 40.<ref name=":5">{{Cite web |last=Plaza |first=Marane A. |date=17 Marso 2022 |title=Poland wins Miss World 2021; full list of winners |url=https://www.philstar.com/entertainment/2022/03/17/2167906/poland-wins-miss-world-2021-full-list-winners |access-date=2 Agosto 2022 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng Hamon sa Talento. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakaklagay !Kandidata |- style="background:gold;" |'''Nagwagi''' | * '''{{flagicon|MNG}} [[Mongolia|Monggolya]]''' – '''Burte-Ujin Anu<ref name=":5" />''' |- |1st runner-up | * {{flagicon|NOR}} [[Noruwega]] – Amine Storrød<ref>{{Cite web |last=Dalene |first=Pernille Storhaug |date=23 Disyembre 2021 |title=Amine (21) testet positivt på vei hjem fra missekonkurranse – nå må hun feire jul alene i New York |trans-title=Amine (21) tested positive on the way home from a pageant - now she has to celebrate Christmas alone in New York |url=https://www.nettavisen.no/5-95-364865 |access-date=6 Mayo 2023 |website=Nettavisen |language=no}}</ref> |- |2nd runner-up | * {{flagicon|JPN}} [[Hapon]] – Tamaki Hoshi |- |3rd runner-up | * {{flagicon|CHL}} [[Chile|Tsile]] – Carol Drpic |- |4th runner-up | * {{flagicon|NIR}} [[Hilagang Irlanda]] – Anna Leitch |- |Top 27 | * {{flagicon|ALB}} [[Albanya]] – Amela Agastra * {{flagicon|CIV}} [[Côte d'Ivoire|Baybaying Garing]] – Olivia Yacé * {{flagicon|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]] – Đỗ Thị Hà<ref>{{Cite web |last= |first= |date=17 Marso 2022 |title=Do Thi Ha clinches Top 13 finish in Miss World 2021 |url=https://vietnamnet.vn/en/do-thi-ha-clinches-top-13-finish-in-miss-world-2021-823416.html |access-date=11 Mayo 2023 |website=VietNamNet News |language=vi}}</ref> * {{flagicon|BOT}} [[Botswana]] – Palesa Molefe<ref>{{Cite web |date=14 Marso 2022 |title=Will Miss World Botswana be crowned the 70th Miss World? |url=https://thepatriot.co.bw/will-miss-world-botswana-be-crowned-the-70th-miss-world/ |access-date=10 Mayo 2023 |website=The Patriot On Sunday |language=en-US}}</ref> * {{flagicon|BUL}} [[Bulgarya]] – Eva Dobreva * {{flagicon|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] – Ámar Pacheco<ref>{{Cite web |date=17 Disyembre 2021 |title=Ámar Pacheco, en Miss Mundo 2021: Este viaje aun no termina |trans-title=Ámar Pacheco, in Miss World 2021: This journey is not over yet |url=https://www.eluniverso.com/entretenimiento/gente/amar-pacheco-en-miss-mundo-2021-este-viaje-aun-no-termina-nota/ |access-date=6 Mayo 2023 |website=El Universo |language=es}}</ref> * {{flagicon|SCO}} [[Scotland|Eskosya]] – Claudia Todd * {{flagicon|SLO}} [[Eslobenya]] – Maja Colic * {{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] – Shree Saini * {{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] – Khalia Hall * {{flagicon|GIB}} [[Gibraltar|Hibraltar]] – Janice Sampere * {{flagicon|IND}} [[Indiya]] – Manasa Varanasi * {{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]] – Pricilia Carla Yules * {{flagicon|ENG}} [[Inglatera]] – Rehema Muthamia * {{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] – Pamela Uba * {{flagicon|KEN}} [[Kenya]] – Sharon Obara * {{flagicon|MRI}} [[Mauritius|Mawrisyo]] – Angélique Sanson * {{flagicon|SGP}} [[Singapore|Singapura]] – Khai Ling Ho * {{flagicon|ZAF}} [[South Africa|Timog Aprika]] – Shudufhadzo Musida * {{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] – Tara Hong * {{flagicon|TUN}} [[Tunisya]] – Amani Layouni * {{flagicon|URY}} [[Uruguay|Urugway]] – Valentina Camejo |} === Hamong ''Top Model'' === Ginanap ang ''finals'' ng hamong Top Model noong Disyembre 6, 2021 sa T-Mobile Distrito, kung saan nirampa ng mga kandidata ang kanilang mga pambansang kasuotan, kasuotang gawa ng mga lokal na ''fashion designer'' mula sa kanilang mga bansang pinagmulan, at kasuotang gawa ng mga lokal na ''fashion designer'' mula sa [[Puerto Rico|Porto Riko]].<ref name=":6" /><ref>{{Cite web |last=VietnamPlus |date=7 Disyembre 2021 |title=Miss Vietnam among 13 finalists in Top Model competition for Miss World |url=https://en.vietnamplus.vn/miss-vietnam-among-13-finalists-in-top-model-competition-for-miss-world/216772.vnp |access-date=2 Agosto 2022 |website=VietnamPlus |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Santiago |first=Camille |date=7 Disyembre 2021 |title=Cote D'Ivoire named Miss World Top Model 2021 |url=https://philstarlife.com/news-and-views/874941-miss-world-top-model? |access-date=6 Mayo 2023 |website=Philstar Life |language=en}}</ref> Inanunsyo ang nagwagi sa hamon noong Disyembre 13, 2021 sa pamamagitan ng ''Miss World [[Facebook]] Page''. Nagwagi si Olivia Yacé ng [[Côte d'Ivoire|Baybaying Garing]] sa hamong ito at mapapabilang na sa Top 40.<ref name=":5" /><ref>{{Cite web |last=Magaña |first=Lluvia Peralta |date=16 Marso 2022 |title=Miss Mundo 2021: ¿Quiénes son las 40 finalistas del concurso? |trans-title=Miss World 2021: Who are the 40 finalists of the contest? |url=https://www.yucatan.com.mx/espectaculos/2022/3/16/miss-mundo-2021-quienes-son-las-40-finalistas-del-concurso-307016.html |access-date=6 Mayo 2023 |website=Diario de Yucatan |language=spanish}}</ref> * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng Hamong Top Model. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- style="background:gold;" |'''Nagwagi''' | * '''{{flagicon|CIV}} [[Côte d'Ivoire|Baybaying Garing]]''' – '''Olivia Yacé'''<ref>{{Cite web |last=Kouazoounde |first=Berenice |date=7 Disyembre 2021 |title=Olivia Yacé est Miss World Top Model 2021 et officiellement finaliste |trans-title=Olivia Yacé is Miss World Top Model 2021 and officially a finalist |url=https://www.afrik.com/olivia-yace-est-miss-world-top-model-2021-et-officiellement-finaliste |access-date=6 Mayo 2023 |website=Afrik |language=fr-FR}}</ref> |- |1st runner-up | * {{flagicon|CMR}} [[Cameroon|Kamerún]] – Audrey Monkam<ref name=":17">{{Cite web |last= |date=8 Disyembre 2021 |title=13 'Siêu mẫu' tại Miss World 2021 |trans-title=13 'Supermodels' at Miss World 2021 |url=https://vnexpress.net/13-sieu-mau-tai-miss-world-2021-4400334.html |access-date=5 Mayo 2023 |website=VnExpress |language=vi}}</ref> |- |2nd runner-up | * {{flagicon|PUR}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] – Aryam Díaz<ref name=":17" /> |- |Top 13 | * {{flag|Bahamas}} – Sienna Evans<ref name=":17" /> * {{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] – Alejandra Conde<ref name=":17" /> * {{flagicon|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]] – Đỗ Thị Hà<ref>{{Cite web |last= |date=16 Disyembre 2021 |title=Ứng viên tiềm năng cho vương miện Miss World 2021 |trans-title=Potential candidates for the Miss World 2021 crown |url=https://vnexpress.net/ung-vien-tiem-nang-cho-vuong-mien-miss-world-2021-4403965.html |access-date=5 Mayo 2023 |website=VnExpress |language=vi}}</ref> * {{flagicon|KEN}} [[Kenya]] – Sharon Obara<ref name=":17" /> * {{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] – Karolina Vidales<ref name=":17" /> * {{flagicon|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] – [[Sheynnis Palacios]]<ref name=":17" /> * {{flagicon|POL}} [[Polonya]] – Karolina Bielawska<ref name=":17" /> * {{flagicon|FRA}} [[Pransiya]] – April Benayoum<ref>{{Cite web |last=De Freitas |first=Delphine |date=9 Disyembre 2021 |title=Miss Monde: la Française April Benayoum se distingue lors d’une épreuve préliminaire |trans-title=Miss World: French April Benayoum stands out in a preliminary round |url=https://www.tf1info.fr/culture/miss-monde-la-francaise-april-benayoum-se-distingue-lors-d-une-epreuve-preliminaire-2204132.html |access-date=6 Mayo 2023 |website=TF1 Info |language=fr}}</ref> * {{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]] – Emmy Pena<ref>{{Cite web |last= |first= |date=8 Marso 2022 |title=Dominicana Emmy Peña entre las favoritas para el Miss World 2021 |trans-title=Dominican Emmy Peña among the favorites for Miss World 2021 |url=https://www.diariolibre.com/usa/revista/2022/03/08/emmy-pena-representara-rd-en-el-miss-world-2021/1694747 |access-date=6 Mayo 2023 |website=Diario Libre |language=es}}</ref> * {{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko]] – Karolína Kopíncová<ref name=":17" /> |} ==== Best Designer Dress ==== {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- |Nagwagi | * {{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] – Tara Hong<ref name=":5" /> |- |1st runner-up | * {{flagicon|CIV}} [[Côte d'Ivoire|Baybaying Garing]] – Olivia Yacé |- |2nd runner-up | * {{flagicon|Iraq}} [[Iraq|Irak]] – Maria Farhad |} === Hamon sa Palakasan === Ginanap ang ''finals'' ng hamon sa palakasan noong Disyembre 10, 2021, kung saan naglaban-laban ang bawat pangkat sa mga kompetisyong pampalakasan.<ref name=":6" /> Inanunsyo ang nagwagi sa hamon noong Disyembre 13, 2021 sa pamamagitan ng ''Miss World [[Facebook]] Page''. Nagwagi si Karolina Vidales ng [[Mehiko]] sa hamong ito at mapapabilang na sa Top 40.<ref name=":5" /><ref>{{Cite web |last=Magaña |first=Rain Peralta |date=16 Marso 2022 |title=Karolina Vidales busca la corona de Miss World 2021 para México |trans-title=Karolina Vidales seeks the Miss World 2021 crown for Mexico |url=https://www.yucatan.com.mx/espectaculos/2022/3/16/karolina-vidales-busca-la-corona-de-miss-world-2021-para-mexico-283444.html |access-date=6 Mayo 2023 |website=Diario de Yucatan |language=es}}</ref> * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng Hamon sa Palakasan. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- style="background:gold;" |'''Nagwagi''' | * {{Flagicon|MEX}} '''[[Mehiko]]''' – '''Karolina Vidales'''<ref>{{Cite web |last=Heroch |first=Luis Fernando |date=16 Marso 2022 |title=Conoce a Karolina Vidales, la representante de México en el Miss Mundo |trans-title=Meet Karolina Vidales, the representative of Mexico in Miss World |url=https://www.publimetro.com.mx/entretenimiento/2022/03/16/conoce-a-karolina-vidales-la-representante-de-mexico-en-el-miss-mundo/ |access-date=6 Mayo 2023 |website=Publimetro México |language=es}}</ref> |- |1st runner-up | * {{flagicon|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] – Hugrún Birta Egilsdóttir<ref name=":20">{{Cite web |last=Reiher |first=Andrea |date=16 Marso 2022 |title=Miss World 2021 Winner Crowned |url=https://heavy.com/entertainment/miss-world-2021-2022-winners-who-won-live/ |access-date=11 Mayo 2023 |website=Heavy.com |language=en-US |archive-date=10 Mayo 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230510162030/https://heavy.com/entertainment/miss-world-2021-2022-winners-who-won-live/ |url-status=dead }}</ref> |- |2nd runner-up | * {{flagicon|GBS}} [[Guinea-Bissau|Guniya Bissaw]] – Itchacénia Da Costa<ref name=":20" /> * {{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] – Pamela Uba<ref name=":20" /> |} === Hamong ''Multimedia'' === Inanunsyo ang nagwagi sa hamon noong Disyembre 13, 2021 sa pamamagitan ng ''Miss World [[Facebook]] Page''. Nagwagi si Olivia Yacé ng [[Côte d'Ivoire|Baybaying Garing]] sa hamong ito at mapapabilang na sa Top 40.<ref name=":5" /> * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng Hamong Multimedia. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- style="background:gold;" |'''Nagwagi''' | * '''{{flagicon|CIV}} [[Côte d'Ivoire|Baybaying Garing]]''' – '''Olivia Yacé'''<ref>{{Cite web |last=Santiago |first=Ervin |date=17 Marso 2022 |title=Si Tracy Maureen Perez na nga ba ang magiging ika-2 Miss World ng Pinas? |url=https://bandera.inquirer.net/308264/si-tracy-maureen-perez-na-nga-ba-ang-magiging-ika-2-miss-world-ng-pinas |access-date=6 Mayo 2023 |website=[[Bandera]] |language=en |via=[[Philippine Daily Inquirer]]}}</ref> |- |Top 10 | * {{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] – Alejandra Conde * {{flagicon|BOT}} [[Botswana]] – Palesa Molefe * {{flagicon|GUI}} [[Guinea|Guniya]] – Saran Bah * {{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]] – Pricilia Carla Yules * {{flagicon|CMR}} [[Cameroon|Kamerún]] – Audrey Nabila Monkam * {{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombiya]] – Andrea Aguilera * {{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] – Karolina Vidales * {{flagicon|NPL}} [[Nepal]] – Namrata Shrestha * {{flagicon|ZAF}} [[South Africa|Timog Aprika]] – Shudufhadzo Musida |} === ''Beauty With a Purpose'' === Inanunsyo ang mga pinalista noong Disyembre 13, 2021 sa pamamagitan ng ''Miss World [[Facebook]] Page''. Ang anim na pinalistang nagwagi ay mapapabilang na sa Top 40.<ref name=":5" /> Bukod pa riyan, ang Beauty With a Purpose Ambassador Award ay iginawad sa isang kandidata na makakasama ng bagong Miss World sa kanyang panunungkulan.<ref>{{Cite web |last=Dharni |first=Aishwarya |date=17 Marso 2022 |title=Here's Shree Saini's Inspiring Story Of Success, The Indian-American Miss World Runner-up |url=https://www.indiatimes.com/trending/social-relevance/miss-world-2021-shree-saini-first-runner-up-564728.html |access-date=5 Agosto 2022 |website=India Times |language=en-IN}}</ref><ref>{{Cite web |last=Pallavi |first=Krishna Priya |date=17 Marso 2022 |title=Indian-American Shree Saini is Miss World 2021 1st Runner-Up: All you need to know about her |url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/fashion/indian-american-shree-saini-is-miss-world-2021-1st-runner-up-all-you-need-to-know-about-her-101647493524120.html |access-date=6 Mayo 2023 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng Beauty With a Purpose. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- style="background:gold;" |'''Mga nagwagi''' | * '''{{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]]''' – Shree Saini '''§<ref name=":13">{{Cite web |last=Licsi |first=Ayie |date=14 Disyembre 2021 |title=TRANSCRIPT: Miss World PH Tracy Maureen Perez advocates for single mothers in her Beauty with a Purpose project |url=https://philstarlife.com/style/479020-transcript-miss-world-tracy-maureen-perez-beauty-with-a-purpose?page=2 |access-date=4 Agosto 2022 |website=[[The Philippine Star]]}}</ref>'''<ref>{{Cite web |last=Chawla |first=Medha |date=17 Marso 2022 |title=Indian-American Shree Saini is first runner-up of Miss World 2021. Who is she? |url=https://www.indiatoday.in/lifestyle/celebrity/story/indian-american-shree-saini-is-first-runner-up-of-miss-world-2021-who-is-she-1926403-2022-03-17 |access-date=6 Mayo 2023 |website=India Today |language=en}}</ref> * '''{{flagicon|IND}} [[Indiya]]''' – Manasa Varanasi<ref name=":13" /><ref>{{Cite web |date=16 Disyembre 2021 |title=Manasa Varanasi wins the Beauty with a Purpose award along with five others |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/manasa-varanasi-wins-the-beauty-with-a-purpose-award-along-with-five-others/articleshow/88323144.cms |access-date=6 Mayo 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=6 Mayo 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230506014641/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/manasa-varanasi-wins-the-beauty-with-a-purpose-award-along-with-five-others/articleshow/88323144.cms |url-status=dead }}</ref> * '''{{flagicon|ENG}} [[Inglatera]]''' – Rehema Muthamia<ref name=":13" /><ref>{{Cite web |last=Eyres |first=Lebby |date=15 Mayo 2022 |title=Miss England subjected to campaign of terror by man supposed to love her |url=https://www.mirror.co.uk/news/uk-news/miss-england-subjected-horrifying-campaign-26941207 |access-date=6 Mayo 2023 |website=Daily Mirror |language=en }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''{{flagicon|KEN}} [[Kenya]]''' – Sharon Obara<ref name=":13" /><ref>{{Cite web |last=Ambani |first=Sylvania |date=15 Abril 2022 |title=Beauty with a purpose: Miss World Kenya to promote mental health |url=https://nation.africa/kenya/news/beauty-with-purpose-miss-world-kenya-promote-mental-health-3783042 |access-date=6 Mayo 2023 |website=Nation |language=en}}</ref> * '''{{flagicon|PHI}} [[Pilipinas]]''' – Tracy Perez<ref name=":13" /><ref>{{Cite web |last=Villano |first=Alexa |date=4 Pebrero 2022 |title=Miss World Philippines 2021 Tracy Maureen Perez's Beauty With a Purpose Project for Single Mothers Gets Funding from Organization |url=https://modernparenting.onemega.com/miss-world-philippines-2021-tracy-maureen-perez-beauty-with-a-purpose-project-single-mothers-gets-funding/ |access-date=6 Mayo 2023 |website=Modern Parenting |language=en-US |archive-date=6 Mayo 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230506020014/https://modernparenting.onemega.com/miss-world-philippines-2021-tracy-maureen-perez-beauty-with-a-purpose-project-single-mothers-gets-funding/ |url-status=dead }}</ref> * '''{{flagicon|ZAF}} [[South Africa|Timog Aprika]]''' – Shudufhadzo Musida<ref name=":13" /><ref>{{Cite news |last=Mazibuko |first=Thobile |date=17 Disyembre 2021 |title=Shudufhadzo Musida’s ’Beauty With A Purpose’ project among the winners at Miss World pageant |language=en |work=Independent Online |url=https://www.iol.co.za/lifestyle/style-beauty/beauty/shudufhadzo-musidas-beauty-with-a-purpose-project-among-the-winners-at-miss-world-pageant-9cb23631-f596-4fa5-a94a-f15bcf2706bb |access-date=6 Mayo 2023}}</ref> |- |Top 10 | * {{flagicon|MAD}} [[Madagascar|Madagaskar]] – Nellie Anjaratiana<ref>{{Cite web |date=15 Disyembre 2021 |title=Miss Monde: la candidate malgache Nellie Anjaratiana dans le top 10 du challenge Beauty with a Purpose |trans-title=Miss World: Malagasy candidate Nellie Anjaratiana in the top 10 of the Beauty with a Purpose challenge |url=https://www.linfo.re/ocean-indien/madagascar/miss-monde-la-candidate-malgache-nellie-anjaratiana-dans-le-top-10-du-challenge-beauty-with-a-purpose |access-date=6 Mayo 2023 |website=Linfo.re |language=fr}}</ref> * {{flagicon|NPL}} [[Nepal]] – Namrata Shrestha<ref>{{Cite web |last= |first= |date=14 Disyembre 2021 |title=Miss Nepal in top 10 for Beauty with Purpose round |url=https://nepalnews.com/s/entertainment-and-lifestyle/miss-nepal-in-top-10-for-beauty-with-purpose-round |access-date=6 Mayo 2023 |website=Nepal News |language=en |archive-date=6 Mayo 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230506014650/https://nepalnews.com/s/entertainment-and-lifestyle/miss-nepal-in-top-10-for-beauty-with-purpose-round |url-status=dead }}</ref> * {{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko]] – Karolína Kopíncová * {{flagicon|SRI}} [[Sri Lanka]] – Sadé Greenwood<ref>{{Cite web |date=30 Enero 2022 |title=Puerto Rico, here she comes again! |url=http://www.sundaytimes.lk/220130/plus/puerto-rico-here-she-comes-again-470480.html |access-date=6 Mayo 2023 |website=The Sunday Times Sri Lanka |language=en}}</ref> |- |Top 28 | * {{flag|Bahamas}} – Sienna Evans * {{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] – Alejandra Conde * {{flagicon|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]] – Đỗ Thị Hà * {{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] – Caroline Teixeira * {{flagicon|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] – Ámar Pacheco * {{flagicon|GUI}} [[Guinea|Guniya]] – Saran Bah * {{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]] – Pricilia Carla Yules * {{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] – Pamela Uba * {{flagicon|CMR}} [[Cameroon|Kamerún]] – Audrey Monkam * {{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] – Svetlana Mamaeva * {{flagicon|MYS}} [[Malaysia]] – Lavanya Sivaji * {{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] – Karolina Vidales * {{flagicon|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] – [[Sheynnis Palacios]] * {{flagicon|PRY}} [[Paraguay|Paragway]] – Bethania Borba * {{flagicon|TTO}} [[Trinidad at Tobago]] – Jeanine Brandt * {{flagicon|CHL}} [[Chile|Tsile]] – Carol Drpic * {{flagicon|CHN}} [[Tsina]] – Jiang Siqi * {{flagicon|HUN}} [[Hungary|Unggarya]] – Lili Tótpeti |} <small>'''§''' Beauty With a Purpose Ambassador</small> == Kompetisyon == === Pormat ng kompetisyon === Ilang pagbabago ang inimplementa sa edisyong ito. Tulad noong 2019, ang bilang ng mga ''semi-finalist'' sa edisyon ito ay apatnapu. Labinlima sa mga ito ay nagwagi sa mga ''Fast Track event'', at ang nalalabing dalawampu't-lima ay pinili ng mga hurado na inanunsyo noong Enero 2022.<ref>{{Cite web |last=Bracamonte |first=Earl D. C. |date=22 Enero 2022 |title=Tracy Maureen Perez makes it to Miss World 2021's Top 15 shortlist |url=https://www.philstar.com/entertainment/2022/01/22/2155658/tracy-maureen-perez-makes-it-miss-world-2021s-top-15-shortlist |access-date=3 Pebrero 2023 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bracamonte |first=Earl D. C. |date=26 Enero 2022 |title=Miss World 2021 names 25 remaining candidates to complete Top 40 |url=https://www.philstar.com/entertainment/2022/01/26/2156270/miss-world-2021-names-25-remaining-candidates-complete-top-40 |access-date=3 Pebrero 2023 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> Ang apatnapung ''semi-finalist'' lang ang bumalik sa kompetisyon na ginanap noong Marso 16, 2022. Mula sa apatnapu, labintatlo ang sumabak sa paunang ''question-and-answer round'' kasama ang dalawang nag-''tie'' sa mga iskor at ang nagwagi sa Hamong ''Digital Media'', at anim na pinalista naman ang sumabak sa ''final question''.<ref>{{Cite web |last=Abad |first=Ysa |date=16 Marso 2022 |title=Recap: Tracy Maureen Perez's exceptional journey to Miss World 2021 pageant night |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/recap-tracy-maureen-perez-pageant-performance-miss-world-2021/ |access-date=3 Pebrero 2023 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=17 Marso 2022 |title=TRANSCRIPT: Miss World 2021 Q&A segment |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/transcript-question-answer-segment-miss-world-2021/ |access-date=5 Mayo 2023 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=17 Marso 2022 |title=Miss World 2021: Top 6 finalists' Q&A |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/miss-world-2021-top-6-finalists-qa/articleshow/90289817.cms |access-date=6 Mayo 2023 |website=The Times of India |language=en }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Komite sa pagpili === * Jacqueline Aguilera – [[Miss World 1995]] mula sa [[Venezuela|Beneswela]]<ref>{{Cite web |date=15 Marso 2022 |title=Đỗ Thị Hà được giám khảo Miss World 'thả tim' trên trang cá nhân sau khi thi phỏng vấn kín |trans-title=Do Thi Ha was "dropped" by Miss World judges on her personal page after a closed interview |url=https://tienphong.vn/post-1423274.tpo |access-date=5 Mayo 2023 |website=Báo điện tử Tiền Phong |language=vi}}</ref> * Stella Nolasco – Tagadisenyong Portorikenya * Vanessa Ponce – [[Miss World 2018]] mula sa [[Mehiko]] * Brock Pierce – Negosyanteng Amerikano at isang kandidato para sa pagkapangulo sa [[Halalang pampanguluhan sa Estados Unidos noong 2020]]<ref>{{Cite web |date=17 Marso 2022 |title=Abuchean al criptomagnate Brock Pierce durante el certamen de Miss Mundo |url=https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/television/notas/abuchean-al-criptomagnate-brock-pierce-durante-el-certamen-de-miss-mundo/ |access-date=3 Pebrero 2023 |website=El Nuevo Día |language=es}}</ref> * Crystal Rose Pierce – Negosyanteng Amerikana at ''Honorary Chairwoman'' ng ''Beauty With a Purpose'' * Vincent De Paul – Amerikanong aktor at modelo * Julia Morley – Tagapangulo at CEO ng Miss World Organization<ref>{{Cite web |date=17 Marso 2022 |title=Miss World 2021: Who is crown winner Karolina Bielawska? check full list |url=https://www.businesstoday.in/trending/entertainment/story/miss-world-2021-who-is-crown-winner-karolina-bielawska-check-full-list-326365-2022-03-17 |access-date=6 Mayo 2023 |website=Business Today |language=en}}</ref> * Peter Thomas Roth – CEO at tagapagtatag ng Peter Thomas Roth Skin Care<ref>{{Cite web |last=Siegler |first=Mara |date=24 Disyembre 2021 |title=Miss World 'loses millions' due to COVID-19 cancellation |url=https://pagesix.com/2021/12/23/miss-world-loses-millions-due-to-covid-19-cancellation/ |access-date=5 Mayo 2023 |website=Page Six |language=en-US}}</ref> * Giselle LaRonde – [[Miss World 1986]] mula sa [[Trinidad at Tobago]] * Patrick Robinson – Tagadisenyong Amerikano * Mari Allende – Mehikanang pilantropista at personalidad sa telebisyon == Mga kandidata == Siyamnapu't-pitong kandidata ang lumahok para sa titulo.<ref>{{Cite web |date=13 Disyembre 2021 |title=Miss Mundo 2021: ¿cuándo y dónde ver en vivo el certamen de belleza? |url=https://www.eluniverso.com/larevista/sociedad/miss-mundo-2021-cuando-y-donde-ver-en-vivo-el-certamen-de-belleza-nota/ |access-date=4 Agosto 2022 |website=El Universo |language=es}}</ref> {|class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" |- ! Bansa/Teritoryo ! Kandidata ! Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon|group=A}} ! Bayan |- | {{flagicon|ALB}} [[Albanya]] | Amela Agastra<ref>{{Cite web |last=Trang |first=Quỳnh |date=8 Nobyembre 2022 |title=Amela Agastra paves the path to her music career |url=https://bazaarvietnam.vn/nhan-vat/amela-agastra-paves-the-path-to-her-music-career/ |access-date=4 Enero 2023 |website=Harper's Bazaar Việt Nam |language=vi-VN}}</ref> | 18 | [[Tirana]] |- | {{flagicon|ANG}} [[Angola|Anggola]] | Ruth Carlos<ref>{{Cite web |last=Coulibaly |first=Justin |date=13 Oktubre 2021 |title=Miss Monde : plus belle femme d'Angola, Ruth Carlos succède à Brezana Da Costa |url=https://www.afrik.com/miss-monde-plus-belle-femme-d-angola-ruth-carlos-succede-a-brezana-da-costa |access-date=3 Agosto 2022 |website=Afrik |language=fr-FR}}</ref> | 24 | [[Huambo]] |- | {{flagicon|ARG}} [[Arhentina]] | Amira Hidalgo<ref>{{Cite web |last=Cannataro |first=Micaela |date=16 Disyembre 2021 |title=Así es Amira Hidalgo, la candidata de Argentina a Miss Mundo 2021 |url=https://argentina.as.com/argentina/2021/12/16/actualidad/1639672415_400570.html |access-date=31 Hulyo 2022 |website=Diario AS |language=es-ar}}</ref> | 23 | [[Buenos Aires]] |- | {{flagicon|ARM}} [[Armenya]] | Mirna Bzdigian<ref>{{Cite web |date=23 Setyembre 2021 |title=Election of Miss Armenia 2021 |url=https://www.ccifrance-armenie.com/en/actualities/news-detail/news/election-of-miss-armenia-2021.html |access-date=31 Hulyo 2022 |website=CCI France Arménie |language=en |archive-date=30 Nobiyembre 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211130173551/https://www.ccifrance-armenie.com/en/actualities/news-detail/news/election-of-miss-armenia-2021.html |url-status=dead }}</ref> | 19 | [[Yerevan]] |- | {{BHS}} | Sienna Evans<ref>{{Cite web |last=Moss |first=Shavaughn |date=4 Pebrero 2022 |title=Sienna Evans named one of 40 Miss World semifinalists |url=https://thenassauguardian.com/sienna-evans-named-one-of-40-miss-world-semifinalists/ |access-date=31 Hulyo 2022 |website=The Nassau Guardian |language=en-US}}</ref> | 24 | [[Nassau]] |- | {{flagicon|CIV}} [[Côte d'Ivoire|Baybaying Garing]] | Olivia Yacé<ref>{{Cite web |last=Richard |first=Florence |date=16 Marso 2022 |title=Côte d’Ivoire – Olivia Yacé : concours Miss Monde, paillettes et politique – Jeune Afrique |url=https://www.jeuneafrique.com/1329893/politique/cote-divoire-miss-monde-paillettes-et-politique/ |access-date=31 Hulyo 2022 |website=Jeune Afrique |language=fr-FR}}</ref> | 23 | [[Yamoussoukro]] |- | {{flagicon|BEL}} [[Belhika]] | Céline Van Ouytsel<ref>{{Cite web |last=Boeckx |first=Jolien |date=11 Enero 2020 |title=Celine Van Ouytsel (23) nieuwe Miss België ondanks val tijdens defilé |url=https://myprivacy.dpgmedia.be/consent?siteKey=Uqxf9TXhjmaG4pbQ&callbackUrl=https%3A%2F%2Fwww.hln.be%2Fprivacy-gate%2Faccept-tcf2%3FredirectUri%3D%252Fshowbizz%252Fceline-van-ouytsel-23-nieuwe-miss-belgie-ondanks-val-tijdens-defile~a054879e%252F |access-date=31 Hulyo 2022 |website=Het Laatste Nieuws |language=nl}}</ref> | 25 | Herentals |- | {{flagicon|BLZ}} [[Belize|Belis]] | Markeisha Young<ref>{{Cite web |date=22 Setyembre 2021 |title=Markeisha Young is Miss World Belize 2021 |url=https://edition.channel5belize.com/archives/224257 |access-date=31 Hulyo 2022 |website=Great Belize Television |language=en-US |archive-date=12 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230412115957/https://edition.channel5belize.com/archives/224257 |url-status=dead }}</ref> | 21 | Santa Elena |- |{{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] |Alejandra Conde<ref>{{Cite web |last=Perdomo |first=Williams |date=21 Nobyembre 2021 |title=Alejandra Conde: “Ninguna corona tiene valor sin un propósito” |url=https://www.elnacional.com/entretenimiento/alejandra-conde-miss-venezuela-mundo-ninguna-corona-tiene-valor-sin-un-proposito/ |access-date=31 Hulyo 2022 |website=El Nacional |language=es}}</ref> |24 |Villa de Cura |- |{{flagicon|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]] |Đỗ Thị Hà<ref>{{Cite web |last= |date=20 Nobyembre 2020 |title=Tường thuật chung kết Hoa hậu Việt Nam 2020 |url=https://vnexpress.net/chung-ket-hoa-hau-viet-nam-2020-4194523-tong-thuat.html |access-date=31 Hulyo 2022 |website=VnExpress |language=vi}}</ref> |20 |Thanh Hóa |- | {{flagicon|BIH}} [[Bosnia at Herzegovina|Bosnya at Hersegobina]] | Adna Biber<ref>{{Cite web |date=8 Disyembre 2021 |title=Adna Biber se predstavlja u prekrasnoj haljini svjetski priznate bh dizajnerice Gordane Zucić na izboru Miss svijeta u Puerto Rico |url=https://www.vecernji.ba/vijesti/adna-biber-se-predstavlja-u-prekrasnoj-haljini-svjetski-priznate-bh-dizajnerice-gordane-zucic-na-izboru-miss-svijeta-u-puerto-rico-1545779 |access-date=31 Hulyo 2022 |website=Večernji list |language=hr}}</ref> | 19 | [[Sarajevo]] |- | {{flagicon|BOT}} [[Botswana]] | Palesa Molefe<ref>{{Cite web |last=Maswabi |first=Boitumelo |date=14 Disyembre 2021 |title=A Nation’s Pride: Miss Botswana 2021, Palesa Molefe |url=https://news.thevoicebw.com/a-nations-pride-miss-botswana-2021-palesa-molefe/ |access-date=31 Hulyo 2022 |website=The Voice Botswana |language=en-US}}</ref> | 22 | [[Gaborone]] |- | {{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] | Caroline Teixeira<ref>{{Cite web |date=20 Agosto 2021 |title=Candidata do DF vence concurso Miss Brasil Mundo |url=https://g1.globo.com/df/distrito-federal/noticia/2021/08/20/candidata-do-df-vence-concurso-miss-brasil-mundo.ghtml |access-date=31 Hulyo 2022 |website=G1 |language=pt-br}}</ref> | 23 | [[Brasilia]] |- | {{flagicon|BUL}} [[Bulgarya]] | Eva Dobreva<ref>{{Cite web |last= |date=29 Oktubre 2021 |title=Người mẫu 21 tuổi đăng quang Miss Universe Bulgaria |url=https://vnexpress.net/nguoi-mau-21-tuoi-dang-quang-miss-universe-bulgaria-4378451.html |access-date=31 Hulyo 2022 |website=VnExpress |language=vi}}</ref> | 21 | Vama |- | {{flagicon|BOL}} [[Bulibya]] | Alondra Mercado<ref>{{Cite web |last= |date=17 Nobyembre 2021 |title=Alondra Mercado: “Dios bendiga al Beni y su gente” |url=https://www.eldiario.net/portal/2021/11/17/alondra-mercado-dios-bendiga-al-beni-y-su-gente/ |access-date=31 Hulyo 2022 |website=El Diario |language=es |archive-date=31 Hulyo 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731144005/https://www.eldiario.net/portal/2021/11/17/alondra-mercado-dios-bendiga-al-beni-y-su-gente/ |url-status=dead }}</ref> | 19 | Trinidad |- | {{flagicon|CUR}} [[Curaçao]] | Alvinette Soliana<ref>{{Cite web |last=Troeman |first=Shaina |date=1 Nobyembre 2021 |title=Alvinette Soliana a keda koroná komo ‘Miss World Curaçao 2021’ |url=https://extra.cw/alvinette-soliana-a-keda-korona-komo-miss-world-curacao-2021/ |access-date=31 Hulyo 2022 |website=Extra.cw |language=en-US}}</ref> | 20 | Willemstad |- |{{flagicon|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] |Ámar Pacheco<ref>{{Cite web |date=2 Setyembre 2020 |title=Ganadoras del certamen de belleza Miss World fueron coronadas en programa |url=https://www.eluniverso.com/entretenimiento/2020/09/01/nota/7963210/miss-world-ecuador-amar-pacheco |access-date=31 Hulyo 2022 |website=El Universo |language=es}}</ref> |24 |Guayaquil |- |{{flagicon|SLV}} [[El Salvador]] |Nicole Álvarez<ref>{{Cite web |last=Menéndez |first=Nicolle |date=27 Nobyembre 2021 |title=Nicole Álvarez, Miss World El Salvador, comienza a conquistar Puerto Rico |url=https://diarioelsalvador.com/nicole-alvarez-miss-world-el-salvador-comienza-a-conquistar-puerto-rico/162480/ |access-date=31 Hulyo 2022 |website=Diario El Salvador |language=es}}</ref> |27 |[[San Salvador]] |- |{{flagicon|SCO}} [[Scotland|Eskosya]] |Claudia Todd<ref>{{cite web |last=Greenan |first=Leona |date=1 Setyembre 2021 |title=Bothwell beauty is crowned Miss Scotland 2021 |url=https://www.dailyrecord.co.uk/in-your-area/lanarkshire/bothwell-beauty-crowned-miss-scotland-24874730 |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Daily Record |language=en}}</ref> |25 |Bothwell |- |{{flagicon|SVK}} [[Slovakia|Eslobakya]] |Leona Novoberdaliu<ref>{{Cite web |last= |date=4 Disyembre 2021 |title=Krásna Leona reprezentuje Slovensko na MISS WORLD: Tradičný kroj z Očovej vyniká aj v Portoriku! |url=https://www.cas.sk/clanok/2615727/ |access-date=31 Hulyo 2022 |website=Nový Čas |language=sk}}</ref> |25 |[[Bratislava]] |- |{{flagicon|SLO}} [[Eslobenya]] |Maja Colic<ref>{{Cite web |last=Robnik |first=Spela |date=30 Hunyo 2021 |title=Miss Slovenije Maja Čolić odkrito o izboru: Želimo razbiti predsodke |url=https://www.slovenskenovice.si/bulvar/domaci-traci/miss-slovenije-maja-colic-odkrito-o-izboru-zelimo-razbiti-predsodke/ |access-date=21 Hulyo 2022 |website=Slovenske novice |language=sl-si}}</ref> |21 |Ribnica |- |{{flagicon|SPA}} [[Espanya]] |Ana García<ref>{{cite web |last=Marrón |first=Mireya |date=27 Hulyo 2020 |title=Ana García Segundo, la Miss feminista elegida "mujer más guapa de España" |url=https://www.niusdiario.es/vida/visto-oido/todo-sobre-ana-garcia-segundo-miss-world-spain-2020-almeria_18_2985420193.html |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Niusdiario.es |language=es}}</ref> |23 |Almería |- |{{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] |Shree Saini<ref>{{Cite web |last=Duttagupta |first=Ishani |date=6 Oktubre 2021 |title=Indian-American Shree Saini crowned Miss World America |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/us/indian-american-shree-saini-crowned-miss-world-america/articleshow/86808209.cms |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Times of India |language=en}}</ref> |25 |[[Seattle]] |- |{{Flagicon|EST}} [[Estonia|Estonya]] |Karolin Kippasto<ref>{{Cite web |last=Urbala |first=Mondela |date=16 Disyembre 2021 |title=EESTI ÜLE AASTATE ESINDATUD! Miss Worldil osalev Karolin peab näitama end parimast küljest: juba hommikusöögilauda tuleb saabuda meigitult ja kontsades |url=https://elu.ohtuleht.ee/1051140/eesti-ule-aastate-esindatud-miss-worldil-osalev-karolin-peab-naitama-end-parimast-kuljest-juba-hommikusoogilauda-tuleb-saabuda-meigitult-ja-kontsades |access-date=31 Hulyo 2022 |website=Õhtuleht |language=et}}</ref> |24 |Tartu |- |{{flagicon|WAL}} [[Wales|Gales]] |Olivia Harris<ref>{{Cite web |date=6 Enero 2022 |title=Puerto Rico trapped Miss Wales thanks all for messages |url=https://www.abergavennychronicle.com/news/health/puerto-rico-trapped-miss-wales-thanks-all-for-messages-503729 |access-date=2 Agosto 2022 |website=Abergavenny Chronicle |language=en}}</ref> |18 |Magor |- |{{flagicon|GHA}} [[Ghana|Gana]] |Monique Mawulawe<ref>{{Cite web |last=Coulibaly |first=Justin |date=24 Agosto 2020 |title=Monique Mawulawe Agbedekpui couronnée Miss Ghana 2020 |url=https://www.afrik.com/monique-mawulawe-agbedekpui-couronnee-miss-ghana-2020 |access-date=2 Agosto 2022 |website=Afrik.com |language=fr-FR}}</ref> |20 |[[Accra]] |- |{{flagicon|GNQ}} [[Gineang Ekwatoriyal]] |Lucila Benita<ref>{{cite web |last=Coulibaly |first=Justin |date=5 Setyembre 2021 |title=Originaire de Malabo, Lucila Benita sacrée Miss Monde Guinée Equatoriale |url=https://www.afrik.com/originaire-de-malabo-lucila-benita-sacree-miss-monde-guinee-equatoriale |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Afrik.com |language=fr}}</ref> |21 |Malabo |- |{{flagicon|Guadeloupe|local}} [[Guadalupe (Pransya)|Guadelupe]] |Prescilla Larose<ref>{{Cite web |date=16 Hulyo 2020 |title=La Guadeloupe participe au 70e concours de Miss Monde en Thaïlande |url=https://www.guadeloupe.franceantilles.fr/actualite/societe/la-guadeloupe-participe-au-70e-concours-de-miss-monde-en-thailande-570766.php |access-date=2 Agosto 2022 |website=France-Antilles Guadeloupe |language=fr}}</ref> |22 |Le Moule |- |{{flagicon|GUI}} [[Guinea|Guniya]] |Saran Bah<ref>{{Cite web |last=Coulibaly |first=Justin |date=20 Nobyembre 2021 |title=Miss Monde : MHD apporte son soutien à Saran Bah, Dalein Diallo aussi |url=https://www.afrik.com/miss-monde-mhd-apporte-son-soutien-a-saran-bah-dalein-diallo-aussi |access-date=2 Agosto 2022 |website=Afrik.com |language=fr-FR}}</ref> |24 |[[Conakry]] |- |{{flagicon|GBS}} [[Guinea-Bissau|Guniya Bissaw]] |Itchacénia Da Costa<ref>{{Cite web |last=Kouazounde |first=Berenice |date=16 Disyembre 2021 |title=Miss Monde 2021 : Olivia Yacé de la CI et Itchacénia Da Costa de la Guinée-Bissau testées positives au Coronavirus |trans-title=Miss World 2021: Olivia Yacé of CI and Itchacénia Da Costa of Guinea-Bissau tested positive for Coronavirus |url=https://www.afrik.com/miss-monde-2021-olivia-yace-de-la-ci-et-itchacenia-da-costa-de-la-guinee-bissau-testees-positives-au-coronavirus |archive-url=https://web.archive.org/web/20220323121321/https://www.afrik.com/miss-monde-2021-olivia-yace-de-la-ci-et-itchacenia-da-costa-de-la-guinee-bissau-testees-positives-au-coronavirus |archive-date=23 Marso 2022 |access-date=20 Pebrero 2025 |website=Afrik |language=fr-FR}}</ref> |21 |[[Bissau]] |- |{{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |Khalia Hall<ref>{{cite web |date=9 Oktubre 2021 |title=Khalia Hall wins Miss Jamaica World 2021 |url=https://jamaica-gleaner.com/article/entertainment/20211009/khalia-hall-wins-miss-jamaica-world-2021 |access-date=30 Hulyo 2022 |website=The Gleaner |language=en}}</ref> |25 |Saint Ann |- |{{flagicon|JPN}} [[Hapon]] |Tamaki Hoshi<ref>{{Cite news |date=12 Oktubre 2021 |title=『ミス・ワールド』日本代表に早大2年　20歳・星たまきさん「喜びよりも感謝の気持ち」 |language=jp |trans-title=Tamaki Hoshi, 20 years old, 2nd year Waseda University representative of Japan in "Miss World" "Gratefulness rather than joy" |work=Oricon News |url=https://news.yahoo.co.jp/articles/fe0eda8d4c2fcef17bc25533c6c3136f399baa31 |url-status=dead |access-date=5 Mayo 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027181624/https://news.yahoo.co.jp/articles/fe0eda8d4c2fcef17bc25533c6c3136f399baa31 |archive-date=27 Oktubre 2021}}</ref> |20 |[[Tokyo]] |- |{{flagicon|HTI}} [[Hayti]] |Erlande Berger<ref>{{Cite web |last=Nicolas |first=Eberline |date=4 Oktubre 2021 |title=Erlande Berger, Miss World Haïti 2021 |url=https://haiti.loopnews.com/content/erlande-berger-miss-world-haiti-2021 |access-date=2 Agosto 2022 |website=Loop News |language=en }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |24 |[[Port-au-Prince]] |- |{{flagicon|GIB}} [[Gibraltar|Hibraltar]] |Janice Sampere<ref>{{cite web |last=Gomez |first=Eyleen |date=8 Hulyo 2021 |title=Janice Sampere is crowned Miss Gibraltar 2021 |url=https://www.chronicle.gi/janice-sampere-is-crowned-miss-gibraltar-2021/ |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Gibraltar Chronicle |language=en}}</ref> |23 |Gibraltar |- |{{flagicon|NIR}} [[Hilagang Irlanda]] |Anna Leitch<ref>{{cite news |last=McGovern |first=Eimear |date=7 Setyembre 2021 |title=Miss Northern Ireland 2021: Cookstown's Anna Leitch crowned |language=en-GB |work=Belfast Telegraph |url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/news/northern-ireland/miss-northern-ireland-2021-cookstowns-anna-leitch-crowned-40825835.html |access-date=30 Hulyo 2022}}</ref> |27 |Cookstown |- |{{flagicon|HON|variant=1949}} [[Honduras]] |Dayana Bordas<ref>{{Cite web |date=30 Agosto 2021 |title=Dayana Bordas, la primera miskita en convertirse en Miss Honduras Mundo |url=https://www.elheraldo.hn/fotogalerias/entretenimiento/dayana-bordas-miss-honduras-mundo-la-mosquitia-2021-NREH1488995 |access-date=2 Agosto 2022 |website=El Heraldo |language=es-HN}}</ref> |24 |Ahuas |- |{{flagicon|IND}} [[Indiya]] |Manasa Varanasi<ref>{{cite web |date=11 Pebrero 2021 |title=Who is Manasa Varanasi? All You Need to Know About Miss India World 2020 |url=https://www.news18.com/news/lifestyle/who-is-manasa-varanasi-all-you-need-to-know-about-miss-india-world-2020-3420266.html |access-date=30 Hulyo 2022 |website=News18 India |language=en}}</ref> |24 |[[Hyderabad, India|Hyderabad]] |- |{{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]] |Pricilia Carla Yules<ref name="Miss Indonesia 2020 (2)">{{cite web |date=27 Pebrero 2020 |title=Pricilia Carla Yules crowned Miss Indonesia 2020 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/pricilia-carla-yules-crowned-miss-indonesia-2020/eventshow/74335375.cms |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Times of India |language=en |archive-date=19 Hulyo 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719203447/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/pricilia-carla-yules-crowned-miss-indonesia-2020/eventshow/74335375.cms |url-status=dead }}</ref> |25 |Surabaya |- |{{flagicon|ENG}} [[Inglatera]] |Rehema Muthamia<ref>{{Cite web |last=Syed |first=Armani |date=5 Nobyembre 2021 |title=Miss England winner Rehema Muthamia says she expected to face racism after winning the pageant |url=https://www.insider.com/miss-england-winner-rehema-muthamia-says-received-racist-remarks-2021-11 |access-date=2 Agosto 2022 |website=Insider |language=en-US}}</ref> |25 |Mill Hill |- |{{flagicon|Iraq}} [[Iraq|Irak]] |Maria Farhad<ref>{{cite web |last=Darwish |first=Riham |date=2 Agosto 2021 |title=Christian Survivor of ISIS Crowned as Miss Iraq 2021 |url=https://www.albawaba.com/node/christian-survivor-isis-crowned-miss-iraq-2021-1440788 |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Al Bawaba |language=en}}</ref> |20 |Mosul |- |{{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] |Pamela Uba<ref>{{Cite web |last=Blackett |first=L'Oréal |date=17 Setyembre 2021 |title=Pamela Uba’s Historic Win Is Only The First Step For Miss Ireland |url=https://www.bustle.com/entertainment/who-is-pamela-uba-miss-ireland-2021 |access-date=2 Agosto 2022 |website=Bustle |language=en}}</ref> |25 |Galway |- |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] |Claudia Motta<ref>{{Cite web |date=29 Setyembre 2021 |title=Chi è Claudia Motta, Miss Mondo Italia che vuole diventare magistrato |url=https://www.today.it/donna/miss-mondo-italia-chi-e-claudia-motta.html |access-date=2 Agosto 2022 |website=Today |language=it}}</ref> |21 |Velletri |- | {{flagicon|KHM}} [[Cambodia|Kambodya]] | Phum Sophorn<ref>{{Cite web |date=19 Oktubre 2021 |title=Lộ diện dàn mỹ nhân Châu Á tham dự Hoa hậu Thế giới 2021 |url=https://www.congluan.vn/lo-dien-dan-my-nhan-chau-a-tham-du-hoa-hau-the-gioi-2021-post162182.html |access-date=2 Agosto 2022 |website=Nhà báo & Công luận |language=vi}}</ref> | 19 | [[Nom Pen]] |- | {{flagicon|CMR}} [[Cameroon|Kamerún]] | Audrey Monkam<ref>{{Cite web |last=Funwie |first=Bruno Ndonwie |date=31 Disyembre 2019 |title=Audrey Nabila Monkam wins Miss Cameroon 2020 |url=https://www.crtv.cm/2019/12/audrey-nabila-monkam-wins-miss-cameroon-2020/ |access-date=2 Agosto 2022 |website=Cameroon Radio Television |language=fr-FR |archive-date=8 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408214518/https://www.crtv.cm/2019/12/audrey-nabila-monkam-wins-miss-cameroon-2020/ |url-status=dead }}</ref> | 24 | Bali Nyonga |- | {{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] | Svetlana Mamaeva<ref>{{Cite web |date=9 Nobyembre 2020 |title=Svetlana Mamaeva chosen as Miss World Canada 2020 |url=https://photogallery.indiatimes.com/beauty-pageants/miss-world/svetlana-mamaeva-chosen-as-miss-world-canada-2020/articleshow/79128064.cms |access-date=2 Agosto 2022 |website=The Times of India |language=en}}</ref> | 21 | Maple |- | {{flagicon|CAY}} [[Kapuluang Kayman]] | Rashana Hydes<ref>{{Cite web |last=Wheaton |first=Vicki |date=30 Mayo 2021 |title=Rashana Hydes crowned Miss World Cayman Islands 2021 |url=https://www.caymancompass.com/2021/05/30/rashana-hydes-crowned-miss-world-cayman-islands-2021/ |access-date=31 Hulyo 2022 |website=Cayman Compass |language=en-GB}}</ref> | 24 | West Bay |- |{{flagicon|KEN}} [[Kenya]] |Sharon Obara<ref>{{cite web |last=Matiko |first=Thomas |date=29 Agosto 2021 |title=Kenya: Sharon Obara Crowned Miss World Kenya 2021 |url=https://allafrica.com/stories/202108290078.html |access-date=30 Hulyo 2022 |website=AllAfrica}}</ref> |19 |[[Nairobi]] |- |{{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombiya]] |Andrea Aguilera<ref>{{Cite web |last=Valencia |first=Daniel |date=23 Nobyembre 2021 |title=¿Quién es Andrea Aguilera? Representante de Colombia en Miss Mundo |url=https://colombia.as.com/colombia/2021/11/24/tikitakas/1637721467_105411.html |access-date=2 Agosto 2022 |website=Diario AS |language=es-co}}</ref> |23 |[[Talaan ng mga lungsod sa Colombia|Medellin]] |- |{{flagicon|CRI}} [[Costa Rica|Kosta Rika]] |Tamara Del Maso<ref>{{Cite web |date=17 Hunyo 2021 |title=Tamara Dal Maso selected as Miss Puntarenas 2021 |url=https://photogallery.indiatimes.com/beauty-pageants/miss-world/tamara-dal-maso-selected-as-miss-puntarenas-2021/articleshow/83603970.cms |access-date=2 Agosto 2022 |website=The Times of India |language=en}}</ref> |23 |Puntarenas |- |{{flagicon|LUX}} [[Luxembourg|Luksemburgo]] |Emilie Boland<ref>{{Cite web |date=1 Disyembre 2021 |title=Emilie Boland greift nach der Krone |url=https://www.wort.lu/de/panorama/emilie-boland-greift-nach-der-krone-61a74b23de135b9236fa6b10 |access-date=2 Agosto 2022 |website=Luxemburger Wort |language=de |archive-date=2 Agosto 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220802161839/https://www.wort.lu/de/panorama/emilie-boland-greift-nach-der-krone-61a74b23de135b9236fa6b10 |url-status=dead }}</ref> |25 |Sandweiler |- |{{flagicon|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] |Hugrún Birta Egilsdóttir<ref>{{Cite web |last=Sigfúsdóttir |first=Sylvía Rut |date=15 Nobyembre 2021 |title=Hugrún Birta verður fulltrúi Íslands í Miss World í desember |url=https://www.visir.is/g/20212183220d |access-date=3 Agosto 2022 |website=Vísir.is |language=is}}</ref> |22 |[[Reikiavik]] |- |{{flagicon|MAD}} [[Madagascar|Madagaskar]] |Nellie Anjaratiana<ref>{{cite web |date=20 Agosto 2020 |title=Nellie Anjaratiana crowned Miss World Madagascar 2020 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/nellie-anjaratiana-crowned-miss-world-madagascar-2020/articleshow/77654409.cms |access-date=30 Hulyo 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=11 Disyembre 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201211160723/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/nellie-anjaratiana-crowned-miss-world-madagascar-2020/articleshow/77654409.cms |url-status=dead }}</ref> |24 |[[Antananarivo]] |- |{{flagicon|MAC}} [[Macau|Makáw]] |Jia Ni Yuan<ref>{{Cite web |date=25 Oktubre 2021 |title="上热点"热烈祝贺"第70届世界小姐大赛澳门总决赛"圆满落幕_佳丽 |url=https://www.sohu.com/a/497072748_121119332 |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Sohu |language=zh}}</ref> |28 |Makaw |- |{{flagicon|MYS}} [[Malaysia]] |Lavanya Sivaji<ref>{{Cite web |last=Jayatilaka |first=Tania |date=22 Oktubre 2021 |title=Here's What You Didn't Know About Miss World Malaysia 2021 Winner Lavanya Sivaji |url=https://www.tatlerasia.com/culture/arts/what-you-didnt-know-about-miss-world-malaysia-2021-lavanya-sivaji |access-date=3 Agosto 2022 |website=Tatler Asia |language=en}}</ref> |26 |Batu Caves |- |{{flagicon|MLT}} [[Malta]] |Naomi Dingli<ref>{{Cite web |date=17 Nobyembre 2021 |title=Naomi Dingli goes to Puerto Rico for 70th edition of Miss World |url=https://timesofmalta.com/articles/view/naomi-dingli-goes-to-puerto-rico-for-the-70th-edition-of-miss-world.915525 |access-date=3 Agosto 2022 |website=Times of Malta |language=en-gb}}</ref> |26 |[[Valletta]] |- |{{flagicon|MRI}} [[Mauritius|Mawrisyo]] |Angélique Sanson<ref>{{cite web |last=Seetamonee |first=Rajmeela |date=5 Oktubre 2019 |title=Miss Mauritius 2019-2020 : Angélique Sanson remporte la couronne |url=https://defimedia.info/miss-mauritius-2019-2020-angelique-sanson-remporte-la-couronne |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Le Défi Media Group |language=fr}}</ref> |25 |Curepipe |- |{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] |Karolina Vidales<ref>{{cite web |last=Ochoa |first=Rafael |date=2 Hulyo 2021 |title=Michoacán gana Miss México 2021 |url=https://www.elheraldodechihuahua.com.mx/gossip/michoacan-gana-certamen-miss-mexico-2021-miss-world-miss-grand-internacional-karolina-vidales-6914620.html |access-date=30 Hulyo 2022 |website=El Heraldo de Chihuahua |language=es}}</ref> |24 |Jiquilpan |- |{{flagicon|MDA}} [[Moldabya]] |Tatiana Ovcinicova |23 |[[Chișinău]] |- |{{flagicon|MNG}} [[Mongolia|Monggolya]] |Burte-Ujin Anu<ref>{{Cite web |last=Tseesuren |first=A. |date=21 Oktubre 2021 |title="Дэлхийн мисс"-т өрсөлдөх УРАН НУГАРААЧ |url=https://news.mn/r/2487736/ |access-date=3 Agosto 2022 |website=News.MN |language=mn |archive-date=6 Disyembre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221206050840/https://news.mn/r/2487736/ |url-status=dead }}</ref> |23 |[[Ulan Bator]] |- |{{flagicon|NAM}} [[Namibia|Namibya]] |Annerie Mare<ref>{{Cite web |last=Mouton |first=Rinelda |date=12 Hulyo 2021 |title=Namibian beauties to strut their stuff overseas |url=https://www.namibian.com.na/103397/read/Namibian-beauties-to-strut-their-stuff-overseas |access-date=30 Hulyo 2022 |website=The Namibian |language=en}}</ref> |26 |Kamanjab |- |{{flagicon|NPL}} [[Nepal]] |Namrata Shrestha<ref>{{Cite news |date=5 Disyembre 2020 |title=Namrata Shrestha wins Miss Nepal World 2020 |language=en |website=The Kathmandu Post |url=https://kathmandupost.com/art-culture/2020/12/05/namrata-shrestha-wins-miss-nepal-world-2020 |access-date=30 Hulyo 2022}}</ref> |24 |[[Katmandu|Kathmandu]] |- |{{flagicon|NGA}} [[Nigeria|Niherya]] |Oluchi Madubuike<ref>{{Cite web |last=Awodipe |first=Tobi |date=25 Setyembre 2021 |title=2021 MBGN: Miss Nigeria for world beauty pageant in Puerto Rico |url=https://editor.guardian.ng/saturday-magazine/fashion/2021-mbgn-miss-nigeria-for-world-beauty-pageant-in-puerto-rico/ |access-date=3 Agosto 2022 |website=The Guardian Nigeria |language=en-US |archive-date=3 Oktubre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003015556/https://editor.guardian.ng/saturday-magazine/fashion/2021-mbgn-miss-nigeria-for-world-beauty-pageant-in-puerto-rico/ |url-status=dead }}</ref> |25 |[[Abuja]] |- |{{flagicon|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] |[[Sheynnis Palacios]]<ref>{{Cite web |date=20 Pebrero 2020 |title=Sheynnis Palacios crowned Miss Mundo Nicaragua 2020 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/others/Sheynnis-Palacios-crowned-Miss-Mundo-Nicaragua-2020/eventshow/74223799.cms |access-date=3 Agosto 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=25 Hulyo 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220725064942/https://beautypageants.indiatimes.com/others/sheynnis-palacios-crowned-miss-mundo-nicaragua-2020/eventshow/74223799.cms |url-status=dead }}</ref> |21 |[[Managua]] |- |{{flagicon|NOR}} [[Noruwega]] |Amine Storrød<ref>{{Cite web |last=DeNiazi |first=Daniel |date=24 Oktubre 2021 |title=Amine Storrød deltar i Miss World |url=https://www.extraavisen.no/amine-storrod-deltar-i-miss-world/ |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Extraavisen |language=nb-NO |archive-date=27 Oktubre 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027115145/https://www.extraavisen.no/amine-storrod-deltar-i-miss-world/ |url-status=dead }}</ref> |21 |Hvaler |- |{{flagicon|NED}} [[Netherlands|Olanda]] |Lizzy Dobbe<ref name=":1" /> |21 |Den Helder |- |{{flagicon|PAN}} [[Panama]] |Krysthelle Barretto<ref>{{cite web |date=9 Oktubre 2020 |title=Krysthelle Barreto, la nueva Miss Mundo Panamá |url=https://www.diaadia.com.pa/fama/krysthelle-barreto-la-nueva-miss-mundo-panama-371189 |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Día a Día |language=es}}</ref> |25 |[[Lungsod ng Panama]] |- |{{flagicon|PRY}} [[Paraguay|Paragway]] |Bethania Borba<ref>{{Cite web |date=29 Setyembre 2021 |title=Presentan a la nueva Miss Mundo Paraguay |url=https://www.ultimahora.com/breves-n2963809.html |url-status=live |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Ultima Hora |language=es}}</ref> |20 |Presidente Franco |- |{{flagicon|PER}} [[Peru]] |Paula Montes<ref>{{cite web |last=Villegas |first=Luciana |date=5 Setyembre 2021 |title=Paula Montes, la modelo que creció en Arequipa y representará al Perú en el Miss World 2021 |url=https://elcomercio.pe/viu/actitud-viu/miss-world-2021-paula-montes-la-modelo-que-crecio-en-arequipa-y-representara-al-peru-en-el-miss-world-2021-historias-ec-modelo-talento-peruano-noticia/ |access-date=30 Hulyo 2022 |website=El Comercio Perú |language=es}}</ref> |25 |[[Lungsod ng Lima|Lima]] |- |{{flagicon|PHI}} [[Pilipinas]] |Tracy Perez<ref>{{Cite web |date=4 Oktubre 2021 |title=Tracy Maureen Perez takes Miss World Philippines crown |url=https://cnnphilippines.com/entertainment/2021/10/4/Miss-World-Philippines-2021-Tracy-Maureen-Perez.html |url-status=dead |access-date=30 Hulyo 2022 |website=[[CNN Philippines]] |language=en |archive-date=22 Oktubre 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022072842/https://cnnphilippines.com/entertainment/2021/10/4/Miss-World-Philippines-2021-Tracy-Maureen-Perez.html }}</ref> |28 |[[Lungsod ng Cebu]] |- |{{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]] |Emilia Lepomäki<ref>{{Cite web |last1=Mettänen |first1=Heli |last2=Puljujärvi |first2=Ismo |date=18 Setyembre 2021 |title=Essi Unkuri on uusi Miss Suomi |url=https://www.iltalehti.fi/viihdeuutiset/a/2200d81c-848e-462f-bb7d-52fd6197a58f |url-status=live |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Iltalehti |language=fi}}</ref> |23 |Vantaa |- |'''{{flagicon|POL}} [[Polonya]]''' |'''[[Karolina Bielawska]]'''<ref>{{Cite web |last=Królak |first=Sergiusz |date=26 Nobyembre 2019 |title=Karolina Bielawska została Miss Polonia 2019. Kim jest nowo wybrana "najpiękniejsza Polka"? |url=https://plejada.pl/newsy/karolina-bielawska-kim-jest-miss-polonia-2019-wiek-wzrost-ma-chlopaka/qglpq52 |access-date=3 Agosto 2022 |website=Onet.pl |language=pl}}</ref> |22 |Łódź |- |{{flagicon|PUR}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] |Aryam Díaz<ref>{{cite web |date=24 Abril 2021 |title=Candidata de Naranjito se corona Miss Mundo de Puerto Rico 2021! |url=https://www.metro.pr/pr/entretenimiento/2021/04/24/candidata-naranjito-se-corona-miss-mundo-puerto-rico-2021.html |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Metro International |language=es}}</ref> |23 |Naranjito |- |{{flagicon|POR}} [[Portugal]] |Lidy Alves<ref>{{Cite web |last=Ribeiro |first=Mariana |date=23 Setyembre 2021 |title=Barrosã Lidy Alves conquista o título de Miss Portuguesa 2021 |url=https://www.avozdetrasosmontes.pt/barrosa-lidy-alves-conquista-o-titulo-de-miss-portuguesa-2021/ |access-date=3 Agosto 2022 |website=A Voz de Trás-os-Montes |language=pt-PT |archive-date=8 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408214520/https://www.avozdetrasosmontes.pt/barrosa-lidy-alves-conquista-o-titulo-de-miss-portuguesa-2021/ |url-status=dead }}</ref> |25 |Vila Real |- |{{flagicon|FRA}} [[Pransiya]] |April Benayoum<ref>{{Cite web |last=Tesoriere |first=Ronan |date=23 Oktubre 2021 |title=April Benayoum sera la candidate de la France au concours Miss Monde |url=https://www.leparisien.fr/culture-loisirs/april-benayoum-sera-la-candidate-de-la-france-au-concours-miss-monde-23-10-2021-RMKI4ZAY3VANPLJQSAAZBZHRPI.php |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Le Parisien |language=fr}}</ref> |22 |Éguilles |- |{{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |Emmy Peña<ref>{{cite web |date=5 Setyembre 2021 |title=Emmy Peña es la nueva Miss Mundo Dominicana 2021 |url=https://www.diariolibre.com/revista/cultura/emmy-pena-es-la-nueva-miss-mundo-dominicana-2021-DH28588830 |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Diario Libre |language=es}}</ref> |24 |Duarte |- |{{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko]] |Karolína Kopíncová<ref>{{Cite web |last= |date=24 Hulyo 2020 |title=Novou královnou krásy se stala Karolína Kopíncová (22)! Pomohla jí k vítězství plastika? |url=https://www.blesk.cz/clanek/celebrity-ceske-celebrity/650625/novou-kralovnou-krasy-se-stala-karolina-kopincova-22-pomohla-ji-k-vitezstvi-plastika.html |access-date=31 Hulyo 2022 |website=Blesk |language=cs}}</ref> |22 |Brno |- |{{flagicon|RWA}} [[Rwanda]] |Grace Ingabire<ref name=":2" /> |22 |[[Kigali]] |- |{{flagicon|LCA}} [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]] |Tyler Theophane<ref>{{cite web |date=28 Mayo 2021 |title=Tyler Theophane Is Off to Puerto Rico |url=https://thevoiceslu.com/2021/05/tyler-is-off-to-puerto-rico/ |access-date=30 Hulyo 2022 |website=The Voice St. Lucia}}</ref> |23 |Choiseul |- |{{flagicon|SEN}} [[Senegal|Sénegal]] |Penda Sy<ref name=":3" /> |24 |Tambacounda |- |{{flagicon|SRB}} [[Serbia|Serbiya]] |Andrijana Savic<ref>{{Cite web |date=4 Hunyo 2021 |title=Najlepša među nama: Mis Srbije Andrijana Savić je nova zvezda "Telegraf editorijala" |url=https://www.telegraf.rs/zivot-i-stil/moda/3346661-najlepsa-medju-nama-mis-srbije-andrijana-savic-je-nova-zvezda-telegraf-editorijala |access-date=3 Agosto 2022 |website=Telegraf.rs |language=sr}}</ref> |21 |[[Belgrado]] |- |{{flagicon|SGP}} [[Singapore|Singapura]] |Khai Ling Ho<ref>{{Cite web |date=18 Oktubre 2021 |title=18-year-old Khailing Ho Crowned Miss World Singapore 2021 |url=https://finance.yahoo.com/news/18-old-khailing-ho-crowned-100700456.html |access-date=3 Agosto 2022 |website=Yahoo! Finance |language=en-US}}</ref> |18 |Singapore |- |{{flagicon|SXM}} [[Sint Maarten]] |Lara Mateo<ref name=":7" /> |24 |Philipsburg |- |{{flagicon|SOM}} [[Somalia|Somalya]] |Khadija Omar<ref>{{Cite web |last= |date=19 Marso 2022 |title=Meet Somalia’s Khadija Omar, the First Hijabi Beauty Queen in History to make Top 13 |url=https://www.bellanaija.com/2022/03/miss-world-somalia-khadija-omar/ |access-date=3 Agosto 2022 |website=BellaNaija |language=en-US}}</ref> |20 |[[Mogadishu]] |- |{{flagicon|SRI}} [[Sri Lanka]] |Sadé Greenwood<ref>{{Cite web |last=Wickramasinghe |first=Kamanthi |date=12 Nobyembre 2021 |title=Sadé Greenwood takes her first walk as Siyatha Miss World Sri Lanka 2021 |url=https://www.dailymirror.lk/life/Sadé-Greenwood-takes-her-first-walk-as-Siyatha-Miss-World-Sri-Lanka-2021/243-224598 |access-date=3 Agosto 2022 |website=Daily Mirror |language=en}}</ref> |18 |[[Colombo]] |- |{{flagicon|SWE}} [[Suwesya]] |Gabriella Lomm Mann<ref>{{Cite web |last=Blomberg |first=Linnea |date=24 Oktubre 2021 |title=Gabriella, 26, representerar Sverige i Miss World: ”Handlar inte bara om skönhet” |url=https://www.expressen.se/noje/gabriella-representerar-sverige-i-miss-world-2021-/ |access-date=3 Agosto 2022 |website=Expressen |language=sv}}</ref> |26 |[[Estokolmo]] |- |{{flagicon|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] |Julianna Rugumisa<ref>{{Cite web |last=Wambura |first=Bethsheba |date=15 Hulyo 2021 |title=Confusion at Miss Tanzania as winner is ruled unfit to represent the country at Miss World |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/entertainment/confusion-at-miss-tanzania-as-winner-is-ruled-unfit-to-represent-the-country-at-miss-world-3474240 |access-date=3 Agosto 2022 |website=The Citizen |language=en}}</ref> |23 |[[Kilimanjaro]] |- |{{flagicon|ZAF}} [[South Africa|Timog Aprika]] |Shudufhadzo Musida<ref>{{Cite web |last=Morkel |first=Graye |date=10 Disyembre 2020 |title=Shudufhadzo Musida to represent SA at Miss World |url=https://www.news24.com/channel/the-juice/news/pageant/miss-sa-shudufhadzo-musida-to-represent-sa-at-miss-world-20201210 |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Channel 24 |language=en}}</ref> |25 |Limpopo |- |{{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] |Tara Hong<ref>{{Cite web |last= |date=19 Oktubre 2021 |title=Cô gái 21 tuổi đoạt Hoa hậu Thế giới Hàn Quốc |url=https://vnexpress.net/co-gai-21-tuoi-doat-hoa-hau-the-gioi-han-quoc-4373858.html |access-date=3 Agosto 2022 |website=VnExpress |language=vi}}</ref> |21 |[[Seoul]] |- |{{flagicon|TTO}} [[Trinidad at Tobago]] |Jeanine Brandt<ref>{{cite web |last=Webb |first=Yvonne |date=1 Pebrero 2021 |title=Jeanine Brandt is the new Miss World TT |url=https://newsday.co.tt/2021/02/01/jeanine-brandt-is-the-new-miss-world-tt/ |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Trinidad and Tobago Newsday |language=en}}</ref> |25 |San Fernando |- |{{flagicon|CHL}} [[Chile|Tsile]] |Carol Drpic<ref>{{Cite web |last= |date=28 Hulyo 2021 |title=[FOTOS] Conoce a Carol Drpic: La magallánica que se convirtió en la Miss Mundo Chile 2021 |url=https://www.meganoticias.cl/tendencias/345655-miss-mundo-chile-carol-drpic-quien-es-28-07-2021.html |access-date=3 Agosto 2022 |website=Mega |language=es-cl}}</ref> |21 |Punta Arenas |- |{{flagicon|CHN}} [[Tsina]] |Jiang Siqi |21 |[[Beijing]] |- |{{flagicon|TUN}} [[Tunisya]] |Amani Layouni<ref>{{Cite web |last=Dejoui |first=Nadia |date=13 Oktubre 2021 |title=Amani Layouni, Miss Sousse candidate à Miss Monde 2021 |url=https://www.leconomistemaghrebin.com/2021/10/13/amani-layouni-miss-sousse-candidate-a-miss-monde-2021/ |access-date=3 Agosto 2022 |website=L'Economiste Maghrébin |language=fr-FR |archive-date=28 Oktubre 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211028011300/https://www.leconomistemaghrebin.com/2021/10/13/amani-layouni-miss-sousse-candidate-a-miss-monde-2021/ |url-status=dead }}</ref> |22 |Mahdia |- |{{flagicon|TUR}} [[Turkey|Turkya]] |Dílara Korkmaz<ref>{{Cite web |date=9 Setyembre 2021 |title=Miss Turkey 2021'in birincisi Dilara Korkmaz seçildi |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/galeri/miss-turkey-2021in-birincisi-dilara-korkmaz-secildi-1867316 |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Cumhuriyet |language=tr}}</ref> |23 |[[Ankara]] |- |{{flagicon|UGA}} [[Uganda]] |Elizabeth Bagaya<ref>{{Cite web |last=Odeke |first=Steven |date=24 Nobyembre 2021 |title=Miss Uganda could miss Miss World due to delayed visa |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/120654 |access-date=3 Agosto 2022 |website=New Vision |language=en}}</ref> |26 |Bombo |- |{{flagicon|UKR}} [[Ukraine|Ukranya]] |Aleksandra Yaremchuk<ref>{{Cite web |last=Ponomarenko |first=Anna |date=21 Oktubre 2021 |title=Олександра Яремчук - нова "Міс Україна". Вона поїде на Miss World в Пуерто-Ріко |url=https://stars.segodnya.ua/ua/stars/ukrainian/titul-miss-ukraina-2021-zavoevala-1580529.html |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Segodnya |language=uk |archive-date=28 Oktubre 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211028021534/https://stars.segodnya.ua/ua/stars/ukrainian/titul-miss-ukraina-2021-zavoevala-1580529.html |url-status=dead }}</ref> |22 |Vinnytsia |- |{{flagicon|HUN}} [[Hungary|Unggarya]] |Lili Tótpeti<ref>{{Cite web |last=Kovacs |first=Ferenc |date=29 Oktubre 2021 |title=Nagykanizsai lány a Miss World Hungary győztese |url=https://index.hu/belfold/2021/10/29/totpeti-lili-miss-world-hungary-nagykanizsa-szepsegverseny/ |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Index |language=hu}}</ref> |20 |Nagykanizsa |- |{{flagicon|URY}} [[Uruguay|Urugway]] |Valentina Camejo<ref>{{Cite web |last=Colman |first=Carla |date=29 Mayo 2021 |title=Los certámenes de belleza, ¿un lugar de opresión o una plataforma para alzar la voz? |url=https://www.elobservador.com.uy/nota/los-certamenes-de-belleza-un-lugar-de-opresion-o-una-plataforma-para-alzar-la-voz--202152719460 |access-date=3 Agosto 2022 |website=El Observador |language=es}}</ref> |24 |[[Montevideo]] |} == Mga tala == <references group="lower-alpha" responsive="1"></references> ==Mga sanggunian== {{Reflist}} == Panlabas na kawing == * {{official website|http://www.missworld.com}} {{Miss World}} n4nusvjqckhlka7brqs97xsnu7injpe 0 317857 2215335 2182557 2026-07-08T21:02:39Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215335 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant | name = Miss International 2022 | image =Jasmin Selberg.jpg | image size = | image alt = | caption =Jasmin Selberg | date = 13 Disyembre 2022 | presenters ={{hlist|Tetsuya Bessho|Rachel Chan}} | entertainment ={{hlist|Miyavi|Kodō}} | theme =Beauties For SDGs | venue = Tokyo Dome City Hall, [[Tokyo]], [[Hapon]] | broadcaster = | director = | producer = | owner = | sponsor = | entrants =66 | placements =15 | debuts = {{hlist|Kabo Berde|Usbekistan}} | returns = {{hlist|Alemanya|Gresya|Hamayka|Kenya|Kuba|Namibya|Timog Korea|Togo}} | withdrawals ={{hlist|Arhentina|Armenya|Aruba|Baybaying Garing|Belis|Burkina Faso|Gineang Ekwatoriyal|Guadalupe|Guam|Kamerun|Liberya|Myanmar|Moroko|Rusya|Sri Lanka|Suwesya|Tahiti|Timog Sudan|Tsina|Uganda|Ukranya}} | winner ='''[[Jasmin Selberg]]''' | represented ={{flagu|Alemanya}} | congeniality = | personality = | best national costume =Nigina Fakhriddinova</br>{{flagicon|Uzbekistan}} Usbekistan | best state costume = | photogenic =Valeria Gutiérrez</br>{{flagicon|Ecuador}} Ekwador | miss internet = | award1 label = | award1 = | award2 label = | award2 = | opening trailer = | before = [[Miss International 2019|2019]] | next = [[Miss International 2023|2023]] }} Ang '''Miss International 2022''' ay ang ika-60 edisyon ng [[Miss International]] pageant, na ginanap sa Tokyo Dome City Hall sa [[Tokyo]], [[Hapon]] noong 13 Disyembre 2022.<ref>{{Cite web |last=Requintina |first=Robert |date=23 Mayo 2022 |title=Final date and venue of Miss International 2022 beauty pageant revealed |url=https://mb.com.ph/2022/05/23/final-date-and-venue-of-miss-international-2022-beauty-pageant-revealed/ |access-date=29 Oktubre 2022 |website=[[Manila Bulletin]] |language=en-US}}</ref> Orihinal na nakatakda noong 2020 ang kompetisyon. Gayunpaman, dahil sa [[pandemya ng COVID-19]], ito ay nausog ng dalawang beses; isa noong 2021, at isa noong 2022.<ref name=":0">{{Cite web |date=31 Agosto 2021 |title=Miss International 2021 pageant cancelled, 60th edition to be held in 2022 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/801545/miss-international-2021-pageant-cancelled-60th-edition-to-be-held-in-2022/story/?amp |access-date=29 Oktubre 2022 |website=[[GMA News]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=16 Hunyo 2020 |title=Miss International pageant moved to 2021 due to COVID-19 pandemic |url=https://news.abs-cbn.com/life/06/16/20/miss-international-pageant-moved-to-2021-due-to-covid-19-pandemic |access-date=29 Oktubre 2022 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> Ito ang pangalawang beses na nakansela ang Miss International mula noong 1966. Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni Sireethorn Leearamwat ng [[Thailand|Taylandiya]] si Jasmin Selberg ng [[Alemanya]] bilang Miss International 2022.<ref>{{Cite web |date=13 Disyembre 2022 |title=Germany's Jasmin Selberg is Miss International 2022 |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/germany-jasmin-selberg-is-miss-international-2022/ |access-date=13 Disyembre 2022 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref> Ito ang ikatlong tagumpay ng Alemanya sa kasaysayan ng kompetisyon.<ref>{{Cite web |last=Santiago |first=Camille |date=13 Disyembre 2022 |title=Jasmin Selberg of Germany crowned as Miss International 2022 |url=https://philstarlife.com/news-and-views/945041-miss-international-2022-winner? |access-date=6 Abril 2023 |website=Philstar Life |language=en}}</ref> Nagtapos bilang first runner-up si Stephany Amado ng [[Cabo Verde|Kabo Berde]], habang nagtapos bilang second runner-up si Tatiana Calmell ng [[Peru]]. Mga kandidata mula sa animnapu't-anim na mga bansa at teritoryo ang lumahok sa edisyong ito. Pinangunahan nina Tetsuya Bessho at Rachel Chan ang kompetisyon. Itinampok rin sa edisyong ito ang bagong ''Long Beach Pearl Crown'' na binubuo ng 333 purong puting perlas at 1,960 puting hiyas.<ref>{{Cite web |date=6 Nobyembre 2022 |title=LOOK: Miss International unveils new crown |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/miss-international-unveils-new-crown-fan-vote-format/ |access-date=14 Nobyembre 2022 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref> ==Kasaysayan== [[File:Tokyo_Dome_night.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tokyo_Dome_night.jpg|thumb|Tokyo Dome City Hall, ang lokasyon ng Miss International 2022.|250x250px]] === Lokasyon at petsa ng kompetisyon === Noong 15 Enero 2020, inanunsyo ng Miss International Organization na ang ika-60 edisyon ng Miss International ay gaganapin sa 21 Oktubre 2020 sa Tokyo Dome City Hall sa Tokyo, Hapon. Gayunpaman, dahil sa [[pandemya ng COVID-19]], inanunyso ng organisasyon noong 3 Hunyo 2020 na ang kompetisyon ay ipagpapaliban, at gaganapin sa susunod na taon.<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin |date=3 Hunyo 2020 |title=Miss International pageant cancels 2020 competition |url=https://lifestyle.inquirer.net/363703/miss-international-pageant-cancels-2020-competition/ |access-date=13 Nobyembre 2022 |website=Lifestyle.INQ |language=en-US}}</ref> Noong 29 Enero 2021, inanunsyo ng organisasyon na muling irereskedyul ang pageant sa Nobyembre 2021 sa Pacifico Yokohama, Hapon dahil sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2020]] na ginanap mula noong Hulyo hanggang Agosto 2021.<ref>{{Cite web |last=Patao Jr. |first=Jose |date=28 Enero 2021 |title=60th Miss International to be held in Yokohama in November |url=https://malaya.com.ph/news_entertainment/60th-miss-international-to-be-held-in-yokohama-in-november/ |access-date=13 Disyembre 2022 |website=Malaya Business Insight |language=en-US |archive-date=13 Disyembre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221213234110/https://malaya.com.ph/news_entertainment/60th-miss-international-to-be-held-in-yokohama-in-november/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=28 Nobyembre 2020 |title=First runner-up of Miss Vietnam 2020 to compete in Miss International 2021 |url=https://tienphongnews.com/first-runner-up-of-miss-vietnam-2020-to-compete-in-miss-international-2021-109964.html |access-date=13 Disyembre 2022 |website=TienPhong News |language=en-US |archive-date=2 Abril 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210402090948/https://tienphongnews.com/first-runner-up-of-miss-vietnam-2020-to-compete-in-miss-international-2021-109964.html |url-status=dead }}</ref> Gayunpaman, inanunsyo ng organisasyon noong 31 Agosto 2021 na muling mauusog ang ika-60 edisyon ng kompetisyon sa 2022 dahil muli sa [[pandemya ng COVID-19]].<ref name=":0" /> Noong 23 Mayo 2022, inanunsyo ng Miss International Organization na ang kompetisyon ay gaganapin sa 13 Disyembre 2022 sa Tokyo Dome City Hall, ang inisyal na pagdarausan ng kompetisyon noong inanunsyo ito noong 2020.<ref>{{Cite web|url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/miss-international-2022-coronation-night-set-december-13-tokyo-japan/|title=After 2 years, date for Miss International 2022 coronation night finally set|website=Rappler|language=en|date=Mayo 23, 2022|access-date=Hunyo 28, 2022}}</ref> === Pagpili ng mga kalahok === Ang mga kalahok mula sa animnapu't-anim na bansa at teritoryo ay napili upang lumahok sa kompetisyon. Dahil sa [[pandemya ng COVID-19]], sampu sa mga kandidata ang pumalit sa orihinal na kandidatang dapat sana'y lalahok noong 2020 dahil natapos na ang termino nito at dahil nakansela rin ang kompetisyon noong 2021. ==== Mga pagpalit ==== Pinalitan ni Miss New Zealand International 2022 Lydia Smit si Miss New Zealand International 2020 Sydney Faye Batters upang kumatawan sa bansang [[New Zealand|Bagong Silandiya]].<ref>{{Cite web |date=14 Oktubre 2020 |title=Sydney Faye crowned Miss International New Zealand 2020 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-international/Sydney-Faye-crowned-Miss-International-New-Zealand-2020/eventshow/78667056.cms |access-date=5 Pebrero 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=5 Pebrero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230205011308/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-international/Sydney-Faye-crowned-Miss-International-New-Zealand-2020/eventshow/78667056.cms |url-status=dead }}</ref> Pinalitan ni Miss United States International 2021 Corrin Stellakis si Miss United States International 2020 Maritsa Platis upang kumatawan sa [[Estados Unidos]].<ref>{{Cite web |date=29 Hunyo 2020 |title=Maritsa Platis to represent the US at Miss International 2020 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-international/Maritsa-Platis-to-represent-the-US-at-Miss-International-2020/eventshow/76688183.cms |access-date=5 Pebrero 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=5 Pebrero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230205011305/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-international/Maritsa-Platis-to-represent-the-US-at-Miss-International-2020/eventshow/76688183.cms |url-status=dead }}</ref> Pinalitan ni Miss Honduras International 2022 Zully Paz si Miss Honduras International 2020 Gabriela Irías Paz Morgan upang kumatawan sa bansang Honduras.<ref name=":2" /> Pinalitan ni Miss Indonesia International 2022 Cindy May McGuire si Miss Indonesia International 2020 Putu Ayu Saraswati upang kumatawan sa bansang Indonesya.<ref>{{Cite web |last=Zefanya |first=Marissa |date=3 Marso 2021 |title=Siap ke Miss Internasional, 9 Potret Putu Ayu Saraswati |trans-title=Ready for Miss International, Here Are 9 Latest Portraits of Putu Ayu Saraswati |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/marissa-zefanya/potret-terbaru-putu-ayu-saraswati-c1c2 |access-date=31 Mayo 2023 |website=Times of Indonesia |language=id}}</ref><ref>{{Cite web |date=11 Marso 2020 |title=Putu Ayu Saraswati crowned Miss International Indonesia 2020 |url=https://beautypageants.in/miss-international/Putu-Ayu-Saraswati-crowned-Miss-International-Indonesia-2020/eventshow/74577668.cms |access-date=29 Agosto 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=29 Agosto 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230829064637/https://beautypageants.in/miss-international/Putu-Ayu-Saraswati-crowned-Miss-International-Indonesia-2020/eventshow/74577668.cms |url-status=dead }}</ref><ref name=":3" /> Pinalitan ni Miss Canada International 2022 Madison Kvaltin si Miss Canada International 2020 Tamara Jemuovic upang kumatawan sa bansang Kanada.<ref>{{Cite web |date=4 Nobyembre 2020 |title=Tamara Jemuovic crowned Miss International Canada 2020 |url=https://beautypageants.in/miss-international/tamara-jemuovic-crowned-miss-international-canada-2020/articleshow/79236858.cms |access-date=29 Agosto 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=29 Agosto 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230829064646/https://beautypageants.in/miss-international/tamara-jemuovic-crowned-miss-international-canada-2020/articleshow/79236858.cms |url-status=dead }}</ref><ref name=":4" /> Pinalitan ni Miss Nepal International 2022 Nancy Khadka si Miss Nepal International 2020 Sandhya Sharma upang kumatawan sa bansang Nepal.<ref>{{Cite web |date=5 Disyembre 2020 |title=Namrata Shrestha wins Miss Nepal World 2020 |url=http://kathmandupost.com/art-culture/2020/12/05/namrata-shrestha-wins-miss-nepal-world-2020 |access-date=29 Agosto 2023 |website=Kathmandu Post |language=en}}</ref><ref name=":5" /> Pinalitan ni Miss Panama International 2022 Ivis Nicole Snyder si Miss Panama International 2020 Valeria Franceschi upang kumatawan sa bansang Panama.<ref name=":6" /><ref>{{Cite web |date=6 Pebrero 2021 |title=Valeria Franceschi, nueva Señorita Panamá Internacional 2020 |trans-title=Valeria Franceschi, new Miss Panama International 2020 |url=https://www.telemetro.com/senorita-panama/2021/02/06/valeria-franceschi-nueva-senorita-panama-internacional-2020/3717397.html |access-date=29 Agosto 2023 |website=Telemetro |language=es-PA}}</ref> Pinalitan ni Miss Peru International 2022 Tatiana Calmell si Miss Peru International 2020 Michelle López upang kumatawan sa bansang Peru.<ref name=":7" /><ref>{{Cite web |date=6 Agosto 2021 |title=Mỹ nhân nóng bỏng sở hữu chiều cao 1m75 đăng quang Hoa hậu Quốc tế Peru |trans-title=Hot beauty with a height of 1m75 crowned Miss International Peru |url=https://tienphong.vn/post-1363044.tpo |access-date=29 Agosto 2023 |website=Tiền Phong |language=vi}}</ref> Pinalitan ni Miss Puerto Rico International 2022 Paula González Torres si Miss Puerto Rico International 2020 Natalia Marie Colón upang kumatawan sa bansang Porto Riko.<ref name=":8" /><ref>{{Cite web |date=3 Disyembre 2020 |title=Nuevas reinas puertorriqueñas para Miss Grand International, Miss Supranational y Miss International |trans-title=New Puerto Rican queens for Miss Grand International, Miss Supranational and Miss International |url=https://www.metro.pr/pr/entretenimiento/2020/12/03/nuevas-reinas-puertorriquenas-para-miss-grand-international-miss-supranational-y-miss-international.html |access-date=29 Agosto 2023 |website=Metro Puerto Rico |language=es}}</ref> Pinalitan din ni Miss Czech Republic International 2021 Adéla Maděryčova si Miss Czech Republic International 2020 Natálie Kočendová upang kumatawan sa Republikang Tseko.<ref name=":9" /><ref>{{Cite web |last= |date=12 Marso 2022 |title=Miss Kočendová vyhrála světovou soutěž krásy Top Model of the World |trans-title=Miss Kočendová won the Top Model of the World beauty contest |url=https://www.idnes.cz/zpravy/revue/modelky/miss-natalie-kocendova-vitezka-soutez-krasy-top-model-of-the-world-2022.A220312_100624_lidicky_lf |access-date=29 Agosto 2023 |website=iDNES.cz |language=cs}}</ref> ==== Mga unang pagsali, pagbalik at pag-urong ==== Lumahok sa unang pagkakataon ang mga bansang Kabo Berde at Usbekistan, at bumalik ang mga bansang Alemanya, Gresya, Hamayka, Kenya, Kuba, Namibya, Sierra Leone, Timog Korea, at Togo. Huling sumali noong [[Miss International 1999|1999]] ang Urugway, noong [[Miss International 2000|2000]] ang Togo, noong 2010 ang Gresya at Hamayka, noong 2012 ang Namibya, noong 2017 ang Sierra Leone, at noong 2018 ang mga bansang Alemanya, Kuba, Kenya, at Timog Korea. Hindi sumali ang mga bansang [[Arhentina]], [[Armenya]], [[Aruba]], [[Belise|Belis]], [[Burkina Faso]], [[Kamerun]], [[Liberia|Liberya]], [[Maruekos|Moroko]], [[Myanmar]], [[Rusya]], [[Sri Lanka]], [[Sweden|Suwesya]], [[French Polynesia|Tahiti]], at [[Tsina]] sa edisyong ito matapos na mabigo ang kanilang mga organisasyong pambansa na magdaos ng kompetisyong pambansa o magtalaga ng kalahok. Hindi na nagpatuloy sa kompetisyon sina Maryline Kouadio ng [[Côte d'Ivoire|Baybaying Garing]],<ref>{{Cite web |last= |date=18 Marso 2022 |title=Maryline Kouadio à propos d'Olivia Yace : Je garde en exemple sa force et..." |url=https://afrikbuzz.com/maryline-kouadio-a-propos-dolivia-yace-je-garde-en-exemple-sa-force-et/ |access-date=29 Oktubre 2022 |website=AfrikBuzz |language=fr-FR |archive-date=24 Hulyo 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220724202438/https://afrikbuzz.com/maryline-kouadio-a-propos-dolivia-yace-je-garde-en-exemple-sa-force-et/ |url-status=dead }}</ref> Victoria Kalu ng [[Gineang Ekwatoriyal]], Melissa Bacri ng [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]], Franky Lynn Hill ng [[Guam]],<ref>{{Cite web |last= |first= |date=20 Pebrero 2020 |title=Miss Universe, Miss International Guam visit chocolate factory |url=https://www.postguam.com/news/local/miss-universe-miss-international-guam-visit-chocolate-factory/article_6f98b4f6-52ef-11ea-bcc5-3f17370fdcdc.html |access-date=29 Oktubre 2022 |website=The Guam Daily Post |language=en}}</ref> Akon Santino Garang ng [[Timog Sudan]], Kisakye Margaret ng [[Uganda]], at Olya Shamrai ng [[Ukranya]] dahil sa pandemya dulot ng COVID-19. Bukod pa sa mga ito, kabilang rin sa mga kandidatang hindi na sumulpot sa kompetisyon ay sina Caroline Naa Nunoo ng [[Ghana|Gana]],<ref>{{Cite web |last= |first= |date=11 Enero 2022 |title=Miss Tourism Ghana, Goldstar Air spread love to Countryside Orphanage |url=https://newsghana.com.gh/miss-tourism-ghana-goldstar-air-spread-love-to-countryside-orphanage/ |access-date=29 Oktubre 2022 |website=News Ghana |language=en-US}}</ref> Emma Kainuku-Walsh ng [[Kapuluang Cook]],<ref>{{Cite web |date=30 Marso 2020 |title=Emma Kainuku-Walsh elected Miss International Cook Islands 2020 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/others/Emma-Kainuku-Walsh-elected-Miss-International-Cook-Islands-2020/eventshow/74898974.cms |access-date=29 Oktubre 2022 |website=The Times of India |language=en }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Marisol Soliana ng [[Netherlands|Olanda]],<ref>{{Cite web |date=18 Setyembre 2022 |title=Marisol (24) is Miss International Nederland: 'Ik ga mijn best doen om Den Haag trots te maken' |trans-title=Marisol (24) is Miss International Netherlands: 'I will do my best to make The Hague proud' |url=https://www.denhaagfm.nl/dhfm/4623722/marisol-24-is-miss-international-nederland-ik-ga-mijn-best-doen-om-den-haag-trots-te-maken |access-date=22 Hunyo 2024 |website=Den Haag FM |language=nl}}</ref> Fatu Rugiatu Kamara ng [[Sierra Leone]], Mona Ammar ng [[Tunisia|Tunisya]], at Betina Margni ng [[Uruguay|Urugway]]. == Mga resulta == [[Talaksan:Miss International 2022 Map.png|thumb|250x250px|Mga bansa at teritoryong sumali sa Miss International 2022 at ang kanilang mga pagkakalagay.]] === Mga pagkakalagay === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- |'''Miss International 2022''' | * {{flagicon|DEU}} '''[[Alemanya]]''' – '''[[Jasmin Selberg]]'''<ref name=":1">{{Cite news |date=13 Disyembre 2022 |title=Germany wins Miss International 2022; PH finishes in Top 15 |language=en |work=[[ABS-CBN News]] |url=https://news.abs-cbn.com/life/12/13/22/germany-wins-miss-international-2022 |access-date=6 Abril 2023}}</ref> |- |1st runner-up | * {{flagicon|Cape Verde}} [[Cabo Verde|Kabo Berde]] – Stephany Amado<ref name=":1" /> |- |2nd runner-up | * {{flagicon|Peru}} [[Peru]] – Tatiana Calmell<ref name=":1" /> |- |3rd runner-up | * {{flagicon|Colombia}} [[Colombia|Kolombya]] – Natalia Lopez<ref name=":1" /> |- |4th runner-up | * {{flagicon|Dominican Republic}} [[Republikang Dominikano]] – Celinee Santos<ref name=":1" /> |- |Top 8 | * {{flagicon|Spain}} [[Espanya]] – Julianna Ro<ref name=":1" /> * {{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] – Israel Harrison<ref name=":1" /> * {{flagicon|Canada}} [[Kanada]] – Madison Kvaltin<ref name=":1" /> |- |Top 15 | * {{flagicon|New Zealand}} [[Bagong Selanda|Bagong Silandiya]] – Lydia Smit<ref name=":1" /> * {{flagicon|Northern Mariana Islands}} [[Hilagang Kapuluang Mariana]] – Savannah Delos Santos<ref name=":1" /> * {{flagicon|Costa Rica}} [[Kosta Rika]] – Mahyla Roth<ref name=":1" /> * {{flagicon|Philippines}} [[Pilipinas]] – Hannah Arnold<ref name=":1" /> * {{flagicon|Finland}} [[Pinlandiya]] – Anna Merimää<ref name=":1" /> * {{flagicon|FRA}} [[Pransiya]] – Maya Albert<ref name=":1" /> * {{flagicon|United Kingdom}} [[United Kingdom|Reyno Unido]] – Evanjelin Elchmanar<ref name=":1" /> |} ==== Mga ''Continental Queen'' ==== {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Rehiyong Kontinental !Kandidata |- |Aprika | * {{flagicon|Cape Verde}} [[Cabo Verde|Kabo Berde]] – Stephany Amado<ref name=":1" /> |- |Asya | * {{flagicon|Japan}} [[Hapon]] – Kiko Matsuo<ref name=":1" /> |- |Europa | * {{flagicon|Finland}} [[Pinlandiya]] – Anna Merimää<ref name=":1" /> |- |Kaamerikahan | * {{flagicon|Estados Unidos}} [[Estados Unidos]] – Corrin Stellakis<ref name=":1" /> |- |Oseaniya | * {{flagicon|New Zealand}} [[Bagong Selanda|Bagong Silandiya]] – Lydia Smit<ref name=":1" /> |} === Mga espesyal na parangal === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Parangal !Kandidata |- |Miss Photogenic | * {{flagicon|Ecuador}} [[Ecuador|Ekwador]] – Valeria Gutiérrez<ref name=":1" /> |- |Best National Costume | * {{flagicon|Uzbekistan}} [[Usbekistan]] – Nigina Fakhriddinova |- |Best in Swimsuit | * {{flagicon|United Kingdom}} [[United Kingdom|Reyno Unido]] – Evanjelin Elchmanar<ref name=":1" /> |- |Best in Evening Gown | * {{flagicon|Peru}} [[Peru]] – Tatiana Calmell<ref name=":1" /> |- |Miss Visit Japan Tourism | * {{flagicon|Spain}} [[Espanya]] – Julianna Ro<ref name=":1" /> |- |Miss People’s Choice Award | * {{flagicon|Peru}} [[Peru]] – Tatiana Calmell<ref name=":1" /> |} == Kompetisyon == === Pormat ng kompetisyon === Sumabak sa evening gown competition ang animnapu't-anim na kandidata. Matapos nito labinlimang ''semi-finalist'' ang napili upang lumahok sa ''swimsuit competition''; labindalawa sa pamamagitan ng paunang kompetisyon, mga ''personal interview'', at sa ''evening gown competition''; at tatlo mula sa ''internet voting''.<ref>{{Cite web |date=13 Disyembre 2022 |title=Philippines' Hannah Arnold enters Miss International 2022 Top 15 |url=https://news.abs-cbn.com/life/12/13/22/hannah-arnold-enters-miss-international-2022-top-15 |access-date=22 Hunyo 2024 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> Pagkatapos ng ''swimsuit competition'' ay napili ang walong pinalista na sumabak sa ''question-and-answer round.''<ref>{{Cite web |last=Santiago |first=Erwin |date=13 Disyembre 2022 |title=Hannah Arnold finishes in Top 15 of Miss International 2022 |url=https://www.pep.ph/news/local/170281/hannah-arnold-miss-international-2022-a712-20221213 |access-date=22 Hunyo 2024 |website=PEP.ph |language=en}}</ref> === Komite sa pagpili === * Norika Fujiwara – Miss Nippon 1992, modelo at aktres<ref name="Judges2">{{cite web |date=1 Disyembre 2022 |title=世界の国と地域からNo.1の美女68名が集結！第60回ミス・インターナショナル世界大会2022『ビジット・ジャパン観光特使任命式』を開催 |url=https://prtimes.jp/main/html/rd/p/000000062.000015811.html |access-date=22 Hunyo 2024 |publisher=PR Times |language=ja}}</ref> * Senko Ikenobo – ''Headmaster designate'' ng Ikenobō<ref name="Judges2" /> * Soujitsu Kobori – Tagapangulo ng Kobori Enshu School of Tea<ref name="Judges2" /> * [[Sireethorn Leearamwat]] – [[Miss International 2019]] mula sa Taylandiya<ref name="Judges2" /> * Pawel Milewski – ''Ambassador Extraordinary and Plenipotentiary'' sa Republika ng Polonya sa Hapon<ref name="Judges2" /> * Ryohei Miyata – Tagapangulo ng Public Interest Incorporated Association, Nitten<ref name="Judges2" /> * Junko Koshino – Hapones na ''fashion designer<ref name="Judges2" />'' * Supapan Pichaironarongsongkram – Tagapangulo ng Chao Phraya Express Boat<ref name="Judges2" /> * Akemi Shimomura – Pangulo ng Miss International Organization<ref name="Judges2" /> * Dewi Sukarno – Dating Unang Ginang ng Indonesya<ref name="Judges2" /> ==Mga kandidata== Animnapu't-anim na kandidata ang lumahok para sa titulo.<ref>{{Cite web|url=https://www.miss-international.org/en/|title=Miss International Beauty Pageant 2022|website=www.missinternational.org|language=en|access-date=11 December 2022}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mallorca |first=Hannah |date=18 Hunyo 2023 |title=Philippines’ Hannah Arnold in Top 8 of Miss International 2022’s national costume competition |url=https://entertainment.inquirer.net/504937/philippines-hannah-arnold-in-top-8-of-miss-international-2022s-national-costume-competition |access-date=18 Hunyo 2023 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" |- ! Bansa/Teritoryo ! Kandidata ! Edad{{efn|Edad sa panahon ng kompetisyon}} ! Bayan |- | {{flagicon|DEU}} '''[[Alemanya]]''' | '''[[Jasmin Selberg]]<ref>{{Cite web |date=16 Setyembre 2022 |title=Eesti neiu Jasmin Selberg pälvis Saksamaal uhke tiitli: missid on minu meelest head eeskujud tüdrukutele |trans-title=Estonian girl Jasmin Selberg received a proud title in Germany: I think pageants are good role models for girls |url=https://kroonika.delfi.ee/a/120066744 |access-date=14 Nobyembre 2022 |website=Kroonika |language=Estonian}}</ref>''' | 23 | Dortmund |- |{{flagicon|AUS}} [[Australia|Australya]] |Anjelica Whitelaw<ref>{{Cite web |last= |date=29 Hulyo 2023 |title=Crowning Glory: Anjelica Whitelaw Hands Over the Miss International Australia 2023 Crown! |url=https://tv6network.com/crowning-glory-anjelica-whitelaw-hands-over-the-miss-international-australia-2023-crown/ |access-date=15 Enero 2025 |website=TV6 Network |language=en-AU}}</ref> |26 |[[:en:Adelaide|Adelaide]] |- | {{flagicon|New Zealand}} [[Bagong Selanda|Bagong Silandiya]] | Lydia Smit<ref>{{Cite web |last=Blommerde |first=Chloe |date=7 Marso 2022 |title=Waikato woman represents New Zealand at Miss International |url=https://i.stuff.co.nz/waikato-times/news/127977018/waikato-woman-represents-new-zealand-at-miss-international |access-date=22 Hulyo 2022 |website=Waikato Times |language=en |archive-date=28 Oktubre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221028051311/https://i.stuff.co.nz/waikato-times/news/127977018/waikato-woman-represents-new-zealand-at-miss-international |url-status=dead }}</ref> | 24 | Waikato |- | {{flagicon|BEL}} [[Belhika]] | Loren Venx<ref>{{Cite web |last=Ceuppens |first=Lisa |date=28 Nobyembre 2022 |title=Miss International Belgium Lore Ven (27) uit Geel wil hormonale aandoening PCOS onder de aandacht brengen |url=https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2022/11/28/lore-ven-uit-geel-wil-pcos-onder-de-aandacht-brengen-via-missver/ |access-date=26 Enero 2023 |website=VRT |language=nl}}</ref> | 27 | Namur |- | {{flagicon|Venezuela}} [[Beneswela]] | Isbel Parra<ref>{{Cite web|url=https://chevere.life/isbel-parra-esta-lista-para-traerse-la-corona-del-miss-international/|title=Isbel Parra dice que está lista para traerse la corona del Miss International|website=Chévere|language=es|date=2022-06-02|access-date=2022-07-01|archive-date=2022-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610194303/https://chevere.life/isbel-parra-esta-lista-para-traerse-la-corona-del-miss-international/|url-status=dead}}</ref> | 28 | [[Caracas]] |- | {{flagicon|BLR}} [[Biyelorusya]] | Karyna Kisialiova | 25 | [[Minsk]] |- | {{flagicon|Vietnam}} [[Biyetnam]] | Phạm Ngọc Phương Anh<ref>{{Cite web|url=https://www.vietnamplus.vn/miss-international-2022-a-hau-phuong-anh-duoc-ky-vong-lam-nen-chuyen/797722.vnp|title=Miss International 2022: Á hậu Phương Anh được kỳ vọng làm nên chuyện|website=Vietnam Plus|language=vi|date=14 Hunyo 2022|access-date=25 Agosto 2022}}</ref> | 24 | [[Ho Chi Minh]] |- | {{flagicon|Brazil}} [[Brasil]] | Isabella Oliveiro<ref>{{Cite web |last=Rocha |first=Vanessa |date=13 Setyembre 2021 |title=Isabella Oliveira: Miss Brasil que domina a língua dos sinais |url=https://www.ofluminense.com.br/cidades/2021/09/1213631-isabella-oliveira-miss-brasil-que-domina-a-lingua-dos-sinais.html |access-date=29 Oktubre 2022 |website=O Fluminense |language=pt-br |archive-date=10 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410145419/https://www.ofluminense.com.br/cidades/2021/09/1213631-isabella-oliveira-miss-brasil-que-domina-a-lingua-dos-sinais.html |url-status=dead }}</ref> | 23 | [[Rio de Janeiro]] |- | {{flagicon|Bolivia}} [[Bulibya]] | Carolina Fernández<ref>{{Cite web |date=15 Nobyembre 2020 |title=La paceña Lenka Nemer es la nueva Miss Bolivia 2020 |url=https://correodelsur.com/genteflash/20201115_la-pacena-lenka-nemer-es-la-nueva-miss-bolivia-2020.html |access-date=8 Setyembre 2022 |website=Correo del Sur |language=es}}</ref> | 25 | Cobija |- |{{flagicon|DEN}} [[Dinamarka]] |Dana Myrvig<ref>{{Cite web |last=Herlina |first=Ratna |date=19 Nobyembre 2022 |title=9 Potret Dana Myrvig Miss International Denmark 2022, Memukau Abis! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/ratna-herlina/potret-dana-myrvig-miss-international-denmark-2022-c1c2 |access-date=13 Disyembre 2022 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |25 |[[Copenhague]] |- | {{flagicon|Ecuador}} [[Ecuador|Ekwador]] | Valeria Gutiérrez<ref>{{Cite web |last=San Miguel |first=Santiago |date=21 Setyembre 2021 |title=Valeria Gutiérrez: "Es doloroso y feo el bullying a la Miss Ecuador" |url=https://www.expreso.ec/ocio/valeria-gutierrez-doloroso-feo-bullyng-miss-ecuador-112226.html |access-date=29 Oktubre 2022 |website=Diario Expreso |language=es}}</ref> | 23 | Guayaquil |- | {{flagicon|El Salvador}} [[El Salvador]] | Genesis Fuentes<ref>{{Cite web |date=6 Hulyo 2021 |title=Nhan sắc tân Hoa hậu El Salvador, đối thủ của Á hậu Phương Anh tại Miss International 2021 |url=https://tienphong.vn/post-1352235.tpo |access-date=29 Oktubre 2022 |website=Tiền Phong |language=vi}}</ref> | 26 | [[San Salvador]] |- | {{flagicon|Slovakia}} [[Eslobakya]] | Viktória Podmanická<ref>{{Cite web |date=21 Agosto 2020 |title=Viktoria Podmanicka crowned Miss International Slovakia 2020 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-international/Viktoria-Podmanicka-crowned-Miss-International-Slovakia-2020/eventshow/77672113.cms |access-date=29 Oktubre 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=31 Oktubre 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031114516/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-international/viktoria-podmanicka-crowned-miss-international-slovakia-2020/eventshow/77672113.cms |url-status=dead }}</ref> | 21 | Banská Bystrica |- | {{flagicon|Estados Unidos}} [[Estados Unidos]] | Corrin Stellakis<ref>{{Cite web |last=Gabinete |first=Jojo |date=4 Nobyembre 2021 |title=Miss U.S. International 2021 Corrin Stellakis, upgraded na ang makeup kumpara noong Miss Earth 2016 |url=https://www.pep.ph/pepalerts/cabinet-files/161811/corrin-stellakis-miss-us-international-2021-a734-20211104 |access-date=29 Oktubre 2022 |website=PEP.ph |language=}}</ref> | 25 | Bridgerport |- | {{flagicon|Spain}} [[Espanya]] | Julianna Ro<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/actualidad/20210923196482/julianna-ro-miss-international-spain/|title=Cantante, modelo y compositora, así es la andaluza Julianna Ro, coronada Miss International Spain|website=Hola|language=es|date=23 Setyembre 2021|access-date=25 Agosto 2022}}</ref> | 27 | [[Andalucia]] |- | {{flagicon|GRC}} [[Gresya]] | Anna Pavlidou | 23 | [[Thessaloniki]] |- |{{flagicon|GUA}} [[Guwatemala]] |Dulce López<ref>{{Cite web |last= |first= |date=5 Disyembre 2022 |title=Miss International 2022: ¿quiénes son las reinas latinas que compiten con Tatiana Calmell? |url=https://larepublica.pe/espectaculos/farandula/2022/12/05/tatiana-calmell-en-el-miss-international-2022-quienes-son-sus-contrincantes-latinas-candidatas-miss-peru-2022-fotos/ |access-date=13 Disyembre 2022 |website=La Republica |language=es |archive-date=13 Disyembre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221213083153/https://larepublica.pe/espectaculos/farandula/2022/12/05/tatiana-calmell-en-el-miss-international-2022-quienes-son-sus-contrincantes-latinas-candidatas-miss-peru-2022-fotos/ |url-status=dead }}</ref> |27 |Huehuetenango |- |{{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |Israel Harrison<ref>{{Cite web |last=Lyew |first=Stephanie |date=9 Setyembre 2022 |title=Israel Harrison talks autism diagnosis, making history as pageant queen |url=https://jamaica-gleaner.com/article/lifestyle/20220909/israel-harrison-talks-autism-diagnosis-making-history-pageant-queen |access-date=29 Oktubre 2022 |website=The Gleaner |language=en}}</ref> |27 |Clarendon |- | {{flagicon|Japan}} [[Hapon]] | Kiko Matsuo<ref>{{Cite web |last= |date=3 Disyembre 2021 |title=Vũ công ballet đăng quang Hoa hậu Quốc tế Nhật Bản |url=https://vnexpress.net/vu-cong-ballet-dang-quang-hoa-hau-quoc-te-nhat-ban-4397867.html |access-date=17 Nobyembre 2022 |website=VnExpress |language=vi}}</ref> | 23 | Saga |- | {{flagicon|HTI}} [[Haiti|Hayti]] | Angélique François<ref>{{Cite web |last=Herlina |first=Ratna |date=5 Setyembre 2022 |title=9 Potret Angélique François Miss International Haiti 2022, Eksotis! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/ratna-herlina/potret-angelique-francois-miss-international-haiti-2022-c1c2 |access-date=17 Nobyembre 2022 |website=IDN Times |language=id}}</ref> | 25 | [[Port-au-Prince]] |- | {{flagicon|Hawaii}} [[Hawaii]] | Priscilla Hwang | 28 | [[Honolulu]] |- | {{flagicon|Northern Mariana Islands}} [[Hilagang Kapuluang Mariana]] | Savannah Delos Santos<ref>{{Cite web |last=Erediano |first=Emmanuel |date=16 Marso 2021 |title=Savannah Delos Santos is Miss Marianas 2021 |url=https://www.mvariety.com/news/savannah-delos-santos-is-miss-marianas-2021/article_50babf5e-8492-11eb-bf53-6fbf89074a36.html |access-date=29 Oktubre 2022 |website=Marianas Variety News & Views |language=en}}</ref> | 27 | Saipan |- | {{flagicon|Honduras}} [[Honduras]] | Zully Paz<ref name=":2">{{Cite web |date=27 Pebrero 2022 |title=Bella danlidense gana corona del “Miss Honduras Mundo” |url=https://www.latribuna.hn/2022/02/27/bella-danlidense-gana-corona-del-miss-honduras-mundo/ |access-date=29 Oktubre 2022 |website=Diario La Tribuna |language=es}}</ref> | 25 | San Pedro Sula |- | {{flagicon|Hong Kong}} [[Hong Kong]] | Rosemary Ling<ref>{{Cite web |date=6 Hulyo 2021 |title=Hoa hậu Quốc tế Hồng Kông 2021 chỉ có 5 thí sinh, nhan sắc của tân Hoa hậu gây tranh cãi |url=https://tienphong.vn/post-1352394.tpo |access-date=29 Oktubre 2022 |website=Tiền Phong |language=vi}}</ref> | 23 | Tai Po |- | {{flagicon|India}} [[Indiya]] | Zoya Afroz<ref>{{Cite web |last= |first= |date=23 Agosto 2021 |title=Zoya Afroz crowned as Miss India International 2021 |url=https://www.thehansindia.com/featured/womenia/zoya-afroz-crowned-as-miss-india-international-2021-703024 |access-date=29 Oktubre 2022 |website=The Hans India |language=en}}</ref> | 28 | [[Lucknow]] |- | {{flagicon|Indonesia}} [[Indonesia|Indonesya]] | Cindy May McGuire<ref name=":3">{{Cite web |last= |first= |date=27 Mayo 2022 |title=Daftar Lengkap Pemenang Puteri Indonesia 2022 |url=https://www.cnnindonesia.com/gaya-hidup/20220527235407-277-802061/daftar-lengkap-pemenang-puteri-indonesia-2022 |access-date=29 Oktubre 2022 |website=CNN Indonesia |language=id-ID}}</ref> | 26 | [[Jakarta]] |- |{{flagicon|Italy}} [[Italya]] |Beatrice Nardi<ref>{{Cite web |date=8 Agosto 2022 |title=Miss Italia: a Spormaggiore vince la 18 enne Giada De Nardi |url=https://www.lavocedeltrentino.it/2022/08/08/miss-italia-a-spormaggiore-vince-la-18-enne-giada-de-nardi/ |access-date=14 Disyembre 2022 |website=La voce del Trentino |language=it-IT}}</ref> |28 |[[Roma]] |- |{{flagicon|Cape Verde}} [[Cabo Verde|Kabo Berde]] |Stephany Amado<ref>{{Cite web |date=4 Setyembre 2022 |title=Stephany Amado coroada Miss Cabo Verde Internacional numa disputa muito renhida |url=https://www.anacao.cv/noticia/2022/09/04/stephany-amado-coroada-miss-cabo-verde-internacional-numa-disputa-muito-renhida/ |access-date=8 Setyembre 2022 |website=A Nação |language=pt}}</ref> |23 |Mindelo |- | {{flagicon|Cambodia}} [[Kambodya]] | Chea Charany<ref>{{Cite web |date=12 Oktubre 2021 |title=Hoa hậu Quốc tế Campuchia 2021 cực xinh đẹp và nóng bỏng |url=https://tienphong.vn/post-1384309.tpo |access-date=29 Oktubre 2022 |website=Tiền Phong |language=vi}}</ref> | 28 | Battambang |- | {{flagicon|Canada}} [[Kanada]] | Madison Kvaltin<ref name=":4">{{Cite web |last=Papineau |first=Chelsea |date=18 Mayo 2022 |title=Sudbury woman wins Miss International Canada title |url=https://northernontario.ctvnews.ca/sudbury-woman-wins-miss-international-canada-title-1.5908725 |access-date=29 Oktubre 2022 |website=CTV News |language=en}}</ref> | 27 | [[Toronto]] |- | {{flagicon|Kenya}} [[Kenya]] | Cindy Isendi<ref>{{Cite web |last=Njoroge |first=Josephine |date=26 Setyembre 2022 |title=Miss International Kenya 2022 Cindy Isendi on why she is leaving pageantry |url=https://nation.africa/kenya/life-and-style/miss-international-kenya-2022-cindy-isendi-on-why-she-is-leaving-pageantry--3962218 |access-date=29 Oktubre 2022 |website=Daily Nation |language=en}}</ref> | 25 | Kakamega |- | {{flagicon|Colombia}} [[Colombia|Kolombya]] | Natalia Lopez<ref>{{Cite web |last= |first= |date=4 Mayo 2022 |title=Natalia López representará a Colombia en concurso Miss Internacional |url=https://caracol.com.co/emisora/2022/05/04/armenia/1651666329_267863.html |access-date=29 Oktubre 2022 |website=Caracol Radio |language=es}}</ref> | 23 | Circasia |- | {{flagicon|Costa Rica}} [[Kosta Rika]] | Mahyla Roth<ref>{{Cite web |date=24 Setyembre 2020 |title=Mahyla Roth to represent Costa Rica at Miss International 2021 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-international/mahyla-roth-to-represent-costa-rica-2020-at-miss-international-2020/articleshow/78290914.cms |access-date=29 Oktubre 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=27 Septiyembre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220927091732/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-international/mahyla-roth-to-represent-costa-rica-2020-at-miss-international-2020/articleshow/78290914.cms |url-status=dead }}</ref> | 23 | Cahuita |- |{{flagicon|Cuba}} [[Cuba|Kuba]] |Rachel Martín<ref>{{Cite web |last=González |first=Deneb |date=29 Setyembre 2022 |title=Rachel Martín representará a Cuba en el concurso de belleza Miss International 2022 |url=https://www.cibercuba.com/noticias/2022-09-27-u208487-e208487-s27065-rachel-martin-representara-cuba-concurso-belleza-miss |access-date=29 Oktubre 2022 |website=CiberCuba |language=es}}</ref> |22 |[[Havana]] |- |{{flagicon|Laos}} [[Laos]] |Puangtip Malichanh<ref>{{Cite web |last=Andini |first=Dewi |date=19 Nobyembre 2022 |title=9 Potret Puangtip Malichanh Miss International Laos 2022, Memikat! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/andini-tri-dewi/puangtip-malichanh-miss-international-laos-c1c2 |access-date=5 Pebrero 2023 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |25 |[[Vientiane]] |- | {{flagicon|Macau}} [[Macau|Makaw]] | Dinelle Wong<ref>{{Cite web |date=11 Marso 2020 |title=Dinelle Wong crowned Miss International Macau 2020 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-international/Dinelle-Wong-crowned-Miss-International-Macau-2020/eventshow/74576331.cms |access-date=29 Oktubre 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=6 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406014920/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-international/Dinelle-Wong-crowned-Miss-International-Macau-2020/eventshow/74576331.cms |url-status=dead }}</ref> | 25 | Cotai |- | {{flagicon|Malaysia}} [[Malaysia]] | Giselle Tay<ref>{{Cite web |last=Wong |first=Chee |date=16 Marso 2022 |title=Embattled Miss International M'sia finalist apologies over disparaging remarks, says messages are 'groundless rumors' |url=https://waupost.com/embattled-miss-international-msia-finalist-apologies-over-disparaging-remarks-says-messages-are-groundless-rumors/ |access-date=5 Pebrero 2023 |website=Wau Post |language=en-US}}</ref> | 28 | [[Kuala Lumpur]] |- |{{flagicon|MUS}} [[Mauritius|Mawrisyo]] |Ava Memero<ref>{{cite web |date=6 Oktubre 2019 |title=Angélique Sanson est la nouvelle Miss Mauritius |trans-title=Angelique Sanson is the new Miss Mauritius |url=https://www.inside.news/angelique-sanson-est-la-nouvelle-miss-mauritius/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201024140311/https://www.inside.news/angelique-sanson-est-la-nouvelle-miss-mauritius/ |archive-date=24 Oktubre 2020 |access-date=6 Abril 2023 |website=Inside News |language=fr}}</ref> |24 |[[Port Louis]] |- | {{flagicon|Mexico}} [[Mehiko]] | Yuridia Durán<ref>{{Cite web |last= |first= |date=24 Hunyo 2019 |title=Quién es Sofía Aragón: ganadora de Mexicana Universal 2019, escritora y empresaria |url=https://www.infobae.com/america/entretenimiento/2019/06/24/quien-es-sofia-aragon-ganadora-de-mexicana-universal-2019-escritora-y-empresaria/ |access-date=29 Oktubre 2022 |website=infobae |language=es-ES}}</ref> | 23 | Ahuacatlán |- | {{flagicon|Mongolia}} [[Monggolya]] | Nomin-Erdene Bayarkhuu | 20 | Darkhan |- | {{flagicon|Namibia}} [[Namibya]] | Erika Kazombaruru<ref>{{Cite web |last=Nakaziko |first=Pinehas |date=14 Hulyo 2021 |title='Pageants have a special spot in my heart' |url=https://www.namibian.com.na/index.php?page=archive-read&id=213203 |access-date=29 Oktubre 2022 |website=The Namibian |language=en}}</ref> | 24 | Swakopmund |- | {{NPL}} | Nancy Khadka<ref name=":5">{{Cite web|url=https://kathmandupost.com/national/2022/06/19/priyanka-rani-joshi-crowned-miss-nepal|title=Priyanka Rani Joshi crowned Miss Nepal|website=The Kathmandu Post|language=en|date=19 Hunyo 2022|access-date=30 Oktubre 2022}}</ref> | 24 | Biratnagar |- | {{flagicon|Nigeria}} [[Niherya]] | Precious Obisoso<ref>{{Cite web |last=Okogba |first=Emmanuel |date=10 Nobyembre 2022 |title=Meet Precious Obisoso, Nigerian Beauty Queen redefining pageantry |url=https://www.vanguardngr.com/2022/11/meet-precious-obisoso-nigerian-beauty-queen-redefining-pageantry/ |access-date=14 Disyembre 2022 |website=Vanguard News |language=en-GB}}</ref> | 24 | [[Lagos]] |- | {{flagicon|Nicaragua}} [[Nikaragwa]] | Fernanda Salazar<ref>{{Cite web |last=Zefanya |first=Marissa |date=3 Enero 2023 |title=9 Potret Fernanda Salazar Miss International Nikaragua 2022, Menawan! |trans-title=9 Portraits of Fernanda Salazar Miss International Nicaragua 2022, Charming! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/marissa-zefanya/potret-fernanda-salazar-miss-international-nikaragua-2022-c1c2 |access-date=15 Setyembre 2023 |website=IDN Times |language=id}}</ref> | 19 | [[Managua]] |- | {{flagicon|NOR}} [[Noruwega]] | Romée Dahlen<ref>{{Cite web |last=Hemmink |first=Ron |date=4 Nobyembre 2022 |title=Twentse Romée (19) maakt kans op titel Miss International: "Genafwijking moeder is mijn drijfveer" |url=https://www.tubantia.nl/losser/br-br-twentse-romee-19-maakt-kans-op-titel-miss-international-genafwijking-moeder-is-mijn-drijfveer~a6fbb381/?cb=457e9351fc10b3aa3c0ef26b3b455d96&auth_rd=1&fbclid=IwAR0cu-ifklWZYm469EXBAMvKBTSx6wVlMQYfl24wa1-WtxB8G99AnymNktw&referrer=https%3A%2F%2Fl.facebook.com%2F |access-date=14 Nobyembre 2022 |website=Tubantia |language=nl}}</ref> | 18 | Bjørkelangen |- | {{flagicon|Panama}} [[Panama]] | Ivis Nicole Snyder<ref name=":6">{{Cite web |last=Cejas |first=Marilyn |date=12 Hunyo 2022 |title=Ivis Nicole Snyder representará a Panamá en el Miss International 2022 |url=https://www.telemetro.com/entretenimiento/ivis-nicole-snyder-representara-panama-el-miss-international-2022-n5723035 |access-date=29 Oktubre 2022 |website=Telemetro |language=es-PA}}</ref> | 25 | Los Santos |- | {{flagicon|Paraguay}} [[Paragway]] | Ariane Maciel<ref>{{Cite web |date=30 Nobyembre 2022 |title=Belleza guaraní, camino al certamen Miss Internacional en Japón |trans-title=Guaraní beauty, on her way to the Miss International pageant in Japan |url=https://www.lanacion.com.py/lnpop/2022/11/30/belleza-guarani-camino-al-certamen-miss-internacional-en-japon/ |access-date=6 Abril 2023 |website=La Nación |language=es}}</ref> | 25 | [[Asuncion|Asunción]] |- | {{flagicon|Peru}} [[Peru]] | Tatiana Calmell<ref name=":7">{{Cite web |last= |first= |date=18 Hunyo 2022 |title=Tatiana Calmell se sintió “sorprendida“ por la coronación de Alessia Rovegno |trans-title=Tatiana Calmell and her reaction after the triumph of Alessia Rovegno in Miss Peru 2022 |url=https://larepublica.pe/espectaculos/2022/06/15/miss-peru-2022-tatiana-calmell-se-pronuncia-tras-coronacion-de-alessia-rovegno-estoy-sorprendida-miss-internacional-peru-atmp/ |access-date=29 Oktubre 2022 |website=La Republica |language=es}}</ref> | 27 | [[Lungsod ng Lima|Lima]] |- | {{flagicon|Philippines}} [[Pilipinas]] | Hannah Arnold<ref>{{Cite web|url=https://www.philstar.com/entertainment/2022/05/25/2183615/philippines-hannah-arnold-finally-compete-miss-international-sets-finals-date-venue|title=Philippines' Hannah Arnold to finally compete as Miss International sets finals date, venue|website=Philstar.com|language=es|date=2022-05-25|access-date=2022-07-01}}</ref> | 26 | [[Balud]] |- | {{flagicon|Finland}} [[Pinlandiya]] | Anna Merimää<ref>{{Cite web |date=22 Setyembre 2020 |title=Anna Merimaa appointed Miss International Finland 2020 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-international/Anna-Merimaa-appointed-Miss-International-Finland-2020/eventshow/78255624.cms |access-date=13 Nobyembre 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=2020-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028052001/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-international/anna-merimaa-appointed-miss-international-finland-2020/eventshow/78255624.cms |url-status=dead }}</ref> | 25 | Turku |- | {{flagicon|POL}} [[Polonya]] | Sylwia Stasińska<ref>{{Cite web |date=30 Setyembre 2022 |title=Podbiła Polskę, teraz czas na zagranicę. To ona będzie bronić biało-czerwonych barw w Japonii |url=https://plejada.pl/zdjecia-gwiazd/finalistki-miss-polska-beda-nas-reprezentowac-w-konkursach-miedzynarodowych/lcwtvxh |access-date=14 Disyembre 2022 |website=Plejada.pl |language=pl}}</ref> | 24 | Chełm |- | {{flagicon|Puerto Rico}} [[Porto Riko]] | Paula González Torres<ref name=":8">{{Cite web |date=6 Hunyo 2022 |title=De Ponce, Dorado y San Sebastián las reinas de Nuestra Belleza Puertorriqueña 2022 |trans-title=De Ponce, Dorado and San Sebastián the queens of Nuestra Belleza Puertorriqueña 2022 |url=https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/farandula/notas/de-ponce-dorado-y-san-sebastian-las-reinas-de-nuestra-belleza-puertorriquena-2022/ |access-date=6 Abril 2023 |website=El Nuevo Dia |language=es}}</ref> | 23 | San Sebastián |- |{{Flagicon|POR}} [[Portugal]] |Rita Reis<ref>{{Cite web |last=Alexandre |first=Manuel |date=14 Setyembre 2021 |title="É uma vitória de todos nós, de todos os lusodescendentes" – Lidy Alves |trans-title="It is a victory for all of us, for all Portuguese descendants." – Lidy Alves |url=https://radioalfa.net/entrevista-som-miss-portuguesa-e-uma-vitoria-de-todos-nos-de-todos-os-lusodescendentes-lidy-alves/ |access-date=6 Abril 2023 |website=Radio Alfa |language=fr-FR}}</ref> |26 |[[Lisboa]] |- | {{flagicon|FRA}} [[Pransiya]] | Maya Albert<ref>{{Cite web |date=22 Hunyo 2021 |title=Maya Albert chosen as Miss International France 2020-21 |url=https://photogallery.indiatimes.com/beauty-pageants/world-pageants/maya-albert-chosen-as-miss-international-france-2020-21/articleshow/83745711.cms |access-date=13 Nobyembre 2022 |website=Times of India |language=en}}</ref> | 25 | Tarn |- | {{flagicon|Dominican Republic}} [[Republikang Dominikano]] | Celinee Santos<ref>{{Cite web |date=13 Disyembre 2022 |title=Dominicana Celinée Santos Frías, cuarta finalista del Miss International 2022 |url=https://www.diariolibre.com/revista/cultura/2022/12/13/dominicana-queda-cuarto-lugar-en-miss-international-2022/2168776 |access-date=14 Disyembre 2022 |website=Diario Libre |language=es}}</ref> | 22 | La Altagracia |- | {{flagicon|Czech Republic}} [[Republikang Tseko]] | Adéla Maděryčová<ref name=":9">{{Cite news |last1=Sedlák |first1=Jan |date=10 Mayo 2022 |title=Finále Miss Czech Republic 2022 ozdobily korunky z jablonecké šperkařské dílny |language=cs |trans-title=The finals of Miss Czech Republic 2022 were decorated with crowns from the jewelry workshop in Jablonec |website=Deník |url=https://jablonecky.denik.cz/zpravy_region/finale-miss-czech-republic-2022-korunky-jablonec-2.html |access-date=6 Abril 2023}}</ref> | 22 | Břeclav |- |{{flagicon|United Kingdom}} [[United Kingdom|Reyno Unido]] |Evanjelin Elchmanar<ref>{{Cite web |date=8 Pebrero 2022 |title=Sri Lanka Tourism hosts Miss International UK |url=https://www.dailynews.lk/2022/02/08/business/272045/sri-lanka-tourism-hosts-miss-international-uk |access-date=29 Oktubre 2022 |website=Daily News |language=en}}</ref> |21 |[[Birmingham]] |- | {{flagicon|Romania}} [[Rumanya]] | Ada-Maria Ileana<ref>{{Cite web |last=Baciu |first=Nicoleta |date=21 Oktubre 2022 |title=România, favorită la Miss International! Ada-Maria Ileana, numită de jurnaliști „Miss Inteligența” |url=https://www.dcnews.ro/romania-favorita-la-miss-international-ada-maria-ileana-numita-de-jurnalisti-miss-inteligenta_891950.html |access-date=17 Nobyembre 2022 |website=DCNews |language=ro}}</ref> | 24 | [[Bucharest]] |- |{{flagicon|SIN}} [[Singapore|Singapura]] |Scarlett Cai-Yu Simm |27 |Tampines |- | {{flagicon|Thailand}} [[Taylandiya]] | Ruechanok Meesang<ref>{{Cite web|url=https://www.ryt9.com/s/prg/3301899|title=ผลประกวด Miss Heritage Thailand 2022 และ Miss International 2022 เพื่อไปประกวดเวทีโลก|website=RYT9|language=th|date=2022-02-28|access-date=2022-07-02}}</ref> | 28 | Chonburi |- |{{flagicon|TWN}} [[Taiwan|Taywan]] |Ting-Yi Cheng |27 |Magong |- | {{flagicon|South Africa}} [[Timog Aprika]] | Ferini Dayal<ref>{{Cite news |last=Cupido |first=Gerry |date=15 Hunyo 2022 |title=She’s a beauty queen, surgeon and philanthropist – meet Miss International South Africa |language=en |work=Independent Online |url=https://www.iol.co.za/lifestyle/style-beauty/beauty/shes-a-beauty-queen-surgeon-and-philanthropist-meet-miss-international-south-africa-65674dd5-aa79-44d8-8a64-6f60ce5b6da2 |access-date=2023-02-05}}</ref> | 26 | Kensington |- |{{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] |Sujin Kim |25 |Daegu |- |{{flagicon|TOG}} [[Togo]] |Océane Bellow<ref>{{Cite web |last=Chauty |first=Nicolas |date=1 Nobyembre 2022 |title=Océane Bellow: En stage au Luxembourg, elle devient reine de beauté pour le Togo |url=https://www.lessentiel.lu/fr/story/en-stage-au-luxembourg-elle-devient-reine-de-beaute-pour-le-togo-524862935138 |access-date=14 Nobyembre 2022 |website=L'essentiel |language=fr}}</ref> |25 |Atakpamé |- | {{flagicon|Chile}} [[Tsile]] | Catalina Huenulao<ref>{{Cite web |last=Seguel |first=Alfredo |date=9 Nobyembre 2022 |title=Catalina Huenulao: Miss Chile Internacional y el orgullo de ser Mapuche |trans-title=Catalina Huenulao: Miss Chile International and the pride of being Mapuche |url=https://www.elciudadano.com/actualidad/catalina-huenulao-mis-chille-internacional-y-el-orgullo-de-ser-mapuche/11/09/ |access-date=29 Agosto 2023 |website=El Ciudadano |language=es}}</ref> | 24 | Temuco |- | {{flagicon|Uzbekistan}} [[Usbekistan]] | Nigina Fakhriddinova<ref>{{Cite web |last=Prima |first=Berkat |date=12 Abril 2021 |title=9 Potret Nigina Fakhriddinova, Miss International Uzbekistan 2020 yang Manis |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/berkat-prima/potret-nigina-fakhriddinova-1 |access-date=14 Disyembre 2022 |website=IDN Times |language=id}}</ref> | 23 | [[Tashkent]] |} ==Mga tala== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Panlabas na kawing== *{{Official website|https://www.missinternational.org/en/}} {{Miss International}} [[Kategorya:2022 sa Asya]] 6t31hw0dnsytu2m48xf26vcefc7dt2x 0 318056 2215401 2149931 2026-07-09T06:40:47Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215401 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |honorific-prefix = [[Kagalang-galang]] |name = Reuben R. Canoy |image = |imagesize = |office1 = Kasapi ng [[Batasang Pambansa]] mula sa Rehiyon X |term_start1 = Hunyo 12, 1978 |term_end1 = Hunyo 5, 1984 |birth_date = {{birth date|1929|6|6}}<ref name="Luczon2022">{{cite web |last=Luczon |first=Nef |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1178300 |date=Hulyo 6, 2022 |title=VisMin remembers CDO ex-mayor, federalist Reuben Canoy |language=en |publisher=Philippine News Agency |access-date=Hulyo 6, 2022 |archive-date=Hulyo 10, 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220710190444/https://www.pna.gov.ph/articles/1178300 |url-status=live}}</ref> |birth_place = [[Cagayan de Oro]]<ref name="Luczon2022"/> |death_date = {{death date and age|2022|07|05|1929|6|6}} |death_place = [[Cagayan de Oro]] |nationality = [[Mga Pilipino|Pilipino]] |spouse = Solona Torralba<ref name="Luczon2022"/> }} Si '''Reuben Rabe Canoy''' (isinilang Hunyo 6, 1929 sa [[Cagayan de Oro]] - namatay Hulyo 5, 2022) ay isang Pilipinong manananggol, komentarista at tagapagtaguyod ng pederalismo na naging alkalde at mambabatas sa mga dekadang 1970 at 1980. == Maagang buhay at edukasyon == Anak nina Mariano Canoy at Laureana Rabe,<ref name="NestorCanoyNotice2017">{{cite web |author=St. John the Evangelist Catholic Church (Jackson, Michigan) |title=On the Death of Nestor Canoy, the Father of Fr. Chas |url=https://saintjohnjackson.org/on-the-death-of-fr-chas-father-nestor-canoy/ |date=Agosto 2017 |language=en |access-date=Hulyo 7, 2022 |archive-date=Oktubre 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020230523/https://saintjohnjackson.org/on-the-death-of-fr-chas-father-nestor-canoy/ |url-status=live}}</ref> si Reuben Canoy ay nagtapos ng kanyang degree sa abogasya noong 1953 sa [[Pamantasang Silliman]]. Siya ay naging isa sa mga co-editor ng ''literary folio'' na ''Sands & Coral'' noong 1951 at 1953 at patnugot ng nasabing babasahin noong 1952.<ref name="SandsCoral2021">{{cite book |last=Canoy |first=Reuben R. |editor-last1= de la Torre |editor-first1=Rebecca |editor-last2=Partosa |editor-first2=Lady Flor |editor-last3= Soluta |editor-first3=Andrea Gomez |chapter=Wardrobe Item |title= Sands & Coral 2019-2021: The Editors Issue |origyear=1950 |url=https://su.edu.ph/wp-content/uploads/2021/09/SANDS-CORAL-2019-2021-FINAL-0914-PDF.pdf |format=PDF |accessdate=Hulyo 6, 2022 |year=2021 |publisher=Pamantasang Silliman | location=Lungsod ng Dumaguete |language=en |isbn=978-971-8530-30-6 |pages=18 }}</ref> == Buhay pampulitika at adbokasiya == Tumakbo at nanalo si Canoy bilang alkalde ng lungsod ng Cagayan de Oro noong 1971 at siya'y naglingkod sa nasabing posisyon hanggang 1976. Kasama sina [[Aquilino Pimentel, Jr.]] at Homobono Adaza, binuo nila ang Mindanao Alliance. Naihalal si Canoy noong 1978 bilang kinatawan ng Rehiyon X sa Batasang Pambansa at natatanging kandidato ng mga puwersang oposisyon sa ilalim ng nasabing lapian.<ref name="Luczon2022"/><ref name="Gallardo2022">{{cite web |last=Gallardo |first=Froilan |url=https://www.mindanews.com/top-stories/2022/07/former-assemblyman-and-mayor-reuben-canoy-dies-at-93/ |date=Hulyo 6, 2022 |title=Former assemblyman and mayor Reuben Canoy dies at 93 |language=en |publisher= Mindanao Institute of Journalism |access-date=Hulyo 7, 2022 |archive-date=Hulyo 7, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220707000938/https://www.mindanews.com/top-stories/2022/07/former-assemblyman-and-mayor-reuben-canoy-dies-at-93/ |url-status=live}}</ref> Noong 1979, isinulat nya ang ''Real Autonomy: The Answer to the Mindanao Problem'' kung saan itinaguyod niya ang awtonomiya bilang kalutasan sa "Problemang Mindanao o Moro".<ref name="Canoy1979">{{cite journal |last=Canoy |first=Reuben R. |date=1979 |title=Real Autonomy: The Answer to the Mindanao Problem |url=https://www.pssc.org.ph/wp-content/pssc-archives/Philippine%20Sociological%20Review/1979/Num%204/10_Real%20Autonomy_%20The%20Answer%20to%20the%20Mindanao%20Problem.pdf |journal=Philippine Sociological Review |volume=27 |issue=4 |pages=295-302 |access-date=Hulyo 6, 2022 |archive-date=Septiyembre 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917050821/https://pssc.org.ph/wp-content/pssc-archives/Philippine%20Sociological%20Review/1979/Num%204/10_Real%20Autonomy_%20The%20Answer%20to%20the%20Mindanao%20Problem.pdf |url-status=dead }}</ref> Binuo niya ang ''Social Democratic Party of the Philippines'' noong 1981 na naging sanhi ng kanyang pagpapatalsik mula sa Mindanao Alliance.<ref name="Hollie1981">{{cite web |last=Hollie |first=Pamela G. |url=https://www.nytimes.com/1981/12/27/world/14-in-philippines-form-new-opposition-party.html |date=Disyembre 27, 1981 |title=14 in Philippines Form New Opposition Party |language=en |publisher=The New York Times |access-date=Hulyo 7, 2022 |archive-date=Hulyo 7, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220707143250/https://www.nytimes.com/1981/12/27/world/14-in-philippines-form-new-opposition-party.html |url-status=live}}</ref> Tumakbo si Canoy bilang pangulo ng Pilipinas sa dagliang halalan ng 1986 at kumuha ng humigit-kumulang 34,000 na boto.<ref name="Report1986">{{cite book |author1=National Democratic Institute for International Affairs |author2=National Republican Institute for International Affairs |title=A Path to Democratic Renewal: A Report on the February 7, 1986 Presidential Election in the Philippines |url=https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNABK494.pdf |format=PDF |accessdate=Hulyo 7, 2022 |year=1986 |language=en |pages=256 |archive-date=Agosto 3, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220803224636/https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNABK494.pdf |url-status=dead }}</ref> Pagkatapos ng nasabing halalan, binuo niya ang ''Mindanao People's Democratic Movement'' ilang buwan pagkatapos ng nasabing halalan at sinubukang ideklara ang pagkakahiwalay ng Mindanao sa Pilipinas bilang Republikang Pederal ng Mindanao noong Abril 1986 ngunit pinayuhan na huwag ituloy ang nasabing deklarasyon.<ref name="Yabes1986">{{cite web |last=Yabes |first=Criselda |url=https://news.google.com/newspapers?id=WD4yAAAAIBAJ&sjid=XuUFAAAAIBAJ&pg=6911%2C6098034 |date=Abril 25, 1986 |title=Philippine separatists raise new flag |language=en |publisher=Laurence Journal-World |access-date=Hulyo 7, 2022}}</ref> Si Canoy ay nakulong dahil sa kanyang papel bilang nangungunang sibilyan na tagasuporta ng pangkat ni Koronel Alexander Noble sa panahon ng krisis sa Mindanao noong Oktubre 1990<ref name="Branigin1990">{{cite web |last=Branigin |first=William |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1990/10/07/leader-of-rebellion-flown-to-manila-and-jailed/d68ea12e-1203-4868-9853-7c4497894403/ |date=Oktubre 7, 1990 |title=Leader of Rebellion Flown to Manila and Jailed |language=en |publisher=The Washington Post |access-date=Hulyo 7, 2022 |archive-date=Hulyo 7, 2022 |archive-url=https://archive.today/2022.07.07-112325/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1990/10/07/leader-of-rebellion-flown-to-manila-and-jailed/d68ea12e-1203-4868-9853-7c4497894403/ |url-status = live}}{{cbignore}}</ref> ngunit pinakawalan.<ref name="Gallardo2022"/> Isa si Canoy sa mga tagasuporta sa kandidatura ni Fernando Poe, Jr. bilang pangulo sa pangkalahatang halalan noong 2004.<ref name="Molina2002">{{cite web|last=Molina |first=Teddy |url=https://www.philstar.com/headlines/2002/10/10/179257/fpj-bongbong-tandem-14604 |date=Oktubre 10, 2002 |title=FPJ-Bongbong tandem for ’04? |language=en |publisher=[[The Philippine Star]] |access-date=Hulyo 7, 2022 |archive-date=Hulyo 7, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220707150027/https://www.philstar.com/headlines/2002/10/10/179257/fpj-bongbong-tandem-14604 |url-status=live}}</ref> == Huling buhay at kamatayan == Sa ilalim ng pamamahala ni dating pangulo [[Rodrigo Duterte]], naging miyembro si Canoy ng ''Consultative Committee'' na may layuning amyendahan ang [[Saligang Batas ng Pilipinas ng 1987|kasalukuyang saligang batas ng Pilipinas]].<ref name="Parrocha2018">{{cite web | last = Parrocha | first = Azer | url = https://www.pna.gov.ph/articles/1029078 | date = Marso 17, 2018 | title = Justices, ex-legislators, lawyers, academics comprise Duterte’s ConCom | language = en |publisher=Philippine News Agency |access-date=Hulyo 6, 2022 |archive-date=Hulyo 7, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220707143251/https://www.pna.gov.ph/articles/1029078 |url-status=live}}</ref> Inimbitahan si Canoy na tumakbo bilang bise alkalde ng Cagayan de Oro sa ilalim ng Partido Federal ng Pilipinas sa pangkalahatang halalan noong 2019 ngunit tinanggihan ang nasabing alok dahil sa "kanyang katandaan at mga isyu sa kalusugan".<ref name="Orias2018">{{cite web |last=Orias |first=PJ |url=https://www.sunstar.com.ph/article/1769793/cagayan-de-oro/local-news/canoy-declines-run-for-vice-mayor |date=Oktubre 18, 2018 |title=Canoy declines run for vice mayor |language=en |publisher=SUNSTAR |access-date=Hulyo 6, 2022 |archive-date=Hulyo 6, 2022 |archive-url=https://archive.today/https://www.sunstar.com.ph/article/1769793/cagayan-de-oro/local-news/canoy-declines-run-for-vice-mayor |url-status=live}}{{cbignore}}</ref> Hanggang sa kanyang mga huling araw, naisasahimpapawid ang kanyang mga komentaryo gamit ang programang ''Perspective'' sa Visayas at Mindanao.<ref name="Gallardo2022"/> Namatay si Canoy sa edad na 93 noong Hulyo 5, 2022.<ref name="Luczon2022"/> == Pamilya == Napangasawa ni Canoy si Solona Torralba noong 1953 at nagkaroon sila ng apat na mga anak.<ref name="Luczon2022"/> Namatay si Solana noong Pebrero 3, 2019 sa edad na 94.<ref name="PalmesDennis2019">{{cite web |last=Palmes-Dennis |first=Susan |url=https://mindanaodailynews.com/on-solona-t-canoys-legacy/ |date=Pebrero 6, 2019 |title=On Solona T. Canoy’s legacy |language=en |publisher=Mindanao Daily News |access-date=Hulyo 6, 2022 |archive-date=Hulyo 6, 2022 |archive-url=https://archive.today/2022.07.06-144432/https://mindanaodailynews.com/on-solona-t-canoys-legacy/ |url-status=live}}{{cbignore}}</ref> Kapatid niya sina Henry Canoy, isa sa mga tagapagtatag ng [[Radio Mindanao Network]],<ref name="RMNCorporate">{{cite web |author=RMN Networks |url=https://rmn.ph/corporate/ | title=Corporate |language=en |access-date=Hulyo 7, 2022 |archive-date=Hulyo 7, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220707143021/https://rmn.ph/corporate/ |url-status=live}}</ref> at Nestor Canoy, isang doktor mula sa Columbia, Missouri na namayapa noong Hulyo 27, 2017<ref name="NestorCanoyNotice2017"/> == Mga piling gawa == * ''Deep River'' (1950)<ref name="Yabes2009">{{cite book |editor=Leopoldo Y. Yabes |title= Philippine Short Stories, 1941-1955: Part II (1950-1955) |language = en |date=2009 |location=Lungsod Quezon |publisher=University of the Philippines Press |pages=23-33 |url=https://books.google.com.ph/books?id=9giN6kNiD64C&lpg=PA23&ots=v5WCyR8y9u&dq=Reuben%20R.%20Canoy&pg=PA23#v=onepage&q=Reuben%20R.%20Canoy&f=false |access-date=Hulyo 6, 2022}}</ref> * ''Wardrobe Item'' (1950)<ref name="SandsCoral2021"/> * ''Real Autonomy: The Answer to the Mindanao Problem'' (1979)<ref name="Canoy1979"/> * ''The Counterfeit Revolution: Martial Law in the Philippines''<ref name="Jose2019">{{cite web |last=Jose |first=Francisco Sionil |author-link1=F. Sionil José |url=https://www.philstar.com/opinion/2019/07/29/1938722/book-notes |date=Hulyo 29, 2019 |title=Book Notes |language=en |publisher=[[The Philippine Star]] |access-date=Hulyo 6, 2022 |archive-date=Hulyo 7, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220707143250/https://www.philstar.com/opinion/2019/07/29/1938722/book-notes |url-status=live}}</ref> * ''The Quest for Mindanao independence'' (Cagayan de Oro City: Mindanao Post Publishing Company, 1987)<ref name="Echeminada2009">{{cite web |last=Echeminada |first=Perseus |url=https://www.philstar.com/headlines/2009/11/26/526507/mindanao-breeding-ground-violence-book-author |date=Nobyembre 26, 2009 |title=Mindanao, a breeding ground for violence - book author |language=en |publisher=[[The Philippine Star]] |access-date = Hulyo 6, 2022 |archive-date=Hulyo 7, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220707144523/https://www.philstar.com/headlines/2009/11/26/526507/mindanao-breeding-ground-violence-book-author |url-status=live}}</ref> * ''Island of Fear'' (Metro Manila: Solar Publishing Corporation, 1987)<ref name="Jurilla2010">{{cite book |last=Jurilla |first=Patricia May B. |title=Bibliography of Filipino Novels, 1901-2000 |language=en |date=2010 |location=Lungsod Quezon |publisher=University of the Philippines Press |pages=139 |url=https://books.google.com.ph/books?id=ideilsTIIEIC&lpg=PA139&ots=uO050yGRzD&dq=%22Island%20of%20Fear%22%20Canoy&pg=PA139#v=onepage&q=%22Island%20of%20Fear%22%20Canoy&f=false |access-date=Hulyo 6, 2022}}</ref> * ''The History of Mindanao'' (2001)<ref name="Canoy2001">{{cite book |last=Canoy |first=Reuben R. |title=The History of Mindanao, Volume 1 |language=en |date=2001 |location=Cagayan de Oro |url=https://books.google.com.ph/books?id=bvhxAAAAMAAJ |oclc=65200999 |access-date=Hulyo 7, 2022}}</ref> * ''Terror in Paradise'' (2005)<ref name="CanoyCanoy2005">{{cite book |last1=Canoy |first1=Nestor R. |last2=Canoy |first2=Reuben R. |title=Terror in Paradise |language=en |date=2005 |location=Cagayan de Oro |url=https://books.google.com.ph/books?id=opZySPPWUJMC |access-date=Hulyo 6, 2022}}</ref> == Mga tala at sanggunian == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Canoy, Reuben R.}} [[Kategorya:Mga manananggol]] [[Kategorya:Mga mandudula]] [[Kategorya:Mga politiko ng Pilipinas]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1929]] [[Kategorya:Namatay noong 2022]] m3jojjcbg7igmagfv4uto783rjfnarc 0 318622 2215340 2211408 2026-07-08T22:18:12Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215340 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant | name= Miss World 2019 | date= Disyembre 14, 2019 | venue= ExCeL London, [[Londres]], [[Reyno Unido]] | broadcaster= {{Hlist||E!|London Live|Univision}} | entrants= 111 | placements= 40 | withdrawals= {{Hlist|[[Alemanya]]|[[Austrya]]|[[Belis]]|[[Ehipto]]|[[Guam]]|[[Kamerun]]|[[Letonya]]|[[Lesoto]]|[[Libano]]|[[Madagaskar]]|[[Martinique|Martinika]]|[[Noruwega]]|[[Sambia]]|[[Serbya]]|[[Simbabwe]]|[[Tsipre]]}} | returns= {{Hlist|[[Antigua at Barbuda]]|[[Kambodya]]|[[Kapuluang Birhen ng Estados Unidos]]|[[Kirgistan]]|[[Kosta Rika]]|[[Macau|Makaw]]|[[Samoa]]||[[Suwesya]]|[[Tunisya]]}} | before= [[Miss World 2018|2018]] | next= [[Miss World 2021|2021]] | image= File:Toni Ann-Singh Miss World 2019.jpg | caption= Toni-Ann Singh, Miss World 2019 | presenters= {{Hlist|[[Megan Young]]|Peter Andre|Fernando Allende|Stephanie Del Valle}} | entertainment= {{hlist|Peter Andre|Lulu|Misunderstood|Kerry Ellis}} | winner= '''Toni-Ann Singh''' | represented= '''{{Flagicon|JAM}} [[Hamayka]]''' }} Ang '''Miss World 2019''' ay ang ika-69 na edisyon ng [[Miss World]] pageant, na ginanap sa ExCeL London sa [[Londres]], [[United Kingdom|Reyno Unido]] noong 14 Disyembre 2019.<ref>{{Cite web |last=Andrew |first=Scottie |date=14 Disyembre 2019 |title=Miss World 2019: How to watch and what to expect |url=https://www.cnn.com/2019/12/14/entertainment/miss-world-2019-how-to-watch-trnd/index.html |access-date=17 Pebrero 2023 |website=[[CNN]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Gold |first=Tanya |date=8 Disyembre 2019 |title='The job is to be there for people': what is Miss World in 2019? |language=en-GB |work=The Observer |url=https://www.theguardian.com/global/2019/dec/08/miss-world-to-the-rescue-the-beauty-contest-in-an-age-of-multiculturalism |access-date=12 Mayo 2023 |issn=0029-7712}}</ref> Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni Vanessa Ponce ng [[Mehiko]] si Toni-Ann Singh ng [[Jamaica|Hamayka]] bilang Miss World 2019.<ref>{{Cite news |date=15 Disyembre 2019 |title=Miss Jamaica crowned Miss World 2019 |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/newsbeat-50799573 |access-date=10 Setyembre 2022}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bjella |first=Braden |date=16 Disyembre 2019 |title=Black Women Have Claimed All 5 Major Beauty Pageants for the First Time in History |url=https://www.teenvogue.com/story/toni-ann-singh-miss-world-2019 |access-date=12 Mayo 2023 |website=[[Teen Vogue]] |publisher=Condé Nast |language=en-US}}</ref> Ito ang ikaapat na tagumpay ng Hamayka sa kasaysayan ng kompetisyon.<ref>{{Cite web |last=Parnaby |first=Laura |date=15 Disyembre 2019 |title=Miss Jamaica crowned Miss World 2019 |url=https://www.independent.co.uk/life-style/miss-jamaica-miss-world-2019-toni-ann-singh-london-a9247606.html |access-date=6 August 2023 |website=The Independent |language=en}}</ref> Nagtapos bilang first runner-up si Ophély Mézino ng [[Pransiya]], habang nagtapos bilang second runner-up si Suman Rao ng [[Indiya]].<ref>{{Cite web |last=Chavez |first=Nicole |date=15 Disyembre 2019 |title=Miss Jamaica crowned 2019 Miss World |url=https://www.cnn.com/2019/12/14/entertainment/miss-world-2019-winner/index.html |access-date=5 Agosto 2022 |website=[[CNN]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 Disyembre 2019 |title=Jamaica's Toni-Ann Singh is Miss World 2019 |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/247177-toni-ann-singh-jamaica-winner-2019/ |access-date=8 Setyembre 2022 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref> Mga kandidata mula sa 111 bansa at teritoryo ang lumahok sa kompetisyong ito. Pinangunahan nina Peter Andre, Miss World 2013 [[Megan Young]], Miss World 2016 Stephanie Del Valle at Fernando Allende ang kompetisyon.<ref>{{Cite web |last=Ridler |first=Faith |last2=Wynne |first2=Amelia |date=14 Disyembre 2019 |title=Jamaican beauty queen is crowned Miss World |url=https://www.dailymail.co.uk/news/article-7792365/Beauty-queens-111-nations-stage-London.html |access-date=10 Agosto 2023 |website=Daily Mail |language=en}}</ref> Nagtanghal sina Peter Andre, Lulu, Misunderstood, at Kerry Ellis sa edisyong ito.<ref>{{Cite web |date=15 Disyembre 2019 |title=LOOK: Megan Young stuns on the Miss World 2019 stage in a Rosenthal Tee modern terno |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/247226-megan-young-rosenthal-tee-gown-2019/ |access-date=8 Setyembre 2022 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref> == Kasaysayan == [[Talaksan:Excel London Venue Exterior - Main Entrance.jpg|thumb|ExCeL London, ang lokasyon ng Miss World 2019.|250x250px]] === Lokasyon at petsa ng kompetisyon === Noong Pebrero 19, 2019, inanunsyo ng Pangulo ng Miss World Organization na si Julia Morley, kasama sina CEO Tanawat Wansom ng TW Pageants at Ashwani Kumar Rai, na ang kompetisyon ay pagdadausan sa [[Bangkok]], Taylandiya sa kalagitnaan ng Disyembre 2019. Ang lokasyon kung saan ito gagawin ay hindi pa nababanggit.<ref>{{Cite web |last=Thaitrakulpanich |first=Asaree |date=18 Pebrero 2019 |title=First Time Thailand to Host Miss World Pageant |url=https://www.khaosodenglish.com/featured/2019/02/18/first-time-thailand-to-host-miss-world-pageant/ |access-date=9 Setyembre 2022 |website=Khaosod English |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2 Pebrero 2019 |title=Miss World 2019 to be held in Thailand |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Miss-World-2019-to-be-held-in-Thailand/eventshow/67806127.cms |access-date=9 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=9 Setyembre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220909005959/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Miss-World-2019-to-be-held-in-Thailand/eventshow/67806127.cms |url-status=dead }}</ref> Subalit, inanunsyo ni Morley, kasama si Miss World 2018 Vanessa Ponce noong Hulyo 2 sa palabas na ''Good Morning Britain'' ni Piers Morgan sa ITV, na ang kompetisyon ay gaganapin sa ExCel London sa Disyembre 14 sa halip na sa Bangkok, Taylandiya.<ref name=":0">{{Cite web |date=2 Hulyo 2019 |title=London to host Miss World 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/london-to-host-miss-world-2019/articleshow/70043862.cms |access-date=8 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=8 Setyembre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908151756/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/london-to-host-miss-world-2019/articleshow/70043862.cms |url-status=dead }}</ref> Inanunsyo rin nito na ang ika-70 anibersaryo ng kompetisyon ay gaganapin sa Bangkok. Kalaunan ay nakansela ang ika-70 edisyon ng kompetisyon noong 2020 dulot ng [[pandemya ng COVID-19]], at ipinagliban ang kompetisyon hanggang Marso 2022 kung saan ito ay idinaos sa San Juan, [[Puerto Rico|Porto Riko]].<ref>{{Cite web |date=22 Disyembre 2021 |title=Miss World 2021 new pageant finale date has been announced |url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/life-style/miss-world-2021-pageant-finale-rescheduled-date-puerto-rico-manasa-varanasi-india-7684505/ |access-date=31 Hulyo 2022 |website=The Indian Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Concepcion |first=Eton B. |date=10 Marso 2022 |title=Tracy Maureen Perez resumes Miss World quest |url=https://manilastandard.net/showbitz/columns0/pageant-concept-by-eton-concepcion/314213313/tracy-maureen-perez-resumes-miss-world-quest.html |access-date=3 Agosto 2022 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref> === Pagpili ng mga kalahok === Ang mga kalahok mula sa 111 bansa at teritoryo ay napili upang lumahok sa kompetisyon. Tatlong kandidata ang nailuklok upang kumatawan sa kanilang bansa/teritoryo at isang kandidata ang nailuklok upang kumatawan sa kanilang bansa/teritoryo matapos ang pag-urong ng orihinal na kalahok. ==== Mga pagpalit ==== Iniluklok ang first runner-up ng Miss France 2019 na si Ophély Mézino upang kumatawan sa bansang [[Pransiya]] matapos na pinili ni Miss France 2019 Vaimalama Chaves na huwag sumali sa kahit anong internasyonal na kompetisyon at dahil sa iskedyul ng Miss France na gaganapin din sa buwan ng Disyembre kung saan siya ay obligadong dumalo.<ref>{{Cite web |date=24 Setyembre 2019 |title=Ophély Mézino to represent France at Miss World 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Ophly-Mzino-to-represent-France-at-Miss-World-2019/eventshow/71273977.cms |access-date=10 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=2019-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925143422/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/ophly-mzino-to-represent-france-at-miss-world-2019/eventshow/71273977.cms |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=14 Disyembre 2019 |title=Miss Monde 2019: Ophély Mézino sacrée première dauphine |trans-title=Miss World 2019: Ophély Mézino, Miss Guadeloupe, crowned first runner-up |url=https://www.rtl.fr/culture/medias-people/miss-monde-2019-ophely-mezino-miss-guadeloupe-sacree-premiere-dauphine-7799702545 |access-date=27 Hunyo 2023 |website=RTL |language=fr-FR |archive-date=27 Hunyo 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230627062601/https://www.rtl.fr/culture/medias-people/miss-monde-2019-ophely-mezino-miss-guadeloupe-sacree-premiere-dauphine-7799702545 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Louaguef |first=Sarah |date=14 Disyembre 2019 |title=Miss Monde 2019: la Française Ophély Mezino sacrée première dauphine |trans-title=Miss World 2019: French Ophely Mezino crowned first runner-up |url=https://www.parismatch.com/People/Miss-Monde-2019-la-Francaise-Ophely-Mezino-sacree-premiere-dauphine-1664806 |access-date=27 Hunyo 2023 |website=Paris Match |language=fr}}</ref> ==== Mga pagbalik at pag-urong ==== Sa edisyong ito bumalik ang Antigua at Barbuda, Kambodya, Kapuluang Birhen ng Estados Unidos, Kirgistan, Kosta Rika, Makaw, Samoa, Suwesya, at Tunisya.<ref>{{Cite web |last= |date=8 Nobyembre 2019 |title=Antigua to be represented in Miss World this year |url=https://antiguaobserver.com/antigua-to-be-represented-in-miss-world-this-year/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241205221759/https://antiguaobserver.com/antigua-to-be-represented-in-miss-world-this-year/ |archive-date=5 Disyembre 2024 |access-date=24 Abril 2025 |website=Antigua Observer Newspaper |language=en-GB}}</ref> Huling kumalahok noong 2006 ang Kambodya, noong 2015 ang Samoa, noong 2016 ang Antigua at Barbuda, Kapuluang Birhen ng Estados Unidos, Kirgistan, at Kosta Rika, at noong 2017 ang Makaw, Suwesya, at Tunisya. Hindi sumali si Larissa Robitschko ng Austrya matapos bitawan ng Miss Austria Organization ang prangkisa para sa Miss Universe at Miss World.<ref>{{Cite web |date=7 Hunyo 2019 |title=Larissa Robitschko crowned Miss Universe Austria 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Larissa-Robitschko-crowned-Miss-Universe-Austria-2019/eventshow/69691673.cms |access-date=17 Pebrero 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=17 Pebrero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217042705/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Larissa-Robitschko-crowned-Miss-Universe-Austria-2019/eventshow/69691673.cms |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Mayer |first=Alfred |date=7 Hunyo 2019 |title=Larissa Robitschko gewann Miss Austria-Wahl |url=https://www.meinbezirk.at/hartberg-fuerstenfeld/c-lokales/larissa-robitschko-gewann-miss-austria-wahl_a3443820 |access-date=17 Pebrero 2023 |website=MeinBezirk.at |language=de |archive-date=13 Hulyo 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713235154/https://www.meinbezirk.at/hartberg-fuerstenfeld/c-lokales/larissa-robitschko-gewann-miss-austria-wahl_a3443820 |url-status=dead }}</ref> Hindi sumali si Valerie Mille Binguira ng Madagaskar dahil sa mga hindi pagkakaunawaan ng mga ''organizer'' ng Miss Madagascar.<ref>{{Cite web |date=3 Enero 2019 |title=Valerie Binguira crowned Miss Madagascar 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/valerie-binguira-crowned-miss-madagascar-2019/articleshow/67367850.cms |access-date=17 Pebrero 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=17 Pebrero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217051903/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/valerie-binguira-crowned-miss-madagascar-2019/articleshow/67367850.cms |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Ramanan |first=Ricky |date=16 Oktubre 2019 |title=Miss Madagascar 2019 - Valérie Binguira veut s’inscrire à Miss Monde |url=https://lexpress.mg/16/10/2019/miss-madagascar-2019-valerie-binguira-veut-sinscrire-a-miss-monde/ |access-date=17 Pebrero 2023 |website=L'Express de Madagascar |language=fr-FR}}</ref> Hindi sumali sina Palesa Makara ng [[Lesotho|Lesoto]] at Sanja Lovčević ng Serbya dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |date=21 Setyembre 2019 |title=Miss Lesotho wows audience in Thailand |url=https://www.maserumetro.com/news/society/miss-lesotho-wows-audience-in-thailand/ |access-date=17 Pebrero 2023 |website=Metro News |language=en |archive-date=17 Pebrero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217051904/https://www.maserumetro.com/news/society/miss-lesotho-wows-audience-in-thailand/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=9 Oktubre 2018 |title=OVA BEOGRAĐANKA JE NAJLEPŠA SRPKINJA: Mis Srbije je Sanja Lovčević! Preuzela krunu! (FOTO) |url=https://www.kurir.rs/zabava/zena/3134527/izbor-za-mis-srbije |access-date=17 Pebrero 2023 |website=Kurir |language=sr}}</ref> Hindi sumali ang mga bansang Alemanya, Belis, Ehipto, Guam, Kamerun, Letonya, Libano, Martinika, Noruwega, Sambia, Simbabwe, at Tsipre matapos na mabigo ang kanilang mga organisasyong pambansa na magdaos ng kompetisyong pambansa o magtalaga ng kalahok. == Mga resulta == [[Talaksan:Miss World 2019.png|thumb|250x250px|Mga bansa at teritoryong sumali sa Miss World 2019 at ang kanilang mga pagkakalagay.]] === Mga pagkakalagay === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- |'''Miss World 2019''' | * '''{{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]]''' – '''[[Toni-Ann Singh]]<ref name=":3">{{Cite web |date=14 Disyembre 2019 |title=HIGHLIGHTS: Miss World 2019 coronation |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/247131-pageant-updates-2019/ |access-date=16 Pebrero 2023 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref>''' |- |1st runner-up | * {{flagicon|FRA}} [[Pransiya]] – Ophély Mézino'''<ref name=":3" />'''<ref>{{Cite web |date=14 Disyembre 2019 |title=Ophély Mézino est la première Dauphine de Miss Monde |trans-title=Ophely Mézino is the first Dauphine of Miss World |url=https://la1ere.francetvinfo.fr/guadeloupe/ophelie-mezino-est-premiere-dauphine-miss-monde-781727.html |access-date=27 Hunyo 2023 |website=Guadeloupe la 1ère |language=fr-FR}}</ref> |- |2nd runner-up | * {{flagicon|IND}} [[Indiya]] – Suman Rao'''<ref name=":3" />'''<ref>{{Cite web |last=Kumar |first=Anjana |date=15 Disyembre 2019 |title=Who is Suman Rao? All you need to know about Miss World 2019 second runner up from India |url=https://gulfnews.com/photos/who-is-suman-rao-all-you-need-to-know-about-miss-world-2019-second-runner-up-from-india-1.1576391749988 |access-date=14 Mayo 2023 |website=Gulf News |language=en}}</ref> |- |Top 5 | * {{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] – Elis Miele'''<ref name=":3" />'''<ref>{{Cite web |last= |date=14 Disyembre 2019 |title=Jamaicana é eleita Miss Mundo 2019; brasileira fica no Top5 |trans-title=Jamaican is elected Miss World 2019; Brazilian is in the Top5 |url=https://www.terra.com.br/diversao/gente/jamaicana-e-eleita-miss-mundo-2019-brasileira-fica-no-top5,c242d42f4edd20a713040554023257354c3ol6j5.html |access-date=14 Mayo 2023 |website=Terra |language=pt-BR}}</ref> * {{flagicon|NGA}} [[Nigeria|Niherya]] – Nyekachi Douglas'''<ref name=":3" />'''<ref>{{Cite web |last=Konstantinides |first=Anneta |date=17 Disyembre 2019 |title=Miss Nigeria Nyekachi Douglas lost to her friend in the Miss World pageant, but her reaction is winning people's hearts |url=https://www.insider.com/miss-nigeria-nyekachi-douglas-lost-miss-world-reaction-2019-12 |access-date=14 Mayo 2023 |website=Insider |language=en-US}}</ref> |- |Top 12 | * {{flagicon|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]] – Lương Thùy Linh'''<ref name=":3" />'''<ref>{{Cite web |last= |first= |date=16 Disyembre 2019 |title=Lương Thùy Linh - Niềm tự hào của Việt Nam tại Hoa hậu Thế giới 2019 |trans-title=Luong Thuy Linh - The pride of Vietnam at Miss World 2019 |url=https://vietnamnet.vn/luong-thuy-linh-niem-tu-hao-cua-viet-nam-tai-hoa-hau-the-gioi-2019-599198.html |access-date=27 Hunyo 2023 |website=VietNamNet News |language=vi}}</ref> * {{flagicon|COK}} [[Kapuluang Cook]] – Tajiya Eikura Sahay'''<ref name=":3" />'''<ref>{{Cite web |last=Nambiar |first=Prerna |date=14 Disyembre 2019 |title=Miss World 2019: Tajiya Eikura Sahay from the Cook Islands reveals why she loves pole dancing |url=https://meaww.com/miss-world-2019-tajiya-eikura-sahay-pole-dancing-fitness-exercise |access-date=27 Hunyo 2023 |website=MEAWW |language=en}}</ref> * {{flagicon|KEN}} [[Kenya]] – Maria Wavinya'''<ref name=":3" />'''<ref>{{Cite web |last=Mithika |first=Boniface |title=Wavinya was among the two African beauties who made it to the top 12 in a ceremony that saw Miss Jamaica win the title. |url=https://www.standardmedia.co.ke/scoop/article/2001353329/miss-world-kenya-returns-home-head-held-high-even-as-jamaican-takes-crown |access-date=3 Hulyo 2024 |website=The Standard |language=en}}</ref> * {{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] – Ashley Alvídrez'''<ref name=":3" />''' * {{NPL}}– Anushka Shrestha'''<ref name=":3" />'''<ref>{{Cite web |date=8 Agosto 2024 |orig-date=15 Disyembre 2019 |title=Anushka makes it to top 12 and wins two major awards in Miss world 2019 |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/miss-nepal-anushka-shrestha-ends-her-miss-world-journey-with-top-12-title |access-date=24 Abril 2025 |website=MyRepublica |language=en}}</ref> * {{flagicon|PHI}} [[Pilipinas]] – [[Michelle Dee]]<ref>{{Cite web |date=15 Disyembre 2019 |title=Michelle Dee finishes in Miss World 2019 Top 12 |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/247214-michelle-dee-top-12-finish-2019/ |access-date=10 Setyembre 2022 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 Disyembre 2019 |title=Michelle Dee fails to get Miss World 2019 crown |url=https://www.cnnphilippines.com/entertainment/2019/12/15/michelle-dee-miss-world-2019-loss.html |access-date=12 Mayo 2023 |website=[[CNN Philippines]] |language=en |archive-date=11 Mayo 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511164554/https://www.cnnphilippines.com/entertainment/2019/12/15/michelle-dee-miss-world-2019-loss.html |url-status=dead }}</ref> * {{flagicon|RUS}} [[Rusya]] – Alina Sanko'''<ref name=":3" />''' |- |Top 40 | * {{flagicon|ATG}} [[Antigua at Barbuda]] – Taqiyyah Francis'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|AUS}} [[Australia|Australya]] – Sarah Marschke'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|NZL}} [[Bagong Silandiya]] – Lucy Brock'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] – Isabella Rodríguez'''<ref name=":3" />''' * {{Flagicon|DEN}} [[Dinamarka]] – Natasja Kunde'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|SCO}} [[Scotland|Eskosya]] – Keryn Matthew'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|SPA}} [[Espanya]] – María del Mar Aguilera'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] – Emmy Cuvelier'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|WAL}} [[Wales|Gales]] – Gabriella Jukes'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|GUY}} [[Guyana]] – Joylyn Conway'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|HKG}} [[Hong Kong]] – Lila Lam'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]] – Princess Megonondo'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|ENG}} [[Inglatera]] – Bhasha Mukherjee'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|VGB}} [[Kapuluang Birheng Britaniko]] – Rikkiya Brathwaite'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|MYS}} [[Malaysia]] – Alexis SueAnn'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|MDA}} [[Moldabya]] – Elizaveta Kuznitova'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|MNG}} [[Mongolia|Monggolya]] – Tsevelmaa Mandakh'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|PRY}} [[Paraguay|Paragway]] – Araceli Bobadilla'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|POL}} [[Polonya]] – Milena Sadowska'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|PUR}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] – Daniella Rodríguez'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|POR}} [[Portugal]] – Inês Brusselmans'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|THA}} [[Thailand|Taylandiya]] – Narintorn Chadapattarawalrachoat'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|ZAF}} [[South Africa|Timog Aprika]] – Sasha-Lee Olivier'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|TTO}} [[Trinidad at Tobago]] – Tya Janè Ramey'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|CHN}} [[Tsina]] – Li Peishan'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|TUN}} [[Tunisya]] – Sabrine Mansour'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|UGA}} [[Uganda]] – Oliver Nakakande'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|UKR}} [[Ukraine|Ukranya]] – Marharyta Pasha'''<ref name=":3" />''' |} === Mga ''Continental Queen'' === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Kontinente !Kandidata |- |Aprika | * {{flagicon|NGA}} [[Nigeria|Niherya]] – Nyekachi Douglas<ref name=":4">{{Cite web |last=Alfa Shaban |first=Abdur Rahman |date=14 Disyembre 2019 |title=Nigerian crowned Miss World Africa 2019, Miss Jamaica overall winner |url=https://www.africanews.com/2019/12/14/nigerian-crowned-miss-world-africa-2019-miss-jamaica-overall-winner/ |access-date=6 Abril 2023 |website=Africanews |language=en}}</ref> |- |Asya | * {{flagicon|IND}} [[Indiya]] – Suman Rao<ref name=":4" /> |- |Europa | * {{flagicon|FRA}} [[Pransiya]] – Ophély Mézino<ref name=":4" /> |- |Kaamerikahan | * {{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] – Elis Miele<ref name=":4" /> |- |Karibe | * {{flagicon|TTO}} [[Trinidad at Tobago]] – Tya Janè Ramey<ref>{{Cite web |date=31 Disyembre 2022 |title=Tya Jané Ramey puts her mark on Miss Universe 2023 |url=http://www.guardian.co.tt/article/tya-jan-ramey-puts-her-mark-on-miss-universe-2023-6.2.1599323.1995864232 |access-date=27 Hunyo 2023 |website=Trinidad and Tobago Guardian |language=en}}</ref> |- |Oseaniya | * {{flagicon|COK}} [[Kapuluang Cook]] – Tajiya Eikura Sahay<ref name=":4" /> |} == Mga ''Challenge Event'' == === Hamong ''Head-to-Head'' === Opisyal na itinalaga ang mga kalahok sa kani-kanilang grupo para sa hamong ''Head-to-Head'' na ipinalabas sa ''Miss World [[YouTube]] Channel'' noong 21 Nobyembre 2019.<ref>{{Cite web |last=Garcia |first=Cara Emmeline |date=4 Disyembre 2019 |title=Michelle Dee set to do the head-to-head challenge for Miss World 2019 |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/celebritylife/news/57047/michelle-dee-set-to-do-the-head-to-head-challenge-for-miss-world-2019/story |access-date=8 Setyembre 2022 |website=[[GMA News]] |language=en}}</ref> Ang mga nagwagi sa bawat grupo ay lumahok sa ikalawang ''round'' ng hamon, at ang sampung kandidatang nagwagi sa ikalawang ''round'' ay napabilang sa Top 40.<ref>{{Cite web |date=10 Disyembre 2019 |title=Michelle Dee is group winner in Miss World head-to-head challenge |url=https://news.abs-cbn.com/life/12/10/19/michelle-dee-is-group-winner-in-miss-world-head-to-head-challenge |access-date=8 Setyembre 2022 |website=[[ABS-CBN News]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Severo |first=Jan Milo |date=11 Disyembre 2019 |title=Philippines' Michelle Dee enters Miss World 2019 top 40, wins in challenges |url=https://www.philstar.com/entertainment/2019/12/11/1976191/philippines-michelle-dee-enters-miss-world-2019-top-40-wins-challenges |access-date=16 Pebrero 2023 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Quieta |first=Racquel |date=11 Disyembre 2019 |title=LOOK: Michelle Dee and 9 others guaranteed a spot in Miss World 2019 Top 40 |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/news/11757/look-michelle-dee-and-9-others-guaranteed-a-spot-in-miss-world-2019-top-40/photo |access-date=12 Mayo 2023 |website=[[GMA News]] |language=en}}</ref> ==== Unang round ==== * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa ikalawang ''round'' ng Hamong ''Head-to-Head''. * {{Color box|lightgreen|border=darkgray}} Nakapasok sa ikalawang ''round'' ng Hamong ''Head-to-Head'', ngunit nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng ''judges' choice'' o sa iba pang mga ''challenge event.'' * {{Color box|silver|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng iba pang mga ''challenge event''. * {{Color box|#cc9966|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng ''judges' choice.'' {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Grupo ! width="180" |Unang Bansa ! width="180" |Ikalawang Bansa ! width="180" |Ikatlong Bansa ! width="180" |Ikaapat na Bansa ! width="180" |Ikalimang Bansa ! width="180" |Ikaanim na Bansa |- !1 |{{flagicon|ALB}} [[Albanya]]<ref name=":10">{{Cite web |last=De Shong |first=Dillon |date=9 Disyembre 2019 |title=Miss T&T and Miss Guyana shine at Miss World 2019 |url=https://caribbean.loopnews.com/content/miss-tt-and-miss-guyana-shine-miss-world-2019-5 |access-date=10 Agosto 2023 |website=Loop News |language=en }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | bgcolor="gold" |'''{{Flagicon|GUY}} [[Guyana]]<ref name=":10" />''' |{{flagicon|HON|variant=1949}} [[Honduras]]<ref name=":10" /> | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|ENG}} [[Inglatera]]<ref name=":10" />''' |{{flagicon|PER}} [[Peru]]<ref name=":10" /> |{{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]]<ref name=":10" /> |- !2 |{{Flagicon|GUA}} [[Guwatemala]] | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]]''' |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] | bgcolor="#cc9966" |'''{{Flagicon|COK}} [[Kapuluang Cook]]''' |{{Flagicon|MYA}} [[Myanmar]] | bgcolor="#cc9966" |'''{{Flagicon|RUS}} [[Rusya]]''' |- !3 | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]]''' | bgcolor="silver" |'''{{Flagicon|IVB}} [[Kapuluang Birheng Britaniko|Kap. Birheng Britaniko]]''' |{{Flagicon|LAO}} [[Laos]] |{{flagicon|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] |{{flagicon|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] |{{Flagicon|SSD}} [[Timog Sudan]] |- !4 |{{flagicon|ARM}} [[Armenya]] |{{flagicon|BUL}} [[Bulgarya]] |{{flagicon|BOL}} [[Bulibya]] |{{Flagicon|KAZ}} [[Kasakistan]] | bgcolor="lightgreen" |'''{{flagicon|MNG}} [[Mongolia|Monggolya]]''' | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|ZAF}} [[South Africa|Timog Aprika]]''' |- !5 | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|SPA}} [[Espanya]]''' |{{flagicon|Guadeloupe|local}} [[Guadalupe (Pransya)|Guadelupe]] | bgcolor="#cc9966" |'''{{Flagicon|HKG}} [[Hong Kong]]''' | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|MDA}} [[Moldova|Moldabya]]''' |{{flagicon|SGP}} [[Singapore|Singapura]] |{{flagicon|SRI}} [[Sri Lanka]] |- !6 | bgcolor="lightgreen" |'''{{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]]''' |{{flagicon|CUR}} [[Curaçao]] | bgcolor="#cc9966" |'''{{Flagicon|DEN}} [[Dinamarka]]''' |{{flagicon|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] |{{flagicon|NIR}} [[Hilagang Irlanda]] |{{flagicon|MLT}} [[Malta]] |- !7 | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]]''' | bgcolor="#cc9966" |{{flagicon|WAL}} '''[[Wales|Gales]]''' |{{flagicon|GNQ}} [[Gineang Ekwatoriyal]] | bgcolor="silver" |'''{{flagicon|MYS}} [[Malaysia]]''' | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|TTO}} [[Trinidad at Tobago]]<ref name=":10" />''' |{{flagicon|HUN}} [[Hungary|Unggarya]] |- !8 | bgcolor="#cc9966" |'''{{Flagicon|NZL}} [[New Zealand|Bagong Silandiya]]''' | bgcolor="#cc9966" |{{flagicon|SCO}} '''[[Scotland|Eskosya]]''' |{{Flagicon|CRO}} [[Croatia|Kroasya]] | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|PRY}} [[Paraguay|Paragway]]''' | bgcolor="silver" |'''{{flagicon|FRA}} [[Pransiya]]''' |{{flagicon|CHL}} [[Chile|Tsile]] |- !9 | bgcolor="lightgreen" |'''{{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]]''' |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|POR}} [[Portugal]]''' |{{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko]] |{{Flagicon|SLE}} [[Sierra Leone]] | bgcolor="silver" |{{flagicon|TUN}} '''[[Tunisya]]''' |- !10 |{{flagicon|GIB}} [[Gibraltar|Hibraltar]] |{{flagicon|CAY}} [[Kapuluang Kayman]] | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]]''' | bgcolor="lightgreen" |'''{{NPL}}''' | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|POL}} [[Polonya]]''' |{{flagicon|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] |- !11 |{{flagicon|JPN}} [[Hapon]]<ref name=":7">{{Cite web |last= |date=7 Disyembre 2019 |title=Nyekachi Douglas was Totally Impressive at the Miss World 2019 Head to Head Challenge {{!}} Watch |url=https://www.bellanaija.com/2019/12/miss-world-head-to-head-challenge/ |access-date=14 Mayo 2023 |website=BellaNaija |language=en-US}}</ref> |{{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]]<ref name=":7" /> |{{flagicon|CRI}} [[Costa Rica|Kosta Rika]]<ref name=":7" /> |{{flagicon|LUX}} [[Luxembourg|Luksemburgo]]<ref name=":7" /> | bgcolor="lightgreen" |'''{{flagicon|NGA}} [[Nigeria|Niherya]]<ref name=":7" />''' |{{flagicon|NED}} [[Netherlands|Olanda]]<ref name=":7" /> |- !12 |{{flagicon|BEL}} [[Belhika]] |{{flagicon|SLO}} [[Eslobenya]] | bgcolor="silver" |'''{{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]]''' |{{Flagicon|ISV}} [[US Virgin Islands|Kap. Birhen ng E.U.]] |{{Flagicon|PAN}} [[Panama]] | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|TUR}} [[Turkiya]]''' |- !13 | bgcolor="#cc9966" |'''{{Flagicon|AUS}} [[Australya]]''' |{{flagicon|SLV}} [[El Salvador]] |{{flagicon|SVK}} [[Slovakia|Eslobakya]] |{{flagicon|GBS}} [[Guinea-Bissau|Guniya Bissaw]] | bgcolor="gold" |'''{{Flagicon|GEO}} [[Georgia (bansa)|Heorhiya]]''' | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|PUR}} [[Puerto Rico|Porto Riko]]''' |- !14 |{{Flagicon|BAH}} [[Bahamas]] |{{flagicon|BIH}} [[Bosnia at Herzegovina|Bosnya at Hersegobina]] |{{flagicon|BOT}} [[Botswana]] |{{flagicon|HTI}} [[Hayti]] | bgcolor="lightgreen" |'''{{flagicon|IND}} [[Indiya]]''' | bgcolor="#cc9966" |'''{{Flagicon|THA}} [[Thailand|Taylandiya]]''' |- !15 | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|ATG}} [[Antigua at Barbuda]]''' |{{Flagicon|BAR}} [[Barbados]] |{{Flagicon|GRE}} [[Gresya]] |{{Flagicon|SAM}} [[Samoa]] |{{flagicon|SWE}} [[Suwesya]] | bgcolor="lightgreen" |'''{{flagicon|CHN}} [[Tsina]]''' |- !16 |{{flagicon|ARG}} [[Arhentina]] | bgcolor="gold" |'''{{Flagicon|BLR}} [[Belarus|Biyelorusya]]''' | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|KEN}} [[Kenya]]''' |{{flagicon|MAC}} [[Macau|Makáw]] |{{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]] | bgcolor="#cc9966" |{{flagicon|UKR}} [[Ukraine|Ukranya]] |- !17 |{{Flagicon|ARU}} [[Aruba]] |{{flagicon|GHA}} [[Ghana|Gana]] | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|PHI}} [[Pilipinas]]''' |{{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |{{Flagicon|RWA}} [[Rwanda]] | rowspan="3" | |- !18 | bgcolor="silver" |'''{{flagicon|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]]'''<ref name=":6">{{Cite web |last= |first= |date=5 Disyembre 2019 |title=Miss World 2019: Lương Thùy Linh gây bất ngờ tại vòng thi Head to Head |trans-title=Miss World 2019: Luong Thuy Linh surprised at the Head to Head round |url=https://vtv.vn/news-20191205101910171.htm |access-date=12 Mayo 2023 |website=Vietnam Television |language=vi}}</ref> |{{flagicon|KHM}} [[Cambodia|Kambodya]]<ref name=":6" /> |{{flagicon|MRI}} [[Mauritius|Mawrisyo]]<ref name=":6" /> |{{Flagicon|MNE}} [[Montenegro]]<ref name=":6" /> | bgcolor="lightgreen" |'''{{flagicon|UGA}} [[Uganda]]<ref name=":6" />''' |- !19 |{{flagicon|ANG}} [[Angola|Anggola]] | bgcolor="gold" |'''{{Flagicon|BAN}} [[Bangladesh|Bangglades]]''' |{{Flagicon|ETH}} [[Ethiopia|Etiyopiya]] |{{Flagicon|KGZ}} [[Kyrgyzstan|Kirgistan]] |{{Flagicon|SEN}} [[Senegal]] |} ==== Pangalawang round ==== * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng Hamong ''Head-to-Head''. {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Grupo ! width="150" |Unang Bansa ! width="150" |Pangalawang Bansa |- !1 |{{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|MDA}} [[Moldova|Moldabya]]'''<ref name=":11">{{Cite web |last=Reiher |first=Andrea |date=13 Disyembre 2019 |title=Miss World Pageant 2019 Time & Channel |url=https://heavy.com/entertainment/2019/12/miss-world-pageant-time-channel/ |access-date=10 Agosto 2023 |website=Heavy |language=en-US |archive-date=10 Agosto 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810231749/https://heavy.com/entertainment/2019/12/miss-world-pageant-time-channel/ |url-status=dead }}</ref> |- !2 | bgcolor="gold" |'''{{NPL}}<ref name=":11" />''' |{{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]] |- !3 |{{flagicon|CHN}} [[Tsina]] | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]]'''<ref>{{Cite web |date=15 Disyembre 2019 |title=Isabella Rodríguez agradece apoyo tras participación en el Miss Mundo 2019 |trans-title=Isabella Rodríguez appreciates your support after participating in Miss World 2019 |url=https://www.eluniversal.com/entretenimiento/57650/isabella-rodriguez-agradece-apoyo-tras-participacion-en-el-miss-mundo-2019 |access-date=12 Mayo 2023 |website=El Universal |language=es}}</ref> |- !4 | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|NGA}} [[Nigeria|Niherya]]<ref name=":11" />''' |{{Flagicon|BLR}} [[Belarus|Biyelorusya]] |- !5 | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]]<ref name=":11" />''' |{{flagicon|UGA}} [[Uganda]] |- !6 | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|PHI}} [[Pilipinas]]<ref name=":11" />''' |{{flagicon|TUR}} [[Turkiya]] |- !7 |{{flagicon|MNG}} [[Mongolia|Monggolya]]<ref name=":12">{{Cite web |date=13 Disyembre 2019 |title=Guyana advances to Top 40 in Miss World! |url=https://guyanachronicle.com/2019/12/13/guyana-advances-to-top-40-in-miss-world/ |access-date=10 Agosto 2023 |website=Guyana Chronicle |language=en-US}}</ref> | bgcolor="gold" |'''{{Flagicon|GUY}} [[Guyana]]<ref name=":12" />''' |- !8 |{{Flagicon|BAN}} [[Bangladesh|Bangglades]] | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|IND}} [[Indiya]]'''<ref>{{Cite web |date=11 Disyembre 2019 |title=Suman Rao advances to Top 40 at Miss World 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Suman-Rao-advances-to-Top-40-at-Miss-World-2019/eventshow/72471118.cms |access-date=14 Mayo 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=14 Mayo 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230514113434/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Suman-Rao-advances-to-Top-40-at-Miss-World-2019/eventshow/72471118.cms |url-status=dead }}</ref> |- !9 |{{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]]<ref name=":8">{{Cite web |date=13 Disyembre 2019 |title=Trinidad and Tobago’s Tya Janè strides convincingly into Miss World Top 40 |url=https://www.jamaicaobserver.com/news/trinidad-and-tobagos-tya-jane-strides-convincingly-into-miss-world-top-40/ |access-date=27 Hunyo 2023 |website=Jamaica Observer |language=en-US}}</ref> | bgcolor="gold" |{{flagicon|TTO}} '''[[Trinidad at Tobago]]<ref name=":8" />''' |- !10 | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|PRY}} [[Paraguay|Paragway]]<ref name=":11" />''' |{{Flagicon|GEO}} [[Georgia (bansa)|Heorhiya]] |} === Hamong ''Top Model'' === Ginanap ang ''finals'' ng Hamong ''Top Model'' noong 25 Nobyembre 2019 sa Fashion and Textile Museum sa Londres kung saan nirampa ng mga kandidata ang mga kasuotan mula sa tatlong koleksyon ng taga-disenyong Ingles na si Zandra Rhodes, tagapagtatag ng Fashion and Textile Museum. Inanunsyo ang kandidatang nagwagi sa hamon noong 12 Disyempre 2019 at ang nagwagi ay mapapabilang na sa Top 40. Nagwagi si Nyekachi Douglas ng [[Nigeria|Niherya]] sa hamong ito at mapapabilang na sa Top 40.<ref name=":5">{{Cite web |date=12 Disyembre 2019 |title=MBGN Nyekachi Douglas wins Miss World’s Top Model! |url=https://www.bellanaija.com/2019/12/mbgn-nyekachi-douglas/ |access-date=17 Pebrero 2023 |website=BellaNaija |language=en-US}}</ref> * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng Hamong ''Top Model''. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakaklagay !Kandidata |- style="background:gold;" |'''Nagwagi''' | * '''{{flagicon|NGA}} [[Nigeria|Niherya]]''' – '''Nyekachi Douglas<ref name=":5" />''' |- |1st runner-up | * {{flagicon|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]]– Lương Thùy Linh<ref name=":14">{{Cite web |last= |first= |date=26 Nobyembre 2019 |title=Thuy Linh among finalists in Top Model segment at Miss World 2019 |url=https://vietnamnet.vn/en/thuy-linh-among-finalists-in-top-model-segment-at-miss-world-2019-592027.html |access-date=17 Setyembre 2023 |website=VietNamNet |language=en}}</ref> |- |2nd runner-up | * {{flagicon|IND}} [[Indiya]] – Suman Rao<ref name=":14" /> |- |3rd runner-up | * {{flagicon|FRA}} [[Pransiya]] – Ophély Mézino<ref name=":14" /> |- |4th runner-up | * {{flagicon|UGA}} [[Uganda]] – Oliver Nakakande<ref name=":14" /> |- |Top 10 | * {{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] – Elis Miele<ref name=":14" /> * {{flagicon|HKG}} [[Hong Kong]] – Lila Lam<ref name=":14" /> * {{Flagicon|KAZ}} [[Kasakistan]] – Madina Batyk<ref name=":14" /> * {{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko]] – Denisa Spergerová<ref>{{Cite web |last=Kuča |first=Markét |date=26 Nobyembre 2019 |title=Adam Mišík si může trhat vzteky vlasy: Jeho ex Denisa slaví úspěchy v zahraničí a může si vybírat |trans-title=Adam Mišík can tear his hair in anger: His ex Denisa is celebrating success abroad and can choose |url=https://www.extra.cz/adam-misik-si-muze-trhat-vzteky-vlasy-jeho-ex-denisa-slavi-uspechy-v-zahranici-a-muze-si-vybirat |access-date=17 Setyembre 2023 |website=Extra.cz |language=cs}}</ref> * {{flagicon|TTO}} [[Trinidad at Tobago]] – Tya Janè Ramey<ref name=":14" /> |- |Top 40 | * {{flagicon|ATG}} [[Antigua at Barbuda]] – Taqiyyah Francis<ref>{{Cite web |last= |date=5 Disyembre 2019 |title=Government Supports Taqiyyah Francis in Miss World 2019 |url=https://antiguanewsroom.com/government-supports-taqiyyah-francis-in-miss-world-2019/ |access-date=17 Setyembre 2023 |website=Antigua News Room |language=en-US}}</ref> * {{flagicon|ARG}} [[Arhentina]] – Judit Grnja * {{flagicon|AUS}} [[Australia|Australya]] – Sarah Marschke * {{Flagicon|BAR}} [[Barbados]] – Ché Greenidge * {{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] – Isabella Rodríguez * {{flagicon|BIH}} [[Bosnia at Herzegovina|Bosnya at Hersegobina]] – Ivana Ladan * {{Flagicon|DEN}} [[Dinamarka]] – Natasja Kunde * {{flagicon|SVK}} [[Slovakia|Eslobakya]] – Frederika Kurtulíková * {{flagicon|WAL}} [[Wales|Gales]] – Gabriella Jukes * {{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] – Toni-Ann Singh * {{flagicon|HTI}} [[Hayti]] – Alysha Morency * {{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]] – Princess Megonondo<ref>{{Cite web |last= |date=15 Disyembre 2019 |title=Princess Megonondo ikut ajang Miss World London |trans-title=Princess Megonondo took part in the Miss World London pageant |url=https://www.antaranews.com/berita/1209955/princess-megonondo-ikut-ajang-miss-world-london |access-date=29 Agosto 2023 |website=Antara News |language=id}}</ref> * {{flagicon|ITA}} [[Italya]] – Adele Sammartino * {{flagicon|KEN}} [[Kenya]] – Maria Wavinya * {{Flagicon|CRO}} [[Croatia|Kroasya]] – Katarina Mamić * {{flagicon|MAC}} [[Macau|Makáw]] – Yu Yanan * {{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] – Ashley Alvídrez * {{flagicon|MDA}} [[Moldova|Moldabya]] – Elizaveta Kuznitova * {{Flagicon|MNE}} [[Montenegro]] – Mirjana Muratović * {{flagicon|PHI}} [[Pilipinas]] – Michelle Dee<ref>{{Cite web |last=Severo |first=Jan Milo |date=26 Nobyembre 2019 |title=Michelle Dee makes it to Miss World 2019 Top Model top 40 |url=https://www.philstar.com/entertainment/2019/11/26/1972013/michelle-dee-makes-it-miss-world-2019-top-model-top-40 |access-date=12 Abril 2023 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> * {{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]] – Dana Mononen * {{flagicon|POL}} [[Polonya]] – Milena Sadowska * {{flagicon|PUR}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] – Daniella Rodríguez * {{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]] – Alba Marie Blair * {{flagicon|RUS}} [[Rusya]] – Alina Sanko * {{Flagicon|SSD}} [[Timog Sudan]] – Mariah Joseph Maget * {{flagicon|CHN}} [[Tsina]] – Li Peishan * {{flagicon|TUR}} [[Turkey|Turkiya]] – Simay Rasimoğlu * {{flagicon|UKR}} [[Ukraine|Ukranya]] – Marharyta Pasha * {{flagicon|HUN}} [[Hungary|Unggarya]] – Krisztina Nagypál |} === Hamon sa Palakasan === Ginanap ang ''finals'' ng hamon sa palakasan noong 30 Nobyembre 2019, kung saan naglaban-laban ang bawat pangkat sa mga kompetisyong pampalakasan. Inanunsyo ang nagwagi sa hamon sa kaparehong araw. Nagwagi si Rikkiya Brathwaite ng [[Kapuluang Birheng Britaniko]] sa hamong ito at mapapabilang na sa Top 40.<ref>{{Cite web |title=Miss World 2019 top sports woman |url=https://www.missworld.com/#/news/1849 |access-date=19 Pebrero 2023 |website=[[Miss World]] |language=en |archive-date=25 Pebrero 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110225132239/http://missworld.com/#/news/1849 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2 Disyembre 2019 |title=Rikkiya Brathwaite wins Sports Competition at Miss World 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Rikkiya-Brathwaite-wins-Sports-Competition-at-Miss-World-2019/eventshow/72333167.cms |access-date=19 Pebrero 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=19 Pebrero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230219040409/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Rikkiya-Brathwaite-wins-Sports-Competition-at-Miss-World-2019/eventshow/72333167.cms |url-status=dead }}</ref> * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng Hamon sa Palakasan. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- style="background:gold;" |'''Nagwagi''' | * '''{{flagicon|VGB}} [[Kapuluang Birheng Britaniko]]''' – '''Rikkiya Brathwaite'''<ref>{{Cite web |date=28 Nobyembre 2019 |title=Brathwaite makes it to Miss World Top 40; Wins Sports Challenge! |url=https://www.virginislandsnewsonline.com/domains/virginislandsnewsonline.com/en/news/brathwaite-makes-it-to-miss-world-top-40-wins-sports-challenge |access-date=12 Mayo 2023 |website=Virgin Islands News Online |language=en}}</ref> |- |1st runner-up | * {{flagicon|NGA}} [[Nigeria|Niherya]] – Nyekachi Douglas |- |2nd runner-up | * {{flagicon|TTO}} [[Trinidad at Tobago]] – Tya Janè Ramey |- |Nagwagi sa ''Team Challenge'' | * Pangkat Luntian |} === Hamon sa Talento === Ginanap ang ''finals'' ng Hamon sa Talento noong 9 Disyembre 2019 sa Indigo at The O₂. Inanunsyo ang kandidatang nagwagi sa hamon noong 14 Disyembre 2019 at ang nagwagi ay mapapabilang na sa Top 40. Nagwagi si Toni-Ann Singh ng [[Jamaica|Hamayka]] sa hamong ito at mapapabilang na sa Top 40.<ref>{{Cite web |date=30 Disyembre 2019 |title=Miss World 2019 Toni-Ann Singh releases her debut music video |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/-Miss-World-2019-Toni-Ann-Singh-releases-her-debut-music-video/eventshow/73022502.cms |access-date=17 Pebrero 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=17 Pebrero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217051903/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/-Miss-World-2019-Toni-Ann-Singh-releases-her-debut-music-video/eventshow/73022502.cms |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=15 Disyembre 2019 |title=Jamaica's Toni-Ann Singh is Miss World 2019 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/719165/jamaica-s-toni-ann-singh-is-miss-world-2019/story/ |access-date=17 Pebrero 2023 |website=[[GMA News]] |language=en}}</ref> * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng Hamon sa Talento. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakaklagay !Kandidata |- style="background:gold;" |'''Nagwagi''' | * '''{{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]]''' – '''Toni-Ann Singh'''<ref name=":13">{{Cite web |date=10 Disyembre 2019 |title=UPDATE: Brathwaite second @ Miss World Talent Finals! |url=https://www.virginislandsnewsonline.com/en/news/update-brathwaite-second-miss-world-talent-finals |access-date=10 Agosto 2023 |website=Virgin Islands News Online |language=en}}</ref> |- |1st runner-up | * {{flagicon|VGB}} [[Kapuluang Birheng Britaniko]] – Rikkiya Brathwaite<ref name=":13" /> |- |2nd runner-up | * {{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] – Naomi Colford<ref>{{Cite web |last=Montgomery-Dupe |first=Sharon |date=13 Disyembre 2019 |title=Cape Breton woman takes the stage at Miss World competition Saturday night |url=https://www.saltwire.com/nova-scotia/lifestyles/cape-breton-woman-takes-the-stage-at-miss-world-competition-saturday-night-388026/ |access-date=10 Agosto 2023 |website=SaltWire |language=en}}</ref> |- |Top 5 | * {{flagicon|ARM}} [[Armenya]] – Liana Voskerchyan * {{flagicon|MLT}} [[Malta]] – Nicole Vella |- |Top 27 | * {{flagicon|AUS}} [[Australia|Australya]] – Sarah Marschke * {{Flagicon|BAR}} [[Barbados]] – Ché Greenidge<ref>{{Cite web |last=Greaves |first=Tre |date=7 Disyembre 2019 |title=Vote for Miss World Barbados |url=https://www.nationnews.com/2019/12/07/vote-for-miss-world-barbados/ |access-date=16 Setyembre 2023 |website=Nation News |language=en}}</ref> * {{flagicon|BOL}} [[Bulibya]] – Iciar Díaz * {{Flagicon|DEN}} [[Dinamarka]] – Natasja Kunde * {{flagicon|SVK}} [[Slovakia|Eslobakya]] – Frederika Kurtulíková * {{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] – Emmy Cuvelier * {{flagicon|WAL}} [[Wales|Gales]] – Gabriella Jukes * {{flagicon|JPN}} [[Hapon]] – Marika Sera * {{flagicon|GIB}} [[Gibraltar|Hibraltar]] – Celine Bolaños * {{flagicon|IND}} [[Indiya]] – Suman Rao * {{Flagicon|ISV}} [[US Virgin Islands|Kapuluang Birhen ng Estados Unidos]] – A'yana Phillips * {{flagicon|COK}} [[Kapuluang Cook]] – Tajiya Eikura Sahay * {{flagicon|LUX}} [[Luxembourg|Luksemburgo]] – Melanie Heynsbroek * {{flagicon|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] – Kolfinna Austfjörð * {{flagicon|MYS}} [[Malaysia]] – Alexis SueAnn * {{flagicon|MNG}} [[Mongolia|Monggolya]] – Tsevelmaa Mandakh * {{flagicon|NGA}} [[Nigeria|Niherya]] – Nyekachi Douglas * {{Flagicon|PAN}} [[Panama]] – Agustina Ruiz * {{flagicon|PRY}} [[Paraguay|Paragway]] – Araceli Bobadilla * {{flagicon|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] – Sylvia Sebastian * {{flagicon|CHN}} [[Tsina]] – Li Peishan * {{flagicon|UKR}} [[Ukraine|Ukranya]] – Marharyta Pasha |} === Hamong ''Multimedia'' === Inanunsyo ang nagwagi sa hamon noong 14 Disyembre 2019. Nagwagi si Anushka Shrestha ng [[Nepal]] sa hamong ito at mapapabilang na sa Top 40.<ref name=":15">{{Cite web |date=14 Disyembre 2019 |title=Nepal’s Anushka Shrestha wins the Multimedia award |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Nepals-Anushka-Shrestha-wins-the-Multimedia-award/eventshow/72554440.cms |access-date=19 Pebrero 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=19 Pebrero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230219041129/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Nepals-Anushka-Shrestha-wins-the-Multimedia-award/eventshow/72554440.cms |url-status=dead }}</ref> * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng Hamong ''Multimedia''. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- style="background:gold;" |'''Nagwagi''' | * '''{{NPL}}''' – '''Anushka Shrestha<ref name=":15" />'''<ref>{{Cite web |date=12 Disyembre 2019 |title=Anushka Shrestha wins Multimedia Award at Miss World |url=https://english.khabarhub.com/2019/12/61550/ |access-date=24 Abril 2025 |website=Khabarhub |language=en}}</ref> |- |1st runner-up | * {{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] – Ashley Alvídrez |- |2nd runner-up | * {{flagicon|MNG}} [[Mongolia|Monggolya]] – Tsevelmaa Mandakh |} === ''Beauty With A Purpose'' === Inanunsyo ang mga sampung mga pinalista noong 11 Disyembre 2019 sa Beauty With a Purpose Charity Gala Dinner. Sa unang pagkakataon, lahat ng sampung pinalista ay mapapabilang sa Top 40. Nagwagi si Anushka Shrestha ng [[Nepal]] sa hamong ito at mabibigyan ng papondo mula sa Miss World Organization para sa paglunsad ng kaniyang proyekto.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=11 Disyembre 2019 |title=Thuy Linh among Top 10 of Miss World’s Beauty with a Purpose segment |url=https://vietnamnet.vn/en/thuy-linh-among-top-10-of-miss-worlds-beauty-with-a-purpose-segment-598195.html |access-date=21 Pebrero 2023 |website=VietNamNet |language=vi}}</ref> {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng ''Beauty With A Purpose''. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- style="background:gold;" |'''Nagwagi''' | * '''{{NPL}}''' – '''Anushka Shrestha''' |- style="background:gold;" |'''Top 10''' | * '''{{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]]''' – '''Isabella Rodríguez'''<ref>{{Cite news |date=11 Disyembre 2019 |title=Isabella Rodríguez clasificó al top 40 del Miss Mundo 2019 |language=es |trans-title=Isabella Rodríguez classified the top 40 of Miss World 2019 |work=El Nacional |url=https://www.elnacional.com/entretenimiento/isabella-rodriguez-clasifico-al-top-40-del-miss-mundo-2019/ |access-date=12 Mayo 2023}}</ref> * '''{{flagicon|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]]''' – '''Lương Thùy Linh'''<ref name=":9">{{Cite web |date=11 Disyembre 2019 |title=Suman Rao makes to Top 10 in Beauty with a Purpose |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Suman-Rao-makes-to-Top-10-in-Beauty-with-a-Purpose/eventshow/72472433.cms |access-date=27 Hunyo 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=27 Hunyo 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230627062602/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Suman-Rao-makes-to-Top-10-in-Beauty-with-a-Purpose/eventshow/72472433.cms |url-status=dead }}</ref> * '''{{flagicon|IND}} [[Indiya]]''' – '''Suman Rao'''<ref name=":9" /> * '''{{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]]''' – '''Princess Megonondo'''<ref name=":9" /> * '''{{flagicon|MYS}} [[Malaysia]]''' – '''Alexis SueAnn'''<ref>{{Cite web |date=15 Disyembre 2019 |title=Miss World 2019 hopes to be the ‘Beauty with a Purpose’ |url=https://cj.my/115382/miss-world-2019-hopes-to-be-the-beauty-with-a-purpose/ |access-date=27 Hunyo 2023 |website=Citizens Journal |language=en-US}}</ref> * '''{{flagicon|MNG}} [[Mongolia|Monggolya]]''' – '''Tsevelmaa Mandakh'''<ref name=":9" /> * '''{{flagicon|NGA}} [[Nigeria|Niherya]]''' – '''Nyekachi Douglas'''<ref name=":9" /> * '''{{flagicon|FRA}} [[Pransiya]]''' – '''Ophély Mézino'''<ref name=":9" /> * '''{{flagicon|TUN}} [[Tunisya]]''' – '''Sabrine Mansour'''<ref name=":9" /> |} == Kompetisyon == === Pormat ng kompetisyon === Ilang pagbabago ang inimplementa sa edisyong ito. Ang bilang ng mga ''semi-finalist'' sa edisyon ito ay itinaas sa apatnapu mula sa tatlumpu ng [[Miss World 2018|nakaraang edisyon]]. Labinwalo sa mga ito ay nagwagi sa mga ''Fast Track event'', at ang nalalabing dalawampu't-dalawa ay pinili ng mga hurado.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=14 Disyembre 2019 |title=PHL INCLUDED: Here are the Top 40 finalists of Miss World 2019 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/719158/here-are-the-top-40-finalists-of-miss-world-2019/story/ |access-date=21 Pebrero 2023 |website=[[GMA News|GMA News Online]] |language=en}}</ref> Ang Top 40 ay sasabak sa ''Fashion Show Competition''. Mula sa apatnapu, labindalawa ang sumabak sa paunang ''question-and-answer round'', at limang pinalista naman ang sumabak sa ''final question'' kasama si Piers Morgan.<ref>{{Cite web |date=15 Disyembre 2019 |title=Miss Tunisia Sabrine Mansour dances into the top 40 at Miss World 2019 |url=https://www.arabnews.com/node/1599106/spa/aggregate |access-date=21 Pebrero 2023 |website=Arab News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 Disyembre 2019 |title=Miss World 2019 winner is Miss Jamaica Tony-Ann Singh, India's Suman Rao is second runner-up |url=https://www.indiatoday.in/lifestyle/what-s-hot/story/miss-world-2019-winner-is-miss-jamaica-tony-ann-singh-india-s-suman-rao-is-second-runner-up-1628295-2019-12-14 |access-date=12 Abril 2023 |website=India Today |language=en}}</ref> === Komite sa pagpili === * Julia Morley – Tagapangulo at CEO ng Miss World Organization * Piers Morgan – ''TV presenter'' at ''talk show host''<ref>{{Cite web |last=Greep |first=Monica |date=11 Disyembre 2019 |title=Miss World clashes with Piers Morgan on whether pageant has 'evolved' |url=https://www.dailymail.co.uk/femail/article-7780191/Miss-World-clashes-Piers-Morgan-claiming-pageant-knowledge-beauty.html |access-date=22 Marso 2023 |website=The Daily Mail |language=en}}</ref> * Mike Dixon – ''Musical Director'' * Deborah Lambie – Miss World New Zealand 2015 * Dame Zandra Rhodes – Taga-disenyong mula sa [[Londres]] * Marsha-Rae Ratcliff, OBE * Svestoslav Kolchagov – ''Creative Director'' at taga-disenyo ng KolchagovBarba * Emilio Barba – ''Creative Director'' at taga-disenyo ng KolchagovBarba * Lady Wilnelia Forsyth – Miss World 1975 mula sa [[Puerto Rico|Porto Riko]] * Ksenia Sukhinova – Miss World 2008 mula sa [[Rusya]] * Carina Tyrrell – Miss England 2014 * Kamal Ibrahim – Mister World 2010 mula sa [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] == Mga kandidata == 111 kandidata ang kumalahok para sa titulo.<ref name=":2">{{Cite web |date=14 Disyembre 2019 |title=HIGHLIGHTS: Miss World 2019 coronation |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/247131-pageant-updates-2019/ |access-date=10 Setyembre 2022 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon|group=A}} !Bayan |- |{{flagicon|ALB}} [[Albanya]] |Atalanta Kercyku<ref>{{Cite web |last=Himaj |first=Enida |date=18 Enero 2020 |title=Atalanta Kërçyku rikthehet nga “Miss World”: Shqipëria që njihnin anglezët nuk ishte ajo e krimit |url=https://www.balkanweb.com/atalanta-kercyku-rikthehet-nga-miss-world-shqiperia-qe-njihnin-anglezet-nuk-ishte-ajo-e-krimit/ |access-date=5 Agosto 2022 |website=Balkanweb |language=sq}}</ref> |20 |[[Tirana]] |- |{{flagicon|ANG}} [[Angola|Anggola]] |Brezana Da Costa<ref>{{Cite web |date=13 Oktubre 2019 |title=Bresania da Costa eleita Miss Angola Mundo |url=https://www.jornaldeangola.ao/ao/noticias/bresania-da-costa-eleita-miss-angola-mundo/ |access-date=5 Agosto 2022 |website=Jornal de Angola |language=pt |archive-date=6 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406132957/https://www.jornaldeangola.ao/ao/noticias/bresania-da-costa-eleita-miss-angola-mundo/ |url-status=dead }}</ref> |24 |[[Luanda]] |- |{{flagicon|ATG}} [[Antigua at Barbuda]] |Taqiyyah Francis<ref>{{Cite web |date=6 Nobyembre 2019 |title=Taqiyyah Francis crowned Miss World Antigua & Barbuda 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Taqiyyah-Francis-crowned-Miss-World-Antigua-Barbuda-2019/eventshow/71940318.cms |access-date=5 Agosto 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=5 Agosto 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805024720/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Taqiyyah-Francis-crowned-Miss-World-Antigua-Barbuda-2019/eventshow/71940318.cms |url-status=dead }}</ref> |26 |[[San Juan, Antigua at Barbuda|San Juan]] |- |{{flagicon|ARG}} [[Arhentina]] |Judit Grnja<ref>{{Cite web |date=28 Setyembre 2019 |title=La chaqueña Judit Grnja es la nueva Miss Mundo Argentina 2019 |url=https://www.diarionorte.com/183912-la-chaquena-judit-grnja-es-la-nueva-miss-mundo-argentina-2019 |access-date=5 Agosto 2022 |website=Diario Norte |language=es-AR}}</ref> |18 |Villa Ángela |- |{{flagicon|ARM}} [[Armenya]] |Liana Voskerchyan<ref>{{Cite web |date=17 Hulyo 2019 |title=Liana Voskerchyan crowned Miss World Armenia 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Liana-Voskerchyan-crowned-Miss-World-Armenia-2019/eventshow/70260217.cms |access-date=5 Agosto 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=5 Agosto 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805024723/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Liana-Voskerchyan-crowned-Miss-World-Armenia-2019/eventshow/70260217.cms |url-status=dead }}</ref> |20 |[[Ereban]] |- |{{Flagicon|ARU}} [[Aruba]] |Ghislaine Mejia<ref>{{Cite web |date=14 Agosto 2019 |title=Ghislaine Mejia crowned Miss World Aruba 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Ghislaine-Mejia-crowned-Miss-World-Aruba-2019/eventshow/70675172.cms |access-date=5 Agosto 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=14 Agosto 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190814125711/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/ghislaine-mejia-crowned-miss-world-aruba-2019/eventshow/70675172.cms |url-status=dead }}</ref> |26 |Oranjestad |- |{{Flagicon|AUS}} [[Australya]] |Sarah Marschke<ref>{{Cite web |last=Cockburn |first=Gerard |date=26 Hulyo 2019 |title=Our Miss World gives stereotype the boot |url=https://thewest.com.au/entertainment/celebrity-gossip/miss-world-australia-sarah-marschke-a-rugby-league-pioneer-ng-de2fb4e1501c228cfa3c28facd0fad0a |access-date=5 Agosto 2022 |website=The West Australian |language=en}}</ref> |20 |[[Sydney]] |- |{{Flagicon|NZL}} [[New Zealand|Bagong Silandiya]] |Lucy Brock<ref>{{Cite web |date=28 Mayo 2019 |title=Lucy Brock crowned Miss World New Zealand 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Lucy-Brock-crowned-Miss-World-New-Zealand-2019/eventshow/69539643.cms |access-date=5 Agosto 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=5 Agosto 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805024721/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Lucy-Brock-crowned-Miss-World-New-Zealand-2019/eventshow/69539643.cms |url-status=dead }}</ref> |24 |Auckland |- |{{Flagicon|BAH}} [[Bahamas]] |Nyah Bandelier<ref>{{Cite web |date=29 Mayo 2019 |title=Nyah Bandelier crowned Miss World Bahamas 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Nyah-Bandelier-crowned-Miss-World-Bahamas-2019/eventshow/69554972.cms |access-date=5 Agosto 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=6 Agosto 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806031843/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Nyah-Bandelier-crowned-Miss-World-Bahamas-2019/eventshow/69554972.cms |url-status=dead }}</ref> |19 |[[Eleuthera]] |- |{{Flagicon|BAN}} [[Bangladesh|Bangglades]] |Rafah Nanjeba Torsa<ref>{{Cite web |date=14 Oktubre 2019 |title=Rafah Nanjeba Torsa crowned Miss World Bangladesh 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Rafah-Nanjeba-Torsa-crowned-Miss-World-Bangladesh-2019/eventshow/71578304.cms |access-date=5 Agosto 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=5 Agosto 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805024721/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Rafah-Nanjeba-Torsa-crowned-Miss-World-Bangladesh-2019/eventshow/71578304.cms |url-status=dead }}</ref> |21 |[[Chittagong]] |- |{{Flagicon|BAR}} [[Barbados]] |Ché Greenidge<ref>{{Cite web |last=Greaves |first=Tre |date=7 Disyembre 2019 |title=Vote for Miss World Barbados |url=https://www.nationnews.com/2019/12/07/vote-for-miss-world-barbados/ |access-date=5 Agosto 2022 |website=The Daily Nation |language=en-US}}</ref> |26 |[[Bridgetown]] |- |{{flagicon|BEL}} [[Belhika]] |Elena Castro Suarez<ref>{{Cite web |date=12 Enero 2019 |title=Elena Castro Suarez is Miss België 2019: “Mijn studies zet ik nu even aan de kant” |url=https://myprivacy.dpgmedia.be/consent?siteKey=Uqxf9TXhjmaG4pbQ&callbackUrl=https%3A%2F%2Fwww.hln.be%2Fprivacy-gate%2Faccept-tcf2%3FredirectUri%3D%252Fshowbizz%252Felena-castro-suarez-is-miss-belgie-2019-mijn-studies-zet-ik-nu-even-aan-de-kant~a18fd25a%252F |access-date=5 Agosto 2022 |website=Het Laatste Nieuws |language=nl}}</ref> |19 |[[Amberes]] |- |{{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] |Isabella Rodríguez<ref>{{Cite web |date=14 Disyembre 2018 |title=Beauty queen from slum is crowned Miss Venezuela |url=https://www.rappler.com/life-and-style/218923-isabella-rodriguez-miss-venezuela-2018-winner/ |access-date=7 Agosto 2022 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref> |26 |Petare |- |{{Flagicon|BLR}} [[Belarus|Biyelorusya]] |Anastasia Laurynchuk<ref>{{Cite web |date=20 Nobyembre 2019 |title=Anastasia Laurynchuk to represent Belarus at Miss World 2019 |url=https://eng.belta.by/society/view/anastasia-laurynchuk-to-represent-belarus-at-miss-world-2019-126048-2019/ |access-date=7 Agosto 2022 |website=Belarusian Telegraph Agency |language=en-EN}}</ref> |19 |[[Minsk]] |- |{{flagicon|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]] |Lương Thùy Linh<ref>{{Cite web |last= |date=3 Agosto 2019 |title=Lương Thùy Linh là Hoa hậu Thế giới Việt Nam 2019 |url=https://vnexpress.net/luong-thuy-linh-la-hoa-hau-the-gioi-viet-nam-2019-3962335-tong-thuat.html |access-date=7 Agosto 2022 |website=VnExpress |language=vi}}</ref> |19 |Cao Bằng |- |{{flagicon|BIH}} [[Bosnia at Herzegovina|Bosnya at Hersegobina]] |Ivana Ladan<ref>{{Cite web |date=2 Nobyembre 2019 |title=Ivana Ladan crowned Miss World Bosnia and Herzegovina 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Ivana-Ladan-crowned-Miss-World-Bosnia-and-Herzegovina-2019/eventshow/71866727.cms |access-date=7 Agosto 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=7 Agosto 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220807040556/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Ivana-Ladan-crowned-Miss-World-Bosnia-and-Herzegovina-2019/eventshow/71866727.cms |url-status=dead }}</ref> |21 |Jajce |- |{{flagicon|BOT}} [[Botswana]] |Oweditse Phirinyane<ref>{{Cite web |last=Kgosiemang |first=Tlhabo |date=9 Disyembre 2019 |title=Oweditse’s Miss World looks are piping hot! |url=https://www.weekendpost.co.bw/17746/weekendlife/oweditseaes-miss-world-looks-are-piping-hot/ |access-date=7 Agosto 2022 |website=Weekend Post |language=en-GB}}</ref> |25 |[[Gaborone]] |- |{{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] |Elís Miele<ref>{{Cite web |date=4 Setyembre 2019 |title=Elis Miele é eleita Miss Brasil Mundo 2019; veja fotos |url=https://www.terra.com.br/vida-e-estilo/moda/elis-miele-e-eleita-miss-brasil-mundo-2019-veja-fotos,6cd51e9b8a9652406bffbd10bc3fbca0z9jxb9bx.html |access-date=17 Agosto 2022 |website=Terra |language=pt-BR}}</ref> |20 |Serra |- |{{flagicon|BUL}} [[Bulgarya]] |Margo Cooper<ref>{{Cite web |date=28 Nobyembre 2019 |title=Марго Купър, която ще ни представя на "Мис Свят", не говори добре български (Снимки) |url=https://www.24chasa.bg/ozhivlenie/article/7922567 |access-date=10 Setyembre 2022 |website=24 Chasa |language=bg}}</ref> |26 |[[Sopiya|Sofia]] |- |{{flagicon|BOL}} [[Bulibya]] |Iciar Díaz<ref>{{Cite web |date=25 Oktubre 2019 |title=Es temporada de los grandes concursos de belleza |url=https://eldeber.com.bo/sociales/es-temporada-de-los-grandes-concursos-de-belleza_154539 |access-date=16 Agosto 2022 |website=El Deber |language=es-ES |archive-date=17 Agosto 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817001259/https://eldeber.com.bo/sociales/es-temporada-de-los-grandes-concursos-de-belleza_154539 |url-status=dead }}</ref> |23 |Santa Cruz |- |{{flagicon|CUR}} [[Curaçao]] |Sharon Meyer<ref>{{Cite web |date=11 Setyembre 2019 |title=Sharon Meyer crowned Miss World Curacao 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Sharon-Meyer-crowned-Miss-World-Curacao-2019/eventshow/71087469.cms |access-date=16 Agosto 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=22 Setyembre 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190922161514/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Sharon-Meyer-crowned-Miss-World-Curacao-2019/eventshow/71087469.cms |url-status=dead }}</ref> |24 |Willemstad |- |{{Flagicon|DEN}} [[Dinamarka]] |Natasja Kunde<ref>{{Cite web |date=12 Nobyembre 2019 |title=Natasja Kunde crowned Miss World Denmark 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Natasja-Kunde-crowned-Miss-World-Denmark-2019/eventshow/72021199.cms |access-date=17 Agosto 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=6 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406132953/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Natasja-Kunde-crowned-Miss-World-Denmark-2019/eventshow/72021199.cms |url-status=dead }}</ref> |18 |[[Copenhague]] |- |{{flagicon|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] |María Auxiliadora Idrovo<ref>{{Cite web |date=29 Abril 2019 |title=María Auxiliadora Idrovo: La edad no es un límite |url=https://www.eluniverso.com/entretenimiento/2019/04/29/nota/7307960/maria-auxiliadora-idrovo-edad-no-es-limite |access-date=17 Agosto 2022 |website=El Universo |language=es}}</ref> |18 |Guayaquil |- |{{flagicon|SLV}} [[El Salvador]] |Fatima Mangandi<ref>{{Cite web |date=27 Nobyembre 2019 |title=Fátima Mangandi, la salvadoreña que destaca en Miss Mundo: “Amo mi cultura, por eso soy bailarina de folklore” |url=https://historico.elsalvador.com/historico/663005/amo-mi-cultura-por-eso-soy-bailarina-de-folklore-fatima-mangandi-la-salvadorena-que-destaca-en-miss-mundo.html |access-date=17 Agosto 2022 |website=El Diario de Hoy |language=es}}</ref> |27 |Santa Tecla |- |{{flagicon|SCO}} [[Scotland|Eskosya]] |Keryn Matthew<ref>{{Cite web |last= |first= |date=9 Hunyo 2019 |title=Former Edinburgh University student crowned Miss Scotland 2019 |url=https://www.dailyrecord.co.uk/news/scottish-news/ex-edinburgh-university-student-crowned-16487005 |access-date=17 Agosto 2022 |website=Daily Record |language=en}}</ref> |24 |[[Edinburgh]] |- |{{flagicon|SVK}} [[Slovakia|Eslobakya]] |Frederika Kurtulíková<ref>{{Cite web |date=27 Abril 2019 |title=Miss Slovensko 2019 je kráska z Bratislavy: Čím očarila porotu? |url=https://koktail.pravda.sk/miss-a-modelky/clanok/510282-miss-slovensko-2019-je-kraska-z-bratislavy-cim-ocarila-porotu/ |access-date=8 Setyembre 2022 |website=Pravda |language=sk-SK}}</ref> |25 |[[Bratislava]] |- |{{flagicon|SLO}} [[Eslobenya]] |Špela Alič<ref>{{Cite web |date=30 Setyembre 2019 |title=Špela Alic crowned Miss World Slovenia 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/pela-Alic-crowned-Miss-World-Slovenia-2019/eventshow/71373346.cms |access-date=8 Setyembre 2022 |website=The Times of India }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |22 |[[Liubliana]] |- |{{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] |Emmy Cuvelier<ref>{{Cite web |date=14 Oktubre 2019 |title=Emmy Rose Cuvelier crowned Miss World America 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Emmy-Rose-Cuvelier-crowned-Miss-World-America-2019/eventshow/71580942.cms |access-date=8 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=8 Setyembre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908151757/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Emmy-Rose-Cuvelier-crowned-Miss-World-America-2019/eventshow/71580942.cms |url-status=dead }}</ref> |23 |[[Pierre, South Dakota|Pierre]] |- |{{flagicon|SPA}} [[Espanya]] |María del Mar Aguilera<ref>{{Cite web |date=19 Agosto 2019 |title=La cordobesa María del Mar Aguilera representará a España en el certamen de Miss Mundo 2019 |url=https://www.abc.es/estilo/gente/abci-cordobesa-maria-mar-aguilera-representara-espana-certamen-miss-mundo-2019-201908190917_noticia.html |access-date=8 Setyembre 2022 |website=ABC |language=es}}</ref> |21 |Córdoba |- |{{Flagicon|ETH}} [[Ethiopia|Etiyopiya]] |Feven Gebreslassie<ref name=":1">{{Cite web |last= |date=2 Disyembre 2019 |title=Meet the Gorgeous African Queens competing at the 2019 Miss World |url=https://www.bellanaija.com/2019/12/african-queens-miss-world-2019/ |access-date=8 Setyembre 2022 |website=BellaNaija |language=en-US}}</ref> |22 |[[Adis Abeba|Addis Ababa]] |- |{{flagicon|WAL}} [[Wales|Gales]] |Gabriella Jukes<ref>{{Cite web |last=Clements |first=Laura |date=14 Abril 2019 |title=Gabriella Jukes from Port Talbot is crowned Miss Wales 2019 |url=https://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/gabriella-jukes-port-talbot-been-16127274 |access-date=10 Setyembre 2022 |website=WalesOnline |language=en}}</ref> |23 |Port Talbot |- |{{flagicon|GHA}} [[Ghana|Gana]] |Rebecca Kwabi<ref>{{Cite web |last=Dadzie |first=Kwame |date=7 Hulyo 2019 |title=Miss Ghana 2019: 26 year-old Rebecca Kwabi crowned queen |url=https://citinewsroom.com/2019/07/miss-ghana-2019-26-year-old-rebecca-kwabi-crowned-queen/ |access-date=10 Setyembre 2022 |website=Citi FM |language=en-US}}</ref> |26 |[[Accra]] |- |{{flagicon|GNQ}} [[Gineang Ekwatoriyal]] |Janet Ortiz Oyono<ref name=":1" /> |20 |[[Malabo]] |- |{{Flagicon|GRE}} [[Gresya]] |Rafaela Plastira<ref>{{Cite web |date=17 Oktubre 2019 |title=Rafaela Plastira has won the Greek beauty pageant title "Star Hellas" 2019 |url=http://en.protothema.gr/meet-the-winner-of-the-2019-star-hellas-beauty-pageant-photos/ |access-date=17 Oktubre 2019 |website=Proto Thema |language=en}}</ref> |20 |Trikala |- |{{flagicon|Guadeloupe|local}} [[Guadalupe (Pransya)|Guadelupe]] |Anaïs Lacalmontie<ref>{{Cite web |last=Losio |first=Jeremy |date=12 Agosto 2019 |title=Anais Lacalmontie représentera la Guadeloupe à Miss World |url=https://www.rci.fm/guadeloupe/infos/Culture/Anais-Lacalmontie-representera-la-Guadeloupe-Miss-World |access-date=12 Agosto 2019 |website=Radio Caraïbes International |language=fr |archive-date=17 Disyembre 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217040431/https://www.rci.fm/guadeloupe/infos/Culture/Anais-Lacalmontie-representera-la-Guadeloupe-Miss-World |url-status=dead }}</ref> |22 |Basse-Terre |- |{{flagicon|GBS}} [[Guinea-Bissau|Guniya Bissaw]] |Leila Samati<ref name=":1" /> |21 |[[Bissau]] |- |{{Flagicon|GUA}} [[Guwatemala]] |Dulce María Ramos |22 |Cuilapa |- |{{Flagicon|GUY}} [[Guyana]] |Joylyn Conway<ref>{{Cite web |date=25 Hunyo 2019 |title=Joylyn Conway crowned Miss World Guyana 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Joylyn-Conway-crowned-Miss-World-Guyana-2019/eventshow/69939808.cms |access-date=10 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=29 Hunyo 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190629144930/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/joylyn-conway-crowned-miss-world-guyana-2019/eventshow/69939808.cms |url-status=dead }}</ref> |20 |[[Georgetown]] |- |'''{{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]]''' |'''[[Toni-Ann Singh]]'''<ref>{{Cite web |last=Rowe |first=Marcia |date=23 Setyembre 2019 |title=Toni-Ann Singh crowned Miss Jamaica World 2019 |url=https://jamaica-gleaner.com/article/entertainment/20190923/toni-ann-singh-crowned-miss-jamaica-world-2019 |access-date=10 Setyembre 2022 |website=The Gleaner |language=en}}</ref> |23 |Saint Thomas |- |{{flagicon|JPN}} [[Hapon]] |Marika Sera<ref>{{Cite web |last= |date=6 Setyembre 2019 |title=Unusual but true: World's oldest scuba diver breaks own record |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/201909/06/WS5d71d15aa310cf3e3556a1f7.html |access-date=10 Setyembre 2022 |website=China Daily}}</ref> |16 |[[Prepektura ng Kanagawa|Kanagawa]] |- |{{flagicon|HTI}} [[Hayti]] |Alysha Morency<ref>{{Cite web |date=6 Agosto 2019 |title=Alysha Morency, notre nouvelle reine de beauté |url=https://lenouvelliste.com/article/205437/alysha-morency-notre-nouvelle-reine-de-beaute |access-date=10 Setyembre 2022 |website=Le Nouvelliste |language=fr}}</ref> |25 |[[Port-au-Prince]] |- |{{Flagicon|GEO}} [[Georgia (bansa)|Heorhiya]] |Nini Gogichaishvili<ref>{{Cite web |date=21 Hunyo 2019 |title=Nini Gogichaishvili crowned Miss World Georgia 2019 |url=https://m.beautypageants.in/miss-world/nini-gogichaishvili-crowned-miss-world-georgia-2019/eventshow/69888840.cms |access-date=10 Setyembre 2022 |website=The Times of India}}</ref> |25 |[[Tbilisi]] |- |{{flagicon|GIB}} [[Gibraltar|Hibraltar]] |Celine Bolaños<ref>{{Cite web |last=Peralta |first=Gabriella |date=3 Hunyo 2019 |title=Miss Gibraltar 2019 is Celine Bolaños |url=https://www.chronicle.gi/miss-gibraltar-2019-celine-bolanos/ |access-date=10 Setyembre 2022 |website=Gibraltar Chronicle |language=en}}</ref> |22 |Hibraltar |- |{{flagicon|NIR}} [[Hilagang Irlanda]] |Lauren Leckey<ref>{{Cite news |last=Bain |first=Mark |date=7 Mayo 2019 |title=Sales rep Lauren Leckey crowned Miss Northern Ireland |language=en-GB |work=Belfast Telegraph |url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/life/fashion-beauty/sales-rep-lauren-leckey-crowned-miss-northern-ireland-38086262.html |access-date=10 Setyembre 2022 |issn=0307-1235}}</ref> |20 |Stoneyford |- |{{flagicon|HON|variant=1949}} [[Honduras]] |Ana Grisel Romero<ref>{{Cite web |last= |first= |date=14 Oktubre 2019 |title=Representante de Olanchito se corona como la nueva Miss Honduras Mundo 2019 |url=https://www.laprensa.hn/espectaculos/miss-honduras-mundo-concurso-belleza-bellas-hondurenas-miss-mundo-LVLP1326159 |access-date=10 Setyembre 2022 |website=La Prensa |language=es-HN}}</ref> |21 |Olanchito |- |{{Flagicon|HKG}} [[Hong Kong]] |Lila Lam<ref name=":2" /> |27 |Hong Kong |- |{{flagicon|IND}} [[Indiya]] |Suman Rao<ref>{{Cite web |date=17 Hunyo 2019 |title=20-year-old Suman Rao crowned Miss India 2019 |url=https://www.hindustantimes.com/fashion-and-trends/suman-rao-crowned-miss-india-2019/story-RGgDgD8HtSnR3WxVItjFHK.html |access-date=10 Setyembre 2022 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> |20 |Udaipur |- |{{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]] |Princess Megonondo<ref>{{Cite web |date=16 Pebrero 2019 |title=Fakta Princess Megonondo, Pemenang Miss Indonesia 2019 yang Ada Hubungannya dengan Krisdayanti |url=https://jabar.tribunnews.com/2019/02/16/fakta-princess-megonondo-pemenang-miss-indonesia-2019-yang-ada-hubungannya-dengan-krisdayanti |access-date=10 Setyembre 2022 |website=Tribun Jabar |language=id-ID}}</ref> |19 |Jambi |- |{{flagicon|ENG}} [[Inglatera]] |Bhasha Mukherjee<ref>{{Cite web |last=Chung |first=Gabrielle |date=6 Abril 2020 |title=Miss England Bhasha Mukherjee Returns to Work as a Doctor Amid Coronavirus Pandemic |url=https://people.com/human-interest/miss-england-bhasha-mukherjee-returns-to-work-doctor-coronavirus-pandemic/ |access-date=10 Setyembre 2022 |website=People Magazine |language=en}}</ref> |23 |[[Derby]] |- |{{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] |Chelsea Farrell<ref>{{Cite web |last=O'Connor |first=Rachael |date=16 Setyembre 2019 |title=Midwifery student crowned as winner of Miss Ireland; will represent country in this year's Miss World pageant |url=https://www.irishpost.com/life-style/midwifery-student-crowned-winner-miss-ireland-will-represent-country-years-miss-universe-pageant-171388 |access-date=10 Setyembre 2022 |website=The Irish Post |language=en}}</ref> |19 |County Louth |- |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] |Adele Sammartino<ref>{{Cite web |date=25 Hunyo 2019 |title=Adele Sammartino crowned Miss World Italy 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Adele-Sammartino-crowned-Miss-World-Italy-2019/eventshow/69940718.cms |access-date=10 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=10 Setyembre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910044716/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Adele-Sammartino-crowned-Miss-World-Italy-2019/eventshow/69940718.cms |url-status=dead }}</ref> |24 |[[Pompei]] |- |{{flagicon|KHM}} [[Cambodia|Kambodya]] |Vy Sreyvin<ref>{{Cite web |date=1 Nobyembre 2019 |title=Cambodia to debut at Miss World 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Cambodia-to-debut-at-Miss-World-2019/eventshow/71852699.cms |access-date=10 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=2022-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910044718/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Cambodia-to-debut-at-Miss-World-2019/eventshow/71852699.cms |url-status=dead }}</ref> |20 |[[Nom Pen]] |- |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] |Naomi Colford<ref>{{Cite web |date=30 Hulyo 2019 |title=Naomi Colford crowned Miss World Canada 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Naomi-Colford-crowned-Miss-World-Canada-2019/eventshow/70449504.cms |access-date=10 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=10 Setyembre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910044711/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Naomi-Colford-crowned-Miss-World-Canada-2019/eventshow/70449504.cms |url-status=dead }}</ref> |19 |Sydney |- |{{Flagicon|IVB}} [[Kapuluang Birheng Britaniko]] |Rikkiya Brathwaite<ref>{{Cite web |date=2 Disyembre 2019 |title=Rikkiya Brathwaite wins Sports Competition at Miss World 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Rikkiya-Brathwaite-wins-Sports-Competition-at-Miss-World-2019/eventshow/72333160.cms |access-date=10 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=10 Setyembre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910044716/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Rikkiya-Brathwaite-wins-Sports-Competition-at-Miss-World-2019/eventshow/72333160.cms |url-status=dead }}</ref> |22 |Tortola |- |{{Flagicon|ISV}} [[US Virgin Islands|Kapuluang Birhen ng Estados Unidos]] |A'yana Phillips<ref>{{Cite web |date=7 Oktubre 2019 |title=Miss BVI 2018 A’yana K. Phillips crowned Miss World USVI 2019 |url=https://www.virginislandsnewsonline.com/en/news/miss-bvi-2018-ayana-k-phillips-crowned-miss-world-usvi-2019 |access-date=10 Setyembre 2022 |website=Virgin Islands News Online |language=en}}</ref> |24 |Saint Thomas |- |{{Flagicon|COK}} [[Kapuluang Cook]] |Tajiya Sahay<ref>{{Cite web |date=29 Oktubre 2019 |title=Tajiya Sahay to represent Cook Islands at Miss World 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Tajiya-Sahay-to-represent-Cook-Islands-at-Miss-World-2019/eventshow/71806291.cms |access-date=10 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=10 Setyembre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910044709/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Tajiya-Sahay-to-represent-Cook-Islands-at-Miss-World-2019/eventshow/71806291.cms |url-status=dead }}</ref> |26 |Avarua |- |{{flagicon|CAY}} [[Kapuluang Kayman]] |Jaci Patrick<ref>{{Cite web |last= |date=9 Setyembre 2019 |title=West Bay beauty crowned Miss World Cayman |url=https://www.caymancompass.com/2019/09/08/west-bay-beauty-crowned-miss-world-cayman/ |access-date=10 Setyembre 2022 |website=Cayman Compass |language=en-GB}}</ref> |24 |West Bay |- |{{Flagicon|KAZ}} [[Kasakistan]] |Madina Batyk<ref>{{Cite web |date=4 Mayo 2019 |title=Madina Batyk Pavlodar crowned Miss Kazakhstan 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/others/Madina-Batyk-Pavlodar-crowned-Miss-Kazakhstan-2019/eventshow/69174681.cms |access-date=10 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=6 Mayo 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190506053846/https://beautypageants.indiatimes.com/others/madina-batyk-pavlodar-crowned-miss-kazakhstan-2019/eventshow/69174681.cms |url-status=dead }}</ref> |20 |Pavlodar |- |{{flagicon|KEN}} [[Kenya]] |Maria Wavinya<ref>{{Cite web |last= |date=10 Oktubre 2019 |title=I failed terribly in Nyandarua - Miss World Kenya |url=https://www.standardmedia.co.ke/entertainment/news/article/2001345160/i-failed-terribly-in-nyandarua-miss-world-kenya |access-date=10 Setyembre 2022 |website=The Standard (Kenya) |language=en}}</ref> |19 |Nyandarua |- |{{Flagicon|KGZ}} [[Kyrgyzstan|Kirgistan]] |Ekaterina Zabolotnova<ref name=":2" /> |24 |[[Biskek|Bishkek]] |- |{{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |Sara Arteaga Franco<ref>{{Cite web |date=13 Agosto 2019 |title=Sara Franco crowned Miss World Colombia 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Sara-Franco-crowned-Miss-World-Colombia-2019/eventshow/70658906.cms |access-date=10 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=14 Agosto 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190814182704/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Sara-Franco-crowned-Miss-World-Colombia-2019/eventshow/70658906.cms |url-status=dead }}</ref> |26 |[[Medellín]] |- |{{flagicon|CRI}} [[Costa Rica|Kosta Rika]] |Jessica Jiménez<ref>{{Cite web |date=16 Oktubre 2019 |title=Jessica Jimenez crowned Miss World Costa Rica 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Jessica-Jimenez-crowned-Miss-World-Costa-Rica-2019/eventshow/71613715.cms |access-date=10 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=16 Oktubre 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191016133836/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Jessica-Jimenez-crowned-Miss-World-Costa-Rica-2019/eventshow/71613715.cms |url-status=dead }}</ref> |26 |[[San José, Costa Rica|San José]] |- |{{Flagicon|CRO}} [[Croatia|Kroasya]] |Katarina Mamić<ref>{{Cite web |date=1 Setyembre 2019 |title=Nova Miss Hrvatske voli djecu, ali na jedno pitanje nam ipak nije odgovorila |url=https://www.vecernji.hr/showbiz/pricali-smo-s-novom-miss-hrvatske-buduca-novinarka-nam-nije-odgovorila-na-samo-jedno-pitanje-1342365 |access-date=10 Setyembre 2022 |website=Vecernji.hr |language=hr}}</ref> |23 |Lika-Senj |- |{{Flagicon|LAO}} [[Laos]] |Nelamith Soumounthong<ref>{{Cite web |last= |date=21 Nobyembre 2019 |title=Đối thủ châu Á của Lương Thùy Linh tại Miss World |url=https://vnexpress.net/doi-thu-chau-a-cua-luong-thuy-linh-tai-miss-world-4015533.html |access-date=11 Setyembre 2022 |website=VnExpress |language=vi}}</ref> |19 |[[Vientiane]] |- |{{flagicon|LUX}} [[Luxembourg|Luksemburgo]] |Melanie Heynsbroek<ref>{{Cite web |date=21 Nobyembre 2019 |title=Pageant contest: Miss Luxembourg travels to London for Miss World competition |url=https://today.rtl.lu/life/people/a/1435035.html |access-date=11 Setyembre 2022 |website=RTL Télé Lëtzebuerg |language=en |archive-date=2022-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220911024626/https://today.rtl.lu/life/people/a/1435035.html |url-status=dead }}</ref> |19 |[[Lungsod ng Luksemburgo]] |- |{{flagicon|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] |Kolfinna Mist Austfjörð<ref>{{Cite web |last=Gunnarsson |first=Oddur Ævar |date=8 Oktubre 2019 |title=Kolfinna Mist Austfjörð er Miss World 2019 |url=https://www.frettabladid.is/lifid/kolfinna-mist-austfjord-er-miss-world-iceland-2019/ |access-date=11 Setyembre 2022 |website=Fréttablaðið |language=is}}</ref> |22 |[[Reikiavik]] |- |{{flagicon|MAC}} [[Macau|Makáw]] |Yu Yanan<ref name=":2" /> |26 |Makáw |- |{{flagicon|MYS}} [[Malaysia]] |Alexis SueAnn<ref>{{Cite web |last=Raj |first=Mark Ryan |date=15 Oktubre 2019 |title=Try and try again: TV and radio host Alexis Sueann crowned Miss Malaysia World 2019 |url=https://malaysia.news.yahoo.com/try-try-again-tv-radio-040235894.html |access-date=11 Setyembre 2022 |website=Yahoo! News |language=en-MY}}</ref> |24 |Selangor |- |{{flagicon|MLT}} [[Malta]] |Nicole Vella<ref>{{Cite web |date=13 Hunyo 2019 |title=Nicole Vella crowned Miss World Malta 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Nicole-Vella-crowned-Miss-World-Malta-2019/eventshow/69772949.cms |access-date=11 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=16 Hunyo 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616182016/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/nicole-vella-crowned-miss-world-malta-2019/eventshow/69772949.cms |url-status=dead }}</ref> |20 |[[Valletta]] |- |{{flagicon|MRI}} [[Mauritius|Mawrisyo]] |Urvashi Gooriah<ref>{{Cite web |last=Carpayen |first=Shelly |date=15 Oktubre 2018 |title=Urvashi Gooriah: «Ma priorité, les enfants handicapés» |url=https://www.lexpress.mu/article/341101/urvashi-gooriah-ma-priorite-enfants-handicapes |access-date=15 Setyembre 2022 |website=L'Express |language=fr}}</ref> |20 |[[Port Louis]] |- |{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] |Ashley Alvídrez<ref>{{Cite web |last=Chavez |first=Felix F. |date=21 Setyembre 2019 |title=Horizon High School alumna Ashley Alvidrez wins Miss Mexico 2019 competition |url=https://www.elpasotimes.com/story/news/2019/09/21/horizon-city-high-school-alumna-ashley-alvidrez-wins-miss-mexico-2019/2403807001/ |access-date=15 Setyembre 2022 |website=El Paso Times |language=en-US}}</ref> |20 |[[Ciudad Juárez]] |- |{{Flagicon|MYA}} [[Myanmar|Miyanmar]] |Khit Lin Latt Yoon<ref>{{Cite news |date=10 Setyembre 2023 |title=International beauty queens keen on culinary, travel experiences in Ho Chi Minh City |language=en-US |work=Tuoi Tre News |url=https://tuoitrenews.vn/news/ttnewsstyle/20230910/international-beauty-queens-keen-on-culinary-travel-experiences-in-ho-chi-minh-city/75477.html |access-date=29 Disyembre 2024}}</ref> |22 |[[Yangon]] |- |{{flagicon|MDA}} [[Moldabya]] |Elizaveta Kuznitova<ref>{{Cite web |date=31 Mayo 2019 |title=Elizaveta Kuznitova crowned Miss Moldova 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Elizaveta-Kuznitova-crowned-Miss-Moldova-2019/eventshow/69593784.cms |access-date=15 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=22 Setyembre 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190922161513/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Elizaveta-Kuznitova-crowned-Miss-Moldova-2019/eventshow/69593784.cms |url-status=dead }}</ref> |19 |Tiraspol |- |{{flagicon|MNG}} [[Mongolya]] |Tsevelmaa Mandakh<ref>{{Cite web |last=Ankhtuyaa |first=B. |date=14 Nobyembre 2019 |title=Miss World 2019: Mongolian beauty proudly introduces her father |url=https://news.mn/en/789762/ |access-date=29 Disyembre 2024 |website=News.MN |language=en |archive-date=20 Enero 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120032643/https://news.mn/en/789762/ |url-status=dead }}</ref> |22 |[[Ulan Bator|Ulaanbaatar]] |- |{{Flagicon|MNE}} [[Montenegro]] |Mirjana Muratović<ref>{{Cite web |date=20 Hunyo 2019 |title=Mirjana Muratović crowned Miss Montenegro 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Mirjana-Muratovi-crowned-Miss-Montenegro-2019/eventshow/69873991.cms |access-date=15 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=20 Hunyo 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190620145122/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/mirjana-muratovi-crowned-miss-montenegro-2019/eventshow/69873991.cms |url-status=dead }}</ref> |19 |[[Podgorica]] |- |{{NPL}} |Anushka Shrestha<ref>{{Cite web |date=10 Mayo 2019 |title=Anushka Shrestha crowned Miss Nepal 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Anushka-Shrestha-crowned-Miss-Nepal-2019/eventshow/69266837.cms |access-date=15 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=15 Setyembre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220915004659/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Anushka-Shrestha-crowned-Miss-Nepal-2019/eventshow/69266837.cms |url-status=dead }}</ref> |23 |[[Katmandu|Kathmandu]] |- |{{flagicon|NGA}} [[Nigeria|Niherya]] |Nyekachi Douglas<ref>{{Cite web |last=Bada |first=Gbenga |date=12 Oktubre 2022 |title=21-year-old U.S. based model, Nyekachi Douglas wins MBGN 2019 |url=https://www.pulse.ng/lifestyle/beauty-health/mbgn-2019-nyekachi-douglas-21-year-old-us-based-model-wins/1wf3dn8 |access-date=15 Setyembre 2022 |website=Pulse Nigeria |language=en}}</ref> |21 |Calabar |- |{{flagicon|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] |María Teresa Cortéz<ref>{{Cite web |date=17 Pebrero 2019 |title=María Mendieta crowned Miss World Nicaragua 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Mara-Mendieta-crowned-Miss-World-Nicaragua-2019/eventshow/68033805.cms |access-date=15 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=7 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407140334/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Mara-Mendieta-crowned-Miss-World-Nicaragua-2019/eventshow/68033805.cms |url-status=dead }}</ref> |19 |Carazo |- |{{flagicon|NED}} [[Netherlands|Olanda]] |Brenda Felicia Muste<ref>{{Cite web |date=5 Hulyo 2019 |title=Brenda Felicia crowned Miss World Netherlands 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Brenda-Felicia-crowned-Miss-World-Netherlands-2019/eventshow/70093243.cms |access-date=15 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=15 Setyembre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220915004704/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Brenda-Felicia-crowned-Miss-World-Netherlands-2019/eventshow/70093243.cms |url-status=dead }}</ref> |23 |Arnhem |- |{{Flagicon|PAN}} [[Panama]] |Agustina Ruiz<ref>{{Cite web |last=Oliveros |first=Santos |date=21 Setyembre 2019 |title=Agustina Ruíz se convirtió en la nueva Miss World Panamá 2019 |url=https://www.diaadia.com.pa/fama/agustina-ruiz-se-convirtio-en-la-nueva-miss-world-panama-2019-714251 |access-date=15 Setyembre 2022 |website=Día a Día |language=es}}</ref> |25 |Chitré |- |{{flagicon|PRY}} [[Paraguay|Paragway]] |Araceli Bobadilla<ref>{{Cite web |date=13 Agosto 2019 |title=Eligen a las nuevas reinas de belleza |url=https://www.lanacion.com.py/sociales_edicion_impresa/2019/08/13/eligen-a-las-nuevas-reinas-de-belleza/ |access-date=15 Setyembre 2022 |website=La Nación |language=es}}</ref> |20 |[[Asuncion|Asunción]] |- |{{flagicon|PER}} [[Peru]] |Angella Escudero<ref>{{Cite web |last=Palacios |first=V. |date=19 Agosto 2019 |title=Sullanera Angella Escudero se corona como Miss Perú World 2019 |url=https://eltiempo.pe/angella-escudero-corona-miss-peru-world-mp/ |access-date=3 Pebrero 2023 |website=El Tiempo |language=es |archive-date=3 Pebrero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203024449/https://eltiempo.pe/angella-escudero-corona-miss-peru-world-mp/ |url-status=dead }}</ref> |23 |Sullana |- |{{flagicon|PHI}} [[Pilipinas]] |[[Michelle Dee]]<ref>{{Cite web |last=Bigtas |first=Jannielyn Ann |date=16 Setyembre 2019 |title=Michelle Dee is crowned Miss World Philippines 2019! |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/708190/michelle-dee-is-crowned-miss-world-philippines-2019/story/ |access-date=3 Pebrero 2023 |website=[[GMA News]] |language=en}}</ref> |24 |[[Makati]] |- |{{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]] |Dana Mononen<ref>{{Cite web |last=Voutilainen |first=Petri |date=1 Disyembre 2019 |title=Miss Maailma -kisan kohuedustaja Dana Mononen jätti Miss Suomi -kilpailun kesken: ”Koulu meni misseyden edelle!” |trans-title=Dana Mononen, the representative of the Miss World pageant, left the Miss Suomi pageant: "The school went before the pageant!" |url=https://www.seiska.fi/kotimaa/miss-maailma-kisan-kohuedustaja-dana-mononen-jatti-miss-suomi-kilpailun-kesken-koulu-meni-misseyden-edelle/393365 |access-date=27 Hunyo 2023 |website=Seiska |language=fi}}</ref> |19 |[[Helsinki]] |- |{{flagicon|POL}} [[Polonya]] |Milena Sadowska<ref>{{Cite web |date=12 Nobyembre 2018 |title=Milena Sadowska crowned Miss Polonia 2018 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/others/milena-sadowska-crowned-miss-polonia-2018/articleshow/66589695.cms |access-date=3 Pebrero 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=27 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327090843/https://beautypageants.indiatimes.com/others/milena-sadowska-crowned-miss-polonia-2018/articleshow/66589695.cms |url-status=dead }}</ref> |20 |Oświęcim |- |{{flagicon|PUR}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] |Daniella Rodríguez<ref>{{Cite web |date=30 Agosto 2019 |title=Daniella Rodríguez gana corona de Miss Mundo de Puerto Rico 2019 |url=https://www.metro.pr/pr/entretenimiento/2019/08/30/daniella-rodriguez-gana-corona-de-miss-mundo-de-puerto-rico-2019.html |access-date=3 Pebrero 2023 |website=Metro Puerto Rico |language=es}}</ref> |21 |Bayamón |- |{{flagicon|POR}} [[Portugal]] |Inês Brusselmans<ref>{{Cite web |date=9 Agosto 2019 |title=Inês Brusselmans eleita Miss Portuguesa 2019 |url=https://lux.iol.pt/nacional/moda/ines-brusselmans-eleita-miss-portuguesa-2019 |access-date=3 Pebrero 2023 |website=Revista Lux |language=pt}}</ref> |24 |Oeiras |- |{{flagicon|FRA}} [[Pransiya]] |Ophély Mézino<ref>{{Cite web |date=24 Setyembre 2019 |title=Ophély Mézino, 1ère Dauphine de Miss France 2019, portera les couleurs de la France à l’élection de #MissWorld le 14 Décembre prochain à Londres. |url=https://la1ere.francetvinfo.fr/guadeloupe/ophely-mezino-1ere-dauphine-miss-france-2019-portera-couleurs-france-election-missworld-14-decembre-prochain-londres-752383.html |access-date=10 Setyembre 2022 |website=La Première |language=fr-FR}}</ref> |20 |Morne-à-l'Eau |- |{{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |Alba Marie Blair<ref>{{Cite web |date=2 Oktubre 2019 |title=Alba Blair crowned Miss World Dominicana 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Alba-Blair-crowned-Miss-World-Dominicana-2019/eventshow/71406374.cms |access-date=3 Pebrero 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=3 Pebrero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203115502/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Alba-Blair-crowned-Miss-World-Dominicana-2019/eventshow/71406374.cms |url-status=dead }}</ref> |21 |Jarabacoa |- |{{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko]] |Denisa Spergerová<ref>{{Cite web |date=11 Pebrero 2019 |title=Denisa Spergerova crowned Miss World Czech Republic 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Denisa-Spergerova-crowned-Miss-World-Czech-Republic-2019/eventshow/67940083.cms |access-date=16 Pebrero 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=16 Pebrero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230216154040/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Denisa-Spergerova-crowned-Miss-World-Czech-Republic-2019/eventshow/67940083.cms |url-status=dead }}</ref> |19 |České Budějovice |- |{{Flagicon|RUS}} [[Rusya]] |Alina Sanko<ref>{{Cite web |date=18 Abril 2019 |title=Alina Sanko crowned Miss Russia 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/others/Alina-Sanko-crowned-Miss-Russia-2019/eventshow/68939119.cms |access-date=16 Pebrero 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=16 Pebrero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230216154038/https://beautypageants.indiatimes.com/others/Alina-Sanko-crowned-Miss-Russia-2019/eventshow/68939119.cms |url-status=dead }}</ref> |20 |[[Azov]] |- |{{Flagicon|RWA}} [[Rwanda]] |Meghan Nimwiza<ref>{{Cite web |date=27 Enero 2019 |title=Nimwiza Meghan ni we Miss Rwanda 2019 |url=https://www.kigalitoday.com/imyidagaduro/ibirori/article/nimwiza-meghan-niwe-miss-rwanda-2019 |access-date=16 Pebrero 2023 |website=Kigali Today |language=rw}}</ref> |21 |[[Kigali]] |- |{{Flagicon|SAM}} [[Samoa]] |Alalamalae Lata<ref>{{Cite web |last=Sanerivi |first=Sialai Sarafina |date=28 Disyembre 2021 |title=Former Miss World Samoa weds companion |url=https://www.samoaobserver.ws/category/samoa/96512 |access-date=16 Pebrero 2023 |website=Samoa Observer |language=en}}</ref> |23 |[[Apia]] |- |{{Flagicon|SEN}} [[Senegal]] |Alberta Diatta<ref>{{Cite web |date=27 Enero 2019 |title=Miss Sénégal 2019 : La gagnante est connue [10 photos] |url=https://www.seneweb.com/news/Buzz/miss-senegal-2019-la-gagnante-est-connue_n_271831.html |access-date=16 Pebrero 2023 |website=Seneweb.com |language=fr |archive-date=5 Marso 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200305073329/https://www.seneweb.com/news/Buzz/miss-senegal-2019-la-gagnante-est-connue_n_271831.html |url-status=dead }}</ref> |20 |Ziguinchor |- |{{Flagicon|SLE}} [[Sierra Leone]] |Enid Jones-Boston<ref>{{Cite web |last=Conteh |first=Mohamed Alim |date=7 Disyembre 2021 |title=Former Miss Sierra Leone, Enid Jones-Boston Becomes Brand Ambassador For Songu Official |url=https://sierraloaded.sl/entertainment/enid-jones-boston-becomes-brand-ambassador-songu-official/ |access-date=16 Pebrero 2023 |website=Sierra Loaded |language=en}}</ref> |24 |[[Freetown]] |- |{{flagicon|SGP}} [[Singapore|Singapura]] |Sheen Cher<ref>{{Cite web |date=30 Oktubre 2019 |title=Sheen Cher Crowned Miss World Singapore 2019 |url=https://sg.finance.yahoo.com/news/sheen-cher-crowned-miss-world-010000705.html |access-date=16 Pebrero 2023 |website=Media OutReach |language=en-SG |via=Yahoo! Finance |archive-date=16 Pebrero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230216154039/https://sg.finance.yahoo.com/news/sheen-cher-crowned-miss-world-010000705.html |url-status=dead }}</ref> |22 |Singapura |- |{{flagicon|SRI}} [[Sri Lanka]] |Dewmi Thathsarani<ref>{{Cite web |date=24 Oktubre 2019 |title=Dewmini Thathsarani crowned Siyatha Miss World Sri Lanka 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Dewmini-Thathsarani-crowned-Siyatha-Miss-World-Sri-Lanka-2019/eventshow/71738607.cms |access-date=16 Pebrero 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=24 Oktubre 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024191953/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/dewmini-thathsarani-crowned-siyatha-miss-world-sri-lanka-2019/eventshow/71738607.cms |url-status=dead }}</ref> |21 |Sri Jayawardenepura Kotte |- |{{flagicon|SWE}} [[Suwesya]] |Daniella Lundqvist<ref>{{Cite web |last=Knutson |first=Matthias |date=15 Disyembre 2019 |title=Modellen Daniella, 20, skönhetstävlar i folkdräkt |url=https://www.expressen.se/nyheter/modellen-daniella-20-skonhetstavlar-i-folkdrakt-/ |access-date=16 Pebrero 2023 |website=Expressen |language=sv}}</ref> |20 |Kalmar |- |{{flagicon|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] |Sylvia Sebastian<ref>{{Cite web |date=2 Abril 2021 |orig-date=1 Nobyembre 2019 |title=When beauty queens help community |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/magazines/when-beauty-queens-help-community-2695896 |access-date=16 Pebrero 2023 |website=The Citizen |language=en}}</ref> |19 |Mwanza |- |{{Flagicon|THA}} [[Thailand|Taylandiya]] |Narintorn Chadapattarawalrachoat<ref>{{Cite news |last=Thaitrakulpanich |first=Asaree |date=5 Agosto 2019 |title=Miss Thailand World Crowned, Will Campaign for Mental Health Awareness |language=en-US |work=Khaosod English |url=https://www.khaosodenglish.com/life/2019/08/05/miss-thailand-world-crowned-will-campaign-for-mental-health-awareness/ |access-date=17 Pebrero 2023}}</ref> |22 |Pathum Thani |- |{{flagicon|ZAF}} [[South Africa|Timog Aprika]] |Sasha-Lee Olivier<ref>{{Cite web |date=12 Agosto 2019 |title=Sasha-Lee Olivier crowned Miss World South Africa 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Sasha-Lee-Olivier-crowned-Miss-World-South-Africa-2019/eventshow/70641397.cms |access-date=17 Pebrero 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=12 Agosto 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190812124457/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/sasha-lee-olivier-crowned-miss-world-south-africa-2019/eventshow/70641397.cms |url-status=dead }}</ref> |26 |Alberton |- |{{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] |Lim Ji-yeon<ref>{{Cite web |last=Heaney |first=Katherine |date=3 Oktubre 2019 |title=Could a Cornellian Be the Next Miss World? |url=https://cornellsun.com/2019/10/03/could-a-cornellian-be-the-next-miss-world/ |access-date=17 Pebrero 2023 |website=The Cornell Daily Sun |language=en-US}}</ref> |20 |[[Seoul]] |- |{{Flagicon|SSD}} [[Timog Sudan]] |Mariah Joseph Maget |22 |[[Juba]] |- |{{flagicon|TTO}} [[Trinidad at Tobago]] |Tya Janè Ramey<ref>{{Cite web |last=Gioannetti |first=Andrew |date=13 Setyembre 2022 |title=Tya Jané Ramey is Miss Universe Trinidad and Tobago |url=https://newsday.co.tt/2022/09/13/tya-jane-ramey-is-miss-universe-trinidad-and-tobago/,%20https://newsday.co.tt/2022/09/13/tya-jane-ramey-is-miss-universe-trinidad-and-tobago/ |access-date=17 Pebrero 2023 |website=Trinidad and Tobago Newsday |language=en-US}}</ref> |21 |[[Port of Spain]] |- |{{flagicon|CHL}} [[Chile|Tsile]] |Ignacia Albornoz<ref>{{Cite web |last= |date=19 Nobyembre 2019 |title=Ignacia Albornoz, la joven de 18 años que representará a Chile en el Miss Mundo 2019 |url=https://www.t13.cl/noticia/tendencias/ignacia-albornoz-representara-chile-miss-mundo-2019 |access-date=17 Pebrero 2023 |website=Teletrece}}</ref> |18 |[[Santiago, Tsile|Santiago]] |- |{{flagicon|CHN}} [[Tsina]] |Li Peishan<ref>{{Cite web |date=23 Nobyembre 2019 |title=Asian rivals set to provide stiff competition for Thuy Linh at Miss World 2019 |url=https://vietnamnet.vn/en/asian-rivals-set-to-provide-stiff-competition-for-thuy-linh-at-miss-world-2019-591062.html |access-date=17 Pebrero 2023 |website=VietNamNet |language=en}}</ref> |26 |[[Beijing]] |- |{{flagicon|TUN}} [[Tunisya]] |Sabrine Mansour<ref>{{Cite web |date=15 Disyembre 2019 |title=Miss Tunisia Sabrine Mansour dances into the top 40 at Miss World 2019 |url=https://arab.news/bebeu |access-date=17 Pebrero 2023 |website=Arab News |language=en}}</ref> |24 |Mahdia |- |{{flagicon|TUR}} [[Turkey|Turkiya]] |Simay Rasimoğlu<ref>{{Cite web |date=16 Disyembre 2019 |title=Simay Rasimoğlu kimdir ve kaç yaşında? İşte, Miss World 2019 güzelinden Hürriyet'e özel röportaj |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/hayat/simay-rasimoglu-kimdir-ve-kac-yasinda-iste-hurriyete-ozel-roportajindan-detaylar-41398247 |access-date=17 Pebrero 2023 |website=Hurriyet |language=tr}}</ref> |22 |[[Istanbul]] |- |{{flagicon|UGA}} [[Uganda]] |Oliver Nakakande<ref>{{Cite web |date=2 Abril 2022 |title=Former Miss World Uganda Oliver Nakakande launches foundation to keep girls in school |url=https://editor.guardian.ng/saturday-magazine/former-miss-world-uganda-oliver-nakakande-launches-foundation-to-keep-girls-in-school/ |access-date=17 Pebrero 2023 |website=The Guardian Nigeria News |language=en-US |archive-date=17 Pebrero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217075234/https://editor.guardian.ng/saturday-magazine/former-miss-world-uganda-oliver-nakakande-launches-foundation-to-keep-girls-in-school/ |url-status=dead }}</ref> |25 |Bombo |- |{{flagicon|UKR}} [[Ukraine|Ukranya]] |Marharyta Pasha<ref>{{Cite web |date=13 Setyembre 2019 |title=Margarita Pasha crowned Miss Ukraine 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Margarita-Pasha-crowned-Miss-Ukraine-2019/eventshow/71111347.cms |access-date=17 Pebrero 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=20 Setyembre 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190920140117/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/margarita-pasha-crowned-miss-ukraine-2019/eventshow/71111347.cms |url-status=dead }}</ref> |24 |Kharkiv |- |{{flagicon|HUN}} [[Hungary|Unggarya]] |Krisztina Nagypál<ref>{{Cite web |date=25 Hunyo 2019 |title=Krisztina Nagypál crowned Miss World Hungary 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Krisztina-Nagypl-crowned-Miss-World-Hungary-2019/eventshow/69940211.cms |access-date=17 Pebrero 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=29 Hunyo 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190629154539/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/krisztina-nagypl-crowned-miss-world-hungary-2019/eventshow/69940211.cms |url-status=dead }}</ref> |23 |[[Budapest]] |} == Mga tala == <references group="lower-alpha" responsive="1"></references> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Panlabas na kawing == * {{official website|http://www.missworld.com}} [[Kategorya:Miss World]] {{Miss World}} 5obtmx2zezvv581ht8c8roblieh01k4 0 322700 2215321 2011654 2026-07-08T16:12:38Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215321 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=Phra Nakhon Si Ayutthaya|native_name=พระนครศรีอยุธยา|native_name_lang=th|settlement_type=[[Provinces of Thailand|Lalawigan]]|image_skyline={{Photomontage|position=center | photo1a = วัดไชยวัฒนาราม-5.jpg | photo1b = Temples, Ayutthaya.tif | photo2a = Ban Phachi Junction Station.jpg | photo2b = Kung yang.JPG | photo3a = Mercado flotante, Ayutthaya, Tailandia, 2013-08-23, DD 05.jpg | photo3b = | size = 270 | spacing = 1 | color = white | border = 0 }}|image_alt=|image_caption=(Paikot pakanan mula sa kaliwang itaas) [[Wat Chaiwatthanaram]], [[Wat Phutthaisawan]], Lumang [[locomotive]] sa [[Salikop ng Ban Phachi]], Inihaw na mga [[Macrobrachium rosenbergii|hipong ilog]], isang kilalang pagkain ng Ayutthaya, [[Lumulutang na palengke ng Ayothaya]]|motto=|image_flag=Flag of Phra Nakhon Si Ayutthaya Province.svg|image_seal=Seal of Phra Nakhon Si Ayutthaya Province (color version, Thai Fine Art Department).svg|image_map=Thailand Ayutthaya locator map.svg|mapsize=frameless|map_alt=|map_caption=Mapa ng Taylandiya na nagpapakita ng lalawigan ng Phra Nakhon Si Ayutthaya|coordinates=|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[List of sovereign states|Bansa]]|subdivision_name=[[Taylandiya]]|seat_type=Kabesera|seat=[[Ayothaya (bayan)|Ayothaya]]|leader_party=|leader_title=Gobernador|leader_name=Weerachai Nakmas<br>(simula&nbsp;Oktubre 2021)|area_footnotes=<ref name="AREA">{{cite report |title=Advancing Human Development through the ASEAN Community, Thailand Human Development Report 2014, table 0:Basic Data |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/thailand_nhdr_2014_O.pdf |publisher=United Nations Development Programme (UNDP) Thailand |pages=134–135 |access-date=17 January 2016 |isbn=978-974-680-368-7 |postscript=, Data has been supplied by Land Development Department, Ministry of Agriculture and Cooperatives, at Wayback Machine.}}{{dead link|date=May 2020|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref>|area_total_km2=2557|area_rank=[[Provinces of Thailand|Ika-63]]|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_footnotes=<ref name="TDD">{{cite web |url=http://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statTDD/ |title=รายงานสถิติจำนวนประชากรและบ้านประจำปี พ.ศ.2561 |date=31 December 2018 |department=Registration Office Department of the Interior, Ministry of the Interior |language=th |trans-title=Statistics, population and house statistics for the year 2018 |access-date=20 June 2019 |archive-date=14 Hunyo 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190614102009/http://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statTDD/ |url-status=dead }}</ref>|population_total=817,441|population_as_of=2018|population_rank=[[Provinces of Thailand|Ika-30]]|population_density_km2=320.0|population_density_rank=[[Provinces of Thailand|Ika-11]]|population_demonym=|population_note=|timezone1=[[Time in Thailand|ICT]]|utc_offset1=+7|demographics_type1=Human Achievement Index|demographics1_footnotes=<ref name="HAI 2560">[[:File:Human achievement index 2017.pdf|Human achievement index 2017 by National Economic and Social Development Board (NESDB), pages 1-40, maps 1-9, retrieved 14 September 2019, ISBN 978-974-9769-33-1]]</ref>|demographics1_title1=HAI (2017)|demographics1_info1=0.6811&nbsp;"high"<br/>[[Ayutthaya province#Human achievement index 2017|Ika-2]]|postal_code_type=[[Postal codes in Thailand|Postal code]]|postal_code=13xxx|area_code_type=[[Telephone numbers in Thailand|Calling code]]|area_code=035|iso_code=[[ISO 3166-2:TH|TH-14]]|website=|footnotes=}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> Ang '''Phra Nakhon Si Ayutthaya''' (o '''Ayutthaya''', {{Lang-th|พระนครศรีอยุธยา}}, {{IPA-th|pʰráʔ ná.kʰɔ̄ːn sǐː ʔā.jút.tʰā.jāː|pron}}) ay isa sa mga sentral na [[Mga lalawigan ng Taylandiya|lalawigan]] (''changwat'') ng [[Thailand|Taylandiya]]. Ang mga karatig na lalawigan ay (mula sa hilaga pakanan) [[Lalawigan ng Ang Thong|Ang Thong]], [[Lalawigan ng Lopburi|Lopburi]], [[Lalawigan ng Saraburi|Saraburi]], [[Lalawigan ng Pathum Thani|Pathum Thani]], [[Lalawigan ng Nonthaburi|Nonthaburi]], [[Lalawigan ng Nakhon Pathom|Nakhon Pathom]], at [[Lalawigan ng Suphanburi|Suphan Buri]]. == Toponimo == Ang pangalang ''Ayutthaya'' ay nagmula sa salitang Sanskrito na ''[[Ayodhya|Ayodhyā]]'', na matatagpuan sa [[Ramayana]], na nangangahulugang "ang hindi magagapi [na lungsod]". Sa gramatika, ang salitang ito ay binubuo ng mga morpema ''a-'' 'hindi' + ''yodhya'' 'matatalo' (mula sa salitang-ugat na ''yudh-'' 'maglaban') + ''ā'', isang panlaping pambabae. == Mga pagkakahating pampangasiwaan == === Pamahalaang panlalawigan === [[Talaksan:Amphoe_Ayutthaya.svg|thumb| Mapa ng Phra Nakhon Si Ayutthaya<br />kasama ang 16 na distrito]] Ang lalawigan ay nahahati sa labing anim na distrito (''[[Mga distrito ng Taylandiya|amphoe]]''), 209 subdistrito (''[[tambon]]'') at 1,328 na mga nayon (''[[muban]]''). Ang Ayutthaya ay natatangi sa mga lalawigan ng Thailand dahil ang distrito ng puwesto ng pamahalaan nito ay hindi tinatawag na ''Mueang District Ayutthaya'', gaya ng iminumungkahi ng karaniwang pamamaraan, ngunit sa halip ay ''Distritong Phra Nakhon Si Ayutthaya'': {| | valign="top" width="250" | # [[Distrito ng Phra Nakhon Si Ayutthaya|Phra Nakhon Si Ayutthaya]] # [[Distrito ng Tha Ruea|Tha Ruea]] # [[Distrito ng Nakhon Luang|Nakhon Luang]] # [[Distrito ng Bang Sai (1404)|Bang Sai (1404)]] # [[Distrito ng Bang Ban|Bang Ban]] # [[Distrito ng Bang Pa-in|Bang Pa-in]] # [[Distrito ng Bang Pahan|Bang Pahan]] # [[Distrito ng Phak Hai|Phak Hai]] | valign="top" width="200" | # [[Distrito ng Phachi|Phachi]] # [[Distrito ng Lat Bua Luang|Lat Bua Luang]] # [[Distrito ng Wang Noi|Wang Noi]] # [[Distrito ng Sena|Sena]] # [[Distrito ng Bang Sai (1413)|Bang Sai (1413)]] # [[Distrito ng Uthai|Uthai]] # [[Distrito ng Maha Rat|Maha Rat]] # [[Distrito ng Ban Phraek|Ban Phraek]] |} == Tingnan din == * [[Kahariang Ayutthaya]] * [[Liwasang Pangkasaysayan ng Ayutthaya]] * [[Expo 2020]] == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == {{Commons|Ayutthaya}} * {{Wikivoyage-inline|Ayutthaya}} * [http://ayutthayaexpo2020.com Ayutthaya Expo 2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812030650/http://ayutthayaexpo2020.com/ |date=2011-08-12 }} * [http://www.ayutthaya.org Historical Park of Ayutthaya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090331204248/http://www.ayutthaya.org/ |date=2009-03-31 }} in Thai Version * [http://www.tourismthailand.org/About-Thailand/Destination/Ayutthaya Provincial page, Tourism Authority of Thailand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190422141137/https://www.tourismthailand.org/About-Thailand/Destination/Ayutthaya |date=2019-04-22 }} * [https://web.archive.org/web/20010921070011/http://www.ayutthaya.go.th/english_version.htm Website of province] * [https://web.archive.org/web/20100129032509/http://thailandphotos.net/ayutthaya.html Thailand photos of Ayutthaya] * [http://www.thailex.info/THAILEX/THAILEXENG/LEXICON/Ayutthaya%20(Phra%20Sri%20Nakhon).htm Ayutthaya provincial map, coat of arms and postal stamp] {{Geographic location|Centre=Phra Nakhon Si Ayutthaya province|North=[[Lopburi province]]|Northeast=|East=[[Saraburi province]]|Southeast=|South=[[Pathum Thani province]]|Southwest=[[Nakhon Pathom province]]<br>[[Nonthaburi province]]|West=[[Suphanburi province]]|Northwest=[[Ang Thong province]]}}{{Mga lalawigan ng Thailand}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Thailand]] [[Kategorya:Sangguniang CS1 sa wikang Thai (th)]] 2whyy2aw6gr0gvy8ttgb94olqs2yku1 0 322976 2215345 2212382 2026-07-08T23:32:40Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215345 wikitext text/x-wiki {{Japanese name|Komatsu}} {{Infobox person |name=Nana Komatsu |native_name=小松菜奈 |image=Silence Japan Premiere- Kubozuka Yosuke, Martin Scorsese, Asano Tadanobu & Komatsu Nana (37016856966) (cropped).jpg |image size=240px |image caption=Si Komatsu noong Enero 2017 |birth_date={{birth date and age|1996|2|16}} |birth_place=[[Tokyo]], Hapon |nationality={{JPN}} |years active=2008–kasalukuyan |height_cm=168 |occupation={{hlist|[[aktor|Aktres]]|Modelo}} |spouse={{marriage|[[Masaki Suda]]|2021}} |website=|agent=[[Stardust Promotion]] |native_name_lang=ja |module={{Infobox Chinese | kanji = 小松菜奈 | hiragana = こまつ なな | romaji = Nana Komatsu }}}} Si '''Nana Komatsu''' ([[Hapones language|Hapon:]]小松 菜奈, [[Hepburn romanization|Hepburn:]] ''Komatsu Nana'', ipinanganak 16 Pebrero 1996) ay isang Aktres at modelo mula sa bansang Hapon. Kilala siya sa kanyang pagbida sa [[The World of Kanako|''The World of Kanako'']], ''Destruction Babies'', ''[[Drowning Love]]'', ''The Black Devil and the White Prince'', [[My Tomorrow, Your Yesterday|''My Tomorrow, Your Yesterday'']], [[After the Rain|''After the Rain'']], ''Farewell Song'', ''[[Threads: Our Tapestry of Love]]'' at ''Sakura''. Nag-''debute'' siya sa [[Hollywood]] sa pagganap niya sa pelikulang ''Silence''. == Talambuhay == Si Komatsu ay ipinanganak noong Pebrero 16, 1996 sa [[Tokyo]], Hapon. Ipinanganak siya sa Tokyo subalit nag-laki siya sa [[Prepektura ng Yamanashi]].<ref>{{Cite web |title=【エンタ】小松菜奈さん（モデル・女優） また高校生に戻りたい｜高校生新聞オンライン｜高校生活と進路選択を応援するお役立ちメディア |url=https://www.koukouseishinbun.jp/articles/-/223 |access-date=2023-04-03 |website=高校生新聞オンライン}}</ref> Mayroon siyang dalawang nakatatandang kapatid na lalaki.<ref>{{Cite web |last=貞行保呂田 |date=2019-05-29 |title=小松菜奈、兄から「幼稚な下ネタ好き」を暴露されて苦笑 |url=https://smart-flash.jp/entame/71052 |access-date=2023-04-03 |website=Smart FLASH/スマフラ[光文社週刊誌] |language=ja}}</ref> Sa simula ng kanyang karera, inakala ng ilang tao na siya ay may halong lahi, dahil sa kanyang hitsura, ngunit kalaunan ay ipinag linaw ni Nana sa pamamagitan ng medya press na medyo iba ang hitsura niya dahil ang kanyang ama ay mula sa [[Prepektura ng Saga]] habang ang kanyang ina ay mula sa [[Prepektura ng Okinawa]].<ref>{{Cite web |date=2014-11-02 |title=日本人｜小松菜奈オフィシャルブログ「こまつな日記」Powered by Ameba |url=http://ameblo.jp/komatsu-nana/entry-11622702531.html |access-date=2023-04-03 |website=web.archive.org |archive-date=2014-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141102035328/http://ameblo.jp/komatsu-nana/entry-11622702531.html |url-status=dead }}</ref> == Karera == Nag-debute si Komatsu sa pelikulang ''The World of Kanako'' na pinagbidahan niya at nanalo ng maraming ''Best New Actress'' na parangal kabilang ang ''[[Newcomer of The Year award]]'' sa ika-38 siglo ng [[Japan Academy Film Prize]]. Siya ay naging Ambassador para sa [[Chanel]] mula noong 2015. Sa kasalukuyan mayroon siyang kontrata sa Stardust Promotion.<ref>{{Cite web |date=2022-10-02 |title=小松菜奈 |url=https://www.stardust.co.jp/talent/section3/komatsunana/ |access-date=2023-04-01 |website=スターダストプロモーション}}</ref> Noong 2016, nagkaroon siya ng maliit na papel sa pelikula ni Martin Scorsese na ''Silence''.<ref>{{Cite web |last=Bull |first=Brett |date=2016-05-13 |title=Nana Komatsu Making Herself Seen in Martin Scorsese’s ‘Silence’ |url=https://variety.com/2016/film/news/nana-komatsu-martin-scorsese-silence-1201771412/ |access-date=2023-04-01 |website=Variety |language=en-US}}</ref> Na nominado si Komatsu ng "Mahusay na Sumusuportang Aktres" na parangal para sa ika-43 siglo ng Japan Academy Film Prize para sa kanyang papel sa pelikulang ''Family of Strangers''. Nagbida siya sa ikaanim na pinakamataas na kita sa isang Hapones na pelikula noong 2020, ang pelikulang iyon ay, ''Threads: Our Tapestry of Love''.<ref>{{Cite web |title=Motion Picture Producers Association of Japan , Inc |url=http://www.eiren.org/boxoffice_e/index.html |access-date=2023-04-01 |website=www.eiren.org}}</ref> Siya ay na nominado din sa Mahusay na Pagganap para sa Bidang Aktres na categoriya sa ika-44 na siglo ng Japan Academy Film Prize para sa kanyang papel sa pelikulang ''Threads: Our Tapestry of Love''. Noong 2021, nagbida si Komatsu sa mga pelikulang ''Moonlight Shadow'' at ''Parasite in Love''. Noong 2022, nagbida siya kasama si [[Kentaro Sakaguchi]] sa pelikulang ''The Last 10 Years'', na nakakuha ng mahigit tatlong bilyong [[Yen ng Hapon|yen]], at ito ay niraranggo sa numero otso (#8) para sa pinakamataas na kita ng isang Hapones na pelikula noong 2022.<ref>{{Cite web |title=2022年映画興収トップ10、邦画「ONE PIECE FILM RED」、洋画「トップガン マーヴェリック」が首位 : 映画ニュース |url=https://eiga.com/news/20221230/5/ |access-date=2023-04-01 |website=映画.com |language=ja}}</ref> Noong 2023, si Komatsu ang naging mukha ng koleksyon ng Chanel Fall/Winter 2023-2024 ''Ready to Wear''. Siya ang naging unang Hapon na itinampok bilang isang pabalat nang koleksyon para sa nasabing marangyang brand.<ref>{{Cite web |last=RIVER |first=CREEK & |date=2023-03-08 |title=「シャネル」2023-24年秋冬コレクションは小松菜奈がヒロイン 日本人初の快挙！ |url=https://www.wwdjapan.com/articles/1525085 |access-date=2023-04-01 |website=WWDJAPAN |language=ja}}</ref> == Pansariling buhay == Si Komatsu ay ikinasal sa aktor na si Masaki Suda noong Nobyembre 15, 2021. Magkasintahan umano sila mula noong Setyembre 2019.<ref>{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=菅田将暉と小松菜奈が結婚「出会った頃から変わらず私達は、戦友であり、心の支え」（コメントあり） |url=https://natalie.mu/eiga/news/453635 |access-date=2023-04-01 |website=映画ナタリー |language=ja}}</ref> Nagsama sila sa tatlong pelikula: ''Destruction Babies'', ''Drowning Love'' at ''Threads - Our Tapestry of Love.''<ref>{{Citation |title=Threads - Our Tapestry of Love {{!}} Japan {{!}} Movie {{!}} Watch with English Subtitles & More ✔️ |url=https://www.viki.com/movies/38490c-threads-our-tapestry-of-love |language=en |access-date=2023-04-01 |archive-date=2023-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230401164038/https://www.viki.com/movies/38490c-threads-our-tapestry-of-love |url-status=dead }}</ref> == Pilmograpiya == === Pelikula === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:0.9em;" ! width="70" | Taon !! width="240" | Pamagat !! width="240" | Ginampanang Papel !! width="160" | Direktor !! width="240" | Nota !! width="240" | Sanggunian |- | 2013 | ''Tadaima'' | Sumire | Daisuke Shimada | Bida, maikling pelikula |<ref>{{Cite web |title=小松菜奈：プロフィール・作品情報・最新ニュース |url=https://eiga.com/person/275455/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- | rowspan="2" |2014 |''[[The World of Kanako]]'' |Kanako Fujishima |Tetsuya Nakashima |Bida |<ref>{{Cite web |title=小松菜奈：プロフィール・作品情報・最新ニュース |url=https://eiga.com/person/275455/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |''[[Close Range Love]]'' |Yuni Kururugi |Naoto Kumazawa |Bida |<ref>{{Cite web |title=小松菜奈：プロフィール・作品情報・最新ニュース |url=https://eiga.com/person/275455/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- | rowspan="2" |2015 |''Bakuman'' |Miho Azuki |Hitoshi Ōne | |<ref>{{Cite web |title=小松菜奈：プロフィール・作品情報・最新ニュース |url=https://eiga.com/person/275455/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |''Prophecy'' |Kaede |Yoshihiro Nakamura | |<ref>{{Cite web |title=小松菜奈：プロフィール・作品情報・最新ニュース |url=https://eiga.com/person/275455/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- | rowspan="6" |2016 |''[[Destruction Babies]]'' |Nana |Tetsuya Mariko | |<ref>{{Cite web |title=小松菜奈：プロフィール・作品情報・最新ニュース |url=https://eiga.com/person/275455/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |[[The Black Devil and the White Prince]] |Yū Akahane |Shō Tsukikawa |Bida |<ref>{{Cite web |title=小松菜奈：プロフィール・作品情報・最新ニュース |url=https://eiga.com/person/275455/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |''Silence'' |Mónica (Haru) |[[Martin Scorsese]] |Pelikulang Amerikano |<ref>{{Cite web |title=小松菜奈：プロフィール・作品情報・最新ニュース |url=https://eiga.com/person/275455/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |[[Maniac Hero]] |Kaori Terasawa |Keisuke Toyoshima | |<ref>{{Cite web |title=小松菜奈：プロフィール・作品情報・最新ニュース |url=https://eiga.com/person/275455/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |''My Tomorrow, Your Yesterday'' |Emi Fukuju |Takahiro Miki |Bida |<ref>{{Cite web |title=坂道のアポロン : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/87024/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |''[[Drowning Love]]'' |Natsume Mochizuki |Yūki Yamato |Bida |<ref>{{Cite web |title=GAGA★ギャガ株式会社 |url=https://www.gaga.co.jp/ |access-date=2023-04-02 |website=ギャガ 株式会社（GAGA Corporation） |language=jp}}</ref> |- | rowspan="2" |2017 |[[JoJo's Bizarre Adventure: Diamond Is Unbreakable Chapter I|''JoJo's Bizarre Adventure: Diamond Is Unbreakable Chapter I'']] |Yukako Yamagishi |Takashi Miike | |<ref>{{Cite web |title=小松菜奈：プロフィール・作品情報・最新ニュース |url=https://eiga.com/person/275455/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |''[[There Is No Tomorrow]]'' |Kanyang sarili |Julien Levy |Bida, maikling pelikula |<ref>{{Citation |last=levy |first=julien birban |title=明日なんてない (There Is No Tomorrow) |date=2016-09-05 |url=https://vimeo.com/181471849 |access-date=2023-04-02}}</ref> |- | rowspan="3" |2018 |''Kids on the Slope'' |Ritsuko Mukae |Takahiro Miki | |<ref>{{Cite web |title=坂道のアポロン : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/87024/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |''[[After the Rain]]'' |Akira Tachibana |Akira Nagai |Bida |<ref>{{Cite web |title=恋は雨上がりのように : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/88134/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |''It Comes'' |Makoto Higa |Tetsuya Nakashima | |<ref>{{Cite web |title=小松菜奈：プロフィール・作品情報・最新ニュース |url=https://eiga.com/person/275455/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- | rowspan="3" |2019 |''Samurai Marathon'' |Princess Yuki |Bernard Rose | |<ref>{{Cite web |title=小松菜奈：プロフィール・作品情報・最新ニュース |url=https://eiga.com/person/275455/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |''Farewell Song'' |Leo |Akihiko Shiota |Bida |<ref>{{Cite web |title=さよならくちびる : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/89403/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |''Family of Strangers'' |Yuki Shimazaki |Hideyuki Hirayama | |<ref>{{Cite web |title=閉鎖病棟 それぞれの朝 : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/90733/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- | rowspan="2" |2020 |''Sakura'' |Miki Hasegawa |Hitoshi Yazaki |Bida |<ref>{{Cite web |title=さくら : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/91053/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |''Threads: Our Tapestry of Love'' |Aoi Sonoda |Takahisa Zeze |Bida |<ref>{{Cite web |title=菅田将暉＆小松菜奈が3度目タッグ！ 中島みゆきの名曲「糸」を瀬々敬久監督が映画化 : 映画ニュース |url=https://eiga.com/news/20190610/3/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- | rowspan="2" |2021 |''Moonlight Shadow'' |Satsuki |Edmund Yeo |Bida |<ref>{{Cite web |date=2021-05-12 |title=小松菜奈が映画単独初出演…吉本ばななさん人気短編集「キッチン」収録「ムーンライト・シャドウ」で |url=https://hochi.news/articles/20210511-OHT1T51180.html |access-date=2023-04-02 |website=スポーツ報知 |language=ja}}</ref> |- |''[[Parasite in Love]]'' |Hijiri Sanagi |Kensaku Kakimoto |Bida |<ref>{{Cite web |title=恋する寄生虫 : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/92912/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |2022 |''The Last 10 Years'' |Matsuri |Michihito Fujii |Bida |<ref>{{Cite web |title=小松菜奈＆坂口健太郎「余命10年」W主演決定「こんなに泣いたのは初めて」 特報映像解禁 - モデルプレス |url=https://mdpr.jp/cinema/detail/2780418 |access-date=2023-04-02 |website=モデルプレス - ライフスタイル・ファッションエンタメニュース |language=ja}}</ref> |- |2023 |''Who Were We?'' | |Tetsuya Tomina |Bida |<ref>{{Cite web |last=Wong2023-02-08T07:03:00+00:00 |first=Silvia |title=HAF reveals 15 Work-in-Progress projects for 2023 edition |url=https://www.screendaily.com/news/haf-reveals-15-work-in-progress-projects-for-2023-edition/5178920.article |access-date=2023-04-02 |website=Screen |language=en}}</ref> |} === Telebisyon === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:0.9em;" ! width="70" | Taon !! width="240" | Pamagat !! width="240" | Ginampanang Papel !! width="160" | Network !! width="240" | Nota !! width="240" | {{Abbr|Ref.|Reference}} |- | 2015 | ''To Give a Dream'' | Yuko Abe | [[:en:Wowow|Wowow]] | Bida | <ref name=allcinema>{{cite web |url= http://www.allcinema.net/prog/show_p.php?num_p=845229|title= 小松菜奈のプロフィール|access-date= February 22, 2019|work= allcinema}}</ref> |- | 2017 | ''Thrill'' | Hitomi Nakano | [[NHK]] | Bida | <ref name=allcinema/> |} === Video on demand === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:0.9em;" ! width="70" | Taon !! width="240" | Pamagat !! width="240" | Papel !! width="160" | Platform !! width="240" | Nota !! width="240" | {{Abbr|Ref.|Reference}} |- | 2016 | ''[[Kōdai-ke no Hitobito (film)|The Kodai Family]]'' | Yūko | [[NTT Docomo|dTV]] | Bida | <ref>{{cite web |url= https://www.cinemacafe.net/article/2016/05/17/40492.html|title= 小松菜奈×間宮祥太朗『高台家の人々』オリジナルドラマに！|access-date= May 28, 2020|work= Cinema Cafe}}</ref> |- |} === Mga Music bideo === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:0.9em;" ! width="70" | Taon !! width="240" | Kanta !! width="240" | Mang-aawit !! width="160" | {{Abbr|Ref.|Reference}} !! width="240" | Nota |- | rowspan="2"|2011 | ''Ai to Iu'' | [[Plenty (band)|Plenty]] | | |- | ''Kimi to Hitsuji to Ao'' | [[Radwimps]] |<ref>{{Citation |title=RADWIMPS - 君と羊と青 [Official Music Video] |url=https://www.youtube.com/watch?v=K1u_MwT6zV8 |language=en |access-date=2022-05-04}}</ref> | |- | rowspan="2"|2012 | ''Convenience Honeymoon'' | [[Chatmonchy]] | | |- | ''Collateral Damage'' | [[Shiina Ringo]] |<ref>{{Citation |title=椎名林檎 - 自由へ道連れ |url=https://www.youtube.com/watch?v=B_hLfhccYf0 |language=en |access-date=2022-05-04}}</ref> | |- |rowspan="2"| 2014 | ''Goodtime'' | SALU |<ref>{{Citation |title=SALU「Goodtime」 |url=https://www.youtube.com/watch?v=wI28qqXJ888 |language=en |access-date=2022-05-04}}</ref> | |- | ''Snow Smile'' | [[Shota Shimizu]] |<ref>{{Citation |title=Shota Shimizu - Snow Smile |url=https://www.youtube.com/watch?v=gmvooXd3Zgs |language=en |access-date=2022-05-04}}</ref> |<small>Nag co-star kasama si [[:ja:伊藤健太郎 (俳優)|Kentaro Ito]]</small> |- | 2015 | ''Yeah! Yeah! Yeah!'' | [[Androp]] |<ref>{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=androp、ファンと作り上げた最新MVに小松菜奈も |url=https://natalie.mu/music/news/150712 |access-date=2022-05-04 |website=音楽ナタリー |language=ja}}</ref> |<small>CM na kanta para sa [[Mitsuya Cider]]</small> |- | rowspan="2" | 2016 | ''Farewell Song'' | never young beach |<ref>{{Citation |title=never young beach - お別れの歌 (official video) |url=https://www.youtube.com/watch?v=ZFI-Hqeu_Ag |language=en |access-date=2022-05-04}}</ref> | |- |''Spoiled Innocence'' (天真有邪) |[[Yoga Lin]] |<ref>{{Citation |title=林宥嘉 Yoga Lin [ 天真有邪 Spoiled Innocence ] Official Music Video |url=https://www.youtube.com/watch?v=hrdQ_6K6oXk |language=en |access-date=2022-10-13}}</ref> |<small>Taiwanese MV</small> |- | rowspan="2" | 2017 | ''Something Just Like This'' | [[The Chainsmokers]] ft. [[Coldplay]] |<ref>{{Cite web |title=小松菜奈、川村元気らトップクリエイターとタッグ！MVでダンスを披露 |url=https://www.cinemacafe.net/article/2017/05/25/49707.html |access-date=2022-05-04 |website=cinemacafe.net |language=ja}}</ref> |<small>video na ginawa ni [[:ja:川村元気|Genki Kawamura]]</small> |- |''Hanacherie'' |[[Takahiro Nishijima|Nissy]] |<ref>{{Cite web |title=Nissy（西島隆弘）、「花cherie」スペシャルムービー完結編を公開 |url=https://www.barks.jp/news/?id=1000140975 |access-date=2022-05-04 |website=BARKS |language=ja}}</ref> | |- | rowspan="2" |2018 | ''Sokkenai'' | [[Radwimps]] |<ref>{{Citation |title=RADWIMPS - そっけない [Official Music Video] |url=https://www.youtube.com/watch?v=R1vmfVpINbk |language=en |access-date=2022-05-04}}</ref> |<small>Nag co-star kasama si [[:ja:神尾楓珠|Fuju Kamio]]</small> |- | ''Metro'' | [[Juju (singer)|Juju]] |<ref>{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=JUJU「メトロ」MVに小松菜奈、都会で働く女性演じる（動画あり / コメントあり） |url=https://natalie.mu/music/news/304599 |access-date=2022-05-27 |website=音楽ナタリー |language=ja}}</ref> | |- |2019 |''Goodbye Kiss'' (さよならくちびる) |HaruLeo |<ref>{{Citation |title=ハルレオ - 「さよならくちびる」 Music Video |url=https://www.youtube.com/watch?v=FSHbO4MUkx0 |language=en |access-date=2022-05-23}}</ref> |<small>Duo band kasama si [[Mugi Kadowaki]]</small> bilang <small>HaruLeo para sa pelikulang "Farewell Song".</small> |- | rowspan="3" |2020 | ''Ain't Nobody Know'' | [[Gen Hoshino]] |<ref>{{Cite magazine |last1=Japan |first1=Billboard |date=2020-01-18 |title=Japan's Gen Hoshino Surprises Fans With 'Ain't Nobody Know' Video Cameo: Watch |url=https://www.billboard.com/music/music-news/japan-gen-hoshino-aint-nobody-know-music-video-surprise-cameo-nana-komatsu-watch-8548421/ |access-date=2022-05-04 |magazine=Billboard |language=en-US}}</ref> | |- | ''Ima Aini Iku (今 逢いに行く)'' | [[Uru (singer)|Uru]] |<ref>{{Cite web |title=Uru 大ヒット中のアルバム「オリオンブルー」収録曲「今 逢いに行く」ミュージックビデオに小松菜奈が出演！9月6日には初の配信ライブも開催決定！ |url=https://prtimes.jp/main/html/rd/p/000002448.000013546.html |access-date=2022-05-04 |website=プレスリリース・ニュースリリース配信シェアNo.1｜PR TIMES}}</ref> | |- | ''Rollerskates'' | [[Sekai no Owari|End of the World]] |<ref>{{Citation |title=End of the World - Rollerskates (Official Video) |url=https://www.youtube.com/watch?v=81TytDMKaRo |language=en |access-date=2022-05-04}}</ref> |<small>kinunan sa New York noong 2019</small> |- |2021 |''Odoriko'' (踊り子) |[[Vaundy]] |<ref>{{Cite web |title=Vaundy、小松菜奈が出演した「踊り子」ミュージックビデオメイキング映像をプレミア公開 {{!}} SPICE - エンタメ特化型情報メディア スパイス |url=https://spice.eplus.jp/articles/295791 |access-date=2022-05-04 |website=SPICE（スパイス）｜エンタメ特化型情報メディア スパイス}}</ref> | |- | rowspan="2" |2022 |''Ms. Phenomenal'' (うるうびと) |[[Radwimps]] |<ref>{{cite web |url= https://realsound.jp/2022/03/post-986505.html|title= RADWIMPS、映画『余命10年』主題歌「うるうびと」藤井道人が監督務めるMV公開 映画主演の坂口健太郎も出演|access-date= March 15, 2022|work= Real Sound}}</ref> |<small>OST para sa pelikulang The Last 10 Years</small> |- |''Hachigatsu wa my name (''八月は僕の名前'')'' |Quruli |<ref>{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=くるり「八月は僕の名前」MVに小松菜奈（写真9枚 / 動画あり / コメントあり） |url=https://natalie.mu/music/news/495977 |access-date=2022-10-04 |website=音楽ナタリー |language=ja}}</ref> | |} == Mga Parangal == {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:0.9em;" ! width="70" | Taon !! width="240" | Gantimpala !! width="240" | kategorya !! width="160" | Hinirang na Pelikula !! width="240" | Resulta !! width="240" | Sanggunian |- | 2014 | 39th [[Hochi Film Award]]: Best New Artists |Best New Artist | rowspan="3" |''The World of Kanako'' |{{Won}} |<ref>{{Cite web |date=2014-12-04 |title=第39回報知映画賞受賞一覧：芸能：スポーツ報知 |url=http://www.hochi.co.jp/entertainment/hochi_eigashou/award.html |access-date=2023-04-02 |website=web.archive.org |archive-date=2014-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141204012759/http://www.hochi.co.jp/entertainment/hochi_eigashou/award.html |url-status=bot: unknown }}</ref> |- | rowspan="3" | 2015 | 38th [[Japan Academy Prize (film)|Japan Academy Prize]]: Newcomers of the Year |Newcomer of the Year|Newcomer of the Year |{{Won}} |<ref>{{Cite web |title=日本アカデミー賞公式サイト |url=https://www.japan-academy-prize.jp/prizes/38.html |access-date=2023-04-02 |website=www.japan-academy-prize.jp}}</ref> |- |69th [[Mainichi Film Awards]]Sponichi Grand Prix |Sponichi Grand Prix Best Newcomer |{{Won}} |<ref>{{Cite web |title=毎日映画コンクール 歴史（過去の受賞作） |url=https://mainichi.jp/mfa/history/ |access-date=2023-04-02 |website=毎日新聞 |language=ja}}</ref> |- |39th Elan d'Or Awards |Newcomer of the year |Kanyang sarili |{{Nominated}} | |- | rowspan="4" | 2016 | 8th Tama Film Awards |Best new Actress ||''Bakuman, Destruction Babies and others'' |{{Won}} |<ref>{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=「オーバー・フェンス」「団地」が最優秀作品に、第8回TAMA映画賞結果発表 |url=https://natalie.mu/eiga/news/204340 |access-date=2023-04-02 |website=映画ナタリー |language=ja}}</ref> |- |41st [[Hochi Film Awards]] |Best Actress |''The Black Devil and the White Prince, Drowning Love'' |{{Nominated}} |<ref>{{Cite web |date=2017-05-16 |title=報知映画賞　ノミネート一覧：芸能：スポーツ報知 |url=https://www.hochi.co.jp/entertainment/hochi_eigashou/nominate.html |access-date=2023-04-02 |website=web.archive.org |archive-date=2017-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516132905/https://www.hochi.co.jp/entertainment/hochi_eigashou/nominate.html |url-status=bot: unknown }}</ref> |- |29th [[Nikkan Sports Film Awards]] |Best Newcomer |''Destruction Babies, Drowning Love'' |{{Nominated}} |<ref>{{Cite web |date=2017-01-24 |title=ノミネート一覧 - 日刊スポーツ映画大賞 : 日刊スポーツ |url=https://www.nikkansports.com/entertainment/award/ns-cinema/nominate.html |access-date=2023-04-02 |website=web.archive.org |archive-date=2017-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170124053553/https://www.nikkansports.com/entertainment/award/ns-cinema/nominate.html |url-status=bot: unknown }}</ref> |- |40th Elan d'Or Awards |Newcomer of the Year |Kanyang sarili |{{Nominated}} | |- | rowspan="3" |2017 |38th Yokohama Film Festival |Best Newcomer |''Destruction Babies'' |{{Won}} |<ref>{{Cite web |title=第３８回ヨコハマ映画祭　日本映画個人賞 |url=http://yokohama-eigasai.o.oo7.jp/38-2016/38_2016_shou.html |access-date=2023-04-02 |website=yokohama-eigasai.o.oo7.jp}}</ref> |- |90th Kinema Junpo Awards |Best New Actress |''Destruction Babies, [[Maniac Hero]] at iba pa'' |{{Won}} |<ref>{{Cite web |title=『この世界の片隅に』キネ旬ベスト・テン第1位 アニメでは『トトロ』以来28年ぶり |url=https://www.oricon.co.jp/news/2084336/full/ |access-date=2023-04-02 |website=ORICON NEWS}}</ref> |- |41st Elan d'Or Awards |Newcomer of the Year |Kanyang sarili |{{Nominated}} | |- | rowspan="3" |2018 |31st Nikkan Sports Film Awards |Best Newcomer |''[[After the Rain]], [[Kids on the Slope]]'' |{{Nominated}} | |- |42nd Elan d'Or Awards |Newcomer of the Year |Kanyang sarili |{{Nominated}} | |- |[[ELLE Style Awards Taiwan]] |Best International Style Celebrity |Kanyang sarili |{{Won}} |<ref>{{Citation |title=小松菜奈 - ELLE Style Awards 風格人物大賞 |url=https://www.youtube.com/watch?v=LU1IjZHSiC8 |access-date=2023-04-02}}</ref> |- | rowspan="4" |2019 |18th [[New York Asian Film Festival]] |Rising Star Award |''Samurai Marathon'' |{{Won}} |<ref>{{Cite web |title=New York Asian Film Festival |url=https://www.nyaff.org/nyaff19/films/samurai-marathon |access-date=2023-04-02 |website=www.nyaff.org}}</ref> |- | rowspan="2" |44th Hochi Film Awards |Best Actress |''Farewell Song'' |{{Nominated}} | |- |Best Supporting Actress |''It Comes, [[Family of Strangers]]'' |{{Won}} |<ref>{{Cite web |date=2019-11-28 |title=【報知映画賞】小松菜奈、新人賞から史上最速５年で助演女優賞「成長が認められた」 |url=https://hochi.news/articles/20191127-OHT1T50249.html |access-date=2023-04-02 |website=スポーツ報知 |language=ja}}</ref> |- |43rd Elan d'Or Awards |Newcomer of the Year |Kanyang sarili |{{Nominated}} | |- | rowspan="6" |2020 |41st Yokohama Film Festival |Best Actress |''Farewell Song'' |{{Won}} |<ref>{{Cite web |title=第４１回ヨコハマ映画祭　日本映画個人賞 |url=http://yokohama-eigasai.o.oo7.jp/41-2019/41_2019_shou.html |access-date=2023-04-02 |website=yokohama-eigasai.o.oo7.jp}}</ref> |- |44th [[Elan d'Or Awards]] |Newcomer of the Year |Kanyang sarili |{{Nominated}} |<ref>{{Cite web |title=一般社団法人日本映画テレビプロデューサー協会 |url=https://www.producer.or.jp/ |access-date=2023-04-02 |website=一般社団法人日本映画テレビプロデューサー協会 |language=ja}}</ref> |- |62nd [[Blue Ribbon Awards]] |Best Supporting Actress |''Samurai Marathon, Family of Strangers'' |{{Nominated}} |<ref>{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=ブルーリボン賞候補発表、松坂桃李、成田凌、長澤まさみ、松岡茉優がWノミネート |url=https://natalie.mu/eiga/news/361971 |access-date=2023-04-02 |website=映画ナタリー |language=ja |archive-date=2020-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528150734/https://natalie.mu/eiga/news/361971 |url-status=dead }}</ref> |- |43rd Japan Academy Film Prize |Best Supporting Actress |''Family of Strangers'' |{{Nominated}} |<ref>{{Cite web |date=2020-01-15 |title=第43回日本アカデミー賞優秀賞発表、受賞者・受賞作品一覧 « 映画ランドNEWS |url=https://eigaland.com/topics/?p=113162 |access-date=2023-04-02 |website=映画ランドNEWS |language=ja}}</ref> |- |45th Hochi Film Awards |Best Actress |''Threads: Our Tapestry of Love'' |{{Nominated}} |<ref>{{Cite web |date=2020-11-17 |title=【報知映画賞】主演男優賞の二宮和也など「浅田家！」が最多８ノミネート |url=https://hochi.news/articles/20201117-OHT1T50022.html |access-date=2023-04-02 |website=スポーツ報知 |language=ja}}</ref> |- |[[Vogue Japan]] |Women of the Year |Kanyang sarili |{{Won}} |<ref>{{Cite web |last=Nast |first=Condé |date=2020-12-18 |title=社会をエンパワーする、VOGUE JAPAN Women of the Year 2020を発表! |url=https://www.vogue.co.jp/fashion/article/woty2020-news |access-date=2023-04-02 |website=Vogue Japan |language=ja-JP}}</ref> |- | rowspan="2" |2021 |44th Japan Academy Film Prize |Best Actress |''Threads: Our Tapestry of Love'' |{{Nominated}} |<ref>{{Cite web |title=小栗旬・二宮和也・長澤まさみ・広瀬すずら「第44回日本アカデミー賞」優秀賞発表＜受賞者・作品一覧＞ - モデルプレス |url=https://mdpr.jp/news/detail/2409907 |access-date=2023-04-02 |website=モデルプレス - ライフスタイル・ファッションエンタメニュース |language=ja}}</ref> |- |[[30th Japanese Professional Movie Awards]] |Best Actress |''Sakura, Threads: Our Tapestry of Love'' |{{Won}} |<ref>{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=日プロ大賞で「本気のしるし」が作品賞に、女優・男優賞は小松菜奈と草なぎ剛 |url=https://natalie.mu/eiga/news/432907 |access-date=2023-04-02 |website=映画ナタリー |language=ja}}</ref> |- |2022 |47th Hochi Film Awards |Best Actress | rowspan="2" |''[[The Last 10 Years]]'' |{{Nominated}} |<ref>{{Cite web |title=「第47回報知映画賞」各賞ノミネート決定【報知新聞社】 |url=https://prtimes.jp/main/html/rd/p/000000249.000071317.html |access-date=2023-04-02 |website=プレスリリース・ニュースリリース配信シェアNo.1｜PR TIMES}}</ref> |- |2023 |65th Blue Ribbon Awards |Best Actress |{{Nominated}} |<ref>{{Cite web |date=2023-01-04 |title=第６５回ブルーリボン賞 各部門候補が決定 受賞者は２月発表 |url=https://www.tokyo-sports.co.jp/articles/-/250004 |access-date=2023-04-02 |website=東スポWEB |language=ja}}</ref> |} == Sanggunian == <references /> == Panlabas na link == {{Commonscat|Nana Komatsu}} * [https://web.archive.org/web/20220827030804/https://www.stardust.co.jp/talent/section3/komatsunana/ Nana Komatsu] - Official agency profile *[https://instagram.com/konichan7?igshid=YmMyMTA2M2Y= Nana Komatsu] - [[instagram|instagram]] *[[imdbname:5862455|Nana Komatsu]] - [[Internet Movie Database|IMDb]] {{DEFAULTSORT:Nana, Komatsu}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1996]] [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] [[Kategorya:Mga artista mula sa Hapon]] nrwjt6vtmvw8fqbn0dp3t02d58p995d 0 323173 2215336 2196069 2026-07-08T21:13:00Z Bluemask 20 2215336 wikitext text/x-wiki Ginagamit ang pangalang '''Diego''' bilang isang ibinigay na pangalan. Ilan sa kilalang mga taong taglay ang gayong ibinigay na pangalan ay: *[[Diego Silang]], Pilipinong rebulosyunaryong *[[Diego Loyzaga]], Pilipinong aktor, modelo, at video jockey *[[Diego Llorico]], artista at komedyante sa Pilipinas *[[Diego Castro]], artista sa Pilipinas *[[Diego Furoni]], modelo, fashion-modelo sa Pilipinas *[[Diego Mapa]], artista mula sa Pilipinas *[[Diego Maradona]], putbolista mula sa Arhentina *[[Diego Luis de San Vitores]], misyonerong Heswita ng Espanya {{given name}} [[Kategorya:Mga ibinigay na pangalan]] drdz9cp4w2iognneoxj745g2z14jg2c 0 323303 2215339 2211405 2026-07-08T22:10:15Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215339 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant|caption=[[Mireia Lalaguna]], Miss World 2015|image=File:Mireia Lalaguna (48520628511) (cropped).jpg|winner='''[[Mireia Lalaguna]]'''|venue=Crown of Beauty Theatre, [[Sanya]], [[Tsina]]|date=19 December 2015|presenters={{Hlist|Tim Vincent|[[Megan Young]]|Angela Chow|Neil Krisralam|Steve Douglas}}|acts={{Hlist|[[Yu Wenxia]]|The Wholls|Julian Believe}}|broadcaster={{Hlist|[[E!]]|Phoenix TV}}|entrants=114|placements=20|debuts=|withdraws={{Hlist|[[Barbados]]|[[Biyelorusya]]|[[Ehipto]]|[[Gana]]|[[Equatorial Guinea|Gineang Ekwatoriyal]]|[[Gresya]]|[[Hong Kong]]|[[Israel]]|[[Kanada]]|[[Kosobo]]|[[Litwanya]]|[[Luksemburgo]]|[[Martinika]]|[[Santo Tome at Prinsipe]]|[[Suwisa]]|[[Tsad]]}}|returns={{Hlist|[[Botswana]]|[[Bulgarya]]|[[Honduras]]|[[Kasakistan]]|[[Masedonya]]|[[Sambia]]|[[Samoa]]|[[San Cristobal at Nieves]]|[[Tsile]]}}|before=[[Miss World 2014|2014]]|next=[[Miss World 2016|2016]]|represented='''{{flagicon|Spain}} [[Espanya]]'''}} Ang '''Miss World 2015''' ay ang ika-65 na edisyon ng [[Miss World]] pageant, na ginanap sa Crown of Beauty Theater sa Sanya, Tsina noong 19 Disyembre 2015.<ref>{{Cite web |last=Jing |first=Xu |date=24 Nobyembre 2015 |title=Miss World beauty contest to start in Sanya |url=https://www.chinadaily.com.cn/life/2015-11/24/content_22514203.htm |access-date=19 Abril 2023 |website=China Daily |language=en}}</ref> Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni Rolene Strauss ng Timog Aprika si Mireia Lalaguna ng Espanya bilang Miss World 2015. Ito ang unang pagkakataon na nanalo ang Espanya sa kompetisyon. Nagtapos bilang first runner-up si Sofia Nikitchuk ng Rusya, habang nagtapos bilang second runner-up si Maria Harfanti ng Indonesya.<ref>{{Cite web |date=19 Disyembre 2015 |title=Miss Spain wins Miss World 2015 |url=https://www.rappler.com/life-and-style/116510-winner-miss-world-2015-mireia-lalaguna-royo/ |access-date=19 Abril 2023 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Horton |first=Helena |date=20 Disyembre 2015 |title=Miss World 2015: Spain wins and England doesn't make the Top 20 |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/12059378/Miss-World-2015-Miss-Canada-banned-from-the-competition-by-China.html |access-date=19 Abril 2023 |issn=0307-1235}}</ref> Mga kandidata mula sa 114 na bansa at teritoryo ang lumahok sa kompetisyong ito. Pinangunahan nina Tim Vincent, [[Megan Young]], Angela Chow, Neil Krisralam, at Steve Douglas ang kompetisyon. Nagtanghal sina [[Miss World 2012]] [[Yu Wenxia]], ang bandang The Wholls, at si Julian Believe sa edisyong ito.<ref>{{Cite web |date=18 Disyembre 2015 |title=Megan Young to host Miss World 2015 in Sanya, China |url=https://www.rappler.com/life-and-style/115897-megan-young-host-miss-world-2015-china/ |access-date=19 Abril 2023 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref> == Mga resulta == === Mga pagkakalagay === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakalagay ! Kandidata |- | '''Miss World 2015''' | * {{flagicon|SPA}} '''[[Espanya]]''' – '''[[Mireia Lalaguna]]<ref name=":0">{{Cite web |date=19 Disyembre 2015 |title=Miss Spain wins Miss World 2015 |url=https://www.rappler.com/life-and-style/116510-winner-miss-world-2015-mireia-lalaguna-royo/ |access-date=19 Abril 2023 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref>''' |- | 1st runner-up | * {{flagicon|RUS}} [[Rusya]] – Sofia Nikitchuk<ref name=":0" /> |- | 2nd runner-up | * {{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]] – Maria Harfanti<ref name=":0" /> |- | Top 5 | * {{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] – Gina Hargitay<ref name=":1">{{Cite web |date=19 Disyembre 2015 |title=Miss World journey over for PH bet Hillarie Parungao |url=https://www.rappler.com/life-and-style/116513-miss-world-2015-journey-over-philippines-hillarie-parungao/ |access-date=19 Abril 2023 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref> * {{flagicon|LBN}} [[Lebanon|Libano]] – Valerie Abou Chacra<ref name=":1" /> |- |Top 11 | * {{flagicon|AUS}} [[Australia|Australya]] – Tess Alexander<ref name=":1" /> * {{flagicon|VNM}} [[Vietnam|Biyetnam]] – Trần Ngọc Lan Khuê '''§<ref name=":1" />''' * {{Flagicon|GUY}} [[Guyana]] – Lisa Punch<ref name=":1" /> * '''{{flagicon|Philippines}}''' [[Pilipinas]] – Hillarie Parungao<ref name=":1" /> * '''{{flagicon|France}}''' [[Pransiya]] – Hinarere Taputu<ref name=":1" /> * {{flagicon|ZAF}} [[South Africa|Timog Aprika]] – Liesl Laurie<ref name=":1" /> |- |Top 20 | * {{Flagicon|NZL}} [[New Zealand|Bagong Silandiya]] – Deborah Lambie<ref name=":2">{{Cite web |last=Jimenez |first=Joyce |date=19 Disyembre 2015 |title=Philippine bet enters Miss World 2015 top 20 |url=https://www.philstar.com/entertainment/2015/12/19/1534566/philippine-bet-enters-miss-world-2015-top-20 |access-date=19 Abril 2023 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> * {{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] – Catharina Choi Nunes<ref name=":2" /> * {{flagicon|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] – Camila Marañón<ref name=":2" /> * {{flagicon|SCO}} [[Scotland|Eskosya]] – Mhairi Fergusson<ref name=":2" /> * {{flagicon|NIR}} [[Hilagang Irlanda]] – Leanne McDowell<ref name=":2" /> * {{Flagicon|KAZ}} [[Kasakistan]] – Regina Vandysheva<ref name=":2" /> * {{flagicon|NED}} [[Netherlands|Olanda]] – Margot Hanekamp<ref name=":2" /> * {{flagicon|POL}} [[Polonya]] – Marta Pałucka<ref name=":2" /> * {{Flagicon|SSD}} [[Timog Sudan]] – Ajaa Deng<ref name=":2" /> * {{flagicon|CHN}} [[Tsina]] – Yuan Lu<ref name=":2" /> |} <small>'''§''' — Binoto ng mga manonood upang mapabilang sa Top 11 sa pamamagitan ng ''People's Choice''</small> == Mga kandidata == 114 na kandidata ang lumahok para sa titulo.<ref>{{Cite web |last=Jones |first=Hannah |date=24 Nobyembre 2015 |title=Miss World 2015 contestants |url=https://www.walesonline.co.uk/whats-on/whats-on-news/gallery/miss-world-2015-contestants-10492210 |access-date=19 Abril 2023 |website=WalesOnline |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Louaguef |first=Sarah |date=25 Nobyembre 2015 |title=Miss Monde 2015: Découvrez le visage des candidates |trans-title=Miss World 2015: Discover the faces of the candidates |url=https://www.parismatch.com/People/Concours-Miss-Monde-2015-Decouvrez-le-visage-des-candidates-870777 |access-date=19 Abril 2023 |website=Paris Match |language=fr}}</ref><ref>{{Cite news |last=Adina |first=Armin |date=15 Hunyo 2012 |title=PH eyes hosting rights for Miss World 2015 |language=en |work=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://www.pressreader.com/philippines/philippine-daily-inquirer-1109/20120615/283300339621299 |access-date=17 Hulyo 2023 |via=PressReader}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon|name=b}} !Bayan |- |{{flagicon|ALB}} [[Albanya]] |Kristina Bakiu<ref>{{Cite web |last= |date=24 Nobyembre 2015 |title=Kristina Bakiu zëvendëson Daniela Pajazitin në Miss World |trans-title=Kristina Bakiu replaces Daniela Pajaziti at Miss World |url=https://kohajone.com/kristina-bakiu-zevendeson-daniela-pajazitin-ne-miss-world-foto/ |access-date=19 Abril 2023 |website=Koha Jonë |language=sq}}</ref> |20 |[[Tirana]] |- |{{flagicon|DEU}} [[Alemanya]] |Albijona Muharremaj<ref>{{Cite web |last=Cani |first=Bahri |date=6 Oktubre 2015 |title=Miss Germany shqiptarja nga Kosova Albjiona Muharremaj |trans-title=Miss Germany, the Albanian from Kosovo, Albjiona Muharremaj |url=https://www.dw.com/sq/miss-germany-shqiptarja-nga-kosova-albijona-muharremaj/a-18764108 |access-date=20 Abril 2023 |website=Deutsche Welle |language=sq}}</ref> |20 |[[Munich]] |- |{{flagicon|ARG}} [[Arhentina]] |Daniela Mirón<ref>{{Cite web |date=11 Hulyo 2015 |title=La mendocina Daniela Mirón se quedó con la corona de Miss Mundo Argentina 2015 |trans-title=Daniela Mirón from Mendoza won the crown of Miss World Argentina 2015 |url=https://www.lacapital.com.ar/la-ciudad/la-mendocina-daniela-miron-se-quedo-la-corona-miss-mundo-argentina-2015-n490293.html |access-date=19 Abril 2023 |website=La Capital |language=es}}</ref> |22 |Malargüe |- |{{flagicon|ABW}} [[Aruba]] |Nicole van Tellingen<ref>{{Cite news |date=16 Disyembre 2015 |title=Miss Aruba, Alysha Boekhoudt & Miss Aruba World, Nicole van Tellingen causando furor na Las Vegas y China |language=pap |trans-title=Miss Aruba, Alysha Boekhoudt & Miss Aruba World, Nicole van Tellingen causing a sensation in Las Vegas and China |pages=10 |work=Solo DI Pueblo |url=https://issuu.com/boletinextra/docs/diaranzon_16_december_2015/10 |access-date=19 Abril 2023 |via=Issuu}}</ref> |20 |Oranjestad |- |{{flagicon|AUS}} [[Australia|Australya]] |Tess Alexander<ref>{{Cite web |last=McHugh |first=Jillian |date=1 Setyembre 2015 |title=Tess Alexander surprised to be named Miss World Australia 2015 |url=https://thewest.com.au/news/wa/tess-ready-to-take-on-the-world-ng-ya-128242 |access-date=19 Abril 2023 |website=The West Australian |language=en}}</ref> |24 |[[Brisbane]] |- |{{flagicon|AUT}} [[Austria|Austrya]] |Annika Grill<ref>{{Cite web |date=4 Hulyo 2015 |title=Annika Grill crowned Miss Austria 2015 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/annika-grill-crowned-miss-austria-2015/articleshow/47936688.cms |access-date=19 Abril 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=20 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420021233/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/annika-grill-crowned-miss-austria-2015/articleshow/47936688.cms |url-status=dead }}</ref> |21 |Gmunden |- |{{Flagicon|NZL}} [[New Zealand|Bagong Silandiya]] |Deborah Lambie<ref>{{Cite web |last=Tapaleao |first=Vaimoana |date=7 Agosto 2017 |title=The Big Read: Dreams come true for former Miss NZ |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/deborah-lambie-dreams-come-true-for-former-miss-world-nz-doctor-and-entrepreneur/CTTBCOLXWSXPMWI7IK6PAP5U2U/ |access-date=21 Abril 2023 |website=The New Zealand Herald |language=en-NZ}}</ref> |25 |Auckland |- |{{flagicon|BHS}} [[Bahamas]] |Chantel O'Brian<ref>{{Cite web |date=13 Setyembre 2015 |title=Chantel O'Brian is the new Miss World Bahamas |url=http://www.thebahamasweekly.com/publish/local/Chantel_O_Brian_the_new_Miss_Bahamas_World43926.shtml |access-date=19 Abril 2023 |website=The Bahamas Weekly |language=en}}</ref> |21 |[[Nassau]] |- |{{flagicon|CIV}} [[Côte d'Ivoire|Baybaying Garing]] |Andréa N'Guessan<ref>{{Cite web |date=7 Hunyo 2015 |title=Andréa N’guessan, élue Miss Côte d’Ivoire 2015 |trans-title=Andréa N'guessan, elected Miss Ivory Coast 2015 |url=https://news.abidjan.net/articles/553599/beaute-andrea-nguessan-elue-miss-cote-divoire-2015 |access-date=19 Abril 2023 |website=Abidjan.net |language=fr |archive-date=20 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420021232/https://news.abidjan.net/articles/553599/beaute-andrea-nguessan-elue-miss-cote-divoire-2015 |url-status=dead }}</ref> |22 |[[Yamoussoukro]] |- |{{flagicon|BEL}} [[Belhika]] |Leylah Alliët<ref>{{Cite web |last=Degezelle |first=Charlotte |date=19 Abril 2017 |orig-date=14 Nobyembre 2015 |title=Leylah dingt mee naar kroontje Miss World |trans-title=Leylah competes for Miss World crown |url=https://myprivacy.dpgmedia.be/consent?siteKey=Uqxf9TXhjmaG4pbQ&callbackUrl=https%3A%2F%2Fwww.hln.be%2Fprivacy-gate%2Faccept-tcf2%3FredirectUri%3D%252Froeselare%252Fleylah-dingt-mee-naar-kroontje-miss-world~a0c61081%252F |access-date=19 Abril 2023 |website=Het Laatste Nieuws |language=nl}}</ref> |22 |Roeselare |- |{{flagicon|BLZ}} [[Belize|Belis]] |Jasmin Rhamdas<ref name=":0"/> |19 |[[Belmopan]] |- |{{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] |Anyela Galante |24 |Guanare |- |{{flag|Bermuda}} |Alyssa Rose<ref>{{Cite web |date=10 Hulyo 2015 |title=Beauty with brains Alyssa Rose gets crowned Miss Bermuda 2015 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/beauty-with-brains-alyssarose-gets-crowned-miss-bermuda-2015/articleshow/48017374.cms |access-date=19 Abril 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=20 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420021236/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/beauty-with-brains-alyssarose-gets-crowned-miss-bermuda-2015/articleshow/48017374.cms |url-status=dead }}</ref> |22 |Hamilton |- |{{flagicon|VNM}} [[Vietnam|Biyetnam]] |Trần Ngọc Lan Khuê<ref>{{Cite web |date=7 Enero 2015 |title=Lan Khue crowned Miss World Vietnam 2015 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/others/lan-khue-crowned-miss-world-vietnam-2015/articleshow/45790259.cms |access-date=21 Abril 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=21 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421101614/https://beautypageants.indiatimes.com/others/lan-khue-crowned-miss-world-vietnam-2015/articleshow/45790259.cms |url-status=dead }}</ref> |23 |[[Lungsod ng Ho Chi Minh]] |- |{{flagicon|BIH}} [[Bosnia at Herzegovina|Bosnya at Hersegobina]] |Marijana Marković<ref>{{Cite web |date=28 Setyembre 2015 |title=Miss BiH za 2015. godinu je Marijana Marković |trans-title=Miss BiH for 2015 is Marijana Marković |url=https://www.klix.ba/lifestyle/modailjepota/miss-bih-za-2015-godinu-je-marijana-markovic/150927066 |access-date=19 Abril 2023 |website=Klix.ba |language=hr}}</ref> |20 |Prnjavor |- |{{flagicon|BOT}} [[Botswana]] |Seneo Mabengano<ref>{{Cite web |last=Mathala |first=Sharon |date=2 Oktubre 2015 |title=Seneo Mabengano crowned Miss Botswana 2015/2016 |url=https://www.mmegi.bw/lifestyle/seneo-mabengano-crowned-miss-botswana-20152016/news |access-date=19 Abril 2023 |website=Mmegi Online |language=en}}</ref> |19 |Selebi-Phikwe |- |{{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] |Catharina Choi Nunes<ref>{{Cite web |last=Corrá |first=Daniel |date=29 Hunyo 2015 |title='Dormi vice e acordei miss', diz nova coroada no Miss Mundo Brasil |trans-title='I slept vice and woke up miss', says new crowned in Miss World Brazil |url=http://g1.globo.com/sp/vale-do-paraiba-regiao/noticia/2015/06/dormi-vice-e-acordei-miss-diz-nova-coroada-no-miss-mundo-brasil.html |access-date=19 Abril 2023 |website=Vale do Paraíba e Região |language=pt-br |via=G1}}</ref> |25 |[[São Paulo]] |- |{{flagicon|BGR}} [[Bulgarya]] |Veneta Krasteva<ref name=":0" /> |23 |[[Sopiya]] |- |{{flagicon|BOL}} [[Bolivia|Bulibya]] |Vivian Serrano<ref>{{Cite web |date=13 Setyembre 2015 |title=La cruceña Vivian Serrano es Miss Bolivia Mundo 2015 |trans-title=Vivian Serrano from Santa Cruz is Miss Bolivia World 2015 |url=https://www.lostiempos.com/oh/paparazzi/20150913/crucena-vivian-serrano-es-miss-bolivia-mundo-2015 |access-date=19 Abril 2023 |website=Los Tiempos |language=es}}</ref> |22 |Santa Cruz |- |{{Flagicon|Curaçao}} [[Curaçao]] |Alexandra Krijger |18 |Willemstad |- |{{flagicon|DNK}} [[Dinamarka]] |Jessica Hvirvelkær<ref>{{Cite web |last=Lindevall |first=Lars |date=13 Setyembre 2015 |title=Her er hun: Jessica vandt Miss Danmark 2015 |trans-title=Here she is:Jessica won Miss Denmark 2015 |url=https://www.bt.dk/content/item/14757 |access-date=20 Abril 2023 |website=BT |language=da}}</ref> |18 |Aarhus |- |{{flagicon|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] |María Camila Marañón<ref>{{Cite web |last=Sandoval |first=Carla |date=18 Disyembre 2015 |title=La ecuatoriana Camila Marañón, entre las favoritas para llevarse el Miss Mundo |trans-title=The Ecuadorian Camila Marañón, among the favorites to win the Miss World |url=https://www.elcomercio.com/tendencias/entretenimiento/mariacamilamaranon-missmundo-votacion-aplicacion-ecuador.html |access-date=20 Abril 2023 |website=El Comercio |language=es-EC |archive-date=20 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420021230/https://www.elcomercio.com/tendencias/entretenimiento/mariacamilamaranon-missmundo-votacion-aplicacion-ecuador.html |url-status=dead }}</ref> |20 |Chone |- |{{flagicon|SLV}} [[El Salvador]] |Marcela Santamaria<ref>{{Cite news |date=6 Nobyembre 2015 |title=Ellas representarán a El Salvador en Miss Mundo y Universo 2015 |language=es |trans-title=They will represent El Salvador in Miss World and Universe 2015 |work=La Prensa Grafica |url=https://www.laprensagrafica.com/mujer/Ellas-representaran-a-El-Salvador-en-Miss-Mundo-y-Universo-2015-20151106-0022.html |access-date=20 Abril 2023 }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |24 |[[San Salvador]] |- |{{flagicon|SCO}} [[Scotland|Eskosya]] |Mhairi Fergusson<ref>{{Cite web |last=Burnside |first=Anna |date=6 Nobyembre 2015 |title=Miss Scotland Mhairi Fergusson on living with epilepsy |url=http://www.dailyrecord.co.uk/news/real-life/miss-scotland-mhairi-fergusson-living-6784845 |access-date=20 Abril 2023 |website=Daily Record |language=en}}</ref> |21 |[[Stirling]] |- |{{flagicon|SVK}} [[Slovakia|Eslobakya]] |Lujza Straková<ref>{{Cite web |date=25 Abril 2015 |orig-date=24 Abril 2015 |title=Novou Miss Slovensko je Lujza Straková, titul jej udelili aj diváci |trans-title=The new Miss Slovakia is Lujza Straková, the title was also awarded to her by the audience |url=https://koktail.pravda.sk/miss-a-modelky/clanok/353089-novou-miss-slovensko-je-lujza-strakova-titul-jej-udelili-aj-divaci/ |access-date=20 Abril 2023 |website=Pravda |language=sk-SK}}</ref> |21 |Banská Bystrica |- |{{flagicon|SLO}} [[Eslobenya]] |Mateja Kociper<ref>{{Cite web |last= |first= |date=10 Setyembre 2015 |title=Miss Slovenije 2015 je Mateja Kociper |trans-title=Miss Slovenia 2015 is Mateja Kociper |url=https://old.slovenskenovice.si/bulvar/domaci-trac/miss-slovenije-2015-je-mateja-kociper |access-date=20 Abril 2015 |website=Slovenske Novice |language=sl-si}}</ref> |24 |Maribor |- |'''{{flagicon|SPA}} [[Espanya]]''' |'''Mireia Lalaguna'''<ref>{{Cite web |date=26 Oktubre 2015 |title=Mireia Lalaguna se alza con la corona de Miss World Spain 2015 |trans-title=Mireia Lalaguna rises with the crown of Miss World Spain 2015 |url=http://www.abc.es/estilo/gente/20151026/abci-mireia-lalaguna-miss-world-201510261606.html |access-date=20 Abril 2023 |website=ABC Style |language=es}}</ref> |23 |[[Lungsod ng Barcelona|Barcelona]] |- |{{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] |Victoria Mendoza<ref>{{Cite web |last=James |first=Emily |date=18 Disyembre 2015 |title=Miss World 2015 contestants don costumes for final dress rehearsal |url=https://www.dailymail.co.uk/femail/article-3366296/Almost-showtime-Miss-World-contestants-don-elaborate-cultural-costumes-strut-stuff-stage-final-dress-rehearsal-competition.html |access-date=20 Abril 2023 |website=Mail Online}}</ref> |20 |[[Phoenix, Arizona|Phoenix]] |- |{{Flagicon|ETH}} [[Ethiopia|Etiyopiya]] |Kisanet Teklehaimanot<ref name=":3">{{Cite web |last=Ade-Unuigbe |first=Adesola |date=24 Nobyembre 2015 |title=BN Beauty presents the African Queens at Miss World 2015 |url=https://www.bellanaija.com/2015/11/meet-the-african-queens-at-the-2015-miss-world-competition/ |access-date=20 Abril 2023 |website=BellaNaija |language=en-US}}</ref> |21 |Adigrat |- |{{Flagicon|GAB}} [[Gabon]] |Reine Ngotala<ref>{{Cite web |last= |date=27 Abril 2015 |title=Reine Ngotala is Miss Gabon 2015 |url=https://www.gabonews.com/2/news/women/article/reine-ngotala-is-miss-gabon-2015 |access-date=20 Abril 2023 |website=Gabonews |language=fr}}</ref> |18 |Tchibanga |- |{{flagicon|WAL}} [[Wales|Gales]] |Emma Victoria Jenkins<ref>{{Cite web |last=James |first=David |date=19 Disyembre 2015 |title=Miss Wales 2015 Emma Jenkins misses out as Spain wins Miss World |url=http://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/miss-wales-2015-emma-jenkins-10627057 |access-date=20 Abril 2023 |website=WalesOnline |language=en}}</ref> |22 |Llanelli |- |{{flagicon|Guadeloupe|local}} [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] |Arlène Tacite<ref>{{Cite web |last=Edom |first=Anaelle |date=16 Disyembre 2015 |title=Arlène Tacite en course pour la couronne de Miss Monde |trans-title=Arlene Tacite in the race for the crown of Miss World |url=https://rci.fm/guadeloupe/infos/Culture/Arlene-Tacite-en-course-pour-la-couronne-de-Miss-Monde |access-date=20 Abril 2023 |website=Radio Caraïbes International |language=fr}}</ref> |22 |Basse-Terre |- |{{Flagicon|GUM}} [[Guam]] |Aria Perez-Theisen<ref>{{Cite web |last=Lee |first=Sue Lee |date=31 Oktubre 2015 |title=Get to know Guam's Miss World 2015, Aria Perez-Theisen. |url=https://www.guampdn.com/lifestyle/entertainment/get-to-know-guams-miss-world-2015-aria-perez-theisen/article_6e201b3b-f095-5d54-96e9-7ce50fd33bb6.html |access-date=20 Abril 2023 |website=Pacific Daily News |language=en}}</ref> |19 |Barrigada |- |{{flagicon|GUI}} [[Guinea|Guniya]] |Mama Aissata Diallo<ref name=":3" /> |19 |[[Conakry]] |- |{{Flagicon|GUA}} [[Guwatemala]] |María José Larrañaga<ref>{{Cite web |last=Q. |first=Oscar Felipe |date=11 Nobyembre 2015 |title=Fiesta en el campamento de la Selección Nacional |trans-title=Party at the camp of the National Team |url=https://www.prensalibre.com/deportes/futbol-nacional/visitantes-engalanan-la-concentracion-de-la-bicolor-en-el-proyecto-goal/ |access-date=20 Abril 2023 |website=Prensa Libre |language=es-GT}}</ref> |24 |[[Lungsod ng Guatemala|Lungsod ng Guwatemala]] |- |{{Flagicon|GUY}} [[Guyana]] |Lisa Punch<ref>{{Cite news |date=20 Disyembre 2015 |title=Miss Guyana Lisa Punch ends Miss World bid in top ten |language=en |work=Stabroek News |url=https://www.stabroeknews.com/2015/12/20/news/guyana/miss-guyana-lisa-punch-ends-miss-world-bid-top-ten/ |access-date=20 Abril 2023}}</ref> |24 |[[Georgetown]] |- |{{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |Sanneta Myrie<ref>{{Cite web |date=19 Disyembre 2015 |title=PM congratulates Myrie on Miss World top five finish |url=https://jamaica-gleaner.com/article/news/20151219/pm-congratulates-myrie-miss-world-top-five-finish |access-date=20 Abril 2023 |website=The Gleaner |language=en}}</ref> |24 |[[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- |{{flagicon|JPN}} [[Hapon]] |Chika Nakagawa<ref>{{Cite web |date=15 Setyembre 2015 |title=Ngắm vẻ đẹp thanh tú của Tân Hoa hậu Thế giới Nhật Bản |trans-title=Admire the delicate beauty of the new Miss World Japan |url=https://vov.vn/van-hoa/nghe-si/ngam-ve-dep-thanh-tu-cua-tan-hoa-hau-the-gioi-nhat-ban-431541.vov |access-date=20 Abril 2023 |website=Voice of Vietnam |language=vi}}</ref> |20 |[[Lungsod ng Niigata|Niigata]] |- |{{flagicon|HTI}} [[Hayti]] |Seydina Allen<ref>{{Cite web |date=22 Hulyo 2016 |title=Seydina Allen se dévoile! |trans-title=Seydina Allen reveals herself! |url=https://lenouvelliste.com/article/161315/seydina-allen-se-devoile |access-date=20 Abril 2023 |website=Le Nouvelliste |language=fr}}</ref> |24 |[[Port-au-Prince]] |- |{{Flagicon|GEO}} [[Heorhiya]] |Nuka Karalashvili<ref>{{Cite web |date=2 Nobyembre 2015 |title=Meet Miss Georgia 2015! |url=https://georgianjournal.ge/culture/31729-meet-miss-georgia-2015.html |access-date=20 Abril 2023 |website=Georgian Journal |language=en |archive-date=20 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420021230/https://georgianjournal.ge/culture/31729-meet-miss-georgia-2015.html |url-status=dead }}</ref> |24 |[[Tbilisi]] |- |{{flagicon|GIB}} [[Gibraltar|Hibraltar]] |Hannah Bado<ref>{{Cite web |date=23 Disyembre 2015 |title=Miss Gibraltar returns from China |url=https://www.gbc.gi/news/miss-gibraltar-returns-china-31205 |access-date=20 Abril 2023 |website=Gibraltar Broadcasting Corporation |language=en |archive-date=20 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420021232/https://www.gbc.gi/news/miss-gibraltar-returns-china-31205 |url-status=dead }}</ref> |22 |[[Gibraltar]] |- |{{flagicon|NIR}} [[Hilagang Irlanda]] |Leanne McDowell<ref>{{Cite news |date=12 Mayo 2015 |title=Miss Northern Ireland crown goes to Leanne McDowell |language=en-GB |work=Belfast Telegraph |url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/entertainment/miss-northern-ireland-crown-goes-to-leanne-mcdowell/31214432.html |access-date=20 Abril 2023 |issn=0307-1235}}</ref> |19 |Cookstown |- |{{flagicon|HON|variant=1949}} [[Honduras]] |Gabriela Salazar<ref>{{Cite web |date=28 Hulyo 2015 |title=Gabriela Salazar won Miss Honduras World |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/gabriela-salazar-won-miss-honduras-world/articleshow/48251138.cms |access-date=20 Abril 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=20 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420021230/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/gabriela-salazar-won-miss-honduras-world/articleshow/48251138.cms |url-status=dead }}</ref> |24 |[[Tegucigalpa]] |- |{{flagicon|IND}} [[Indiya]] |Aditi Arya<ref>{{Cite web |date=30 Marso 2015 |title=Delhi's Aditi Arya crowned Miss India 2015 |url=https://www.indiatoday.in/india/story/miss-india-aditi-arya-delhi-girl-femina-246270-2015-03-29 |access-date=20 Abril 2023 |website=India Today |language=en}}</ref> |21 |[[Haryana]] |- |{{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]] |Maria Harfanti<ref>{{Cite web |date=17 Pebrero 2015 |title=Miss Yogyakarta Maria Harfanti wins the crown of Miss Indonesia 2015 |url=https://coconuts.co/jakarta/news/miss-yogyakarta-maria-harfanti-wins-crown-miss-indonesia-2015/ |access-date=20 Abril 2023 |website=Coconuts Jakarta |language=en-US}}</ref> |23 |Yogyakarta |- |{{flagicon|ENG}} [[Inglatera]] |Natasha Hemmings<ref>{{Cite web |last=Drury |first=Flora |date=15 Agosto 2015 |title=University student named Miss England 2015 |url=https://www.dailymail.co.uk/news/article-3199411/First-year-university-student-proves-brains-beauty-named-Miss-England-2015.html |access-date=20 Abril 2023 |website=Mail Online |language=en}}</ref> |19 |Cheshire |- |{{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] |Sacha Livingstone<ref>{{Cite web |date=29 Agosto 2015 |title=Miss Antrim Sacha Livingstone crowned Miss Ireland |url=https://www.independent.ie/style/fashion/style-talk/miss-antrim-sacha-livingstone-crowned-miss-ireland-31485603.html |access-date=20 Abril 2023 |website=Irish Independent |language=en}}</ref> |20 |[[Dublin]] |- |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] |Greta Galassi<ref>{{Cite web |last=Cerutti |first=Fulvio |date=10 Hulyo 2019 |orig-date=14 Hunyo 2015 |title=Miss Mondo Italia 2015, a Gallipoli vince Greta Galassi |trans-title=Miss World Italy 2015, Greta Galassi wins in Gallipoli |url=https://www.lastampa.it/cultura/2015/06/14/news/miss-mondo-italia-2015-a-gallipoli-vince-greta-galassi-1.35251972 |access-date=20 Abril 2023 |website=La Stampa |language=it-IT |archive-date=20 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420025737/https://www.lastampa.it/cultura/2015/06/14/news/miss-mondo-italia-2015-a-gallipoli-vince-greta-galassi-1.35251972 |url-status=dead }}</ref> |17 |[[Rovereto]] |- |{{flagicon|CMR}} [[Cameroon|Kamerún]] |Jessica Ngoua<ref>{{Cite web |date=13 Hulyo 2015 |title=Jessica Lidie Ngoua Nseme est devenue Miss Cameroun 2015 |trans-title=Jessica Lidie Ngoua Nseme became Miss Cameroon 2015 |url=https://fr.allafrica.com/view/group/main/main/id/00037712.html |access-date=19 Abril 2023 |website=Cameroon Tribune |language=fr |via=AllAfrica}}</ref> |24 |Douala |- |{{Flagicon|IVB}} [[Kapuluang Birheng Britaniko]] |Sasha Wintz<ref>{{Cite web |date=3 Oktubre 2015 |title=Sasha O. E. Wintz crowned Miss World BVI 2015/16 |url=https://www.virginislandsnewsonline.com/en/news/sasha-o-e-wintz-crowned-miss-world-bvi-2015-16/ |access-date=19 Abril 2023 |website=Virgin Islands News Online |language=en}}</ref> |18 |Tortola |- |{{flagicon|VIR}} [[US Virgin Islands|Kapuluang Birhen ng Estados Unidos]] |Jahne Massac |19 |St. Thomas |- |{{Flagicon|KAZ}} [[Kasakistan]] |Regina Vandysheva<ref>{{Cite web |last=Kudrenok |first=Tatyana |date=19 Nobyembre 2015 |title=Miss Kazakhstan 2014 ready to conquer the world |url=https://www.inform.kz/en/article/2840793 |access-date=20 Abril 2023 |website=Kazinform |language=en }}{{Dead link|date=Septiyembre 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |22 |[[Almaty]] |- |{{flagicon|KEN}} [[Kenya]] |Charity Mwangi<ref>{{Cite web |date=18 Oktubre 2015 |title=Charity Mwangi, 22, crowned Miss Kenya 2015 |url=https://www.citizen.digital/entertainment/photos-charity-mwangi-22-crowned-miss-kenya-2015-103460 |access-date=20 Abril 2023 |website=Citizen Digital |language=en-KE |archive-date=20 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420021233/https://www.citizen.digital/entertainment/photos-charity-mwangi-22-crowned-miss-kenya-2015-103460 |url-status=dead }}</ref> |24 |Kiambu County |- |{{flagicon|KGZ}} [[Kyrgyzstan|Kirgistan]] |Tattybubu Samidin-Kyzy |20 |[[Osh]] |- |{{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |Alejandra López<ref>{{Cite web |date=16 Oktubre 2021 |title=María Alejandra López, Miss Universe Risaralda, reveló los duros momentos que vive su padre |trans-title=María Alejandra López, Miss Universe Risaralda, revealed the hard times her father is experiencing |url=https://www.infobae.com/america/colombia/2021/10/16/maria-alejandra-lopez-miss-universe-risaralda-revelo-los-duros-momentos-que-vive-su-padre/ |access-date=19 Abril 2023 |website=Infobae |language=es-ES}}</ref> |21 |[[Pereira, Colombia|Pereira]] |- |{{flagicon|CRI}} [[Costa Rica|Kosta Rika]] |Angélica Reyes<ref>{{Cite web |last=Andino |first=Allan |date=20 Agosto 2015 |title=Angélica Reyes representará a Costa Rica en el Miss Mundo |trans-title=Angélica Reyes will represent Costa Rica in Miss World |url=https://www.nacion.com/viva/farandula/angelica-reyes-representara-a-costa-rica-en-el-miss-mundo/CEI6CQYS65AMBGDNQ7J4RKKS24/story/ |access-date=19 Abril 2023 |website=La Nación |language=es}}</ref> |20 |[[San José, Costa Rica|San José]] |- |{{flagicon|HRV}} [[Croatia|Kroasya]] |Maja Spahija<ref>{{Cite web |date=15 Hunyo 2015 |title=Maja Spahija crowned Miss Croatia |url=https://beautypageants.indiatimes.com/others/maja-spahija-crowned-miss-croatia/articleshow/47673688.cms |access-date=19 Abril 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=20 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420022736/https://beautypageants.indiatimes.com/others/maja-spahija-crowned-miss-croatia/articleshow/47673688.cms |url-status=dead }}</ref> |22 |Šibenik |- |{{Flagicon|LES}} [[Lesoto]] |Relebohile Kobeli<ref>{{Cite web |last= |first= |date=16 Hulyo 2015 |title=Gala dinner to fundraise for beauty queens |url=http://lestimes.com/gala-dinner-to-fundraise-for-beauty-queens/ |access-date=21 Abril 2023 |website=Lesotho Times |language=en-US}}</ref> |19 |[[Maseru]] |- |{{flagicon|LVA}} [[Letonya]] |Lāsma Zemene |20 |[[Riga]] |- |{{flagicon|LBN}} [[Lebanon|Libano]] |Valerie Abou Chacra |23 |[[Beirut]] |- |{{flagicon|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] |Arna Ýr Jónsdóttir |20 |Kópavogur |- |{{flagicon|MYS}} [[Malaysia]] |Brynn Zalina Lovett<ref>{{Cite web |last=Tan |first=Thomas |date=1 Setyembre 2015 |title=Sabah beauty Brynn Lovett is Miss Malaysia World 2015 |url=https://cj.my/102890/sabah-beauty-brynn-lovett-is-miss-malaysia-world-2015/ |access-date=20 Abril 2023 |website=Citizens Journal Malaysia |language=en-US}}</ref> |22 |Beaufort |- |{{flagicon|MLT}} [[Malta]] |Katrina Pavia |25 |Victoria |- |{{flagicon|MKD}} [[Hilagang Macedonia|Masedonya]] |Emilija Rozman |24 |[[Skopje]] |- |{{flagicon|MUS}} [[Mauritius|Mawrisyo]] |Aurellia Bégué |19 |[[Port Louis]] |- |{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] |Yamelin Ramírez<ref>{{Cite web |date=27 Oktubre 2014 |title=Mexico crowns 2015 representatives for Miss Universe and Miss World |url=https://beautypageants.indiatimes.com/others/mexico-crowns-2015-representatives-for-miss-universe-and-miss-world/articleshow/44945857.cms |access-date=20 Abril 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=13 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213053821/https://beautypageants.indiatimes.com/others/mexico-crowns-2015-representatives-for-miss-universe-and-miss-world/articleshow/44945857.cms |url-status=dead }}</ref> |22 |Navojoa |- |{{flagicon|MDA}} [[Moldabya]] |Anastasia Iacub<ref>{{Cite web |date=31 Mayo 2015 |title=Anastasia Iacub crowned Miss Moldova 2015 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/others/anastasia-iacub-crowned-miss-moldova-2015/articleshow/47490216.cms |access-date=21 Abril 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=21 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421101614/https://beautypageants.indiatimes.com/others/anastasia-iacub-crowned-miss-moldova-2015/articleshow/47490216.cms |url-status=dead }}</ref> |19 |Băcioi |- |{{flagicon|MNG}} [[Mongolia|Monggolya]] |Anu Namshir |24 |[[Ulan Bator|Ulaanbaatar]] |- |{{flagicon|MNE}} [[Montenegro]] |Nataša Milosavljević |24 |Herceg Novi |- |{{Flagicon|Myanmar}} [[Myanmar]] |Khin Thein Myint |24 |Mandalay |- |{{flagicon|NAM}} [[Namibia|Namibya]] |Steffi van Wyk |20 |[[Windhoek]] |- |{{flagicon|NPL}} [[Nepal]] |Evana Manandhar |24 |[[Katmandu|Kathmandu]] |- |{{flagicon|NGA}} [[Nigeria|Niherya]] |Unoaku Anyadike |21 |[[Ibadan]] |- |{{flagicon|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] |Stefanía Alemán<ref>{{Cite web |date=4 Oktubre 2014 |title=Stefanía Alemán es Miss Mundo Nicaragua 2015 |trans-title=Stefanía Alemán is Miss Mundo Nicaragua 2015 |url=http://www.laprensa.com.ni/2014/10/04/espectaculo/1247822-inicia-miss-mundo-2015 |access-date=20 Abril 2023 |website=La Prensa Nicaragua |language=es |archive-date=25 Oktubre 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211025065706/https://www.laprensa.com.ni/2014/10/04/espectaculo/1247822-inicia-miss-mundo-2015 |url-status=dead }}</ref> |24 |Masatepe |- |{{Flagicon|NOR}} [[Noruwega]] |Fay Teresa Vålbekk |23 |[[Oslo]] |- |{{flagicon|NED}} [[Netherlands|Olanda]] |Margot Hanekamp |19 |Nijkerk |- |{{Flagicon|PAN}} [[Panama]] |Diana Jaén |24 |Penonomé |- |{{flagicon|PRY}} [[Paraguay|Paragway]] |Giovanna Cordeiro |25 |[[Asuncion|Asunción]] |- |{{flagicon|PER}} [[Peru]] |Karla Chocano |24 |Trujillo |- |{{flagicon|FIJ}} [[Fiji|Pidyi]] |Brittany Hazelman<ref>{{Cite web |last=Walsh |first=Michael |date=30 Hulyo 2015 |title=New Miss World Fiji reflects on unexpected journey to fame |url=https://www.abc.net.au/pacific/programs/pacificbeat/new-miss-world-fiji-reflects-on-unexpected-journey/6662258 |access-date=20 Abril 2023 |website=ABC Pacific |language=en-AU}}</ref> |24 |[[Suva]] |- |{{flagicon|Philippines}} [[Miss World Philippines|Pilipinas]] |Hillarie Parungao<ref name="nueva">{{Cite web |date=19 Oktubre 2015 |title=Nueva Vizcaya beauty named Miss World Philippines 2015 |url=https://news.abs-cbn.com/lifestyle/10/18/15/nueva-vizcaya-beauty-named-miss-world-philippines-2015 |access-date=20 Abril 2023 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> |24 |[[Solano, Nueva Vizcaya|Solano]] |- |{{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]] |Carola Miller<ref>{{Cite web |date=14 Abril 2015 |title=Rosa Maria Ryyti crowned Miss Suomi 2015 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/others/rosa-maria-ryyti-crowned-miss-suomi-2015/articleshow/46919740.cms |access-date=20 Abril 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=20 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420022737/https://beautypageants.indiatimes.com/others/rosa-maria-ryyti-crowned-miss-suomi-2015/articleshow/46919740.cms |url-status=dead }}</ref> |24 |[[Helsinki]] |- |'''{{flagicon|France}}''' [[Pransiya]] |Hinarere Taputu<ref>{{Cite web |last=Laurelli |first=Mathilde |date=3 Disyembre 2015 |title=La Tahitienne Hinarere Taputu représentera la France à Miss Monde |trans-title=Tahitian Hinarere Taputu will represent France at Miss World |url=https://www.lexpress.fr/styles/beaute/hinarere-taputu-miss-tahiti-2014-en-route-pour-miss-monde_1742289.html |access-date=20 Abril 2023 |website=L'Express |language=fr}}</ref> |25 |[[French Polynesia|Tahiti]] |- |{{flagicon|POL}} [[Polonya]] |Marta Pałucka<ref>{{Cite web |date=6 Oktubre 2015 |title=Marta Pałucka została Miss World Poland 2015 |trans-title=Marta Pałucka became Miss World Poland 2015 |url=https://plejada.pl/newsy/marta-palucka-zostala-miss-world-poland-2015/8bdl00 |access-date=20 Abril 2023 |website=Onet Plejada |language=pl}}</ref> |24 |Sopot |- |{{flagicon|PUR}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] |Keysi Vargas |24 |Quebradillas |- |{{flagicon|POR}} [[Portugal]] |Rafaela Pardete |24 |Setúbal |- |{{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |Cinthya Núñez |23 |San Francisco |- |{{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko]] |Andrea Kalousová<ref>{{Cite news |last= |date=29 Marso 2015 |title=Andrea Kalousová bodovala na České Miss. Je druhou nejkrásnější Češkou! |language=cs |trans-title=Andrea Kalousová scored at Czech Miss. She is the second most beautiful Czech woman! |work=Deník.cz |url=https://www.denik.cz/pardubicky-kraj/andrea-kalousova-bodovala-na-ceske-miss-je-druhou-nejkrasnejsi-ceskou-20150328-djaf.html |access-date=20 Abril 2023}}</ref> |19 |Jaroměř |- |'''{{flagicon|Romania}}''' [[Romania|Rumanya]] |Natalia Onet |26 |Satu Mare |- |{{flagicon|RUS}} [[Rusya]] |Sofia Nikitchuk |22 |[[Yekaterinburg]] |- |{{flagicon|ZMB}} [[Sambia|Sámbia]] |Michelo Malambo<ref>{{Cite news |date=18 Disyembre 2015 |title=Miss Zambia prepares for China pageant |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/av/world-africa-35131165 |access-date=20 Abril 2023}}</ref> |24 |[[Ndola]] |- |'''{{flagicon|Samoa}}''' [[Samoa]] |Latafale Auva'a<ref>{{Cite web |last=Tapaleao |first=Vaimoana |date=27 Hulyo 2015 |title=Pride (and face) of a nation |url=https://www.nzherald.co.nz/lifestyle/pride-and-face-of-a-nation/EBQDGUW7VJ64SXZJVGI7W4AW54/ |access-date=20 Abril 2023 |website=The New Zealand Herald |language=en-NZ}}</ref> |22 |[[Apia]] |- |{{flagicon|KNA}} [[San Cristobal at Nieves]] |Jackiema Flemming |22 |[[Basseterre]] |- |{{Flagicon|SRB}} [[Serbiya]] |Marija Ćetković<ref>{{Cite web |last= |date=9 Oktubre 2014 |title=Izbor za mis 2014: Košarkašica Marija Ćetković (20) najlepša je Srpkinja! |trans-title=Selection for 2014 miss: Basketball player Marija Ćetković (20) is the most beautiful Serbian woman! |url=http://www.kurir-info.rs/zabava/pop-kultura/uzivo-izbor-za-mis-srbije-ko-ce-poneti-titulu-najlepse-clanak-1584933 |access-date=20 Abril 2023 |website=Kurir |language=sr |archive-date=16 Oktubre 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141016052519/http://www.kurir-info.rs/zabava/pop-kultura/uzivo-izbor-za-mis-srbije-ko-ce-poneti-titulu-najlepse-clanak-1584933 |url-status=dead }}</ref> |20 |Novi Sad |- |{{flagicon|SYC}} [[Seychelles|Seykelas]] |Linne Freminot<ref>{{Cite web |date=1 Hunyo 2015 |title=Linne Freminot is Miss Seychelles 2015 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/others/linne-freminot-is-miss-seychelles-2015/articleshow/47499253.cms |access-date=20 Abril 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=20 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420022742/https://beautypageants.indiatimes.com/others/linne-freminot-is-miss-seychelles-2015/articleshow/47499253.cms |url-status=dead }}</ref> |22 |Mahé |- |{{Flagicon|Zimbabwe}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] |Annie-Grace Mutambu<ref>{{Cite web |date=11 Hunyo 2015 |title=Zimbabwe: Emily Kachote Axed |url=http://allafrica.com/stories/201506110065.html |access-date=20 Abril 2023 |website=The Herald |language=en |via=AllAfrica}}</ref> |19 |[[Harare]] |- |{{flagicon|SGP}} [[Singapore|Singapura]] |Charity Lu |24 |Singapura |- |{{flagicon|SRI}} [[Sri Lanka]] |Thilini Amarasooriya |20 |[[Colombo]] |- |{{flagicon|SWE}} [[Suwesya]] |Natalia Fogelund |21 |Gothenburg |- |{{flagicon|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] |Lilian Kamazima |19 |Arusha |- |{{flagicon|THA}} [[Thailand|Taylandiya]] |Thunchanok Moonnilta |22 |[[Chiang Mai]] |- |{{flagicon|ZAF}} [[South Africa|Timog Aprika]] |Liesl Laurie |24 |[[Johannesburg]] |- |{{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] |Chyung Eun-ju |22 |[[Seoul]] |- |{{Flagicon|SSD}} [[Timog Sudan]] |Ajaa Deng |23 |[[Juba]] |- |{{flagicon|TTO}} [[Trinidad at Tobago]] |Kimberly Singh |21 |[[Port of Spain]] |- |{{flagicon|CHL}} [[Chile|Tsile]] |Fernanda Sobarzo<ref>{{Cite web |last=Vargas |first=José Luis |date=7 Setyembre 2015 |title=Fernanda Sobarzo: Estudiante de Ingeniería Comercial de 20 años es la nueva Miss Mundo Chile |trans-title=Fernanda Sobarzo: 20-year-old Business Engineering student is the new Miss World Chile |url=http://www.biobiochile.cl/noticias/2015/09/07/fernanda-sobarzo-estudiante-de-ingenieria-comercial-de-20-anos-es-la-nueva-miss-mundo-chile.shtml |access-date=19 Abril 2023 |website=BioBioChile |language=es |archive-date=24 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424183035/https://www.biobiochile.cl/noticias/2015/09/07/fernanda-sobarzo-estudiante-de-ingenieria-comercial-de-20-anos-es-la-nueva-miss-mundo-chile.shtml |url-status=dead }}</ref> |20 |[[Santiago, Tsile|Santiago]] |- |{{flagicon|CHN}} [[Tsina]] |Yuan Lu<ref>{{Cite web |date=1 Disyembre 2015 |title=Miss World China Yuan Lu |url=https://www.chinadaily.com.cn/celebrity/2015-12/01/content_22595497.htm |access-date=19 Abril 2023 |website=China Daily |language=en}}</ref> |21 |[[Hefei]] |- |{{Flagicon|CYP}} [[Tsipre]] |Rafaela Charalampous<ref>{{Cite web |last=Xynopoulos |first=Yannis |date=8 Pebrero 2018 |title=Ραφαέλα Χαραλάμπους: Η όμορφη Κύπρια κολάζει στο Instagram |trans-title=Raphaela Charalambous: The beautiful Cypriot is crazy on Instagram |url=https://www.parapolitika.gr/lifestyle/article/299313/rafaela-charalampous-omorfi-kipria-kolazi-sto-instagram-pics/ |access-date=20 Abril 2023 |website=Parapolitika.gr |language=el}}</ref> |25 |[[Nicosia]] |- |'''{{flagicon|Tunisia}}''' [[Tunisya]] |Maroua Heni |24 |Sidi Bouzid |- |{{flagicon|TUR}} [[Turkiya]] |Ecem Çırpan |19 |Bursa |- |{{flagicon|UGA}} [[Uganda]] |Zahara Nakiyaga<ref name="2R">{{Cite web |last=Oluka |first=Esther |date=11 Hulyo 2015 |title=23-year-old Zahara crowned Miss Uganda |url=http://www.monitor.co.ug/News/National/23-year-old-Zahara-crowned-Miss-Uganda/-/688334/2783842/-/69gy93/-/index.html |access-date=20 Abril 2023 |website=Daily Monitor Uganda |location=Kampala |language=en}}</ref> |24 |[[Kampala]] |- |{{flagicon|UKR}} [[Ukraine|Ukranya]] |Khrystyna Stoloka |18 |[[Kyiv]] |- |{{flagicon|HUN}} [[Hungary|Unggarya]] |Daniella Kiss |21 |Bag |- |{{Flagicon|Uruguay}} [[Uruguay|Urugway]] |Sherika De Armas<ref>{{Cite web |date=20 Agosto 2015 |title="Soy liberal y pasional", Sherika de Armas, Miss Mundo |trans-title="I am liberal and passionate", Sherika de Armas, Miss World |url=https://www.caras.uy/noticias/celebridades/2015-08-20-soy-liberal-y-pasional-sherika-de-armas-miss-mundo.phtml |access-date=21 Abril 2023 |website=Caras |language=es}}</ref> |18 |[[Montevideo]] |} == Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Panlabas na kawing == * {{Official website|http://www.missworld.com}} {{Miss World}} [[Kategorya:Miss World]] 71jprutisc8z834tol1jo5dhfjiy4m4 0 324091 2215337 2212365 2026-07-08T21:54:28Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215337 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant|image=Penelope Plummer Miss World 1968.jpg|caption=Penelope Plummer|winner='''[[Penelope Plummer]]'''|represented={{flagicon|Australia}} Australya|date=14 Nobyembre 1968|presenters=Michael Aspel|venue=Lyceum Ballroom, Londres, Reyno Unido|broadcaster=[[BBC]]|entrants=53|placements=15|debuts=Taylandiya|returns={{Hlist|Bahamas|Indiya|Kolombya|Liberya|Nikaragwa}}|withdraws={{Hlist|Czechoslovakia|Gambya|Honduras|Lupangyelo|Libano|Panama|Portugal|Tansaniya}}|before=[[Miss World 1967|1967]]|next=[[Miss World 1969|1969]]}} vAng '''Miss World 1968''' ay ang ika-18 na edisyon ng [[Miss World]] pageant na ginanap sa Lyceum Ballroom sa [[Londres]], [[United Kingdom|Reyno Unido]] noong 14 Nobyembre 1968. Ito ang huling edisyon na naganap ang kompetisyon sa Lyceum Ballroom. Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni [[Madeleine Hartog-Bel]] ng Peru si Penelope Plummer ng Australya bilang Miss World 1968.<ref name=":0">{{Cite news |date=15 Nobyembre 1968 |title=Meet the new Miss World |language=en |pages=50 |work=The Windsor Star |url=https://www.newspapers.com/article/the-windsor-star/47776357/ |access-date=3 Hunyo 2023 |via=Newspapers.com}}</ref> Ito ang kauna-unahang tagumpay ng Australya sa kasaysayan ng kompetisyon. Nagtapos bilang first runner-up si Kathleen Winstanley ng Reyno Unido, habang nagtapos bilang second runner-up si Miri Zamir ng Israel.<ref>{{Cite news |date=15 Nobyembre 1968 |title=Miss World |language=en |pages=22 |work=Edmonton Journal |url=https://books.google.com.ph/books?id=3uxkAAAAIBAJ&pg=PA22&dq=%22Kathleen+Winstanley%22+%221968%22&article_id=5184,4241003&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjr9IH3_LL_AhXlV2wGHbZqDGcQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%22Kathleen%20Winstanley%22%20%221968%22&f=false |access-date=8 Hunyo 2023 |via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite news |date=15 Nobyembre 1968 |title=Miss World winner |language=en |pages=10A |work=St. Joseph Gazette |url=https://books.google.com.ph/books?id=tRddAAAAIBAJ&pg=PA9&dq=%22Kathleen+Winstanley%22+%221968%22&article_id=2333,2755591&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj6prW__bL_AhVYRmwGHbwiCG84ChDoAXoECAcQAg#v=onepage&q=%22Kathleen%20Winstanley%22%20%221968%22&f=false |access-date=8 Hunyo 2023 |via=Google Books}}</ref> Mga kandidata mula sa limampu't-talong bansa at teritoryo ang lumahok sa kompetisyong ito. Pinangunahan ni Michael Aspel ang kompetisyon. == Kasaysayan == [[Talaksan:Lyceum_Theatre,_Wellington_St,_London.jpg|thumb|250x250px|Lyceum Ballroom, ang lokasyon ng Miss World 1968]] === Pagpili ng mga kalahok === Ang mga kalahok mula sa limampu't-tatlong mga bansa at teritoryo ay napili upang lumahok sa kompetisyon. Dalawang kandidata ang nailuklok upang kumatawan sa kanilang mga bansa/teritoryo matapos maging runner-up sa kanilang pambansang kompetisyon, o napili sa isang ''casting process,'' at dalawang kandidata ang nailuklok matapos bumitiw ang orihinal na kalahok. ==== Mga pagbabago sa mga patakaran ==== Muling pinayagan ang mga ina na sumali sa Miss World sa edisyong ito, bagay na huling pinayagan noong [[Miss World 1951|1951]]. Dahil sa pagbabago ng patakarang ito sa Miss World, pinayagan si Miss International Bahamas 1968 Rose Helena Simms-Dauchot na lumahok sa edisyong ito bagama't ito ay kasal na at may isang anak.<ref>{{Cite news |date=6 Nobyembre 1968 |title=Beauty from the Bahamas |language=en |pages=6 |work=Evening Times |url=https://news.google.com/newspapers?id=ZupAAAAAIBAJ&sjid=QKcMAAAAIBAJ&pg=5408%2C709445 |access-date=16 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> ==== Mga pagpalit ==== Bagama't inanunsyo na ang kandidata ng Pransiya sa edisyong ito ay si Mademoiselle France 1968 Maryvonne Lachaze,<ref>{{Cite web |date=30 Hulyo 2012 |title=Jocelyne Charlery élue Mlle France d'Outre-Mer |trans-title=Jocelyne Charlery elected Miss France Overseas |url=https://www.martinique.franceantilles.fr/actualite/culture/jocelyne-charlery-elue-mlle-france-doutre-mer-782439.php |access-date=16 Marso 2024 |website=France-Antilles |language=fr-FR}}</ref> siya ay biglaang pinalitan ng ''first runner-up'' ng Miss Cinemonde na si Nelly Gallerne dahil sa hindi isiniwalat na dahilan. Iniluklok ang ''first runner-up'' ng Miss Luxembourg 1968 na si Irene Siedler na lumahok sa edisyong ito matapos bumitiw sa kompetisyon ang orihinal na nagwagi na si Lucienne Micheline Krier dahil sa hindi isiniwalat na dahilan. ==== Mga unang pagsali, pagbalik, at pag-urong ==== Lumahok sa unang pagkakataon ang bansang Taylandiya. Bumalik sa edisyong ito ang bansang Nikaragwa na huling sumali noong [[Miss World 1964|1964]], Kolombya at Liberya na huling sumali noong [[Miss World 1965|1965]], at Bahamas at Indiya na huling sumali noong [[Miss World 1966|1966]]. Hindi sumali sa edisyong ito ang mga bansang [[Czechoslovakia]], [[Gambia|Gambya]], [[Honduras]], [[Iceland|Lupangyelo]], [[Lebanon|Libano]], [[Panama]], [[Portugal]], at [[Tanzania|Tansaniya]] sa edisyong ito. Hindi sumali si Jarmila Teplanová ng Czechoslovakia bunsod ng paglusob ng [[Unyong Sobyetiko]], [[Polonya]], [[Bulgarya]], at [[Hungriya|Unggarya]] sa Czechoslovakia noong 20 Agosto 1968.<ref>{{Cite web |last= |date=8 Abril 2019 |title=První československou miss se v roce 1989 stala Ivana Christová. Ne všichni sdíleli nadšení |trans-title=Ivana Christová became the first Czechoslovak Miss in 1989. Not everyone shared the enthusiasm |url=https://echo24.cz/a/S8Phg/prvni-ceskoslovenskou-miss-se-v-roce-1989-stala-ivana-christova-ne-vsichni-sdileli-nadseni |access-date=15 Marso 2024 |website=Echo24 |language=cs}}</ref><ref>{{Cite news |date=25 Oktubre 1968 |title=Czechs not sending Miss World contestant |language=en |pages=9 |work=Daytona Beach Morning Journal |url=https://news.google.com/newspapers?id=U28eAAAAIBAJ&sjid=fMkEAAAAIBAJ&pg=5766%2C5997497 |access-date=17 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> Hindi sumali sina Lillian Carol Heyer ng Honduras at Helga Jonsdóttir ng Lupangyelo dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite news |date=1 Hulyo 1968 |title=Grooming the beauty queens |language=en |pages=18 |work=65° |url=https://timarit.is/page/7657022?iabr=on |access-date=16 Marso 2024 |via=Timarit.is}}</ref> Nadiskwalipikado si Lili Bissar ng Libano matapos matuklasan na siya ay labinlimang-taong gulang pa lamang.<ref>{{Cite news |date=14 Nobyembre 1968 |title=Miss Libanon doet niet mee aan Miss World-verkiezingen |language=nl |pages=3 |work=Leeuwarder courant |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010565227:mpeg21:p003 |access-date=16 Marso 2024 |via=Delpher}}</ref> Bagama't hindi na kasali sa kompetisyon, pinayagan pa rin si Bissar na lumitaw sa ''parade of nations''.<ref name=":1">{{Cite news |date=15 Nobyembre 1968 |title=Politics invade beauty contest |language=en |pages=2 |work=The Sydney Morning |url=https://news.google.com/newspapers?id=1q9hAAAAIBAJ&sjid=KegDAAAAIBAJ&pg=2550%2C4929868 |access-date=16 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> Hindi pinahintuluang sumali sa Miss World si Zena Suleiman ng Pamahalaan ng Tansaniya dahil hindi ito naaangkop diumano sa kanilang kultura. Dapat sanang sasali sa edisyong ito si Maria Amparo Rodrigo Lorenzo ng [[Espanya]], na siyang tumungo na sa Londres para lumahok sa Miss World.<ref>{{Cite news |date=14 Nobyembre 1968 |title=Miss Spain, 19-year-old Maria |language=nl |pages=7 |work=Algemeen Handelsblad |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000034800:mpeg21:p007 |access-date=16 Marso 2024 |via=Delpher}}</ref><ref>{{Cite news |date=14 Nobyembre 1968 |title=Miss Spanje loopt weg uit Miss-Wedstrijd |language=nl |trans-title=Miss Spain runs away from Miss World |pages=3 |work=Het Parool |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010838694:mpeg21:p003 |access-date=16 Marso 2024 |via=Delpher}}</ref> Gayunpaman, tulad ng kanyang mga hinalinhan, kaagad na bumitiw si Rodrigo sa kompetisyon dahil tutol ito sa paglahok ni Sandra Sanguinetti ng Hibraltar. Matapos ang kanyang pagbitiw sa kompetisyon, kaagad na tumakas sa hotel ng mga kandidata si Lorenzo upang tumungo sa hotel kung nasaan pansamantalang naninirahan ang kanyang siyamnapu't-dalawang kamag-anak.<ref name=":1" /><ref>{{Cite news |date=14 Nobyembre 1968 |title=Spaans Miss-noegen |pages=1 |work=De Tijd |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011238236:mpeg21:p001 |access-date=16 Marso 2024 |via=Delpher}}</ref> == Mga resulta == [[Talaksan:Miss_World_1968_Map.PNG|thumb|250x250px|Mga bansa at teritoryong sumali sa Miss World 1968 at ang kanilang mga pagkakalagay.]] === Mga pagkakalagay === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Paglalagay ! Contestant |- | '''Miss World 1968''' | * '''{{Flagicon image|Flag of Australia (converted).svg}} [[Australia|Australya]]''' – '''[[Penelope Plummer]]<ref name=":0" />''' |- | 1st runner-up | * '''{{flagicon|UK}}''' [[United Kingdom|Reyno Unido]] – Kathleen Winstanley<ref name=":0" /> |- | 2nd runner-up | * {{flagicon|ISR}} [[Israel]] – Miri Zamir<ref name=":0" /> |- | 3rd runner-up | * {{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] – Beatriz Sierra González<ref name=":0" /> |- | 4th runner-up | * {{Flagicon image|Flag of the Philippines (1936–1985, 1986–1998).svg}} [[Pilipinas]] – [[Arene Cecilia Amabuyok]]<ref name=":0" /> |- | Top 7 | * {{Flag|Guyana}} – Adrienne Harris<ref name=":0" /> * {{flagicon|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]]– Margine Davidson<ref name=":0" /> |- | Top 15 | * {{flagicon|GER}} [[Kanlurang Alemanya|Alemanya]] – Margot Schmalzriedt * {{flagicon|ARG}} [[Arhentina]] – Viviana Roldán * {{flagicon|AUT}} [[Austria|Austrya]] – Brigitte Krüger * {{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] – June MacMahon * {{Flagicon image|Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg}} [[Pransiya]] – Nelly Gallerne * {{flagicon|SWE}} [[Suwesya]] – Gunilla Friden * {{flagicon|THA}} [[Thailand|Taylandiya]] – Pinnarut Tananchai * {{Flagicon image|Flag of Yugoslavia (1946-1992).svg}} [[Yugoslavia]] – Ivona Puhlera |} == Kompetisyon == === Pormat ng kompetisyon === Tulad noong [[Miss World 1961|1961]], labinlimang ''semi-finalist'' ang napili sa pamamagitan ng paunang kompetisyon na ginanap sa araw ng pinal na kompetisyon na binubuo ng ''swimsuit'' at ''evening gown competition''. Lumahok sa ''swimsuit competition'' at ''evening gown competition'' ang mga labinlimang ''semi-finalist'', at kalaunan ay napili ang pitong pinalista na sumabak sa ''final interview.'' === Komite sa pagpili === * Lady Elizabeth Anson, CVO * Stanley Baker – Ingles na aktor * [[Reita Faria]] – [[Miss World 1966]] mula sa Indiya<ref name=":2">{{Cite news |date=15 Nobyembre 1968 |title=Aussie-type librarian... Miss World |language=en |pages=3 |work=St. Petersburg Times |url=https://news.google.com/newspapers?id=e35QAAAAIBAJ&sjid=RVwDAAAAIBAJ&pg=7315%2C2337611 |access-date=17 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> * Peter Dimmock – Isang ''executive'' mula sa BBC * Graham Hill – Ingles na nagwagi sa Formula One<ref name=":2" /> * John Hore – Ingles na manlalaro ng putbol * Istvan Kertesz – Unggarong konduktor * Anthony Seth – ''High Commissioner'' ng Gana sa Reyno Unido * Richard Todd – Irlandes na aktor == Mga kandidata == Limampu't-tatlong kandidata ang lumahok para sa titulo.<ref>{{Cite news |date=9 Nobyembre 1968 |title=In Londen verblijven momenteel schoonheidskoninginnen |language=nl |trans-title=Beauty queens are currently in London |pages=3 |work=Leeuwarder courant |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010565223:mpeg21:p003 |access-date=16 Marso 2024 |via=Delpher}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon|group=A|name=A}} !Bayan |- |{{flagicon|GER}} [[Kanlurang Alemanya|Alemanya]] |Margot Schmalzriedt |22 |[[Stuttgart]] |- |{{flagicon|ARG}} [[Arhentina]] |Viviana Roldán<ref>{{Cite news |date=13 Nobyembre 1968 |title=Se habla de la participante de Costa Rica en concurso de belleza |language=es |pages=29 |work=La Nacion |url=https://books.google.com.ph/books?id=soc1AAAAIBAJ&pg=PA29&dq=%22Miss+Mundo%22&article_id=6473,4643492&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj70Z-m6_iEAxVvcGwGHVYABqk4ChDoAXoECAkQAg#v=onepage&q=%22Miss%20Mundo%22&f=false |access-date=16 Marso 2024 |via=Google Books}}</ref> |25 |Esperanza |- |'''{{Flagicon image|Flag of Australia (converted).svg}} [[Australia|Australya]]''' |'''[[Penelope Plummer]]'''<ref>{{Cite news |date=29 Setyembre 1968 |title=Four quest girls on the brink of stardom |language=en |pages=5 |work=The Sydney Morning Herald |url=https://books.google.com.ph/books?id=tNciAAAAIBAJ&pg=PA5&dq=%22Miss+World%22+%221968%22&article_id=3696,9966442&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjYjt79-rL_AhX9amwGHVA2CHAQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%22Miss%20World%22%20%221968%22&f=false |access-date=8 Hunyo 2023 |via=Google Books}}</ref> |18 |[[Sydney]] |- |{{flagicon|AUT}} [[Austria|Austrya]] |Brigitte Krüger<ref>{{Cite news |date=13 Nobyembre 1968 |title=Five heads with a single thought |language=en |pages=1 |work=Evening Times |url=https://news.google.com/newspapers?id=2is-AAAAIBAJ&sjid=00oMAAAAIBAJ&pg=6780%2C1613494 |access-date=16 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> |24 |[[Viena]] |- |{{flagicon|NZL}} [[New Zealand|Bagong Silandiya]] |Christine Antunovic<ref>{{Cite web |last=Harvey |first=Helen |date=25 Enero 2014 |title=Homegrown heroines |url=https://www.stuff.co.nz/taranaki-daily-news/features/9649515/Homegrown-heroines |access-date=19 Disyembre 2022 |website=Stuff |language=en}}</ref> |18 |[[Auckland]] |- |{{Flagicon image|Flag of the Bahamas (1964–1973).svg}} [[Bahamas]] |Rose Helena Simms-Dauchot<ref>{{Cite news |date=12 Nobyembre 1968 |title=Beauty with a bite |language=en |pages=1 |work=Youngstown Vindicator |url=https://news.google.com/newspapers?id=uGhIAAAAIBAJ&sjid=kIIMAAAAIBAJ&pg=1553%2C4466959 |access-date=16 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> |25 |[[Nassau]] |- |{{flagicon|BEL}} [[Belhika]] |Sonja Doumen<ref>{{Cite news |date=13 Enero 2018 |title=Sonja Doumen werd 50 jaar geleden eerste Limburgse Miss België |language=nl |work=Het Belang van Limburg |url=https://www.pressreader.com/belgium/het-belang-van-limburg/20180113/282565903543550 |access-date=19 Disyembre 2022 |via=PressReader}}</ref> |20 |Dilsen-Stokkem |- |{{flagicon|Venezuela|variant=1930}} [[Venezuela|Beneswela]] |Cherry Núñez<ref>{{Cite web |last=Socorro |first=Milagros |date=15 Disyembre 2014 |title=Cherry Núñez y el presidente Leoni, hijos de los barcos |trans-title=Cherry Núñez and President Leoni, sons of ships |url=https://elestimulo.com/climax/curiosidades/2014-12-15/cherry-nunez-y-el-presidente-leoni-hijos-de-los-barcos/ |access-date=3 Hunyo 2023 |website=Clímax |language=es}}</ref> |18 |[[Caracas]] |- |{{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] |Ângela Stecca<ref>{{Cite news |date=1 Hulyo 1968 |title=Marta Vasconcelos conquista para a Bahia titulo de "Miss" Brasil-68 |language=pt |pages=20 |work=Jornal do Brasil |url=https://news.google.com/newspapers?id=ZdcRAAAAIBAJ&sjid=pu8DAAAAIBAJ&pg=7119%2C116902 |access-date=16 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> |18 |Minas Gerais |- |{{flagicon|SRI}} [[Sri Lanka|Ceylon]] |Nilanthi Wijesinghe<ref>{{Cite web |date=4 Pebrero 2013 |title=The commendable actress - Life Online |url=https://www.life.lk/article/interviews/the-commendable-actress/52/4306 |access-date=16 Marso 2024 |website=Daily Mirror |language=en}}</ref> |22 |[[Colombo]] |- |{{flagicon|DNK}} [[Dinamarka]] |Yet Schaufuss |– |[[Copenhague]] |- |{{flagicon|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] |Marcia Virginia Ramos |20 |Guayaquil |- |{{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] |Johnine Avery<ref>{{Cite news |date=19 Agosto 1968 |title=Miss World-USA title won by beauty from Washington |language=en |pages=1 |work=Panama City News-Herald |url=https://www.newspapers.com/article/panama-city-news-herald-196819augpana/281737/ |access-date=3 Hunyo 2023 |via=Newspapers.com}}</ref> |22 |[[Olympia, Washington|Olympia]] |- |{{flagicon|GHA}} [[Ghana|Gana]] |Lovell Wordie<ref>{{Cite web |last=Quist |first=Ebenezer Agbey |date=14 Mayo 2020 |title=Video of 19-year-old Miss Ghana '68 repping Ghana in Miss World pops up |url=https://yen.com.gh/156533-adorable-video-shows-19-year-miss-ghana-68-confidently-repping-ghana-london.html |access-date=16 Marso 2024 |website=Yen.com.gh |language=en |archive-date=16 Marso 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240316043149/https://yen.com.gh/156533-adorable-video-shows-19-year-miss-ghana-68-confidently-repping-ghana-london.html |url-status=dead }}</ref> |19 |[[Accra]] |- |{{Flagicon image|Flag of Greece (1822-1978).svg}} [[Gresya]] |Lia Malta |21 |[[Atenas]] |- |{{Flag|Guyana}} |Adrienne Harris<ref>{{Cite web |last= |first= |date=15 Disyembre 2014 |title=Rafieya in top ten at Miss World |url=https://www.stabroeknews.com/2014/12/15/news/guyana/rafieya-top-ten-miss-world/ |access-date=16 Marso 2024 |website=Stabroek News |language=en-us}}</ref> |20 |[[Georgetown]] |- |{{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |Karlene Waddell<ref>{{Cite web |last=Neita |first=Lance |date=3 Disyembre 2017 |title=Of Afros and beards |url=https://www.jamaicaobserver.com/columns/of-afros-and-beards/ |access-date=8 Hunyo 2023 |website=Jamaica Observer |language=en-US}}</ref> |18 |[[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- |{{flagicon|JPN}} [[Hapon]] |Ryoko Miyoshi<ref>{{Cite news |date=10 Nobyembre 1968 |title=Dandy Yankee, Gorgeous Geisha |language=en |pages=47 |work=Herald-Journal |url=https://news.google.com/newspapers?id=VnssAAAAIBAJ&sjid=XMwEAAAAIBAJ&pg=5518%2C2798708 |access-date=16 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> |20 |[[Hokkaidō]] |- |{{Flagicon image|Government Ensign of Gibraltar.svg}} [[Gibraltar|Hibraltar]] |Sandra Sanguinetti<ref>{{Cite news |date=14 Nobyembre 1968 |title=Miss Espana se retiro de concurso Miss Mundo |language=es |pages=13 |work=La Nacion |url=https://news.google.com/newspapers?id=s4c1AAAAIBAJ&sjid=qnsEAAAAIBAJ&pg=7105%2C4846283 |access-date=16 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> |18 |Hibraltar |- |{{flagicon|IND}} [[Indiya]] |Jane Coelho |24 |[[New Delhi]] |- |{{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] |June MacMahon |24 |[[Dublin]] |- |{{flagicon|ISR}} [[Israel]] |Miri Zamir<ref>{{Cite news |date=5 Hunyo 1968 |title=Miss Israel |language=en |pages=28 |work=Reading Eagle |url=https://news.google.com/newspapers?id=Vw5XAAAAIBAJ&sjid=JkMNAAAAIBAJ&pg=6749%2C2633330 |access-date=16 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> |18 |[[Haifa]] |- |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] |Maria Pia Giamporcaro<ref>{{Cite news |date=15 Nobyembre 1968 |title=Un'australiana di diciotto anni eletta «Miss mondo» a Londra |language=it |trans-title=An eighteen year old Australian elected "Miss World" in London |pages=3 |work=La Stampa |url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,3/articleid,0123_01_1968_0262_0003_5176562/ |access-date=16 Marso 2024}}</ref> |18 |[[Palermo]] |- |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] |Nancy Wilson<ref>{{Cite news |date=2 Hulyo 1968 |title=Kent beauty Miss Dominion |language=en |pages=1 |work=The Windsor Star |url=https://news.google.com/newspapers?id=j0Q_AAAAIBAJ&sjid=AFIMAAAAIBAJ&pg=2128%2C2596241 |access-date=16 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> |19 |Chatham |- |{{KEN}} |Josephine Moikobu<ref>{{Cite web |last=Tempesta |first=Erica |date=12 Mayo 2016 |title=How beauty trends in Kenya are shaped by changing cultural landscapes |url=https://www.dailymail.co.uk/femail/article-3585629/Model-shows-beauty-trends-Kenya-100-years-shaped-key-cultural-milestones-colonization-rise-Oscar-winner-Lupita-Nyong-o.html |access-date=16 Marso 2023 |website=Mail Online |language=en}}</ref> |23 |[[Nairobi]] |- |{{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |Beatriz Sierra González<ref>{{Cite news |date=15 Nobyembre 1968 |title=La colombiana en 4o. lugar |language=es |pages=1; 3 |work=El Tiempo |url=https://news.google.com/newspapers?id=pxQfAAAAIBAJ&sjid=CowEAAAAIBAJ&pg=5195%2C2294253 |access-date=16 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> |20 |[[Talaan ng mga lungsod sa Colombia|Cartagena]] |- |{{flagicon|CRI}} [[Costa Rica|Kosta Rika]] |Patricia Diers<ref>{{Cite news |date=17 Hunyo 1968 |title=Concursos de belleza en Costa Rica |language=es |trans-title=Beauty pageants in Costa Rica |pages=25 |work=La Nacion |url=https://news.google.com/newspapers?id=d_gcAAAAIBAJ&sjid=HXwEAAAAIBAJ&pg=6950%2C880777 |access-date=16 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> |23 |[[San José, Costa Rica|San José]] |- |{{flagicon|LBR}} [[Liberya]] |Wilhelmina Nadieh Brownell |– |[[Monrovia]] |- |{{flagicon|LUX}} [[Luxembourg|Luksemburgo]] |Irene Siedler |18 |Esch-sur-Alzette |- |{{MLT}} |Ursulina Grech |17 |Gozo |- |{{flagicon|MAR}} [[Maruekos]] |Zakia Chamouch |17 |[[Casablanca]] |- |{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] |Ana María Magaña |17 |[[Lungsod ng Mehiko]] |- |{{flagicon|NGA}} [[Niherya]] |Foluke Ogundipe<ref>{{Cite web |last=Kayode-Adedeji |first=Dimeji |date=29 Disyembre 2022 |title=Former Miss Nigeria dies at 75 |url=https://www.premiumtimesng.com/entertainment/naija-fashion/572971-former-miss-nigeria-dies-at-75.html |access-date=16 Marso 2024 |website=Premium Times Nigeria |language=en-GB}}</ref> |21 |[[Lagos]] |- |{{flagicon|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] |Margine Davidson<ref>{{Cite web |date=17 Nobyembre 2001 |title=Nica entre más bellas del mundo |url=https://www.laprensani.com/2001/11/17/nacionales/774676-nica-entre-ms-bellas-del-mundo |access-date=19 Disyembre 2022 |website=La Prensa |language=es}}</ref> |20 |Matagalpa |- |{{flagicon|NOR}} [[Noruwega]] |Hedda Lie |21 |Stokke |- |{{flagicon|NED}} [[Netherlands|Olanda]] |Alida Grootenboer<ref>{{Cite news |date=11 Nobyembre 1968 |title=Beatnik beauty queen in huff over Miss World Contest rules |language=en |pages=10 |work=Battle Creek Enquirer |url=https://www.newspapers.com/article/battle-creek-enquirer/43758058/ |access-date=3 Hunyo 2023 |via=Newspapers.com}}</ref> |20 |Amersfoort |- |{{PER}} |Ana Rosa Berninzon |18 |[[Lungsod ng Lima|Lima]] |- |{{Flagicon image|Flag of the Philippines (1936–1985, 1986–1998).svg}} [[Pilipinas]] |[[Arene Cecilia Amabuyok]]<ref>{{Cite web |last=Burton-Titular |first=Joyce |date=1 Oktubre 2013 |title=From Vivien to Megan: The PH in Miss World history |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/40304-philippines-miss-world-history/ |access-date=3 Hunyo 2023 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref> |17 |[[Makati]] |- |{{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]] |Leena Sipilä |24 |[[Helsinki]] |- |{{Flagicon image|Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg}} [[Pransiya]] |Nelly Gallerne<ref>{{Cite news |date=10 Nobyembre 1968 |title=Belle di tutto il mondo a Londra |language=it |trans-title=Belles from all over the world in London |pages=3 |work=La Stampa |url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,3/articleid,0123_01_1968_0258_0003_7865473/ |access-date=16 Marso 2024 |archive-date=16 Marso 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240316162731/http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,3/articleid,0123_01_1968_0258_0003_7865473/ |url-status=dead }}</ref> |22 |[[Paris]] |- |{{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |Ingrid García |17 |[[Santo Domingo, Republikang Dominikano|Santo Domingo]] |- |'''{{flagicon|UK}}''' [[United Kingdom|Reyno Unido]] |Kathleen Winstanley<ref>{{Cite news |date=3 Disyembre 1968 |title=The "high jump" for Miss U.K. |language=en |pages=7 |work=Evening Times |url=https://news.google.com/newspapers?id=weZAAAAAIBAJ&sjid=RKcMAAAAIBAJ&pg=4333%2C200384 |access-date=16 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> |22 |Wigan |- |{{flagicon|SWE}} [[Suwesya]] |Gunilla Friden<ref>{{Cite news |date=13 Nobyembre 1968 |title=Worth waiting up for |language=en |pages=32 |work=News-Journal |url=https://www.newspapers.com/article/news-journal/43760593/ |access-date=16 Marso 2024 |via=Newspapers.com}}</ref> |19 |[[Estokolmo]] |- |{{flagicon|SUI}} [[Suwisa]] |Jeanette Biffiger<ref>{{Cite web |last=Meier |first=Simone |date=15 Oktubre 2015 |title=Sorry, wir können nicht anders. Wir müssen mal den Missen-Zirkus dissen |url=https://www.watson.ch/!650149858 |access-date=19 Disyembre 2022 |website=Watson |language=de}}</ref> |19 |[[Zürich]] |- |{{flagicon|THA}} [[Thailand|Taylandiya]] |Pinnarut Tananchai<ref>{{Cite news |date=4 Oktubre 2010 |title=India, China only Asian countries with Misses World |language=en |work=[[Philippine Star]] |url=https://www.philstar.com/entertainment/2010/10/04/617416/india-china-only-asian-countries-misses-world |access-date=16 Marso 2024}}</ref> |19 |[[Chiang Mai]] |- |{{Flagicon image|Flag of South Africa (1928-1982).svg}} [[South Africa|Timog Aprika]] |Mitsianna Stander<ref>{{Cite news |date=5 Nobyembre 1968 |title=Seeks Miss World title |language=en |pages=1 |work=The Phoenix |url=https://news.google.com/newspapers?id=WjFgAAAAIBAJ&sjid=uG8NAAAAIBAJ&pg=4583%2C554446 |access-date=16 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> |19 |[[Johannesburg]] |- |{{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] |Lee Ji-eun<ref>{{Cite news |date=14 Nobyembre 1968 |title=Three 'Miss World' lovelies... |language=en |pages=24 |work=The Straits Times |url=https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19681114-1.2.152 |access-date=16 Marso 2024 |via=National Library Board}}</ref> |21 |[[Daegu]] |- |{{flagicon|CHL}} [[Chile|Tsile]] |Carmen Smith<ref>{{Cite web |last=Cabello |first=Catalina |date=15 Marso 2009 |title=Marcelo, ex conductor de Cachureos, abre clínica de rehabilitación junto a su esposa |trans-title=Marcelo, former driver of Cachureos, opens a rehabilitation clinic with his wife |url=https://www.latercera.com/noticia/marcelo-ex-conductor-de-cachureos-abre-clinica-de-rehabilitacion-junto-a-su-esposa/ |access-date=16 Marso 2024 |website=La Tercera}}</ref> |– |[[Santiago, Tsile|Santiago]] |- |{{flagicon|CYP}} [[Tsipre]] |Diana Dimitropoulou<ref>{{Cite news |date=30 Nobyembre 1968 |title=Miss Cyprus of 1968 |language=en |pages=15 |work=Toledo Blade |url=https://news.google.com/newspapers?id=K_dOAAAAIBAJ&sjid=qAEEAAAAIBAJ&pg=537%2C4611677 |access-date=16 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> |19 |[[Nicosia]] |- |{{flagicon|TUN}} [[Tunisya]] |Zohra Boufaden |20 |[[Tunis]] |- |{{flagicon|TUR}} [[Turkiya]] |Mine Kurkcuoglu<ref>{{Cite news |date=6 Nobyembre 1968 |title=Turkse miss |language=nl |trans-title=Turkish miss |pages=3 |work=De Volkskrant |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010848036:mpeg21:p003 |access-date=16 Marso 2024 |via=Delpher}}</ref> |17 |[[Istanbul]] |- |{{flagicon|UGA}} [[Uganda]] |Joy Lehai<ref>{{Cite web |date=13 Marso 2020 |title=Here is the first Miss Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined |access-date=16 Marso 2024 |website=New Vision |language=en}}</ref> |22 |[[Kampala]] |- |{{Flagicon image|Flag of Yugoslavia (1946-1992).svg}} [[Yugoslavia]] |Ivona Puhlera<ref>{{Cite web |date=16 Enero 2023 |title=Izbor za Miss svijeta 1968.: Lijepa Dubrovčanka Ivona predstavljala Jugoslaviju |trans-title=Pageant for Miss World 1968: The beautiful Dubrovnik woman Ivona represented Yugoslavia |url=https://www.index.hr/clanak.aspx?id=2429597 |access-date=16 Marso 2024 |website=Index.hr |language=hr}}</ref> |17 |Dubrovnik |} ==  Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Panlabas na kawing == * [http://www.missworld.com Opisyal na website] {{Miss World}} [[Kategorya:Miss World]] 7ptdti3ttla0bgovk4nhnq1h2vd20b8 0 324152 2215338 2150330 2026-07-08T22:00:53Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215338 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant|winner='''[[Astrid Carolina Herrera]]'''|represented={{flagicon|Venezuela|1930}} Beneswela|date=15 Nobyembre 1984|presenters={{Hlist|Peter Marshall|Judith Chalmers}}|acts=The Drifters|placements=15|venue=Royal Albert Hall, [[Londres]], Reyno Unido|broadcaster=Thames Television|entrants=72|returns={{Hlist|Kenya|Niherya|Sri Lanka|Tahiti}}|withdraws={{Hlist|Indonesya|Liberya|Tonga|Turkiya}}|before=[[Miss World 1983|1983]]|next=[[Miss World 1985|1985]]|photogenic=[[Astrid Carolina Herrera]]<br>{{flagicon|Venezuela|1930}} Beneswela|personality=Ana Luisa Seda<br>{{flagu|Panama}}}} Ang '''Miss World 1984''' ay ang ika-34 edisyon ng [[Miss World]] pageant, na ginanap sa Royal Albert Hall sa Londres, Reyno Unido noong 15 Nobyembre 1984.<ref>{{Cite news |date=19 Nobyembre 1984 |title=La BBC anuncia que ya no se ocupara de concursos de belleza |language=es |pages=13 |work=La Opinion |url=https://books.google.com.ph/books?id=ztVDAAAAIBAJ&lpg=PA13&dq=%22Miss%20Mundo%22&pg=PA13#v=onepage&q=%22Miss%20Mundo%22&f=false |access-date=19 Hunyo 2024 |via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite news |date=18 Nobyembre 1984 |title=BBC rapped for deciding not to televise beauty pageants |language=en |pages=14 |work=Eugene Register-Guard |url=https://books.google.com.ph/books?id=QN1VAAAAIBAJ&lpg=PA14&dq=%22Miss%20World%22&pg=PA14#v=onepage&q=%22Miss%20World%22&f=false |access-date=22 June 2024 |via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite news |date=18 Nobyembre 1984 |title=Beauty ban on British TV sparks outcry |language=en |pages=16 |work=Daily Union |url=https://books.google.com.ph/books?id=T8dEAAAAIBAJ&lpg=PA16&dq=%22Miss%20World%22&pg=PA16#v=onepage&q=%22Miss%20World%22&f=false |access-date=22 Hunyo 2024 |via=Google Books}}</ref> Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni Sarah-Jane Hutt ng Reyno Unido si Astrid Carolina Herrera ng Beneswela bilang Miss World 1984.<ref>{{Cite news |date=18 Nobyembre 1984 |title=Miss World down to earth |language=en |pages=14 |work=The Evening News |url=https://books.google.com.ph/books?id=8FtGAAAAIBAJ&lpg=PA14&dq=%22Kelly%20Lea%20Anderson%22&pg=PA14#v=onepage&q=%22Kelly%20Lea%20Anderson%22&f=false |access-date=19 Hunyo 2024 |via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite news |date=16 Nobyembre 1984 |title=Venezuela beauty is new Miss World |language=en |pages=42 |work=The Telegraph |url=https://books.google.com.ph/books?id=GZsrAAAAIBAJ&lpg=PA42&dq=%22Kelly%20Lea%20Anderson%22&pg=PA42#v=onepage&q=%22Kelly%20Lea%20Anderson%22&f=false |access-date=19 Hunyo 2024 |via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite news |date=17 Nobyembre 1984 |title=New Miss World devoted to family |language=en |pages=9 |work=The Press-Courier |url=https://books.google.com.ph/books?id=isw8AAAAIBAJ&lpg=PA9&dq=%22Miss%20World%22&pg=PA9#v=onepage&q=%22Miss%20World%22&f=false |access-date=22 June 2024 |via=Google Books}}</ref> Ito ang ikatlong beses na nanalo ang Beneswela bilang Miss World.<ref>{{Cite news |date=16 Nobyembre 1984 |title=New Miss World criticized by animal rights activists |language=en |pages=6 |work=The Robesonian |url=https://books.google.com.ph/books?id=2DxVAAAAIBAJ&lpg=PA6&dq=%22Miss%20World%22&pg=PA6#v=onepage&q=%22Miss%20World%22&f=false |access-date=22 Hunyo 2024 |via=Google Books}}</ref> Nagtapos bilang first runner-up si Connie Fitzpatrick ng Kanada, habang nagtapos bilang second runner-up si Lou-Anne Ronchi ng Australya.<ref>{{Cite news |date=16 Nobyembre 1984 |title=Miss Venezuela wins Miss World title |language=en |pages=2A |work=Sarasota Herald-Tribune |url=https://news.google.com/newspapers?id=tkk1AAAAIBAJ&sjid=GGkEAAAAIBAJ&pg=6385%2C13746 |access-date=7 Hunyo 2023 |via=Google News Archive}}</ref><ref>{{Cite news |date=16 Nobyembre 1984 |title=Venezuelan is crowned Miss World, mingles with royalty at victory ball |language=en |pages=11 |work=The Vindicator |url=https://books.google.com.ph/books?id=k8Q_AAAAIBAJ&lpg=PA11&dq=%22Miss%20World%22&pg=PA11#v=onepage&q=%22Miss%20World%22&f=false |access-date=22 Hunyo 2024 |via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite news |date=15 Nobyembre 1984 |title=New Miss World |language=en |pages=37 |work=Beaver Country Times |url=https://books.google.com.ph/books?id=3VkvAAAAIBAJ&lpg=PA37&dq=%22Miss%20World%22&pg=PA37#v=onepage&q=%22Miss%20World%22&f=false |access-date=22 Hunyo 2024 |via=Google Books}}</ref> Ilang protesta ang naganap laban sa pagkapanalo ni Herrera,<ref>{{Cite news |date=16 Nobyembre 1984 |title=Reign's rainy start |language=en |pages=8 |work=Lawrence Journal-World |url=https://books.google.com.ph/books?id=qpwyAAAAIBAJ&lpg=PA8&dq=%22Miss%20World%22&pg=PA8#v=onepage&q=%22Miss%20World%22&f=false |access-date=22 Hunyo 2024 |via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite news |date=16 Nobyembre 1984 |title=Miss World celebrates title with a glass of milk |language=en |pages=3 |work=The Deseret News |url=https://books.google.com.ph/books?id=L04pAAAAIBAJ&lpg=PA3&dq=%22Miss%20World%22&pg=PA3#v=onepage&q=%22Miss%20World%22&f=false |access-date=22 Hunyo 2024 |via=Google News Archive}}</ref> dahil umano sa ugnayan nito sa isang larong ''bull-baiting'' sa Timog Amerika.<ref>{{Cite news |date=16 Nobyembre 1984 |title=Miss World under fire |language=en |pages=5 |work=The Evening News |url=https://books.google.com.ph/books?id=7ltGAAAAIBAJ&lpg=PA5&dq=%22Miss%20World%22&pg=PA5#v=onepage&q=%22Miss%20World%22&f=false |access-date=22 Hunyo 2024 |via=Google Books}}</ref> Si Herrera ang opisyal na pin-up girl ng larong ''coleos'' sa kanyang bayan sa Caracas.<ref>{{Cite news |date=16 Nobyembre 1984 |title=New Miss World turns down champagne; prefers milk |language=en |pages=2 |work=Times-Union |url=https://books.google.com.ph/books?id=xRxHAAAAIBAJ&lpg=PA2&dq=%22Miss%20World%22&pg=PA2#v=onepage&q=%22Miss%20World%22&f=false |access-date=22 Hunyo 2024 |via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite news |last=Gordon |first=Carl |date=21 Nobyembre 1984 |title=Tongue-tied in Miss World's presence |language=en |pages=11 |work=The Glasgow Herald |url=https://books.google.com.ph/books?id=n8BAAAAAIBAJ&lpg=PA11&dq=%22Miss%20World%22&pg=PA11#v=onepage&q=%22Miss%20World%22&f=false |access-date=22 Hunyo 2024 |via=Google Books}}</ref> Dahil dito, pinagbawalan ni Julia Morley na sagutin ni Herrera ang anumang tanong sa kanya tungkol sa ''bull-baiting''.<ref>{{Cite news |last=West |first=Michael |date=18 Nobyembre 1984 |title=English frown on new Miss World |language=en |pages=36 |work=The Albany Herald |url=https://books.google.com.ph/books?id=vT9DAAAAIBAJ&lpg=PA36&dq=%22Miss%20World%22&pg=PA36#v=onepage&q=%22Miss%20World%22&f=false |access-date=22 Hunyo 2024 |via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite news |date=16 Nobyembre 1984 |title=Miss World causes furore |language=en |pages=110 |work=The Phoenix |url=https://books.google.com.ph/books?id=XURgAAAAIBAJ&lpg=PA110&dq=%22Miss%20World%22&pg=PA110#v=onepage&q=%22Miss%20World%22&f=false |access-date=22 Hunyo 2024 |via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite news |date=16 Nobyembre 1984 |title=New Miss World turns aside questions about 'pinup status' |language=en |pages=4 |work=The Fort Scott Tribune |url=https://books.google.com.ph/books?id=9f4fAAAAIBAJ&lpg=PA4&dq=%22Miss%20World%22&pg=PA4#v=onepage&q=%22Miss%20World%22&f=false |access-date=22 Hunyo 2024 |via=Google Books}}</ref> Mga kandidata mula sa pitumpu't-dalawang bansa at teritoryo ang lumahok sa kompetisyong ito. Pinangunahan nina Peter Marshall at Judith Chalmers ang kompetisyon. Nagtanghal ang The Drifters sa edisyong ito. == Kasaysayan == [[Talaksan:Royal_Albert_Hall,_London_-_Nov_2012.jpg|thumb|250x250px|Royal Albert Hall, ang lokasyon ng Miss World 1984]] === Pagpili ng mga kalahok === Mga kandidata mula sa pitumpu't-dalawang bansa at teritoryo ay napili upang lumahok sa kompetisyon. Apat na kandidata ang nailuklok upang kumatawan sa kanilang mga bansa/teritoryo matapos maging runner-up sa kanilang pambansang kompetisyon, o napili sa isang ''casting process'', at dalawang kandidata ang nailuklok matapos bumitiw ang orihinal na kalahok. ==== Mga pagpalit ==== Dapat sanang lalahok sa edisyong ito si Miss Barbados 1984 Lisa Worme, ngunit siya ay pinalitan ng kanyang ''first runner-up'' na si Gale Thomas dahil sa hindi isiniwalat na dahilan. Dapat rin sanang lalahok ang ''first runner-up'' ng Miss Honduras 1984 na si Nadia Celina Canizales, ngunit dahil pinili nito na lumahok sa International Coffee Queen, siya ay pinalitan ni Miss Honduras 1984 Myrtice Hyde.<ref name=":0" /> ==== Mga pagbalik at pag-urong ==== Bumalik sa edisyong ito ang mga bansang Kenya na huling sumali noong [[Miss World 1968|1968]], Niherya na huling sumali noong [[Miss World 1979|1979]], at Sri Lanka at Tahiti na huling sumali noong [[Miss World 1982|1982]]. Hindi sumali ang mga bansang [[Indonesia|Indonesya]], [[Liberia|Liberya]], [[Tonga]], at [[Turkiya]] sa edisyong ito. Pinagbawalan ng pamahalaan ng Indonesya ang anumang uri ng paglahok sa mga internasyonal na pageant na kinakailangang lumahok sa ''swimsuit competition'' dahil salungat ito sa kanilang relihiyosong paniniwala.<ref>{{Cite news |date=2 Hulyo 1983 |title=Beauty contestant provokes outcry in Indonesia |language=en |pages=8 |work=Singapore Monitor |url=http://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/Digitised/Page/singmonitor19830702-1.1.8 |access-date=1 Abril 2023 |via=National Library Board}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 Hulyo 1983 |title=Girl's beauty quest draws protest |language=en |pages=3 |work=The Straits Times |url=http://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/Digitised/Page/straitstimes19830703-1.1.3 |access-date=1 Abril 2023 |via=National Library Board}}</ref><ref>{{Cite news |date=7 Hulyo 1984 |title=Western-style beauty contests banned |language=en |pages=8 |work=The Straits Times |url=https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/page/straitstimes19840707-1.1.8 |access-date=27 Mayo 2024 |via=National Library Board}}</ref> Hindi sumali si Asupa Motu´apuaka ng Tonga dahil sa kakulangan sa pondo upang makalahok sa Londres. Hindi sumali si Didem Uncuoglu ng Turkiya dahil sa mga problema sa kanyang organisasyon. Hindi sumali ang bansang Liberya sa edisyong ito matapos na mabigo ang kanilang organisasyong pambansa na magdaos ng kompetisyong pambansa o magtalaga ng kalahok. == Mga resulta == [[Talaksan:Miss_World_1984_Map.PNG|right|thumb|250x250px| Mga bansa at teritoryong sumali sa Miss World 1984 at ang kanilang mga pagkakalagay.]] === Mga pagkakalagay === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- | '''Miss World 1984''' | * {{flagicon|Venezuela|variant=1930}} [[Venezuela|'''Beneswela''']] – '''Astrid Carolina Herrera'''<ref>{{Cite news |date=16 Nobyembre 1984 |title=New Miss World heckled |language=en |pages=10 |work=Singapore Monitor |url=https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/page/singmonitor19841116-2.1.10 |access-date=27 Mayo 2024 |via=National Library Board}}</ref> |- | 1st runner-up | * {{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] – Connie Fitzpatrick<ref name=":2">{{Cite news |date=16 Nobyembre 1984 |title=Miss Venezuela es elegida Miss Mundo |language=es |pages=11 |work=La Opinion |url=https://books.google.com.ph/books?id=y9VDAAAAIBAJ&lpg=PA11&dq=%22Kelly%20Lea%20Anderson%22&pg=PA11#v=onepage&q=%22Kelly%20Lea%20Anderson%22&f=false |access-date=19 Hunyo 2024 |via=Google Books}}</ref> |- | 2nd runner-up | * {{Flagicon image|Flag of Australia (converted).svg}} [[Australia|Australya]] – Lou-Anne Ronchi<ref name=":2" /> |- | Top 7 | * {{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] – Adriana Alves<ref name=":2" /> * {{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] – Kelly Lea Anderson<ref name=":2" /> * {{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] – Olivia Tracey<ref name=":2" /> * '''{{flagicon|GBR}}''' [[United Kingdom|Reyno Unido]] – Vivienne Rooke<ref name=":2" /> |- | Top 15 | * {{Flagicon|AUT}} [[Austria|Austrya]] – Heidemarie Pilgerstorfer<ref name=":2" /> * {{Flagicon|ISR}} [[Israel]] – Iris Louk<ref name=":2" /> * {{Flag|Kenya}} – Khadija Ismail<ref name=":2" /> * {{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] – Patricia Janiot<ref name=":2" /> * {{Flagicon|ISL}} [[Lupangyelo]] – Berglind Johansen<ref name=":2" /> * {{flagicon|NED}} [[Netherlands|Olanda]] – Nancy Neede<ref name=":2" /> * {{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]] – Anna-Liisa Tilus<ref name=":2" /> * {{flagicon|SUI}} [[Suwisa]] – Silvia Affolter<ref name=":2" /> |} === Mga ''Continental Queens of Beauty'' === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Rehiyon !Kandidata |- |Aprika | * {{Flag|Kenya}} – Khadija Ismail<ref>{{Cite news |date=2 Marso 1985 |title=Contest was rigged in my favour, says beauty queen |language=en |pages=9 |work=Singapore Monitor |url=https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/page/singmonitor19850302-1.1.9 |access-date=27 Mayo 2024 |via=National Library Board}}</ref> |- |Asya | * {{Flag|Israel}} – Iris Louk<ref name=":3">{{Cite news |date=16 Nobyembre 1984 |title=Venezuelan wins Miss World title |language=en |pages=21 |work=Record-Journal |url=https://books.google.com.ph/books?id=6QVIAAAAIBAJ&lpg=PA21&dq=%22Iris%20Louk%22&pg=PA21#v=onepage&q=%22Iris%20Louk%22&f=false |access-date=19 Hunyo 2024 |via=Google Books}}</ref> |- |Europa | * '''{{flagicon|GBR}}''' [[United Kingdom|Reyno Unido]] – Vivienne Rooke<ref name=":3" /> |- |Kaamerikahan | * {{flagicon|Venezuela|variant=1930}} [[Venezuela|Beneswela]] – Astrid Carolina Herrera<ref name=":3" /> |- |Oseaniya | * {{Flagicon image|Flag of Australia (converted).svg}} [[Australia|Australya]] – Lou-Anne Ronchi<ref name=":3" /> |} === Mga espesyal na parangal === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Parangal !Nagwagi |- |Miss Photogenic | * {{flagicon|Venezuela|variant=1930}} [[Venezuela|Beneswela]] – Astrid Carolina Herrera<ref>{{Cite news |date=13 Nobyembre 1984 |title=Photogenic smile |language=en |pages=3 |work=The Straits Times |url=https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/page/straitstimes19841113-1.1.3 |access-date=27 Mayo 2024 |via=National Library Board}}</ref> |- |Miss Personality | * {{Flagicon|PAN}} [[Panama]] – Ana Luisa Seda |} == Kompetisyon == === Pormat ng kompetisyon === Tulad noong [[Miss World 1981|1981]], labinlimang ''semi-finalist'' ang napili sa pamamagitan ng paunang kompetisyon at mga ''personal interview''.<ref>{{Cite news |date=16 Nobyembre 1984 |title=Miss Venezuela wins crown |language=en |pages=15 |work=The Bulletin |url=https://books.google.com.ph/books?id=uJBTAAAAIBAJ&lpg=PA15&dq=%22Miss%20World%22&pg=PA15#v=onepage&q=%22Miss%20World%22&f=false |access-date=22 Hunyo 2024 |via=Google Books}}</ref> Lumahok sa ''swimsuit competition'' at ''evening gown competition'' ang labinlimang mga ''semi-finalist'', at kalaunan ay napili ang pitong pinalista na sumabak sa ''final interview.''<ref>{{Cite news |date=16 Nobyembre 1984 |title=Activists irate over Miss World's bull-baiting link |language=en |pages=2 |work=The Dispatch |url=https://books.google.com.ph/books?id=H-gbAAAAIBAJ&lpg=PA2&dq=%22Miss%20World%22&pg=PA2#v=onepage&q=%22Miss%20World%22&f=false |access-date=22 Hunyo 2024 |via=Google Books}}</ref> Pagkatapos nito, limang kandidata ang hinirang bilang Continental Queens of Beauty, at hinirang pagkatapos ang ''dalawang runner-up'' at ang bagong Miss World. === Komite sa pagpili === * Cheryl Baker – Miyembro ng ''pop group'' na Bucks Fizz * Oleg Cassini – Amerikanong ''fashion designer'' * Ralph Halpern – Direktor ng ''Top Shop'' * Eric Morley – Tagapagtatag ng Miss World * Stirling Moss – Ingles na mangangarera sa ''Formula One'' * Mike Read – Ingles na ''radio disc jockey'' * Prinsesa Kokaew Prakaykavil ng Chiang Mai - Prinsesang Taylandes * Masakazu Sakazaki – Direktor ng ''Epson UK Limited'' * [[Mary Stävin]] – [[Miss World 1977]] mula sa Suwesya == Mga kandidata == Pitumpu't-dalawang kandidata ang lumahok para sa titulo.<ref>{{Cite news |date=15 Nobyembre 1984 |title=Brazilian favored in Miss World event |language=en |pages=2 |work=The Press-Courier |url=https://books.google.com.ph/books?id=iMw8AAAAIBAJ&lpg=PA2&dq=%22Miss%20World%22&pg=PA2#v=onepage&q=%22Miss%20World%22&f=false |access-date=22 Hunyo 2024 |via=Google Books}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon|group=A|name=A}} !Bayan |- |{{flagicon|GER}} [[Kanlurang Alemanya|Alemanya]] |Brigitta Berx<ref>{{Cite web |last=Barth |first=Alexander |date=30 Agosto 2018 |title=Schönheit im Wandel der Zeit |url=https://www.nrz.de/panorama/schoenheit-im-wandel-der-zeit-id215213765.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220140509/https://www.nrz.de/panorama/schoenheit-im-wandel-der-zeit-id215213765.html |archive-date=20 Pebrero 2022 |access-date=28 Marso 2023 |website=Neue Ruhr Zeitung |language=de-DE}}</ref> |22 |[[Düsseldorf]] |- |{{flagicon|ABW}} [[Aruba]] |Margaret Bislick<ref>{{Cite news |date=7 Mayo 1984 |title=Oranjestad – Onder grote belangstelling vond aterdagavond de verkiezing plaats van Miss Aruba 1984 waarvoor zich elf kandidaten hadden aangemeld. |language=nl |trans-title=Oranjestad - The election of Miss Aruba 1984 took place on the evening of the day with great interest, for which eleven candidates had registered. |pages=7 |work=Amigoe |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010641257:mpeg21:p007 |access-date=4 Abril 2023 |via=Delpher}}</ref> |22 |Oranjestad |- |{{Flagicon image|Flag of Australia (converted).svg}} [[Australia|Australya]] |Lou-Anne Ronchi<ref>{{Cite news |date=16 Nobyembre 1984 |title=New Miss World |language=en |pages=20 |work=The Victoria Advocate |url=https://books.google.com.ph/books?id=aC1JAAAAIBAJ&lpg=PA20&dq=%22Lou-Anne%20Ronchi%22&pg=PA20#v=onepage&q=%22Lou-Anne%20Ronchi%22&f=false |access-date=19 Hunyo 2024 |via=Google Books}}</ref> |22 |[[Perth]] |- |{{Flagicon|AUT}} [[Austria|Austrya]] |Heidemarie Pilgerstorfer<ref>{{Cite news |date=7 Nobyembre 1984 |title=Welgevormd |language=nl |trans-title=Shapely |pages=4 |work=Leeuwarder courant |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010565575:mpeg21:p004 |access-date=19 Hunyo 2024 |via=Delpher}}</ref> |23 |Linz |- |{{flagicon|NZL}} [[New Zealand|Bagong Silandiya]] |Barbara McDowell<ref>{{Cite web |last=Dougan |first=Patrice |date=22 Disyembre 2015 |title=NZ's very own beauty pageant fail |url=https://www.nzherald.co.nz/entertainment/forget-the-miss-universe-fail-in-1984-miss-new-zealand-host-embarrassed-himself-by-getting-winner-wrong/UCUZSPVCZLZQ3UPWKJT6E5H3DE/ |access-date=7 Mayo 2024 |website=The New Zealand Herald |language=en-NZ}}</ref> |19 |Auckland |- |{{flagicon|Bahamas}} [[Bahamas]] |Yvette Rolle<ref>{{Cite web |last=Cadet |first=Alesha |date=17 Oktubre 2012 |title=DESIGNER 101: High fashion |url=http://www.tribune242.com/news/2012/oct/17/designer-101-high-fashion/ |access-date=22 Hunyo 2024 |website=Tribune 242 |language=en}}</ref> |20 |[[Nassau]] |- |{{Flagicon|BAR}} [[Barbados]] |Gale Thomas |22 |Christ Church |- |{{flagicon|BEL}} [[Belhika]] |Brigitte Muyshondt<ref>{{Cite web |date=11 Enero 2010 |title=Erelijst Miss België |url=https://www.demorgen.be/tv-cultuur/erelijst-miss-belgie~b5723d4d/ |access-date=24 Disyembre 2022 |website=De Morgen |language=nl-NL}}</ref> |24 |[[Amberes]] |- |'''{{flagicon|Venezuela|variant=1930}} [[Venezuela|Beneswela]]''' |'''Astrid Carolina Herrera'''<ref>{{Cite news |date=16 Nobyembre 1984 |title=Venezolaanse mooiste van de wereld |language=nl |trans-title=Venezuelan most beautiful in the world |pages=7 |work=Het Parool |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010833121:mpeg21:p007 |access-date=19 Hunyo 2024 |via=Delpher}}</ref> |21 |[[Caracas]] |- |{{Flagicon|BER}} [[Bermuda]] |Rhonda Wilkinson<ref>{{Cite web |last=Trott |first=Lawrence |date=16 Abril 2004 |title=The beauty of their friendship |url=https://www.royalgazette.com/other/lifestyle/article/20110203/the-beauty-of-their-friendship/ |access-date=27 Mayo 2024 |website=Royal Gazette |language=en-US}}</ref> |21 |St. Georges |- |{{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] |Adriana Alves<ref>{{Cite web |last= |date=28 Agosto 2008 |title=Adriana Alves |url=https://caras.uol.com.br/arquivo/adriana-alves.phtml |access-date=6 Pebrero 2023 |website=Revista Caras |language=pt-br}}</ref> |21 |Rio Grande |- |'''{{Flagicon|BOL|civil}}''' [[Bulibya]] |Erika Weise<ref>{{Cite news |date=8 Nobyembre 1984 |title=Miss Bolivia causes stir |language=en |pages=2 |work=The Dispatch |url=https://news.google.com/newspapers?id=GOgbAAAAIBAJ&sjid=w1IEAAAAIBAJ&pg=1509%2C5266851 |access-date=17 Hulyo 2023 |via=Google News Archive}}</ref> |21 |[[Santa Cruz de la Sierra]] |- |{{Flagicon|CUR|1982}} [[Curaçao]] |Ivette Atacho |20 |Willemstad |- |{{flagicon|DNK}} [[Dinamarka]] |Pia Melchiorsen<ref>{{Cite news |date=12 Pebrero 1985 |title=Danish pastry |language=en |pages=29 |work=Weekly World News |url=https://books.google.com.ph/books?id=tu8DAAAAMBAJ&lpg=PA29&ots=wUJyNYsX3y&dq=Pia%20Melchiorsen%20miss%20denmark&pg=PA29#v=onepage&q=Pia%20Melchiorsen%20miss%20denmark&f=false |access-date=22 Hunyo 2024 |via=Google Books}}</ref> |18 |Frederikshavn |- |{{flagicon|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] |María Sol Corral<ref>{{Cite web |date=6 Hunyo 2013 |title=Former beauty queen looks to boost Quito's tourism |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p01b1fk7 |access-date=27 Mayo 2024 |website=BBC |language=en-GB}}</ref> |19 |[[Quito]] |- |{{Flagicon|ESA}} [[El Salvador]] |Celina López |17 |[[San Salvador]] |- |{{Flagicon|ESP}} [[Espanya]] |Juncal Rivero<ref>{{Cite web |last=Medina |first=Maria |date=12 Marso 2024 |title=Miss España: ¿Qué ha sido de las mujeres más guapas de nuestro país? |trans-title=Miss Spain: What has become of the most beautiful women in our country? |url=https://www.hola.com/actualidad/galeria/20240312250414/que-fue-de-las-ganadoras-de-miss-espana/1/ |access-date=27 Mayo 2024 |website=Hola! |language=es}}</ref> |18 |[[Lungsod ng Valladolid|Valladolid]] |- |{{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] |Kelly Lea Anderson<ref>{{Cite news |date=16 Nobyembre 1984 |title=Venezuela's Irazabal named Miss World |language=en |pages=45 |work=Ocala Star-Banner |url=https://books.google.com.ph/books?id=Ly8TAAAAIBAJ&lpg=PA45&dq=%22Kelly%20Lea%20Anderson%22&pg=PA45#v=onepage&q=%22Kelly%20Lea%20Anderson%22&f=false |access-date=19 Hunyo 2024 |via=Google Books}}</ref> |23 |Clarksburg |- |'''{{Flagicon|GAM}}''' [[Gambia|Gambya]] |Mirabelle Carayol<ref>{{Cite web |last=Saliu |first=Yunus S. |date=5 Hulyo 2022 |title=Miss Gambia Pageant must not be used as a vehicle to sexually exploit women and girls, Hon Bah cautions - |url=https://www.voicegambia.com/2022/07/05/miss-gambia-pageant-must-not-be-used-as-a-vehicle-to-sexually-exploit-women-and-girls-hon-bah-cautions/ |access-date=27 Mayo 2024 |website=The Voice Gambia |language=en-US |archive-date=26 Mayo 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240526191539/https://www.voicegambia.com/2022/07/05/miss-gambia-pageant-must-not-be-used-as-a-vehicle-to-sexually-exploit-women-and-girls-hon-bah-cautions/ |url-status=dead }}</ref> |19 |[[Banjul]] |- |'''{{Flagicon|GRE}}''' [[Gresya]] |Vassiliki Barba |18 |[[Atenas]] |- |{{flagicon|GUM}} [[Guam]] |Janet Clymer<ref>{{Cite news |date=6 Nobyembre 1984 |title=Tough job |pages=10 |work=The Free Lance-Star |url=https://books.google.com.ph/books?id=A-NNAAAAIBAJ&lpg=PA10&dq=%22miss%20guam%22&pg=PA10#v=onepage&q=%22miss%20guam%22&f=false |access-date=26 Hunyo 2024 |via=Google Books}}</ref> |20 |Mangilao |- |'''{{Flagicon|GUA|civil}}''' [[Guatemala|Guwatemala]] |Carla Aldana |22 |[[Lungsod ng Guatemala]] |- |{{Flagicon|JAM}} [[Hamayka]] |Jacqueline Crichton<ref>{{Cite web |date=26 Nobyembre 2021 |title=Photo Flashback:A selection of past Miss Jamaica World winners |url=https://jamaica-gleaner.com/article/esponsored/20211126/photo-flashbacka-selection-past-miss-jamaica-world-winners |access-date=27 Mayo 2024 |website=The Gleaner |language=en}}</ref> |20 |[[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- |{{Flagicon|JPN|1947}} [[Hapon]] |Ayako Ohsone<ref name=":1">{{Cite news |date=12 Nobyembre 1984 |title=Wide smiles from Asia's hopefuls |language=en |pages=6 |work=Singapore Monitor |url=https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/page/singmonitor19841112-2.1.6 |access-date=27 Mayo 2024}}</ref> |21 |[[Tokyo]] |- |{{flagicon|GIB}} [[Gibraltar|Hibraltar]] |Karina Hollands<ref>{{Cite magazine|url=https://issuu.com/thegibraltarmagazine/docs/gibmag_sept12_lowres|title=Miss Gibraltar calendar 2012: September|date=29 Agosto 2012|magazine=The Gibraltar Magazine|page=67|access-date=22 Hunyo 2024}}</ref> |18 |Hibraltar |- |{{Flagicon|HON|1949}} [[Honduras]] |Myrtice Hyde<ref name=":0">{{Cite web |last=Gámez |first=Sabino |date=25 Abril 2008 |title=El Miss Honduras, una historia que contar |url=https://www.laprensa.hn/espectaculos/el-miss-honduras-una-historia-que-contar-ATLP695720 |access-date=8 Disyembre 2022 |website=La Prensa |language=es-HN}}</ref> |22 |Roatan |- |{{Flagicon image|Flag of Hong Kong (1876–1955).svg}} [[Hong Kong]] |Joan Tong<ref>{{Cite web |last=Yuen |first=Norman |date=22 Nobyembre 2022 |title=10 Miss Hong Kong winners from the 1980s – what are they doing now? |url=https://www.scmp.com/magazines/style/celebrity/article/3200520/10-miss-hong-kongs-1980s-where-are-they-now-joyce-godenzi-marrying-martial-arts-master-sammo-hung |access-date=1 Mayo 2024 |website=South China Morning Post |language=en}}</ref> |20 |[[Pulo ng Hong Kong]] |- |{{Flagicon|IND}} [[Indiya]] |Suchita Kumar<ref name=":1" /> |19 |[[Mumbai|Bombay]] |- |{{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] |Olivia Tracey<ref>{{Cite web |last=Horan |first=Niamh |date=7 Abril 2024 |title=‘Cindy Crawford has her mole and I have my hair’ – former Miss Ireland Olivia Tracey says turning silver saved her career |url=https://www.independent.ie/irish-news/cindy-crawford-has-her-mole-and-i-have-my-hair-former-miss-ireland-olivia-tracey-says-turning-silver-saved-her-career/a2086482869.html |access-date=27 Mayo 2024 |website=Irish Independent |language=en}}</ref> |24 |[[Dublin]] |- |{{Flagicon|ISR}} [[Israel]] |Iris Louk<ref name=":3" /> |18 |[[Rishon LeZion]] |- |{{Flagicon|ITA}} [[Italya]] |Federica Tersch |20 |[[Milan]] |- |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] |Connie Fitzpatrick<ref>{{Cite news |date=16 Nobyembre 1984 |title=Miss Canada came close but crown out of reach |language=en |pages=9 |work=The Windsor Star |url=https://books.google.com.ph/books?id=1e1fAAAAIBAJ&lpg=PA9&dq=%22Lou-Anne%20Ronchi%22&pg=PA9#v=onepage&q=%22Lou-Anne%20Ronchi%22&f=false |access-date=19 June 2024 |via=Google Books}}</ref> |20 |[[Hamilton, Ontario|Hamilton]] |- |{{Flagicon|SAM}} [[Samoa|Kanlurang Samoa]] |Ana Bentley |22 |[[Apia]] |- |'''{{Flagicon|ISV}}''' [[US Virgin Islands|Kapuluang Birhen ng Estados Unidos]] |Sandy Lewis |19 |St. Croix |- |{{flagicon|CYM|variant=old}} [[Kapuluang Kayman]] |Thora Ann Crighton<ref>{{Cite web |last= |date=14 Marso 2007 |title=Where is Miss Cayman pageant? |url=https://www.caymancompass.com/2007/03/14/where-is-miss-cayman-pageant/ |access-date=27 Mayo 2024 |website=Cayman Compass |language=en-GB}}</ref> |22 |George Town |- |{{flagicon|TCA}} [[Kapuluang Turks at Caicos]] |Miriam Adams<ref>{{Cite news |last=Handy |first=Gemma |date=10 Disyembre 2010 |title=Running with the current |language=en |pages=10–11 |work=Turks and Caicos Weekly News |url=https://issuu.com/tcweeklynews/docs/tcwn_feb-5-12_all_pages |access-date=18 Abril 2023 |via=Issuu}}</ref> |18 |Grand Turk |- |{{Flagicon|KEN}} [[Kenya]] |Khadija Ismail<ref>{{Cite web |last=Donovan |first=Alan |date=9 Marso 2021 |title=Kenyan model who conquered beauty world |url=https://www.the-star.co.ke/news/big-read/2021-03-09-kenyan-model-who-conquered-beauty-world/ |access-date=27 Mayo 2024 |website=The Star |language=en-KE}}</ref> |24 |[[Nairobi]] |- |{{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |Patricia Janiot<ref>{{Cite web |date=14 Setyembre 2022 |title=La periodista colombiana Ángela Patricia Janiot anunció “un alto en el camino”: dejó su trabajo en Univisión |trans-title=Colombian journalist Ángela Patricia Janiot announced “a stop along the way”: she left her job at Univisión |url=https://www.infobae.com/america/colombia/2022/09/14/la-periodista-colombiana-angela-patricia-janiot-anuncio-un-alto-en-el-camino-dejo-su-trabajo-en-univision/ |access-date=27 Mayo 2024 |website=Infobae |language=es-ES}}</ref> |20 |[[Bucaramanga]] |- |{{flagicon|CRI}} [[Costa Rica|Kosta Rika]] |Catalina Blum<ref>{{Cite news |date=12 Marso 1984 |title=Silvia Portilla electa Senorita Costa Rica |language=es |pages=1 |work=La Nacion |url=https://books.google.com.ph/books?id=vNQoAAAAIBAJ&lpg=PA1&dq=%22Catalina%20Blum%22&pg=PA1#v=onepage&q=%22Catalina%20Blum%22&f=false |access-date=19 Hunyo 2024 |via=Google Books}}</ref> |21 |[[San José, Costa Rica|San Jose]] |- |'''{{Flagicon|LIB}}''' [[Lebanon|Libano]] |Eliane Khoury |19 |[[Beirut]] |- |{{Flagicon|ISL}} [[Lupangyelo]] |Berglind Johansen<ref name=":2" /> |18 |[[Reikiavik|Reikiavík]] |- |{{Flagicon|MAS}} [[Malaysia]] |Christine Teo<ref name=":1" /> |22 |[[Kuala Lumpur]] |- |{{Flagicon|MLT}} [[Malta]] |Graziella Attard Previ<ref>{{Cite web |last=Calleja |first=Stephen |date=15 Mayo 2022 |title=Getting to know Graziella Attard Previ |url=https://www.independent.com.mt/articles/2022-05-15/local-news/Getting-to-know-Graziella-Attard-Previ-6736242962 |access-date=27 Mayo 2024 |website=The Malta Independent |language=en}}</ref> |19 |Gzira |- |{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] |Mariana Urrea |19 |[[Guadalajara, Jalisco|Guadalajara]] |- |{{Flagicon|NGR}} [[Nigeria|Niherya]] |Cynthia Oronsaye<ref>{{Cite web |last=Afigbo |first=Chinasa |date=30 Hunyo 2023 |title=1 Hijab queen, 43 other past Miss Nigeria winners & how they moved on with life |url=https://www.legit.ng/entertainment/celebrities/1541882-miss-nigeria-44-winners-nigerias-prominent-beauty-pageant-update-what-doing/ |access-date=12 Abril 2023 |website=Legit.ng |language=en}}</ref> |20 |[[Lagos]] |- |{{flagicon|NOR}} [[Noruwega]] |Ingrid Martens<ref>{{Cite web |last=Porter |first=Kyle |date=1 Mayo 2015 |title=A former Miss Norway winner is now caddying on the European Tour |url=https://www.cbssports.com/golf/news/a-former-miss-norway-winner-is-now-caddying-on-the-european-tour/ |access-date=27 Mayo 2024 |website=CBS Sports |language=en}}</ref> |19 |[[Oslo]] |- |{{flagicon|NED}} [[Netherlands|Olanda]] |Nancy Neede<ref>{{Cite news |date=28 Hunyo 1984 |title=Nancy Hollands mooiste |language=nl |trans-title=Nancy, Holland's finest |pages=1 |work=Het vrije volk |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010961753:mpeg21:p001 |access-date=4 Abril 2023 |via=Delpher}}</ref> |20 |[[Amsterdam]] |- |{{Flagicon|PAN}} [[Panama]] |Ana Luisa Seda<ref name=":4">{{Cite news |date=28 Disyembre 1984 |title=Miss World 1984 |language=en |pages=12 |work=New Straits Times |url=https://books.google.com.ph/books?id=961UAAAAIBAJ&lpg=PA12&dq=Gloria%20Loayza-Guerra&pg=PA12#v=onepage&q=Gloria%20Loayza-Guerra&f=false |access-date=19 Hunyo 2024 |via=Google Books}}</ref> |18 |[[Lungsod ng Panama]] |- |'''{{Flagicon|PAR|1954}}''' [[Paraguay|Paragway]] |Susana Ivasiuten<ref name=":4" /> |17 |Encarnación |- |'''{{Flagicon|PER|state}}''' [[Peru]] |Gloria Loayza-Guerra<ref name=":4" /> |21 |Trujillo |- |{{Flagicon|PHI|1936}} [[Mutya ng Pilipinas|Pilipinas]] |Aurora Sevilla<ref>{{Cite web |last= |first= |date=28 Mayo 2009 |title=Former beauty queen and actress pleads for help |url=https://www.gmanetwork.com/news/publicaffairs/wishkolang/163216/former-beauty-queen-and-actress-pleads-for-help/story/ |access-date=27 Mayo 2024 |website=GMA News Online |language=en}}</ref> |21 |[[Maynila]] |- |{{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]] |Anna-Liisa Tilus<ref>{{Cite web |last=Ampuja |first=Eetu |date=14 Agosto 2016 |title=Miss Suomi 1984 Anna-Liisa Tilus, 51, edelleen tyrmäävä kaunotar – ”Kiitos hyvien geenien” |trans-title=Miss Finland 1984 Anna-Liisa Tilus, 51, still a stunning beauty - "Thanks to good genes" |url=https://www.is.fi/viihde/art-2000001239642.html |access-date=27 Mayo 2024 |website=Ilta-Sanomat |language=fi}}</ref> |19 |[[Helsinki]] |- |{{flagicon|POL}} [[Polonya]] |Magdalena Jaworska<ref>{{Cite web |last=Chibowska |first=Karolina |date=9 Abril 2023 |title=Leżała w wannie, obok była suszarka. Długo próbowano ukryć, co się stało z Miss Polonią |trans-title=She was lying in the bathtub, there was a hairdryer next to it. They tried to hide what happened to Miss Polonia for a long time |url=https://kobieta.onet.pl/wiadomosci/magdalena-jaworska-tragiczna-smierc-miss-polonii-maz-znalazl-ja-w-wannie/fb6b9cz |access-date=7 Mayo 2024 |website=Onet Kobieta |language=pl}}</ref> |23 |[[Varsovia]] |- |{{flagicon|Puerto Rico|variant=1952}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] |María de los Ángeles Rosas<ref>{{Cite news |date=26 Setyembre 1984 |title=Miss Mundo, de Puerto Rico, elegida a dedo |language=es |pages=12 |work=La Opinion |url=https://books.google.com.ph/books?id=evBDAAAAIBAJ&lpg=PA12&dq=%22Miss%20Mundo%22&pg=PA12#v=onepage&q=%22Miss%20Mundo%22&f=false |access-date=19 Hunyo 2024 |via=Google Books}}</ref> |23 |San Juan |- |{{Flagicon|POR}} [[Portugal]] |Maria Leonor Mendes Correia |22 |[[Lisboa]] |- |{{flagicon|FRA}} [[Pransiya]] |Martine Robine<ref>{{Cite web |last= |first= |date=15 Nobyembre 2008 |title=Miss France en vidéo, souvenirs, souvenirs! |url=https://www.gala.fr/l_actu/news_de_stars/miss_france_en_video_souvenirs_souvenirs_139668 |access-date=27 Mayo 2024 |website=Gala |language=fr}}</ref> |19 |Cabourg |- |{{Flag|Isle of Man|name=Pulo ng Man}} |Jill Armstrong |17 |Braddan |- |{{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |Mayelinne de Lara<ref>{{Cite web |last= |first= |date=25 Enero 2017 |title=Mayelinne Inés de Lara Dominicana crea exitosa revista con sede en La Haya |trans-title=Mayelinne Inés de Lara Dominicana creates successful magazine based in The Hague |url=https://hoy.com.do/mayelinne-ines-de-lara-dominicana-crea-exitosa-revista-con-sede-en-la-haya/ |access-date=27 Mayo 2024 |website=Hoy Digital |language=es}}</ref> |20 |El Seibo |- |{{flagicon|GBR}} [[United Kingdom|Reyno Unido]] |Vivienne Rooke<ref>{{Cite news |date=14 Nobyembre 1984 |title=Face up to the facts of life in 1984, Mrs. Morley |language=en |pages=4 |work=Evening Times |url=https://books.google.com.ph/books?id=atpAAAAAIBAJ&lpg=PA4&dq=%22Vivienne%20Rooke%22&pg=PA4#v=onepage&q=%22Vivienne%20Rooke%22&f=false |access-date=19 Hunyo 2024 |via=Google Books}}</ref> |22 |[[Bristol]] |- |{{Flagicon|SIN}} [[Singapore|Singapura]] |Jenny Li<ref>{{Cite news |date=9 Setyembre 1984 |title=Secretary Li Peng is new Singapore |language=n |pages=13 |work=The Straits Times |url=https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/page/straitstimes19840909-1.1.13 |access-date=27 Mayo 2024 |via=National Library Board}}</ref> |22 |Singapura |- |{{Flagicon|SRI}} [[Sri Lanka]] |Bhagya Udeshika Gunasinghe<ref>{{Cite news |date=6 Nobyembre 1984 |title=Hard work |language=en |pages=2 |work=Lakeland Ledger |url=https://books.google.com.ph/books?id=3O4vAAAAIBAJ&lpg=PA2&dq=%22Miss%20Sri%20Lanka%22&pg=PA2#v=onepage&q=%22Miss%20Sri%20Lanka%22&f=false |access-date=26 Hunyo 2024 |via=Google Books}}</ref> |22 |[[Colombo]] |- |'''{{Flagicon|SWZ}}''' [[Suwasilandiya]] |Busie Motsa<ref>{{Cite web |last=Ndwandwe |first=Joy |date=14 Oktubre 2018 |title=THANK YOU MSHANA, DR PATRICE MOTSEPE |url=http://new.observer.org.sz/details.php?id=7024 |access-date=27 Mayo 2024 |website=Eswatini Observer |language=en |archive-date=26 Mayo 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240526191537/http://new.observer.org.sz/details.php?id=7024 |url-status=dead }}</ref> |19 |Manzini |- |{{flagicon|SWE}} [[Suwesya]] |Brigitte Gunnarsson |21 |Malmö |- |{{flagicon|SUI}} [[Suwisa]] |Silvia Affolter<ref>{{Cite web |last=Renggli |first=Thomas |date=22 Oktubre 2018 |title=Was macht eigentlich Silvia Affolter? |url=https://www.coopzeitung.ch/themen/leute/was-macht-eigentlich/2018/was-macht-eigentlich-silvia-affolter--159134/ |access-date=29 Disyembre 2022 |website=Coopzeitung |language=de}}</ref> |20 |Sarnen |- |'''{{Flagicon|PYF|1946}}''' [[French Polynesia|Tahiti]] |Hinarii Kilian<ref>{{Cite web |date=27 Abril 2021 |title=60 ans de Miss Tahiti : (re)découvrez toutes les lauréates du concours |trans-title=60 years of Miss Tahiti: (re)discover all the winners of the competition |url=https://la1ere.francetvinfo.fr/polynesie/60-ans-de-miss-tahiti-re-decouvrez-toutes-les-laureates-du-concours-994630.html |access-date=10 Abril 2024 |website=Polynésie la 1ère |language=fr-FR}}</ref> |17 |Punaauia |- |{{flagicon|THA}} [[Thailand|Taylandiya]] |Intira Imsompoh<ref name=":1" /> |19 |[[Bangkok]] |- |{{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] |Lee Joo-hee<ref name=":1" /> |18 |[[Seoul]] |- |{{flagicon|TTO}} [[Trinidad at Tobago]] |Ria Rambardan |17 |Tunapuna |- |{{Flagicon|CHI}} [[Tsile]] |Soledad García<ref>{{Cite news |last= |first= |date=28 Hulyo 1984 |title=Soledad García Leineweber |language=es |work=El País |url=https://elpais.com/diario/1984/07/28/ultima/459813603_850215.html |access-date=27 Mayo 2024 |issn=1134-6582}}</ref> |21 |[[Santiago, Tsile|Santiago]] |- |{{flagicon|CYP}} [[Tsipre]] |Agathi Demetriou |17 |Paphos |- |{{flagicon|URY}} [[Uruguay|Urugway]] |Giselle Barthou |23 |[[Montevideo]] |- |{{Flagicon|SFR Yugoslavia}} [[Yugoslavia]] |Dinka Delić<ref>{{Cite web |last= |first= |date=11 Marso 2015 |title=Preminula Dinka Delić, bivša miss Jugoslavije |trans-title=Dinka Delić, former Miss Yugoslavia, passed away |url=https://n1info.ba/vijesti/a30697-U-Sarajevu-preminula-Dinka-Delic-bivsa-miss-Jugoslavije/ |access-date=27 Mayo 2024 |website=N1 |language=bs-BA}}</ref> |18 |Zenica |} == Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Panlabas na kawing == * {{official website|http://www.missworld.com}} {{Miss World}} [[Kategorya:Miss World]] occzde86nko33eolsp679k5rbtw97xa 0 324531 2215360 2205602 2026-07-09T00:37:52Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215360 wikitext text/x-wiki {{Sky|05|30|00|+|00|00|00|10}} {{About|isang talanyo|tauhan ng mitolohiyang Griyego|Orion|bayan sa Bataan|Orion, Bataan}} {{Infobox Constellation |name = Orion |abbreviation = Ori |genitive = Orionis |pronounce = {{IPAc-en|ɒ|ˈ|r|aɪ|.|ən}} |symbolism = [[Orion]] |RA = 5 |dec= +5 |family = [[Orionid Family|Orion]] |quadrant = NQ1 |areatotal = 594 |arearank = ika-26 |numbermainstars = 7 |numberbfstars = 81 |numberstarsplanets = 10 |numberbrightstars = 8 |numbernearbystars = 8 |brighteststarname = [[Rigel (bituin)|β Ori]] |starmagnitude = 0.12 |neareststarname = [[Bellatrix (bituin)|Bellatrix]] |stardistancely = 244.6 |stardistancepc = 74.99 |numbermessierobjects = 3 |meteorshowers = [[Mga Orionid]]<br />[[Chi Orionid]] |bordering = [[Gemini (talampad)|Gemini]]<br />[[Taurus (talampad)|Taurus]]<br />[[Eridanus (talampad)|Eridanus]]<br />[[Lepus (talampad)|Lepus]]<br />[[Monoceros (talampad)|Monoceros]] |latmax = [[85]] |latmin = [[75]] |month = Enero |notes= }} [[File:Orion 3008 huge.jpg|right|upright|thumb|Larawan ng talanyong Orion]] [[Talaksan:OrionCC.jpg|left|thumb| Ang talanyo ng Orion, batay sa hitsura nito nang gamit lang ang mismong mga mata. May mga guhit ding nakalagay upang mas makita ang kabuuang padron nito.]] Ang '''Orion''' ay isang kilalang [[Talanyo|konstelasyon]] na matatagpuan sa celestial equator at nakikita sa buong mundo. Ito ay isa sa mga pinaka-kapansin-pansin at madaling makilala na mga talanyo sa kalangitan sa gabi.<ref>https://web.archive.org/web/20111207101513/http://www.astro.wisc.edu/~dolan/constellations/constellations/Orion.html</ref> Ipinangalan ito kay [[Orion]], isang mangangaso sa [[mitolohiyang Griyego]]. Taglay nito ang [[Asterismo (astronomiya)|asterismong]] ''Orion's belt'' o '''[[Balatik (asterismo)|Balatik]]'''<ref name=":0">{{Cite journal |last=Ambrosio |first=Dante |date=2010 |title=BALATIK: Katutubong Bituin ng mga Pilipino |url=https://journals.upd.edu.ph/index.php/pssr/article/view/1287/1833#page=5 |journal=Philippine Social Sciences Review |volume=57 |access-date=2023-07-27 |archive-date=2023-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230727133732/https://journals.upd.edu.ph/index.php/pssr/article/view/1287/1833#page=5 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-12-18 |title=Pinoy ethnoastronomy: How the stars guided our ancestors - FlipScience |url=https://www.flipscience.ph/space/pinoy-ethnoastronomy/ |access-date=2023-07-20 |website=FlipScience - Top Philippine science news and features for the inquisitive Filipino. |language=en}}</ref> na ipinangalan mula sa kahawig nitong 'balatik,'<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=5 unique things Filipinos believed about the sun, moon, and stars |url=https://www.cnnphilippines.com/life/culture/2019/01/22/Filipinos-astronomy-beliefs.html |access-date=2023-07-20 |website=cnn |language=en |archive-date=2023-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230727140108/https://www.cnnphilippines.com/life/culture/2019/01/22/Filipinos-astronomy-beliefs.html |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.tebtebba.org/index.php/resources-menu/publications-menu/books/87-understanding-the-lumad-a-closer-look-at-a-misunderstood-culture/file#page=113{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> isang uri ng patibong na ginagamit ng mga sinaunang Pilipino. Ang mga pinakamaliwanag na bituin nito ay ang [[Rigel (bituin)|Rigel]] (Beta Orionis) at [[Betelgeuse (bituin)|Betelgeuse]] (Alpha Orionis). == Lokasyon at lawak == Pinaliligiran ang Orion ng talanyong [[Taurus (talanyo)|Taurus]] sa hilagang-kanluran, ng [[Eridanus (talanyo)|Eridanus]] sa timog-kanluran, [[Lepus (talanyo)|Lepus]] sa timog, [[Monoceros (talanyo)|Monoceros]] sa silangan, at [[Gemini (talanyo)|Gemini]] sa hilagang-silangan. Ika-26 na pinakamalaki sa 88 talanyo ang Orion na sumasaklaw ng 594 digri kwadrado ang lawak. Ang mga hangganan ng talanyong ito, na inilarawan ng [[Belhika|Belhikang]] astronomo na si Eugene Delporte noong 1930 ay may hugis na may 26 gilid. Sa [[sistemang equatorial coordinate]], ang [[kanang asensiyon]] (RA) ng mga hangganang ito ay nasa pagitan ng {{RA|04|43.3}} at {{RA|06|25.5}}, habang ang [[deklinasyon]] naman ay nasa pagitan ng 22.87° at -10.97°.<ref name="boundary2">{{cite journal |title=Orion, Constellation Boundary |url=http://www.iau.org/public/constellations/#ori |journal=The Constellations |publisher=International Astronomical Union |access-date=22 March 2013 |archive-date=5 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605024208/http://www.iau.org/public/constellations/#ori |url-status=dead }}</ref> Ang daglat ng talanyo, na inaprubahan ng [[Pandaigdigang Unyong Astronomiko]] noong 1922, ay "Ori."<ref name="pa30_4692">{{cite magazine|last=Russell|first=Henry Norris|title=The New International Symbols for the Constellations|url=https://archive.org/details/sim_popular-astronomy_1922-10_30_8/page/469|magazine=Popular Astronomy|volume=30|pages=469–71|bibcode=1922PA.....30..469R|date=1922}}</ref> Nasa timog ng [[plane]] ng [[ekliptik]] ang Orion bagaman nagkataong nakahimlay ito sa celestial na ekwador dahil ang puwesto sa ekliptik na umaayon sa solstisyo ng Hunyo ay malapit sa hangganan ng Gemini at Taurus na nasa dakong hilaga ng Orion. Pinakanatatanaw ang Orion sa panggabing kalangitan ng [[Hilagang Emisperyo]] mula Enero hanggang Abril. Sa mga rehiyong [[tropiko]] (yung mga lugar na pawang 0° hanggang 8° latitud mula sa [[ekwador]]), dumaraan ang talanyong ito sa [[Taluktok|zenit]]; makikita rin ito sa itaas ng ulo kapag tumingala kapag hatinggabi ng Disyembre at sa gabi ng Pebrero sa mga nasabing lugar. == Gabay sa nabigasyon == [[Talaksan:Orion-guide_dark.svg|left|thumb| Paano gagamitin ang Orion upang mahanap ang mga katabing bituin ng mga kalapit nitong talanyo]] Nakatutulong nang husto ang Orion bilang gabay upang matukoy ang lugar ng iba pang mga bitwin. Sa pamamagitan ng pagguhit ng linya ng Balatik (''Orion's belt'') pa-timog silangan, mahahanap ang pwesto ng bituing [[Sirius]] (α CMa); kapag pahilagang-kanluran, mahahanap naman ang [[Aldebaran]] (α Tau). Ang pagguhit naman ng pa-silangang linya na daraan sa mga 'balikat' ng talanyo ay papunta sa direksyon ng [[Procyon]] (α CMi). Samantala, ang linya mula [[Rigel]] patungong [[Betelgeuse]] ay magtuturo sa direksyon ng mga bituin ng [[Castor (bituin)|Castor]] at [[Pollux (bituin)|Pollux]]. == Istruktura == Ang pitong pinakamaliliwanag na mga bituin ng Orion ay bumubuo ng hugis [[orasa]] sa kalangitan ng gabi. Ang "ulo" ay ang ikawalong pinakamaliwanag na bituin, ang bituing [[Meissa]]. Sa gitna ay ang "sinturon ni Orion" (o [[Balatik (asterismo)|Balatik]] sa etnoastronomiyang Pilipino<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |date=2020-12-18 |title=Pinoy ethnoastronomy: How the stars guided our ancestors - FlipScience |url=https://www.flipscience.ph/space/pinoy-ethnoastronomy/ |access-date=2023-07-20 |website=FlipScience - Top Philippine science news and features for the inquisitive Filipino. |language=en}}</ref>), na binubuo ng tatlong bituin: [[Alnitak]], [[Alnilam]], at [[Mintaka]]. Mula sa baba ng "sinturon" ay linya ng tatlo pang tala{{Ref|a|noid=1}} na bumubuo sa "espada ni Orion". === Mga pinakamaliwanag na bituin === Ang [[Betelgeuse]] ang bituing may pinakamatingkad na [[maliwanag na kalakhan]], kung kaya ay may designasyong "alpha" (α) sa titik Griyego, bagaman sa usapin ng [[Lubusang kalakhan|lubos na liwanag]], pumapangalawa lamang ito sa [[Rigel]].<ref>{{Cite web |date=2009-01-22 |title=AAVSO: Variable Star of the Month, Alpha Ori |url=http://www.aavso.org/vstar/vsots/1200.shtml |access-date=2023-08-05 |website=web.archive.org |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122051337/http://www.aavso.org/vstar/vsots/1200.shtml |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+8 Pinakamaliwanag na mga Bituin ng Orion ! Pangngalang pantangi ! Designasyong Bayer ! [[Sinag-taon|Light year]] ! [[Maliwanag na kalakhan|Kalakhang liwanag]] |- align="center" | Betelgeuse | α Orionis | align="center" | 548 | 0.50 |- align="center" | Rigel | β Orionis | align="center" | 863 | 0.13 |- align="center" | Bellatrix | γ Orionis | align="center" | 250 | 1.64 |- align="center" | Mintaka | δ Orionis | align="center" | 1,200 | 2.23 |- align="center" | Alnilam | ε Orionis | align="center" | 1,344 | 1.69 |- align="center" | Alnitak | ζ Orionis | align="center" | 1,260 | 1.77 |- align="center" | Saiph | κ Orionis | align="center" | 650 | 2.09 |- align="center" | Meissa | λ Orionis | align="center" | 1,320 | 3.33 |} === Mga ''deep-sky object'' === Sa "espadang" bahagi ng talanyo ay matatagpuan ang [[Nebula ni Orion]] (M42) at mga klaster ng mga bituin sa pusod nito, ang ''[[Trapezium (klaster)|Trapezium]]''.<ref>{{Cite journal |last=Reid |first=M. J. |last2=Menten |first2=K. M. |last3=Zheng |first3=X. W. |last4=Brunthaler |first4=A. |last5=Moscadelli |first5=L. |last6=Xu |first6=Y. |last7=Zhang |first7=B. |last8=Sato |first8=M. |last9=Honma |first9=M. |last10=Hirota |first10=T. |last11=Hachisuka |first11=K. |date=2009-07-20 |title=TRIGONOMETRIC PARALLAXES OF MASSIVE STAR-FORMING REGIONS. VI. GALACTIC STRUCTURE, FUNDAMENTAL PARAMETERS, AND NONCIRCULAR MOTIONS |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1088/0004-637X/700/1/137 |journal=The Astrophysical Journal |volume=700 |issue=1 |pages=137–148 |doi=10.1088/0004-637X/700/1/137 |issn=0004-637X}}</ref><ref>https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fpasj%2farticle-lookup%2fdoi%2f10.1093%2fpasj%2f59.5.897</ref> Gamit lang ng isang [[largabista]], makikita na ang mga ulap at maliwanag na gaas at alikabok, maging ang mga umuusbong na tala.<ref>{{Cite web |title=Clarkvision.com Surface Brightness of Deep-Sky Objects |url=https://clarkvision.com/astro/surface-brightness-profiles/introduction.html |access-date=2023-07-27 |website=clarkvision.com |archive-date=2020-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026132442/https://clarkvision.com/astro/surface-brightness-profiles/introduction.html |url-status=dead }}</ref> Sa pagmamasid ng [[Chandra X-ray Observatory]], natuklasan ang napakataas na temperatura ng mga pangunahing bituin at mga rehiyon kung saan nabubuo ang mga bituin sa loob ng nebula, na umaabot sa 60,000 [[Kelvin (yunit)|kelvin]].<ref name="objects2">{{cite book|title=300 Astronomical Objects: A Visual Reference to the Universe|url=https://archive.org/details/300astronomicalo0000wilk|last1=Wilkins|first1=Jamie|last2=Dunn|first2=Robert|publisher=Firefly Books|date=2006|edition=1st|location=Buffalo, New York|isbn=978-1-55407-175-3}}</ref> Ang [[Messier 78 (nebula)|M78]] (NGC 2068) naman ay isang nebula sa talanyong Orion. May kalakhang liwanag na 8.0, mas mahina ang liwanag nito kumpara sa Nebula ni Orion sa timog nito bagaman kapareho lang ito halos ng layo mula sa daigdig (1,600 sinag-taon). Madali itong mapagkamalang kometa. Isa pang medyo maliwanag na nebula sa Orion ay ang [[NGC 1999 (nebula)|NGC 1999]] na malapit din sa Nebula ni Orion. May kalakhang liwanag ito na 10.5 at may layong 1,500 sinag-taon mula sa daigdig. Parehong may baryanteng bituin (''variable star'') o bituing regular na nagbabago ng liwanag ang mga nabanggit na mga nebula.<ref>{{Cite journal |last=Herbig |first=G. H. |last2=Kuhi |first2=L. V. |date=1963-02-01 |title=Emission-Line Stars in the Region of NGC 2068. |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1963ApJ...137..398H |journal=The Astrophysical Journal |volume=137 |pages=398 |doi=10.1086/147519 |issn=0004-637X}}</ref><ref>{{Cite web |title=ShieldSquare Captcha |url=https://hcvalidate.perfdrive.com/fb803c746e9148689b3984a31fccd902//?ssa=956a297e-b483-4db3-9b61-333a93d0edfb&ssb=65323293427&ssc=https%3A%2F%2Fiopscience.iop.org%2Farticle%2F10.1088%2F0004-6256%2F146%2F5%2F118&ssi=800de7e4-8427-4762-a2ec-c52551a5bbbf&ssk=support@shieldsquare.com&ssm=25832414299011246101947360931492&ssn=3bcf0a68298e96ce5dab48459ad9bb6ef572f5c43971-1788-43f8-916017&sso=8be576ae-dde2b444969095c853b4e0d2fcf6d8c579554e1808f76bc4&ssp=37344975531690455259169048232197146&ssq=65451126299118982670062991883816329436041&ssr=MjA4LjgwLjE1My43Mg==&sst=ZoteroTranslationServer/WMF%20(mailto:noc@wikimedia.org)&ssu=&ssv=&ssw=&ssx=W10= |access-date=2023-07-27 |website=hcvalidate.perfdrive.com |doi=10.1088/0004-6256/146/5/118 |archive-date=2023-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230727140110/https://hcvalidate.perfdrive.com/fb803c746e9148689b3984a31fccd902//?ssa=956a297e-b483-4db3-9b61-333a93d0edfb&ssb=65323293427&ssc=https://iopscience.iop.org/article/10.1088/0004-6256/146/5/118&ssi=800de7e4-8427-4762-a2ec-c52551a5bbbf&ssk=support@shieldsquare.com&ssm=25832414299011246101947360931492&ssn=3bcf0a68298e96ce5dab48459ad9bb6ef572f5c43971-1788-43f8-916017&sso=8be576ae-dde2b444969095c853b4e0d2fcf6d8c579554e1808f76bc4&ssp=37344975531690455259169048232197146&ssq=65451126299118982670062991883816329436041&ssr=MjA4LjgwLjE1My43Mg==&sst=ZoteroTranslationServer/WMF%20(mailto:noc@wikimedia.org)&ssu=&ssv=&ssw=&ssx=W10= |url-status=dead }}</ref> [[Talaksan:Horsehead and flame Nebulea 384mm scope Ha-RGB.jpg|thumb|Larawan ng Horsehead nebula na kuha ng isang amatyur na astronomo]] May isa pang sikat na nebula ang talanyong ito, ang [[Horsehead Nebula]] (o IC 434), na mahahanap malapit sa ζ Orionis. Mayroon itong maitim na ulap na kawangis ng ulo ng kabayo, kung kaya ganoon ang pangalan nito. <ref>{{Cite web |date=2020-03-13 |title=National Optical Astronomy Observatory: Horsehead |url=https://www.noao.edu/image_gallery/html/im0057.html |access-date=2023-07-27 |website=web.archive.org |archive-date=2020-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200313015919/https://www.noao.edu/image_gallery/html/im0057.html |url-status=bot: unknown }}</ref> == Kasaysayan at mitolohiya == === Mga sinaunang Greco-Romano === Sa [[mitolohiyang Griyego]], si [[Orion]] ay isang higante at napakalakas na mangagaso<ref>{{cite web |title=Star Tales – Orion |url=http://www.ianridpath.com/startales/orion.htm |website=www.ianridpath.com}}</ref> na anak ni Euryale, isang Gorgon, at ni [[Poseidon]] (o Neptuno), ang diyos ng karagatan. Ayon sa isang bersyon ng mito, nagyabang si Orion na kaya niyang patayin ang lahat ng hayop sa daigdig, na siyang ikinagalit ng diyosang si [[Gaia (mitolohiya)|Gaia]], na nagpadala ng makamandag na [[alakdan]] sa mangagaso. Nang mamatay ang mangangaso, ginawang talanyo ang kanyang katawan. Ito rin ang itinuturong dahilan kung bakit sinasabing hindi magkasabay na umiiral sa langit ang talanyong Orion at talanyong [[Scorpio (talanyo)|Scorpio]]. Gayunman, may isang bersyon na linusan daw ni [[Ophiuchus (mitolohiya)|Ophiuchus]] si Orion, na isang dahilan kung bakit daw matatagpuan sa pagitan ng Orion at Scorpio ang [[Ophiuchus (talanyo)|talanyo ni Ophiuchus]].<ref>{{Cite web |last=published |first=Joe Rao |date=2019-08-25 |title=How to See Ophiuchus and His Serpent in the Night Sky |url=https://www.space.com/ophiuchus-serpent-bearer-snake-constellation-august-2019.html |access-date=2023-07-27 |website=Space.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Barlament |first=Jared |date=2022-01-13 |title=Orion, Ophiuchus, the Silver Gate & the Journey of Souls |url=https://medium.com/interfaith-now/orion-ophiuchus-the-silver-gate-the-journey-of-souls-981d19463d28 |access-date=2023-07-27 |website=Interfaith Now |language=en |archive-date=2023-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230727140108/https://medium.com/interfaith-now/orion-ophiuchus-the-silver-gate-the-journey-of-souls-981d19463d28 |url-status=dead }}</ref> Nabanggit din ang talanyo sa ''[[Oda|Odes]]'' (Ode 3.27.18) ni [[Horacio]], ''sa [[Odisea|Odyssey]]'' (Aklat 5, linya 283) at ''[[Iliada|Iliad]]'' ni [[Homer]], at ''[[Aeneis|Aeneid]]'' (Aklat 1, linya 535) ni [[Virgil]]. === Mga Austronesyano at sinaunang mga Pilipino === {{Pangunahin|Balatik (asterismo)}} Iba-iba naman ang pagpapakahulugan ng mga [[Mga Austronesyo|Austronesyo]] sa mga bituing bumubuo sa Orion. Para sa mga [[Polynesia|taga-Polynesia]], ang mga bituing ito ay ang '''Heiheionakeiki''', na kawangis ang pigura ng isang bata na binuo gamit ng pisi.<ref>{{Cite web |title=Hawaiian Star Lines |url=https://archive.hokulea.com/ike/hookele/hawaiian_star_lines.html |access-date=2023-07-27 |website=archive.hokulea.com}}</ref> Para naman sa mga [[sinaunang mga Pilipino]], ang sinturon ni Orion ay tinaguri nilang "balatik" dahil sa pagkakahawig nito sa isang uri ng kapangalan na patibong na kayang pumana nang mag-isa at ginagamit na panghuli ng mga baboy-ramo.<ref>{{cite book|last1=Scott|first1=William Henry|title=Barangay: Sixteenth-Century Philippine Culture and Society|url=https://archive.org/details/barangaysixteent0000scot|date=1994|publisher=Ateneo de Manila University Press|location=Quezon City, Manila, Philippines|isbn=9789715501354|page=[https://archive.org/details/barangaysixteent0000scot/page/124 124]}}</ref><ref>{{cite book|last1=Encarnación|first1=Juan Félix|url=http://bdh.bne.es/bnesearch/detalle/bdh0000054797|title=Diccionario bisaya español [Texto impreso]|date=1885|page=30|language=es, ceb}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://journals.upd.edu.ph/index.php/pssr/article/view/1287/1833#page=5 |title=Archive copy |access-date=2023-07-27 |archive-date=2023-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230727133732/https://journals.upd.edu.ph/index.php/pssr/article/view/1287/1833#page=5 |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.flipscience.ph/space/pinoy-ethnoastronomy/</ref> Dahil sa kolonisasyon ng mga Espanyol, naging "Tres Marias" o "Tatlong Maria" ang tawag ng ibang mga pangkat-etniko sa sinturon.<ref>https://philippineculturaleducation.com.ph/balatik/</ref> Sa tradisyon ng mga Maori naman, ang pag-angat ng bitwing [[Rigel]] (na tinatawag nilang ''Puanga'' o ''Puaka'') bago ang bukang-liwayway sa kalagitnaan ng taglamig ay hudyat ng pagdiriwang nila ng ''Matariki'' o ang pagsisimula ng kanilang taon.<ref>{{Cite web |title=Puanga: The star that heralds Matariki |url=https://teu.ac.nz/news/puanga-the-star-that-heralds-matariki |access-date=10 May 2022 |website=Tertiary Education Union/Te Hautū Kahurangi |archive-date=27 Enero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127210821/https://teu.ac.nz/news/puanga-the-star-that-heralds-matariki |url-status=dead }}</ref> == Hinaharap == [[Talaksan:OrionProper.gif|thumb| Animasyon na nagpapakita ng pagbabago ng istruktura ng Orion mula taong 50,000 BCE hanggang 50,000 CE.]] Dahil sa [[presesyon]] ng aksis ng Daigdig, mag-iiba ng pwesto ang Orion sa [[panlangit na timbulog]]. Ililipat ng presesyon pa-timog ang pwesto ng Orion at sa loob ng 14,000 na taon, masyado nang nasa timog ang Orion kung kaya ay di na makikita sa mga lugar na nasa latitud ng Gran Britanya.<ref>{{cite web |title=Precession |url=http://myweb.tiscali.co.uk/moonkmft/Articles/Precession.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180723065734/http://myweb.tiscali.co.uk/moonkmft/Articles/Precession.html |archive-date=2018-07-23 |access-date=2012-05-16 |publisher=Myweb.tiscali.co.uk}}</ref> Dahil sa dahan-dahang paggalaw ng mismong mga bituin ng Orion sa paglipas ng panahon, lalayo rin ang mga bituing ito sa sa't isa. Gayunman, dahil napakalayo ng mga pinakamaliliwanag na bituin ng Orion mula sa daigdig, hindi mahahalata ang epekto ng paglayo ng mga bituing ito at makikilala pa rin ang pangkalahatang hugis nito habang ang iba pang mga talanyo ay lubhang mag-iiba ng hugis. May ilan namang mga bituin nito, tulad ng [[Betelgeuse]], ang puputok bilang supernova at kukupas kamakalawa.<ref>{{Cite web |last=Wilkins |first=Alasdair |date=20 January 2011 |title=Earth may soon have a second sun |url=http://io9.com/5738542/earth-may-soon-have-a-second-sun |website=io9 |publisher=Space Porn |access-date=27 Hulyo 2023 |archive-date=14 Nobiyembre 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151114044237/http://io9.com/5738542/earth-may-soon-have-a-second-sun |url-status=dead }}</ref> == Mga sanggunian == === Mga tala === 1.{{note label|a}} Isa sa mga "tala" ay sa aktwal, isang nebula, ang Nebula ni Orion === Mga sipi === <references group="" responsive="1"></references> [[Kategorya:Mga konstelasyon]] [[Kategorya:Astronomiya]] {{Constellations/modern}} 68y6zsyjc3tmqdmzb0fy7yc481hjdqo 0 325428 2215331 2154866 2026-07-08T20:02:16Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215331 wikitext text/x-wiki {{cleanup|reason=Kailangan ayusin ang balarila, pagkakasulat ng artikulo, at isalin ang mga banyagang salita tulad ng Monarchy at Council|date=Oktubre 2023}} {{Infobox country|native_name=''Pat a Pangampong sa Ranao''|conventional_long_name=Confederadong Estados ng Lanao|common_name=Sultanatos ng Lanao|iso3166code=omit <!-- For a country or geopolitical version of a country that ceased to exist prior to the introduction of iso3166-->|era=<!-- Use: "Napoleonic Wars", "Cold War", etc. -->|status=<!-- Status: see Category list on template page -->|status_text=<!-- A free text to describe status at the top of the infobox. Use sparingly. -->|empire=<!-- The empire or country to which the entity was in a state of dependency -->|government_type=Monarchy|event_start=Secession from the [[Sultanate of Maguindanao]]|date_start=|year_start=1616|event_end=Ang kompederatong monarkiya ay hindi kinilala ng [[Komonwelt ng Pilipinas]] |date_end=|year_end=1935<ref name=":3" />|year_exile_start=<!-- Year of start of exile (if dealing with exiled government: status="Exile") -->|year_exile_end=<!-- Year of end of exile (leave blank if still in exile) -->|event1=<!-- Optional: other events between "start" and "end" -->|date_event1=|event2=|date_event2=|event3=|date_event3=|event4=|date_event4=|event5=|date_event5=|event6=|date_event6=|event_pre=<!-- Optional: A crucial event that took place before "event_start" -->|date_pre=|event_post=<!-- Optional: A crucial event that took place after "event_end" -->|date_post=<!-- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 -->|p1=Sultanato ng Maguindanao|flag_p1=Flag of Maguindanao.svg|image_p1=<!-- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] -->|p2=|flag_p2=|p3=|flag_p3=|p4=|flag_p4=|p5=|flag_p5=|s1=<!-- Name of the article for succeeding entity, numbered 1-5 -->|flag_s1=<!-- Default: "Flag of {{{s1}}}.svg" (size 30) -->|image_s1=<!-- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] -->|s2=|flag_s2=|s3=|flag_s3=|s4=|flag_s4=|s5=|flag_s5=|image_flag=<!-- Default: Flag of {{{common_name}}}.svg -->|flag_alt=<!-- Alt text for flag -->|image_flag2=<!-- Second flag -->|flag_alt2=<!-- Alt text for second flag -->|flag=<!-- Link target under flag image. Default: Flag of {{{common_name}}} -->|flag_type=<!-- Displayed text for link under flag. Default "Flag" -->|image_coat=<!-- Default: Coat of arms of {{{common_name}}}.svg -->|coa_size=<!-- Size of coat of arms -->|coat_alt=<!-- Alt text for coat of arms -->|symbol_type=<!-- Displayed text for link under symbol. Default "Coat of arms" -->|symbol_type_article=<!-- Link target under symbol image. Default: Coat of arms of {{{common_name}}} -->|image_map=ConfederateStatesOfLanao1616.png|image_map_alt=|image_map_caption=Isang mapa ng mga Estados ng Lanao ng 1616 pagtapos sa pahihiwalay yah sa Maguindanao.|image_map2=<!-- If second map is needed; does not appear by default -->|image_map2_alt=|image_map2_caption=|capital=|capital_exile=<!-- If status="Exile" -->|national_motto=|national_anthem=|common_languages=|religion=[[Sunni&nbsp;Islam]]|demonym=|currency=<!-- Titles and names of the first and last leaders and their deputies -->|leader1=<!-- Name of king or president -->|leader2=|leader3=|leader4=|year_leader1=<!-- Years served -->|year_leader2=|year_leader3=|year_leader4=|title_leader=<!-- Default: "King" for monarchy, otherwise "President" -->|representative1=<!-- Name of representative of head of state (e.g. colonial governor) -->|representative2=|representative3=|representative4=|representative5=|year_representative1=<!-- Years served -->|year_representative2=|year_representative3=|year_representative4=|year_representative5=|title_representative=<!-- Default: "Governor" -->|deputy1=<!-- Name of prime minister -->|deputy2=|deputy3=|deputy4=|year_deputy1=<!-- Years served -->|year_deputy2=|year_deputy3=|year_deputy4=|title_deputy=<!-- Default: "Prime minister" --> <!-- Legislature -->|legislature=<!-- Name of legislature -->|house1=<!-- Name of first chamber -->|type_house1=<!-- Default: "Upper house" -->|house2=<!-- Name of second chamber -->|type_house2=<!-- Default: "Lower house" --> <!-- Area and population of a given year -->|stat_year1=<!-- year of the statistic, specify either area, population or both -->|stat_area1=<!-- area in square kílometres (w/o commas or spaces), area in square miles is calculated -->|stat_pop1=<!-- population (w/o commas or spaces), population density is calculated if area is also given -->|stat_year2=|stat_area2=|stat_pop2=|stat_year3=|stat_area3=|stat_pop3=|stat_year4=|stat_area4=|stat_pop4=|stat_year5=|stat_area5=|stat_pop5=|today=[[Philippines]]<!-- Present-day countries that overlap with the territorial extent of the former country. Do not use this parameter if there are more than four such countries. --><!-- Do NOT add flags, per MOS:INFOBOXFLAG -->|footnote_a=<!-- Accepts wikilinks -->|footnote_b=<!-- Accepts wikilinks -->|footnote_h=<!-- Accepts wikilinks -->|footnotes=<!-- Accepts wikilinks --> | event2 = Bilang parte ng [[Moro Province]] | date_event2 = Hulyo 1, 1903<ref name=":3" /> | event3 = Bilang parte ng [[Lanao (province)]] | date_event3 = 1914<ref name=":3">{{Cite book |url=https://sc.judiciary.gov.ph/wp-content/uploads/2022/12/petition-7.pdf |title=Petition |publisher=[[Supreme Court of the Philippines]] |year=2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250330052957/https://sc.judiciary.gov.ph/wp-content/uploads/2022/12/petition-7.pdf |archive-date=March 30, 2025 |url-status=live |quote=... President [[Manuel L. Quezon]], the new President of the Commonwealth, declared that there would be no place for sultans and datus in the new regime and that the national laws would apply to Muslims and Christians equally...}}</ref>}} {{Pre-colonial history of the Philippines}} Ang '''Kumpederadong Sultanato ng Lanao''' ( [[Wikang Mëranaw|Maranao]] : ''Pat a Pangampong sa Ranao'', "Four States of Lanao"), na hindi tumpak na kilala bilang simpleng '''Sultanato ng Lanao''', ay isang kolektibong termino para sa apat na estado ( ''pangampong'' ) ng Bayabao, Masiu, Unayan, at Nakasentro ang Balo-i sa paligid [[Lawa ng Lanao|ng Lawa ng Lanao]] sa gitna ng isla ng [[Mindanao]], [[Pilipinas]]. Isang Isla sa timog na parte ng nasyong ito.<ref name="adat">{{Cite journal |last=M. Hadji Abdul Racman |first=Sohayle |last2=Shakeel Shah |first2=Hassan |last3=Ayaz |first3=Mohammad |date=May 7, 2021 |title=The Lanao Sultanate Today: Its Adat Laws and Islamic Law on Fornication with Special Reference to the Islamic Perspectives of al-Māwardī |url=https://journals.umt.edu.pk/index.php/JITC/article/view/1057/648 |journal=Journal of Islamic Thought and Civilization |volume=11 |issue=1 |pages=318–334 |doi=10.32350/jitc.111.17 |doi-access=free |access-date=Oktubre 18, 2023 |archive-date=Enero 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115000613/https://journals.umt.edu.pk/index.php/JITC/article/view/1057/648 |url-status=dead }}</ref> == Kasaysayan == Bago ang mga Maranao ay sinalakay ng [[Sultanato ng Maguindanao|Sultanato ng Maguindanao]], ito ay umiral na bilang isang hiwalay na bansa. Ang Chinese chronicle ''na Zhufan Zhi'' (諸蕃志) na inilathala noong 1225, ay inilarawan ito bilang isang bansa sa timog-silangan ng Shahuagong ( Sanmalan ) sa kasalukuyang [[Lungsod ng Zamboanga|Zamboanga City]], isang bansang tinatawag na "Maluonu", kung saan ito ang sinasabi ng mga kroniko. <ref>[https://storymaps.arcgis.com/stories/39bce63e4e0642d3abce6c24db470760 A Chinese Gazetteer of Foreign Lands] A new translation of Part 1 of the Zhufan zhi 諸蕃志 (1225) By Shao-yun Yang (Department of History, Denison University) October 2, 2022</ref> {{Pagbanggit|Sa karagdagang timog-silangan [ng Shahuagong] ay may mga hindi nalilinang na mga isla na pinaninirahan ng mga barbarong bandido na tinatawag na Maluonu. Kapag ang isang barkong mangangalakal ay tinatangay ng landas patungo sa bansang ito, ang mga bandidong ito ay nagtitipon nang marami at hinuhuli ang mga tripulante, tinatali sila sa pagitan ng malalaking patpat na kawayan, niluluto ang mga ito sa apoy, at kinakain ang mga ito. Ang mga pinuno ng mga bandidong ito ay nagbutas sa kanilang mga ngipin at pinalamutian ng ginto ang mga butas. Ginagamit nila ang mga tuktok ng mga bungo ng tao na nakaupo at umiinom ng mga sisidlan. Kung mas malalim ang napupunta sa mga islang ito, mas malupit ang mga bandido.|Zhufan zhi 諸蕃志 (1225)}} Gayunpaman, pagkatapos, ang mga panginoon ng Bayabao, Masiu, Unayan, at Baloi ay humiwalay sa Maguindanao Sultanato noong 1616. Ang Lanao Sultanato ay binubuo ng mga tradisyonal na pinuno at apatnapu't tatlong sultan. Labinlima sa mga sultan na ito ang namuno sa labinlimang [[Dinastiya|maharlikang bahay]] ng Lanao. Hindi naka sentro ang kapangyarihhan ng taga Lanao at itoy nagkawatak-watak.<ref name="adat" /> Noong 2004, pinamamahalaan ng mga sultanato ng Lanao ang kanilang sarili sa loob ng [[Pilipinas|Republika ng Pilipinas]] bilang Liga ng Sultanato ng Lanao. <ref>{{Cite journal |last=Nolasco |first=Liberty Ibanez |date=January–April 2004 |title=The Traditional Maranaw Governance System: Descriptives, Issues and Imperatives for Philippine Public Administration |url=https://www.pssc.org.ph/wp-content/pssc-archives/Philippine%20Journal%20of%20Public%20Administration/2004/Num%201-2/09_The%20Traditional%20Maranaw%20Governance%20System.pdf |journal=Philippine Journal of Public Administration |volume=1 & 2 |issue=XLVIII |pages=155-203 |access-date=June 19, 2022 |archive-date=Mayo 28, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528015528/https://www.pssc.org.ph/wp-content/pssc-archives/Philippine%20Journal%20of%20Public%20Administration/2004/Num%201-2/09_The%20Traditional%20Maranaw%20Governance%20System.pdf |url-status=dead }}</ref> Noong Pebrero 9, 2007, inilabas ni Pangulong [[Gloria Macapagal Arroyo]] ang Executive Order No. 602, na nagtatag ng Lanao Advisory Council upang mapadali ang ugnayan ng pambansang pamahalaan ng Pilipinas sa 16 na mga royal house sa Lanao area. <ref>{{Cite web |title=Executive Order No. 602 |url=http://elibrary.judiciary.gov.ph/index10.php?doctype=Executive%20Orders&docid=12100518851906059353 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120317231520/http://elibrary.judiciary.gov.ph/index10.php?doctype=Executive%20Orders&docid=12100518851906059353 |archive-date=March 17, 2012 |access-date=June 19, 2022 |website=Supreme Court E-Library}}</ref> <ref>{{Cite web |date=February 26, 2007 |title=PGMA creates Lanao Advisory Council |url=https://pcoo.gov.ph/wp-content/uploads/News%20Releases/2007/feb26.htm |access-date=June 19, 2022 |publisher=Presidential Communications Operations Office |archive-date=Enero 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116011620/https://pcoo.gov.ph/wp-content/uploads/News%20Releases/2007/feb26.htm |url-status=dead }}</ref> ==Tingnan din== * [[Sultanato ng Maguindanao]] * [[Sultanato ng Sulu]] == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Kasaysayan ng Pilipinas (900–1565)]] [[Kategorya:Mga dating bansa sa kasaysayan ng Pilipinas]] seeerbrgy3mmngnbpblft5lpxr6xohu 0 326014 2215254 2213976 2026-07-08T12:48:28Z Coronadapont 156841 Added crowning prelate for Nuestra Señora de la Inmaculada Concepción y del Triunfo de la Cruz de Migpangi 2215254 wikitext text/x-wiki Ang '''koronasyong episkopal''' o '''koronasyong diyosesana''' ({{lang-en|episcopal coronation}}) ay isang pagkilala ng isang [[Obispo]] o [[Arsobispo]] ng lokal na [[Diyosesis]] (o Arsidiyosesis), na ipinahayag sa pamamagitan ng [[dekreto]] ng koronasyon na inilabas ng lokal na ''Diocesan Chancery'' kung saan kinikilala nito ang debosyon ng isang imahen ng [[Birheng Maria]] sa ilalim ng isang partikular na titulo na iginagalang sa isang partikular na lokalidad. Ang mga kinakailangan para sa isang imahen upang bigyan ng koronasyong episkopal ay halos katulad ng sa [[koronasyong kanonika]]. Ang imahe ay dapat na nakalagak sa isang [[kapilya]], [[parokya]], o dambana; ang pinagmulan ng imahe, ang debosyon sa paligid nito at ang mga himala na nararapat na naitala. Ang mga dokumentong naglalaman ng mga salaysay at dokumentasyon sa kultura ng imahe, kasama ang mga liham ng petisyon na nilagdaan ng mga kilalang tao sa simbahan at ng mga deboto ay isinusumite rin sa mga makabuluhang awtoridad ng simbahan para sa isang rekomendasyon, upang pag-aralan ang mga dokumento at ang pag-apruba ng kahilingan na hahantong sa pagpapalabas ng dekreto ng koronasyon sa imahen.<ref>{{Cite web|url=https://pintakasiph.wordpress.com/2021/01/01/virgen-coronada-diocesana-de-filipinas-the-episcopally-crowned-marian-images-in-the-philippines/|title=Virgenes Coronadas Diocesana de Filipinas - The Episcopally Crowned Marian images in the Philippines - Pintakasi}}</ref> __TOC__ {{clear}} <gallery widths="170" heights="200"> File:Episcopal Coronation of Our Lady of Guibang.jpg | Koronasyong episkopal ng Nuestra Señora de la Visitación ng Guibang noong 26 Mayo 1973. Pinangunahan ni Arsobispo Carmine Rocco ang rito ng pagkokorona. File:DSCN9876Episcopal coronation of La Purisima Concepción de Baliuag 39.jpg | Koronasyong episkopal ng La Purísima Concepción ng Baliwag, Bulacan noong 1 Pebrero 2021. File:24Episcopal Coronation Nuestra Señora del Santisimo Rosario de Hagonoy 14.jpg | Dekreto ng koronasyong episkopal ng Nuestra Señora del Santísimo Rosario ng Hagonoy Bulacan noong 7 Oktubre 2019, na ipinagkaloob noong 29 Hunyo 2019. </gallery> ==Mga Imaheng Kinoronahang Episkopal sa Pilipinas== ===Mga Imahen ng Birheng Maria na Kinoronahang Episkopal=== {| class="wikitable sortable" width="100%" |+ ! Opisyal na Titulo ng Imahen ! Petsa ng Koronasyon ! Lugar ng Pamimintuho ! Pinangunahan ni ! Imahen ng Birheng Maria ! Dambana |- |Nuestra Señora de la O |17 Disyembre 1949 |Parokya ng Nuestra Señora de la Natividad, [[Pangil, Laguna|Pangil]], [[Laguna]] |Obispo [[Alfredo Obviar]] |[[File:Pangil,LagunaChurchjf7598 02.JPG|200px]] |[[File:148Nuestra Señora de la Natividad Parish Church 32.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Katipanan |28 Hulyo 1963 |Parokya ng Banal na Krus, [[Nabua]], [[Camarines Sur]] |Arsobispo Pedro Paulo Santos ||[[File:Venerada Imagen de Nuestra Señora de Katipanan. Holy Cross Parish, Nabua, Camarines Sur. 2024.jpg|200px]] |[[File:Holy Cross Nabua Church.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario |11 Oktubre 1970 |Parokya ng San Jose de Placer, [[Lungsod ng Iloilo]] |Cardinal Julio Rosales | |[[File:San Jose Placer Church, Iloilo City, Aug 2024.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Caridad |1 Mayo 1971{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 6 Disyembre 2024.}} |Basilika Minor ng Nuestra Señora de Caridad, [[Agoo]], [[La Union]] |Arsobispo Carmine Rocco |[[File:FvfAgooBalica9285 19.JPG|200px]] |[[File:1547Agoo Basilica 2020 18.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Visitación |26 Mayo 1973 |Pambansang Dambana ng Nuestra Señora de la Visitación, Guibang, [[Gamu]], [[Isabela (lalawigan)|Isabela]] |Arsobispo Carmine Rocco |[[File:Our Lady of Guibang.jpg|200px]] | |- |[[Ina ng Kaligtasan|Nuestra Señora de Salvación]] |25 Agosto 1976 |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Kaligtasan, Joroan, [[Tiwi]], [[Albay]] |Cardinal [[Jaime L. Sin]] |[[Talaksan:Our Lady of Salvation of Joroan, Albay.jpg|200px]] | [[Talaksan:Joroan, Tiwi, Albay church - Flickr.jpg|frameless|center|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario<ref>https://www.facebook.com/photo/?fbid=6070132903011309&set=pcb.6070141229677143</ref> |13 Disyembre 1992 |Parokya ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, [[Lungsod ng Cebu]] |Cardinal Roger Michael Mahony | | |- |Nuestra Señora de la Asunción |14 Disyembre 1997 |Parokya ng Nuestra Señora de la Asunción, [[Maragondon]], [[Kabite|Cavite]] |Obispo Manuel Cruz Sobreviñas |[[File:Our Lady of the Assumption Parish Church, Magondon, Cavite 01.JPG|200px]] |[[File:Our Lady of the Assumption Parish Church, Magondon, Cavite 14.JPG|200px]] |- |Maria, Luklukan ng Karunungan |9 Pebrero 1999 |Kapilya ni Maria, Luklukan ng Karunungan, Naval Education & Training Command, [[San Antonio, Zambales|San Antonio]], [[Zambales]] |Obispo Deogracias Soriano Iñiguez Jr. | | |- |Nuestra Señora de los Desamparados<ref>{{Cite web|url= https://www.olamarikina.com.ph/the-Shrine|title=The Shrine}}</ref> |12 Mayo 2002{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 23 Oktubre 2005.}} |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Walang Mag-ampon, [[Lungsod Marikina]] |Obispo Crisostomo Yalung |[[File:OurLadyoftheAbandonedParishjf9919 12.JPG|200px]] |[[File:Our Lady of the Abandoned Church (V. Gomez, Marikina; 04-07-2023).jpg|200px]] |- |Inmaculada Concepción de Salambao<ref>{{Cite web|url=https://dioceseofmalolos.ph/2023/07/07/sandigang-kasaysayan-260th-anniversary-of-the-discovery-of-the-image-of-our-lady-of-salambao/|title=Sandigang Kasaysayan: 260TH ANNIVERSARY OF THE DISCOVERY OF THE IMAGE OF OUR LADY OF SALAMBAO|date=7 Hulyo 2023}}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |12 Disyembre 2004 |Pambansang Dambana ng Mahal na Ina ng Salambao, [[Obando, Bulacan|Obando]], [[Bulacan]] |Obispo Jose Francisco Oliveros |[[File:National Shrine Obando Church 40.jpg|200px]] |[[File:San Pascual Baylon Church, Obando, Bulacan.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario |2 Mayo 2009 |Parokya ni San Miguel Arkanghel, [[Bacoor]], [[Kabite|Cavite]] |Cardinal [[Luis Antonio Tagle]] |[[File:4296Bacoor West City Cavite Landmarks Roads 02.jpg|200px]] |[[File:Saint Michael the Archangel Parish Church (Evangelista, Bacoor, Cavite; 09-19-2021).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Rosario de Fatima |13 Mayo 2009{{Efn|Ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong ika-1 ng Mayo 2025}} |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Fatima, Binakayan, [[Kawit]], [[Kabite|Cavite]] |Cardinal [[Luis Antonio Tagle]] |[[File:3919Kawit Cavite Church Roads Barangays Landmarks 05.jpg|200px]] |[[File:Our Lady of Fatima Church, Binakayan.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de Lourdes |14 Agosto 2010{{efn|Ang imaheng nasa altar ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 22 Agosto 2020.}} |Pambansang Dambana ng Mahal na Birhen ng Lourdes, [[Lungsod Quezon]] |Obispo [[Honesto Ongtioco]] |[[Talaksan:Venerada Y Coronada de Nuestra Señora de Lourdes de Manila high altar image.jpg|200px]] |[[File:National Shrine of Our Lady of Lourdes 01.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Fatima<ref>{{Cite web|url= https://cbcpnews.net/cbcpnews/diocese-grants-episcopal-coronation-decree-for-marikinas-our-lady-of-fatima/|title=Diocese grants episcopal coronation decree for Marikina’s Our Lady of Fatima|date=20 Agosto 2019}}</ref> |17 Oktubre 2010{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 12 Mayo 2024.}} |Basilika at Pandiyosesanong Dambana ni San Pablo ng Krus, [[Lungsod ng Marikina]] |Obispo Gabriel Villaruz Reyes |[[File:Fatima de Marikina Coronation (001) 2024-05-12.jpg|200px]] |[[Talaksan:Minor Basilica of Saint Paul of the Cross Marikina - May 12 2024.jpg|200x200px]] |- |Nuestra Señora de los Remedios |7 Disyembre 2010 |Parokya ng Nuestra Señora de los Remedios, Labangon, [[Lungsod ng Cebu]] |Cardinal Ricardo Vidal | | |- |Nuestra Señora de Guadalupe |11 Disyembre 2011 |Parokya ni Santa Rita ng Cascia, Santa Rita, [[Olongapo]], [[Zambales]] |Obispo Florentino Lavarias |[[File:La imagen de Nuestra Señora de Guadalupe de Santa Rita, Ciudad Olongapo. 2024.jpg|200px]] |[[File:8715Olongapo City Roads Barangays Zambales 02.jpg|frameless|center|200px]] |- |Nuestra Señora de los Ángeles |2 Agosto 2012 |Parokya ng Mahal na Ina ng mga Anghel, [[Atimonan]], [[Quezon]] |Obispo Emilio Marquez | |[[File:Our Lady of the Angels Parish Facade Atimonan, Quezon.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de la Lumen<ref>{{Cite web|url=https://lifestyle.inquirer.net/77717/cainta-to-hold-episcopal-coronation-of-our-lady-of-light-pasig-to-inaugurate-diocesan-museum/|title=Cainta to hold episcopal coronation of Our Lady of Light; Pasig to inaugurate diocesan museum - Lifestyle Inquirer|date=25 Nobyembre 2012}}</ref> |1 Disyembre 2012{{efn|Ang pintang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 1 Disyembre 2018.}} |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Kaliwanagan, [[Cainta]], [[Rizal]] |Obispo Gabriel Reyes |[[File:Our Lady of Light of Cainta.jpg|200px]] |[[File:OurLadyofLightParishjf9849 03.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de Guadalupe<br/>(''Imaheng festejada'') |12 Disyembre 2012 |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Birhen ng Guadalupe, [[Pagsanjan]], [[Laguna]] |Obispo Leo Drona |[[File:Pagsanjanjf4191 24.JPG|200px]] |[[File:Pagsanjan Church in Laguna.jpg|200px]] |- |Ina Poon Bato<ref>{{Cite web|url=https://philippinefaithandheritagetours.com/ina-poon-bato-chapel-botolan-zambales/|title=Ina Poon Bato Chapel (Botolan, Zambales)|access-date=2023-11-30|archive-date=2023-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20231130234104/https://philippinefaithandheritagetours.com/ina-poon-bato-chapel-botolan-zambales/|url-status=dead}}</ref> |23 Enero 2013 |Dambana ng Ina Poon Bato, [[Botolan]], [[Zambales]] |Obispo Florentino Lavarias |[[File:InaPoonBatojf9542 03.JPG|200px]] | [[File:BotolanChurchjf9525 08.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario |7 Oktubre 2013 |Parokya ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, Dampalit, [[Malabon]] |Reberendo Padre Joey Guinto |[[File:JfSanto Rosario Parish Church Malabonfvf 35.JPG|200px]] |[[File:JfSanto Rosario Parish Church Malabonfvf 05.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de Aránzazu<ref>{{Cite web|url=https://aranzazushrine.ph/index.php/2017/11/10/devotees-commemorate-aranzazus-4th-episcopal-coronation-anniversary/|title=Devotees commemorate Aranzazu's 4th Episcopal Coronation anniversary|access-date=2023-11-30|archive-date=2023-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20231130234104/https://aranzazushrine.ph/index.php/2017/11/10/devotees-commemorate-aranzazus-4th-episcopal-coronation-anniversary/|url-status=dead}}</ref> |9 Nobyembre 2013{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 31 Mayo 2017.}} |Pandiyosesanang Dambana ng Nuestra Señora de Aranzazu, [[San Mateo, Rizal|San Mateo]], [[Rizal]] |Obispo Francisco De Leon |[[File:Our Lady of Aranzazu in Procession at Intramuros Manila, 4 December 2022.jpg|200px]] |[[File:Diocesan Shrine of Our Lady of Aranzazu, San Mateo, Rizal, Mar 2024.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de las Flores |10 Mayo 2014 |Katedral ng Inmaculada Concepción, [[Lungsod ng Pasig]] |Obispo Mylo Hubert Vergara |[[File:Image of the Virgen de las Flores in Pasig Cathedral.jpg|200px]] |[[File:Pasig Cathedral, Feb 2024.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Pilar |3 Oktubre 2014{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 11 Oktubre 2015.}} |Pandiyosesanang Dambana ng Nuestra Señora del Pilar, San Isidro, [[Libmanan]], [[Camarines Sur]] |Obispo Jose Rojas Jr. |[[File:Nuestra Señora del Pilar de Libmanan.jpg|200px]] | |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario |13 Oktubre 2014 |Parokya ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, [[Lungsod ng Pasig]] | Obispo Mylo Hubert Vergara |[[File:527Interior of the Santo Rosario de Pasig Church 17.jpg|200px]] |[[File:0278jfSanto Rosario de Pasig Church Barangay Rosario Ortigas Avenue Extensionfvf 08.jpg|200px]] |- |Inmaculada Concepción |8 Disyembre 2014 |Parokya ng Inmaculada Concepción, [[Santa Maria, Isabela]] |Obispo Joseph Benedict Nacua | | |- |Nuestra Señora del Santo Rosario |7 Oktubre 2016 |Katedral ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, [[Dipolog]], [[Zamboanga del Norte]] |Obispo Severo Caermare | |[[File:Dipolog City Philippines cathedral.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Lourdes |11 Pebrero 2017 |Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Mahal na Birhen ng Lourdes, Punta Princesa, [[Lungsod ng Cebu]] |Arsobispo Jose Palma | |[[File:Archdiocesan Shrine of Our Lady of Lourdes 2022 09 002.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Carmen |20 Pebrero 2017{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 15 Agosto 2020.}} |Basilika Minor ng Mahal na Ina ng Bundok Karmelo, [[Lungsod Quezon]] |Obispo [[Honesto Ongtioco]] |[[File:NS del Carmen de Nueva Manila.jpg|200px]] |[[File:Mount Carmel Shrine facade 2023-07-16.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Fatima de Valenzuela |13 Mayo 2017{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 25 Pebrero 2024.}} |Pambansang Dambana ng Mahal na Birhen ng Fatima, [[Valenzuela, Kalakhang Maynila|Lungsod ng Valenzuela]] |Obispo Jose Francisco Oliveros |[[File:The National Pilgrim Image of Our Lady of Fatima.jpg|200px]] |[[File:National Shrine of Our Lady of Fatima, Valenzuela City.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Soledad |8 Hulyo 2017 |Parokya ng Nuestra Señora de la Soledad, Camba, [[Binondo]], [[Maynila]] |Cardinal [[Luis Antonio Tagle]] |[[File:Soledad de Manila.jpg|200px]] |[[File:09002jfSanta Cruz Tondo Binondo Solitude Church Manila Streets Landmarksfvf 06.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Pilar |12 Oktubre 2017{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 10 Oktubre 2018.}} |Parokya ng Nuestra Señora del Pilar, [[Morong, Bataan|Morong]], [[Bataan]] |Obispo Ruperto Cruz Santos |[[File:Our lady of pilar patrona of our town.jpg|200px]] |[[File:Morongchurchjf7247 01.JPG|200px]] |- |La Purísima Concepción de Santa Maria |3 Marso 2018{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 1 Pebrero 2020.}} |Basilika Minor ng La Purísima Concepción, [[Santa Maria, Bulacan|Santa Maria]], [[Bulacan]] |Obispo Jose Francisco Oliveros |[[File:9884Immaculate Conception Parish Church Santa Maria Bulacan 23.jpg|200px]] |[[File:Santa Maria Bulacan CHURCH.png|200px]] |- |Nuestra Señora de Guadalupe de Extremadura |24 Mayo 2018 |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Birhen ng Guadalupe ng Extremadura, [[Loboc]], [[Bohol]] |Arsobispo Romulo Valles |[[File:San Pedro y Pablo- Virgen de Guadalupe Photo 2.jpg|200px]] |[[File:Loboc Church (Loay Interior Road, Loboc, Bohol; 01-12-2023).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Asunción de Maasin |15 Agosto 2018{{efn|Ginawaran ang imahen ng [[koronasyong kanonika]] noong 13 Agosto 2022.}} |Katedral ng Nuestra Señora de la Asunción, [[Maasin]], [[Katimugang Leyte|Southern Leyte]] |Cardinal [[Luis Antonio Tagle]] |[[File:La imagen de la Señora Nuestra, Virgen de la Asunción de Maasin, Filipinas. 2023.jpg|200px]] |[[File:Maasin Cathedral, Dec. 28, 2019.jpg|200px]] |- |Mater Dolorosa de Tarlac<ref>{{Cite web|url=https://cbcpnews.net/cbcpnews/tarlac-to-hold-1st-episcopal-coronation-of-marian-image/|title=Tarlac to hold 1st episcopal coronation of Marian image|date=2 Setyembre 2018|website=CBCPNews}}</ref> |15 Setyembre 2018{{efn|Ginawaran ang imahen ng [[koronasyong kanonika]] noong 5 Hunyo 2021.}} |Parokya ng Inang Nagdadalamhati, Dolores, [[Capas]], [[Tarlac]] |Obispo Enrique Macaraeg |[[File:Mater Dolorosa de Tarlac.jpg|200px]] |[[File:0142jfDolores Church Parish Roads Welcome Capas Tarlacfvf 08.JPG|200px]] |- |Mary Help of Christians |23 Setyembre 2018 |Parokya ni Maria, Mapag-ampon sa mga Kristiyano, Balimbing, [[Boac]], [[Marinduque]] |Obispo Marcelino Antonio Maralit Jr. | | |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario—La Virgen de Sapao<ref>{{Cite web|url=https://www.manilatimes.net/2018/10/13/public-square/episcopal-coronation-of-our-lady-of-the-holy-rosary-inspires-catholic-faithful/457416|title=Episcopal Coronation of Our Lady of the Holy Rosary inspires Catholic faithful|website=Manila Times|date=13 Oktubre 2018}}</ref> |27 Setyembre 2018{{efn|Ginawaran ang imahen ng [[koronasyong kanonika]] noong 7 Oktubre 2022.}} |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, [[Cardona, Rizal|Cardona]], [[Rizal]] |Obispo Nolly Buco |[[File:La Virgen de Sapao de Cardona.jpg|200px]] |[[File:Cardona Church, Rizal, Nov 2025 (2).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Pilar |12 Oktubre 2018 |Parokya ng Nuestra Señora del Pilar, [[Pilar, Sorsogon]] |Obispo Arturo Bastes | | |- |Maria Inmaculada de Salawag |8 Disyembre 2018 |Parokya ni Maria Inmaculada, Salawag, [[Dasmariñas]], [[Kabite|Cavite]] |Obispo Reynaldo Evangelista | |[[File:9807Dasmariñas City Landmarks Barangays Roads 26.jpg|200px]] |- |Inmaculada Concepción |8 Disyembre 2018{{efn|Ginawaran ang imahen ng [[koronasyong kanonika]] noong 8 Disyembre 2022.}} |Basilika Minor ng Inmaculada Concepción, [[Lungsod ng Batangas]], [[Batangas]] |Arsobispo Gilbert Garcera |[[File:La Inmaculada Concepción de Ciudad de Batangas 2024-06-29.jpg|200px]] |[[File:Batangas City Basilica 2023-04-05.jpg|200px]] |- style="vertical-align:top; background:#ccc;" |''Nuestra Señora de la Esperanza Macarena—Virgen Dolor de Sariaya''{{efn|Ang imahen ay kinoronahan ng pribadong pagmamay-ari, kaya't masasabi na hindi ito opisyal dahil hindi nakalagak ang imahen sa isang dambana. Ngunit kalaunan ay ibinigay na rin sa parokya ng pamilyang nangangalaga ang Virgen Dolor de Sariaya. Naglabas rin ng dekreto ng koronasyon ang [[Diyosesis ng Lucena]] noong 2018 na nilagdaan ng lubos na kagalang-galang, Mel Uy, [[obispo]] ng Lucena.}} |8 Disyembre 2018 |Pandiyosesanang Dambana ng Santo Cristo de Burgos, [[Sariaya]], [[Quezon]] |Obispo Mel Uy | |[[File:SariayaChurchPlazajf0001 09.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de los Pobres |29 Disyembre 2018 |Parokya ng Mahal na Ina ng mga Mahirap, [[Lungsod ng Taguig]] |Obispo Mylo Hubert Vergara |[[File:Venerada Imagen de Nuestra Señora, Santísima Virgen de los Pobres de Taguig. Ina ng mga Dukha, Manila Cathedral. 2024.jpg|200px]] |[[File:827Western Bicutan, Taguig City 03.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Candelaria |31 Enero 2019 |Parokya ng Nuestra Señora de Candelaria, [[Silang, Kabite|Silang]], [[Kabite|Cavite]] |Obispo Reynaldo Evangelista |[[File:Our Lady of Candelaria de Silang.jpg|200px]] |[[File:SilangChurchjf0061 12.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de los Dolores<br/>(''Imaheng pamprusisyon'') |12 Abril 2019 |Pambansang Dambana ng Mahal na Ina ng Hapis, [[Dolores, Quezon]] |Obispo Mel Uy |[[File:IGMP 2023. Processional Image of Nuestra Señora de los Dolores de Quezon.jpg|200px]] |[[File:Doloeres,Quezonjf9918 39.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora del Carmen |8 Setyembre 2019 |Parokya ng Mahal na Ina ng Bundok Karmelo, Pulong Buhangin, [[Santa Maria, Bulacan]] |Obispo Dennis Villarojo |[[File:Episcopally crowned image of Impo Karmen.jpg|200px]] |[[File:3215Our Lady of Mount Carmel Church in Santa Maria, Bulacan 2021 03.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de las Mercedes |24 Setyembre 2019 |Kapilya ng Mahal na Ina ng Awa, Mercedes, [[Catbalogan]], [[Kanlurang Samar|Western Samar]] |Arsobispo Gabriele Giordano Gaccia | | |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario<ref>{{Cite web|url=https://cbcpnews.net/cbcpnews/hagonoy-holds-episcopal-coronation-of-marian-image/|title=Hagonoy holds episcopal coronation of Marian image|website=CBCPNews|date=10 Oktubre 2019}}</ref> |7 Oktubre 2019 |Parokya ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, Santo Rosario, [[Hagonoy]], [[Bulacan]] |Obispo Dennis Villarojo |[[File:24Episcopal Coronation Nuestra Señora del Santisimo Rosario de Hagonoy 32.jpg|200px]] |[[File:09403jfRiver Mercado Santo Rosario San Jose Hagonoy Bulacanfvf 11.jpg|200px]] |- |Purísima Concepción Pequeña |8 Disyembre 2019 |Parokya ng Inmaculada Concepción, Concepcion Pequeña, [[Naga, Camarines Sur]] |Arsobispo Rolando Tria-Tirona | |[[File:Immaculate concepcion church.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de la Merced<ref>{{Cite web|url=https://philippines.licas.news/2020/09/04/tarlac-bishop-approves-episcopal-coronation-of-marys-image/|title=Tarlac bishop approves episcopal coronation of Mary's image}}</ref> |24 Setyembre 2020{{efn|Ginawaran ang imahen ng [[koronasyong kanonika]] noong 24 Pebrero 2023.}} |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Awa, Matatalaib, [[Lungsod ng Tarlac]], [[Tarlac]] |Obispo Enrique Macaraeg |[[File:MercedTarlac.jpg|200px]] |[[File:9933Diocesan Shrine Parish Nuestra Señora de la Merced Matatalaib 03.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario de Amaya |1 Oktubre 2020 |Parokya ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, Amaya, [[Tanza]], [[Kabite|Cavite]] |Obispo Reynaldo Evangelista |[[File:304Tanza, Cavite Landmarks Barangays Roads 05.jpg|200px]] |[[File:201Tanza, Cavite Landmarks Barangays Roads 41.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario—La Naval de Pamisaraoan |11 Oktubre 2020 |Parokya ng Banal na Sanggol, [[San Antonio, Zambales]] |Obispo Bartolome Santos Jr. |[[Talaksan:La Naval de Pamisaraoan.jpg|200px]] |[[File:SanAntonio,Zambalesjf8901 01.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora, Patrocinio de Maria Santísima |14 Nobyembre 2020{{efn|Ginawaran ang imahen ng [[koronasyong kanonika]] noong 23 Abril 2022.}} |Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Patrocinio de Maria Santisima, [[Boljoon]], [[Cebu]] |Obispo Midyphil Billones | |[[File:Boljoon Church, Cebu.jpg|200px]] |- |Maria, Kagalingan ng mga May-Sakit<br/>(''Madonna Salus Infirmorum'') |16 Nobyembre 2020 |Parokya ni San Isidro Labrador, Bambang, [[Bulakan, Bulacan]] |Obispo Dennis Villarojo |[[File:Madonna Salus Infirmorum de Bambang, Bulakan 02.jpg|200px]] |[[File:0101San Isidro Labrador Parish Church Bambang, Bulakan 20.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de las Flores de Bocaue |21 Nobyembre 2020 |Pandiyosesanang Dambana ng Banal na Krus ng Wawa, [[Bocaue]], [[Bulacan]] |Obispo Dennis Villarojo |[[File:Saint Martin of Tours Parish Church Bocaue Cross 25.jpg|200px]] |[[File:8125Saint Martin of Tours Parish Holy Cross Shrine Bulacan 07.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Asunción de Bulakan |28 Nobyembre 2020 |Pandiyosesanang Dambana ng Nuestra Señora de la Asunción, [[Bulakan, Bulacan]] |Obispo Dennis Villarojo |[[File:Our Lady of Assumption Church Bulakan Bulacan Province 16.jpg|200px]] |[[File:Exterior of the Our Lady of the Assumption Parish Church in Bulacan, Bulacan 06.jpg|200px]] |- |La Purísima Concepción de Baliuag - Birhen sa Patio |1 Pebrero 2021 |Pandiyosesanang Dambana ni San Agustin, [[Baliwag]], [[Bulacan]] |Obispo Dennis Villarojo |[[File:9609St. Augustine Parish Church of Baliuag 48.jpg|200px]] |[[File:9603Poblacion Baliuag, Bulacan 05.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Mar Cautiva |19 Hulyo 2021 |Parokya ng mga Banal na Anghel, [[Santo Tomas, La Union]] |Obispo Daniel Presto |[[File:Cautivajf.jpg|200px]] |[[File:2636Poblacion, Santo Tomas, La Union 44.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Soledad de Maquinaya |22 Agosto 2021 |Parokya ng Inmaculada Concepción, Barretto, [[Olongapo]], [[Zambales]] |Obispo Bartolome Santos Jr. |[[File:Nuestra Señora de la Soledad de Maquinaya.jpg|200px]] | |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario de Olongapo |3 Oktubre 2021 |Kapilya ng Reyna ng Kabanal-banalang Rosaryo, New Kababae, [[Olongapo]], [[Zambales]] |Obispo Bartolome Santos Jr. |[[Talaksan:Santo Rosario de Olongapo.jpg|200px]] |[[File:Queen of the Most Holy Rosary Chapel, Olongapo City. 2025 (1).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario—La Naval de San Marcelino |10 Oktubre de 2021 |Parokya ni San Guillermo, [[San Marcelino, Zambales]] |Obispo Bartolome Santos Jr. |[[Talaksan:La Naval de San Marcelino.jpg|200px]] |[[File:195San Marcelino, Zambales Barangays Roads 20.jpg|200px]] |- |Inmaculada Concepción<ref>{{Cite web|url=https://www.sunstar.com.ph/cebu/local-news/cebu-cathedral-honors-mary-with-coronation-procession|title=Cebu Cathedral honors Mary with coronation, procession|date=8 Disyembre 2021}}</ref> |8 Disyembre 2021 |Katedral Metropolitana ng [[Lungsod ng Cebu]] |Obispo Midyphil Billones |[[File:Cebu Metropolitan Cathedral - Front Retablo - Right-Hand Side.jpg|200px]] |[[File:Cebu Metropolitan Cathedral 20180628a.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Carmen—La Limpia de Cebu |8 Enero 2022 |Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Bundok Karmelo—La Limpia, [[Lungsod ng Cebu]] |Arsobispo Jose Palma | | |- |Nuestra Señora de la Consolación y Correa<ref>{{Cite web|url=https://palawan-news.com/our-lady-of-cuyo/|title=Our Lady of Cuyo|access-date=2023-11-30|archive-date=2024-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240224233916/https://palawan-news.com/our-lady-of-cuyo/|url-status=dead}}</ref> |27 Agosto 2022 |Parokya ni San Agustin, [[Cuyo, Palawan]] |Obispo Broderick Pabillo | |[[File:Fort Cuyo.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Paz y Buen Viaje |8 Setyembre 2022 |Parokya ng Mahal na Birhen ng Kapayapaan at Mabuting Paglalakbay, Dela Paz, [[Biñan]], [[Laguna]] |Obispo Buenaventura Famadico |[[File:1219Biñan City, Laguna Roads Landmarks 22.jpg|200px]] |[[File:1219Biñan City, Laguna Roads Landmarks 48.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Rosario |7 Oktubre 2022 |Parokya ng Santo Rosaryo, [[Malita]], [[Davao Occidental]] |Obispo Guillermo Afable | | |- |Nuestra Señora del Rosario |7 Oktubre 2022 |Katedral ni San Agustin, [[Cagayan de Oro]], [[Misamis Oriental]] |Arsobispo Jose Cabantan | |[[File:San Agustin Cathedral.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Esperanza<ref>{{Cite web|url=https://cbcpnews.net/cbcpnews/palos-our-lady-of-hope-gets-episcopal-coronation-on-yolandas-9th-anniversary/|title=Yolanda's 9th anniversary|website=CBCPNews}}</ref> |8 Nobyembre 2022 |Katedral Metropolitana ng [[Palo, Leyte]] |Arsobispo John Du |[[File:Pope Francis Tacloban 12.jpg|200px]] |[[File:Palo Cathedral 01.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de Candelaria de Tondo<ref>{{Cite web|url=https://philippines.licas.news/2022/10/13/tondos-nuestra-senora-de-candelaria-granted-episcopal-coronation/|title=Tondo's Nuestra Señora de Candelaria granted episcopal coronation}}</ref> |18 Nobyembre 2022 |Basilika Menor at Pang-Arkidiyosesanang Dambana ng Banal na Bata, [[Tondo, Maynila]] |Cardinal [[Jose Advincula]] |[[File:TondoChurchjf1282 07.JPG|200px]] |[[File:Tondo Church Manila 2.jpg|200px]] |- |Inmaculada Concepción |7 Disyembre 2022 | Pang-arkidiyosesis na Dambana at Parokya ni Santa Ana, [[Lungsod ng Davao]] |Arsobispo Romulo Valles | |[[File:Santa Ana Shrine Parish Davao City.jpg|200px]] |- |Inmaculada Concepción |8 Disyembre 2022 |Parokya ng Inmaculada Concepción, [[Mataasnakahoy]], [[Batangas]] |Arsobispo Gilbert Garcera |[[File:The original image of Nuestra Señora de la Inmaculada Concepcion de Mataasnakahoy.webp|200px]] |[[File:MataasnaKahoy,Batangasjf0431 13.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de los Ángeles<ref>{{Cite web|url=https://philippines.licas.news/2022/07/03/nuestra-senora-de-los-angeles-of-binangonan-granted-episcopal-coronation/|title='Nuestra Señora de los Angeles' of Binangonan granted episcopal coronation}}</ref> |10 Disyembre 2022{{Efn|Ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong ika-17 ng Enero 2026}} |Parokya ng Mahal na Ina ng mga Anghel, Pilapila, [[Binangonan]], [[Rizal]] |Obispo Nolly Buco |[[File:Delos Angeles de Binangonan.jpg|200px]] |[[File:9941Nuestra Señora de los Angeles Parish Church 16.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Lourdes |11 Pebrero 2023 |Parokya ng Mahal na Birhen ng Lourdes, [[Tagaytay]], [[Kabite|Cavite]] |Obispo Reynaldo Evangelista | |[[File:Tagaytay City's Our Lady of Lourdes Church facade.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Expiación |25 Marso 2023 |Katedral ng Nuestra Señora de la Expiación, [[Lungsod ng Baguio]] |Obispo Victor Bendico |[[File:Interior de la Catedral de Nuestra Señora de la Expiación. Ciudad Baguio, 2024.jpg|200px]] |[[File:Baguio Cathedral 2023-02-24.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Pronto Socorro<ref>{{Cite web|url=https://www.bicolmail.net/single-post/coronation-of-image-of-ol-of-prompt-succor-set-on-may-6|title=Coronation of image of OL of Prompt Succor, set on May 6|website=Bicol Mail|access-date=2023-11-30|archive-date=2023-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20231130235605/https://www.bicolmail.net/single-post/coronation-of-image-of-ol-of-prompt-succor-set-on-may-6|url-status=dead}}</ref> |6 Mayo 2023 |Parokya ni San Francisco ng Assisi, [[Buhi]], [[Camarines Sur]] |Arsobispo Rolando Tria-Tirona | |[[File:St. Francis of Assisi Church, Buhi Camarines Sur.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario |22 Oktubre 2023 |Parokya ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, Calmay, [[Dagupan]], [[Pangasinan]] |Arsobispo [[Socrates Villegas]] |[[File:308Calmay Carael, Dagupan, Pangasinan 42.jpg|200px]] |[[File:308Calmay Carael, Dagupan, Pangasinan 54.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Loreto |1 Disyembre 2023{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 10 Disyembre 2024.}} |Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Mahal na Birhen ng Loreto, [[Sampaloc, Maynila]] |Cardinal [[Jose Advincula]] |[[File:Sampaloc Church 02.jpg|200px]] |[[File:Loreto Church, Sampaloc, Manila, April 2023.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Soledad |8 Disyembre 2023 |Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Nuestra Señora de la Soledad, Tambo, [[Buhi]], [[Camarines Sur]] |Arsobispo Rolando Tria-Tirona |[[File:Nuestra Señora de la Soledad de Buhi.jpg|200px]] | |- |Inmaculada Concepción |8 Disyembre 2023 |Katedral Metropolitana ng Kalinis-linisang Paglilihi. [[Roxas, Capiz|Roxas]], [[Capiz]] |Arsobispo Victor Bendico |[[File:Immaculate Concepcion Metropolitan Cathedral Roxas inside (Rizal Street, Roxas, Capiz; 04-07-2024).jpg|200px]] |[[File:Immaculate Concepcion Metropolitan Cathedral Roxas (Rizal Street, Roxas, Capiz; 10-19-2022).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de las Saleras |20 Abril 2024 |Pandiyosesanong Dambana at Parokya ng Nuestra Señora de las Saleras, [[Aliaga, Nueva Ecija]] |Obispo Sofronio Bancud |[[File:La Verdadera Imagen de Nuestra Señora de las Saleras, Patrona de Aliaga. Manila Cathedral 2024.jpg|200px]] |[[File:NuestraSeñoradelasSalerasParishChurchjf4956 04.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora del Carmen de Alava |16 Hulyo 2024 |Pang-diyosesis na Dambana ng Mahal na Birhen ng Bundok Carmelo, [[Sison, Pangasinan]] |Obispo Jacinto Jose |[[File:La Bendita Imagen de la Santísima Virgen del Carmen de Álava Coronada. Sison, Pangasinan. 2024.jpg|200px]] |[[File:OurLadyofMountCarmelParishChurchjf868.JPG|200px]] |- |Madre de la Divina Gracia |23 Hulyo 2024 |Parokya ni San Miguel Arkanghel, [[Marilao, Bulacan]] |Obispo Dennis Villarojo |[[File:Marilao Church Bulacan 17.jpg|200px]] |[[File:Marilao Church, Bulacan, Mar 2024.jpg|200px]] |- |Sancta Maria Mater et Regina |8 Setyembre 2024 |Seminaryo ng Sancta Maria Mater et Regina, [[Roxas, Capiz|Lungsod Roxas]],[[Capiz]] ||Cardinal [[Jose Advincula]] | | |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario de Paragû |30 Setyembre 2024 |Kapilya ng Birhen ng Rosario, Paragû, [[Tumauini]], [[Isabela (lalawigan)|Isabela]] |Obispo David William Antonio | | |- |Nuestra Señora de la Medalla Milagrosa |27 Nobyembre 2024 |Pang-arkidiyosesis na Dambana ng Ina ng Medalya Milagrosa, [[Ermita, Maynila|Ermita]], [[Maynila]] |Cardinal [[Jose Advincula]] |[[File:SVChurchjf7782 02.JPG|200px]] |[[File:09216jfErmita Adamson University Church Chapel Manila Buildingsfvf 15.jpg|200px]] |- |La Inmaculada Concepción |9 Disyembre 2024 |Parokya ng Inamculada Concepcion, [[Baganga]], [[Davao Oriental]] |Obispo Abel Apigo | | |- |La Inmaculada Concepción de Batanes |9 Disyembre 2024 |Katedral ng La Inmaculada Concepción, [[Basco]], [[Batanes]] |Obispo Danilo Ulep |[[File:Our Lady of the Immaculate Conception of Batanes.jpg|200px]] |[[File:Basco Cathedral 02.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de la Purificacion y Candelaria |1 Pebrero 2025 |Parokya ni San Fernando de Dilao, [[Paco, Maynila|Paco]], [[Maynila]] |Cardinal [[Jose Advincula]] |[[File:Nuestra Señora de la Purificación y Candelaria Coronada.jpg|200px]] |[[File:San Fernando de Dilao Church, Paco, Manila, April 2023.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Gracia |7 Pebrero 2025 |Parokya ng Ina ng Biyaya, Lower Q. M., [[Baguio|Lungsod ng Baguio]] |Obispo Rafael Cruz | | |- |Nuestra Señora de Fatima de Urduja |2 Marso 2025{{Efn|Ang imahen ay gagawaran ng [[koronasyong kanonika]].}} |Pang-diyosesis na Dambana at Parokya ng Mahal na Birhen ng Fatima, Urduja Village, [[Caloocan|Lungsod ng Caloocan]] |Obispo Roberto Gaa |[[File:Our Lady of Fatima Parish Church Caloocan 36.jpg|200px]] |[[File:Our Lady of Fatima Parish Church Caloocan 02.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Anunciata |19 Marso 2025 |Basilika Menor at Parokya ni San Juan Bautista, [[Taytay, Rizal|Taytay]], [[Rizal]] |Obispo Ruperto Cruz Santos | |[[File:St. John the Baptist Church, Taytay, Rizal exterior 3.JPG|200px]] |- |Virgen sang Barangay |25 Marso 2025{{Efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 16 Oktubre 2025.}} |Katedral ni San Sebastian, [[Bacolod]], [[Negros Occidental]] |Obispo Patricio Buzon |[[File:Our Lady of the Barangay (Virgen sang Barangay) - March 25, 2025.jpg|200px]] |[[File:San Sebastian Cathedral Bacolod (Rizal Street, Bacolod, Negros Occidental; 10-31-2022).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Fatima de Calamba |13 Mayo 2025 |Parokya ng Birhen ng Fatima, [[Calamba, Laguna|Calamba]], [[Laguna]] |Obispo Marcelino Antonio Maralit |[[Talaksan:Our Lady of Fatima of Calamba City.jpg|200px]] |[[File:2629Calamba City Laguna Roads Landmarks Barangays 38.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Trinidad de Malate |14 Hunyo 2025 |Parokya ng Banal na Santatlo, [[Malate, Maynila|Malate]], [[Maynila]] |Cardinal [[Jose Advincula]] |[[File:Nuestra Señora de la Santisima Trinidad de Malate.jpg|200px]] |[[File:09917jfSantisima Trinidad Parish Church Estrada Dian Streets, Malate, Manila) 27.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Salvacion de Manila |16 Agosto 2025 |Parokya ng Nuestra Señora de Salvacion, [[Santa Mesa, Maynila|Sta. Mesa]], [[Maynila]] |Cardinal [[Jose Advincula]] |[[File:0646JfSanta Mesa Altrura Church Magsaysay Boulevard Sampaloc Manilafvf 03.jpg|200px]] |[[File:0726JfSanta Mesa Altrura Church Magsaysay Boulevard Sampaloc Manilafvf 14.jpg|200px]] |- |Maria, Mediadora de Todas las Gracias |22 Agosto 2025 |Katedral ni Maria, Tagapamagitan ng Lahat ng Biyaya, [[Digos|Lungsod ng Digos]], [[Davao del Sur]] |Obispo Guillermo Afable | | |- |Maria Bambina |7 Setyembre 2025 |Parokya ng Pagsilang sa Mahal na Birheng Maria, Industrial Valley Complex, [[Marikina|Lungsod ng Marikina]] |Obispo Ruperto Cruz Santos |[[File:357Nativity of Our Lady Parish Church 36.jpg|200px]] |[[File:244Industrial Valley Complex, Marikina City Church School 15.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario |26 Oktubre 2025 |Parokya ni Sto. Domingo, [[Santo Domingo, Ilocos Sur|Sto. Domingo]], [[Ilocos Sur]] |Obispo Marlo Peralta | |[[File:Sto. Domingo, Ilocos Sur church - Flickr.jpg|200px]] |- |La Inmaculada Concepción |7 Disyembre 2025 |Parokya ng Kalinis-linisang Paglilihi, [[Batan, Aklan|Batan]], [[Aklan]] |Obispo Victor Bendico | | |- |La Inmaculada Concepción |8 Disyembre 2025 |Katedral ng Kalinis-linisang Paglilihi, [[Puerto Princesa]], [[Palawan]] |Obispo Socrates Mesina | |[[File:Immaculate Concepcion Cathedral in Puerto Princesa City.jpeg|200px]] |- |La Inmaculada Concepción |8 Disyembre 2025 |Katedral ng Kalinis-linisang Paglilihi, [[Lungsod ng Kotabato]] |Obispo Charlie Inzon | |[[File:Immaculate Concepcion Metropolitan Cathedral Cotabato (Quezon Avenue, Cotabato City; 08-15-2023).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Guia |12 Enero 2026 |Parokya ng Nuestra Señora de Guia, [[Magallanes, Kabite|Magallanes]], [[Kabite|Cavite]] |Obispo Reynaldo Evangelista |[[File:MagallanesChurch,Naic,Cavitejf8164 01.JPG|200px]] |[[File:Magallanes,Kabitejf8104 20.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de la Paz y Buen Viaje |15 Enero 2026 |Pangdiyosesis na Dambana ng Nuestra Señora de la Paz y Buen Viaje, [[La Paz, Tarlac|La Paz]], [[Tarlac]] |Obispo Roberto Mallari |[[File:LaPazChurchjf7503 07.JPG|200px]] |[[File:7804jfLa Paz Church Tarlac Shrinejf 04.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora del Buen Consejo |26 Abril 2026 |Nuestra Señora del Buen Consejo Mission Station, [[Pasacao]], [[Camarines Sur]] |Obispo Jose Rojas, Jr. | | |- |Nuestra Señora del Sagrado Corazon |31 Mayo 2026 |Parokya ng Kabanal-banalang Manunubos - Brixton Hill, Santol, [[Lungsod Quezon|Lugsod Quezon]] |Obispo Elias Ayuban, Jr. |[[File:Our Lady of the Sacred Heart of Quezon City.jpg|200px]] |[[File:0372jfMost Holy Redeemer Parish Church Brixton Hills Santol Doña Imelda Quezon Cityfvf 10.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Inmaculada Concepción y del Triunfo de la Cruz de Migpangi |8 Hulyo 2026 |Katedral Metropolitana ng Kalinis-linisang Paglilihi, [[Ozamiz]], [[Misamis Occidental]] |Obispo Martin Jumoad | | |- |Santa Mariang Reyna |22 Agosto 2026 |Parokya ni Santa Mariang Reyna, [[Taytay, Rizal|Taytay]], [[Rizal]] |''Hindi pa tiyak'' | | |- |Nuestra Señora de la Consolacion y Correa |6 Setyembre 2026 |Parokya ni Santiago Apostol, [[Paombong]], [[Bulacan]] |''Hindi pa tiyak'' |[[File:The Nuestra Señora dela Consolacion y Correa de Paombong.jpg|200px]] |[[File:Apaombongjf.JPG|200px]] |- |Virgen la Purisima Concepción de Tanay{{Efn|Ang imaheng nakadambana sa simbahan ay matagal nang tinatawag na Virgen ng Guadalupe ngunit sinasabi ng mga sinaunang mga akda na ang tunay na pamagat ng imahen ay La Purisima Concepcion. Noong ika-20 ng Enero 2025 ay pormal nang itinalaga ang La Purisima Concepcion na ikalawang patrona ng parokya.}} |''Hindi pa tiyak'' |Parokya ni San Ildefonso de Toledo, [[Tanay]], [[Rizal]] |''Hindi pa tiyak'' |[[File:LaVirgenGuadalupedeTanay.jpg|200px]] |[[File:San Ildefonso Church2.JPG|200px]] |} ===Mga Imahen ni Kristo na Kinoronahang Episkopal=== {| class="wikitable sortable" width="100%" ! Opisyal na Titulo ng Imahen ! Petsa ng Koronasyon ! Lugar ng Pamimintuho ! Pinangunahan ni ! Imahen ng Batang Hesus ! Dambana |- | Santo Niño de Tacloban | 30 Hunyo 1968 | Pang-arkidiyosesis na Dambana ng Sto. Niño de Tacloban, [[Tacloban]], [[Leyte]] | style="text-align:center;" | Obispo Teotimo Pacis |[[File:Santo Nino Church Tacloban altar (002) 2023-11-19.jpg|200px]] |[[File:Santo Nino Church Tacloban (002) 2023-11-19.jpg|200px]] |} ==Mga tala== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{Reflist}} [[Kategorya:Birheng Maria]] 065ksm929dklbnsyu7jrcl2e7meffns 0 326574 2215358 2212885 2026-07-09T00:32:07Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215358 wikitext text/x-wiki {{Wika ng pamagat|ja}} [[Talaksan:Onsen_in_Nachikatsuura,_Japan.jpg|thumb| ''Roten-buro'' o panalabas na ''onsen'' sa Nakanoshima sa [[Nachikatsuura, Wakayama]]]] [[Talaksan:Onsen-rotenburo-winter2014.ogv|thumbtime=9|thumb| Isang bidyo na nagpapakita ng tuntungan at dutsa na ginagamit para sa paglilinis, isang panloob na lawa at isang panalabas na lawa]] Sa Hapon, ang {{Nihongo||温泉|'''''onsen'''''}} ay mga init-[[bukal]] at paliguan at tradisyonal na bahay-tuluyan sa paligid nito. Humigit-kumulang 25,000 ang bukal sa buong Hapon, at ginagamit ng halos 3,000 establisyimentong ''onsen'' ang natural na mainit na tubig mula sa mga bukal na ito na pinainit sa heotermal na paraan.<ref name="Sacred Waters">{{cite book|last1=Erikson|first1=August|last2=Masui|first2=Anette|title=Sacred Waters: A Guide to Japanese Hot Springs|url=https://archive.org/details/sacredwatersguid0000masu|date=2014|publisher=Votum Forlag AB|location=Karlstad, Sweden|isbn=978-91-87283-33-8|page=[https://archive.org/details/sacredwatersguid0000masu/page/88 88]|lang=en|trans-title=Sagradong Tubig: Isang Gabay sa Mga Init-Bukal ng Hapon}}</ref> Maaaring {{Nihongo|nasa labas|露天風呂 o 野天風呂|roten-buro / noten-buro}} o {{Nihongo|nasa loob|内湯|uchiyu}} ang ''onsen''. Kinaugaliang itinayo ang mga ''onsen'' sa labas, ngunit marami nang paliguan sa loob ng mga bahay-tuluyan. Sa ngayon, dahil mayroong paliguan ang karamihan ng mga sambahayan, kumonti ang tradisyonal na pampublikong paliguan,<ref>{{cite web |title=Public Baths in Japan |trans-title=Mga Pampublikong Paliguan sa Hapon |url=https://www.japan-guide.com/e/e2074.html |access-date=17 Oktubre 2018 |website=www.japan-guide.com |language=en}}</ref> ngunit sumikat din ang pagbibiyahe sa mga bayan na may mainit na bukal.<ref>{{cite web |title=[2018 Edition] 7 Select Onsen Hot Spring Areas Rising in Popularity among Foreign Tourists in Japan |trans-title=[Edisyong 2018] 7 Piling Lugar na may Onsen na Sumisikat sa Mga Dayuhang Turista sa Hapon |url=https://wow-j.com/en/Allguides/other/sightseeing/01695_en/ |access-date=17 Oktubre 2018 |website=WOW! JAPAN |language=en |archive-date=17 Oktubre 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181017082147/https://wow-j.com/en/Allguides/other/sightseeing/01695_en/ |url-status=dead }}</ref> Maaaring pampublikong pinamamahalaan ang mga paliguan ng isang munisipalidad o pinapatakbo nang pribado, kadalasan ng establisyimentong paninirahan kagaya ng otel, ''ryokan'', o ''minshuku''. [[File:Kaisenkaku Asamushi Onsen Aomori Japan02n.jpg|thumb|Panloob na ''onsen'' sa Asamushi Onsen]] Kadalasang ipinapahiwatig ang presensiya ng ''onsen'' sa mga tanda at mapa sa pamamagitan ng simbolong ♨, ng [[kanji|kanjing]] {{linktext|湯}} (''yu'', "mainit na tubig"), o ng mas simpleng [[hiragana]], isang uri ng ponetikang karakter, na ゆ (''yu''). ==Kahulugan== Ayon sa Hapones na {{Nihongo|Batas ng Init-bukal|[[:ja:温泉法|温泉法]]|Onsen Hō}}, binigyang-katuturan ang ''onsen'' bilang "mainit na tubig, mineral na tubig, at tubig-singaw o ibang gas (maliban sa likas na gas na may [[hidrokarburo]] bilang pangunahing sangkap) na bumubulwak mula sa ilalim ng lupa.<ref>{{Cite web |title=Hot Spring Act |trans-title=Batas ng Mainit na Bukal |url=https://www.env.go.jp/nature/onsen/pdf/2-5_p_1.pdf |access-date=2020-10-18 |publisher=Ministry of the Environment Government of Japan |language=en}}</ref> Nakasaad sa batas na dapat {{convert|24|C}} o higit pa ang mineralisadong tubig-bukal ng ''onsen'', nagmumula sa lalim na {{convert|1.5|km}} o mas malalim pa, at naglalaman ng tiyak na halaga ng mga mineral kagaya ng [[asupre]], [[sodyo]], [[bakal]], o [[magnisyo]].<ref name="Sacred Waters" /> Kung katangi-tangi ang mga mineral o kemikal sa tubig ng onsen, karaniwang ipinapakita ng mga establisyimento kung anong uri ng tubig ang mayroon doon,<ref>{{Cite journal|last1 =Serbulea|first1 =Mihaela| last2 = Payyappallimana|first2 = Unnikrishnan|title=Onsen (hot springs) in Japan—Transforming terrain into healing landscapes|journal = Health & Place|volume =18|issue =6|pages =1366–73|doi =10.1016/j.healthplace.2012.06.020|pmid =22878276|year =2012}}</ref> at isang dahilan nito ang paniniwala sa mga benepisyong pangkalusugan ng mga tiyak na mineral sa tubig.<ref name="Nippon">{{cite web |last1=Tadanori |first1=Matsuda |date=30 Marso 2015 |title=Soaking up the Benefits: Japan's Hot Springs Tradition |trans-title=Nakababad sa Benepisyo: Tradisyong Init-bukal ng Hapon |url=https://www.nippon.com/en/views/b04702/ |access-date=27 Agosto 2020 |publisher=Nippon: Your doorway to Japan |language=en}}</ref> Kabilang sa mga uri ng {{Nihongo|''onseng'' asupre|硫黄泉|iō-sen}}, {{Nihongo|''onseng'' sodyo kloruro|ナトリウム泉|natoriumu-sen}}, {{Nihongo|''onseng'' idroheno karbonato|炭酸泉|tansan-sen}}, at {{Nihongo|''onseng'' bakal|鉄泉|tetsu-sen}}. == Pagsisiligo ng lalaki't babae == [[File:Guidebook to Hakone 1811a.jpg|thumb|Giya ng Hakone mula 1811]] Noon, nagsiligo ang mga lalaki't babae sa mga ''onsen'' at ''sentō'', ngunit ipinatupad ang paghihiwalay ng kasarian sa karamihan ng mga institusyon mula noong pagbubukas ng Hapon sa Kanluran noong [[Pagpapanumbalik ng Meiji]]. Umiiral pa rin ang {{Nihongo|pagsisiligo ng lalaki't babae|混浴|kon'yoku}} sa ilang kanayunan sa Hapon,<ref>{{cite web |title=Japan's Konyoku (mixed gender) Onsen Best 100 |trans-title=100 Pinakamahusay na Konyoku (halo-halong kasarian) Onsen sa Hapon |url=http://www.konyoku.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103115916/http://konyoku.org/ |archive-date=Enero 3, 2014 |access-date=11 Enero 2014 |publisher=Konyoku.org |language=en}}</ref> na nagbibigay rin ng opsiyon ng hiwalay na paliguan para sa "babae lamang" o magkaibang oras para sa dalawang kasarian. Karaniwang hindi nalilimitahan ang mga bata ng mga panuntunang ito. Sa ilang [[Mga prepektura ng Hapon|prepektura ng Hapon]], kabilang ang Tokyo, kung saan pinagbabawalang magsiligo nang hubad ang mga lalaki't babae, kailangang magsuot ng [[Kasuotang panligo't panlangoy|damit-langoy]] o {{Nihongo||湯着|yugi}}, na idinisenyo para sa pagliligo.<ref name="Hadfield">{{cite news |last=Hadfield |first=James |date=10 Disyembre 2016 |title=Last splash: Immodest Japanese tradition of mixed bathing may be on the verge of extinction |language=en |trans-title=Huling tampisaw: Di-mahinhing tradisyong Hapones ng pagsisiligo ng lalaki't babae, maaaring nasa bingit ng pagkalipol |work=[[The Japan Times]] |url=https://www.japantimes.co.jp/life/2016/12/10/lifestyle/last-splash-immodest-japanese-tradition-mixed-bathing-may-verge-extinction/#.XAkRgXQza00 |access-date=6 Disyembre 2018}}</ref> ==Etiketa== [[File:Onsen-2-Clothes.jpg|thumb|Mga Basket]] ===Pagtitiyak ng kalinisan=== Katulad ng sa isang ''sentō'' sa isang ''onsen'', inaasahan na lahat ng mga bisita ay maghuhugas at magbabanlaw nang mabuti bago pumasok sa mainit na tubig. Nasasangkapan ang pinagliliguan ng mga tuntungan, gripo, baldeng kahoy, at mga gamit-banyo tulad ng [[sabon]] at siyampu; matatanggal rin ang dutsa sa karamihan ng mga onsen para mas madaling maligo. Hindi katanggap-tanggap ang pagpasok sa ''onsen'' habang marumi pa o habang may sabon pa sa katawan.{{efn|Sa mga napakahiwalay na onsen, kung saan hindi posible ang paggamit ng sabon bago pumasok sa paliguan, ang mga mag-oonsen ay inaasahang magbanlaw lang man ng katawan gamit ang tubig ng paliguan bago pumasok sa tubig.}} ===Pananamit=== Karaniwang hindi pinapayagan ang pagsusuot ng mga damit-langoy sa paliguan. Pero ang ilang modernong ''onsen'' ay nagpapasuot ng damit-langoy sa mga bisita sa magkasamang paliguan.<ref name="Hadfield" /> ===Tuwalya=== Karaniwang nagdadala ang mga bisita ng ''onsen'' ng bimpo na ipinampupunas. Maaari ring gamitin ito bilang pantakip para may kaunting [[kahinhinan]] habang naglalakad sa pagitan ng hugasan at paliguan. Pinapagayan ng ilang ''onsen'' ang pagsusuot ng tuwalya sa paliguan, habang nagpaskil ang iba ng mga karatula na bawal ito, dahil pahihirapan nito ang paglilinis ng paliguan. Labag sa mga tuntunin ang pagsawsaw o paglubog ng mga tuwalya sa tubig ng paliguan ng ''onsen'', dahil maituturing itong marumi. Itinatabi ng mga tao ang kani-kanilang mga bimpo sa gilid habang tinatamasa ang pagliligo, o inilalagay nila ang tuwalyang nakatupi sa ibabaw ng kanilang ulo. ===Tatu=== Pagsapit ng 2015, pinagbalawan ng halos kahalati (56%) ng mga nagpapatakbo ng ''onsen'' ang mga manliligo na may tatu sa paggamit ng kanilang mga pasilidad.<ref name="Ryall">{{cite news |last=Ryall |first=Julian |date=6 Nobyembre 2015 |title=Japanese owners of famous 'onsen' hot springs soften their stance on tattoo ban to appease foreign visitors |language=en |trans-title=Mga may-aring Hapones ng sikat na 'onsen', nagbagong-isip sa pagbabawal ng tatu upang paglubagin ang mga dayuhang bisita |url=http://www.scmp.com/news/asia/east-asia/article/1876200/japanese-owners-famous-onsen-hot-springs-soften-their-stance |archive-url=https://web.archive.org/web/20160117035103/http://www.scmp.com/news/asia/east-asia/article/1876200/japanese-owners-famous-onsen-hot-springs-soften-their-stance |archive-date=17 Enero 2016}}</ref><ref>{{cite news |last=Thompson |first=Ashley |date=6 Nobyembre 2012 |title=If you need to bring drugs to Japan, sort out the paperwork — or else |language=en |trans-title=Kung kailangan mong magdala ng droga sa Hapon, ayusin ang mga papeles — o kaya |newspaper=The Japan Times |url=http://www.japantimes.co.jp/community/2012/11/06/how-tos/if-you-need-to-bring-drugs-to-japan-sort-out-the-paperwork-or-else/#.Vqv4xK3ouUk |archive-url=https://web.archive.org/web/20150719081838/http://www.japantimes.co.jp/community/2012/11/06/how-tos/if-you-need-to-bring-drugs-to-japan-sort-out-the-paperwork-or-else#.Vqv5A63ouUl |archive-date=19 Hulyo 2015}}</ref><ref>{{cite web |author=Xeni Jardin |date=22 Disyembre 2009 |title=Tattoo in Japan |trans-title=Tatu sa Hapon |url=http://boingboing.net/2009/12/22/tattoo-in-japan.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20091224074209/http://www.boingboing.net/2009/12/22/tattoo-in-japan.html |archive-date=24 Disyembre 2009 |publisher=Boing Boing |language=en}}</ref> Ang orihinal na dahilan sa pagbabawal ng tatu ay para hindi makapasok ang mga ''yakuza'' at miyembro ng mga ibang sindikato na kinaugaliang may tatu sa buong katawan.<ref>{{citation |title=Onsen Warnings and Hassles |date=Hulyo 2019 |url=https://naganonow.com/nagano-onsen-japan/#onsen_warnings |trans-title=Mga Babala at Abala sa Onsen |language=en |access-date=30 Setyembre 2020}}</ref> Gayunpaman, mayroong mga ''onsen'' na pumapayag sa tatu.<ref>{{cite news |last=Thompson |first=Ashley |date=27 Nobyembre 2012 |title=Ink doesn't always cause a stink at the onsen |language=en |newspaper=The Japan Times |url=http://www.japantimes.co.jp/community/2012/11/27/how-tos/ink-doesnt-always-cause-a-stink-at-the-onsen/#.Vqv1nq3ouUk |archive-url=https://web.archive.org/web/20150719082949/http://www.japantimes.co.jp/community/2012/11/27/how-tos/ink-doesnt-always-cause-a-stink-at-the-onsen#.Vqv4hq3ouUl |archive-date=19 Hulyo 2015}}</ref> Nalaman ng isang pag-aaral noong 2015 ng Organisasyon ng Pambansang Turismo ng Hapon na higit sa 30% ng mga nagpapatakbo ng ''onsen'' sa mga otel at bahay-tuluyan sa bansa ay hindi magtatanggi ng taong may tatu; sinabi naman ng 13% na tatanggapin nila ang tatuwadong bisita sa ilalim ng ilang mga kondisyon, katulad ng pagtatakip sa tatu.<ref name=Ryall/> Sa ilang bayan, may mga ''onseng'' pantatuwado kung saan hindi kailangang takpan ng mga bisita ang kanilang mga tatu. Kabilang sa mga ganitong bayan ang Onseng Kinosaki sa Hyōgo at Onseng Beppu sa Ōita.<ref>{{Cite web |title=30 Tattoo Friendly Onsen in Japan |trans-title=30 Onseng Pantatuwado sa Hapon |url=https://travel.gaijinpot.com/japan-sightseeing-essentials/30-tattoo-friendly-onsen-in-japan/ |language=en}}</ref> Sa pagdami ng mga dayuhang suki dahil sa lumalagong turismo, niluluwagan ng ilang ''onsen'' na dating nagbawal ng mga tatu ang kanilang mga patakaran upang makapasok ang mga bisita na may maliliit na tatu, basta't matakpan nila ang kanilang mga tatu ng patse o [[tapal]].<ref name=Ryall/><ref>{{cite news |last=Lund |first=Evie |date=17 April 2015 |title=Onsen in Nagano will now welcome foreigners with tattoos, as long as they patch 'em up |language=en |trans-title=Onsen sa Nagano, tatanggapin na ngayon ang mga dayuhang may tatu, basta't magpapatse sila |url=http://en.rocketnews24.com/2015/04/17/onsen-in-nagano-will-now-welcome-foreigners-with-tattoos-as-long-as-they-patch-em-up/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151214210842/http://en.rocketnews24.com/2015/04/17/onsen-in-nagano-will-now-welcome-foreigners-with-tattoos-as-long-as-they-patch-em-up/ |archive-date=14 Disyembre 2015}}</ref> ==Panganib== May nakalathalang gabay sa artikulo 18, talata 1 ng Hapones na Batas ng Init-bukal tungkol sa mga kontraindikasyon at pag-iingat sa paliligo sa mga init-bukal, at sa pag-iinom ng tubig nito.<ref name="JHS Act">{{cite web |title=The Criteria for the Notification, etc. on Contraindications and Cautions for Bathing and Drinking as specified in Article 18, Paragraph 1 of the Hot Springs Act |trans-title=Ang Pamantayan para sa Notipikasyon, atbp. ukol sa Kontraindikasyon at Pag-iingat sa Paliligo at Pag-iinom tulad ng tinukoy sa Artikulo 18, Talata 1 ng Batas ng Init-bukal |url=https://www.env.go.jp/content/900453265.pdf |access-date=28 Oktubre 2022 |website=Ministry of the Environment: Government of Japan |language=en}}</ref> Bagama't milyun-milyong Hapones ang naliligo sa ''onsen'' bawat taon at napakakaunti lamang ang naaapektuhan ng masama, mayroon pa ring potensiyal na masamang epekto sa pag-''oonsen'', kagaya ng pagpapalubha sa [[altapresyon]] o [[sakit sa puso]].<ref>{{cite web |title=Hot Spring Treatment｜Hot Spring Encyclopedia｜ONSEN｜BEPPU CITY｜ |url=http://www.city.beppu.oita.jp/01onsen/english/03hyakka/ryouyou.html |access-date=7 Disyembre 2010 |publisher=City.beppu.oita.jp |language=en}}</ref> Nadiskubre ang bakteryang ''Legionella'' sa ilang ''onsen'' na kulang sa kalinisan.<ref>{{cite journal |author=H. Miyamoto |author2=S. Jitsurong |author3=R. Shiota |author4=K. Maruta |author5=S. Yoshida |author6=E. Yabuuchi |year=1997 |title=Molecular determination of infection source of a sporadic Legionella pneumonia case associated with a hot spring bath |trans-title=Pagpapasiyang molekular ng pinagmulan ng impeksiyon ng kaso ng kalat-kalat na Legionella pneumonia na may kaugnayan sa paliguang onsen |journal=Microbiol. Immunol. |language=en |volume=41 |issue=3 |pages=197–202 |doi=10.1111/j.1348-0421.1997.tb01190.x |pmid=9130230 |doi-access=free |s2cid=25016946}}</ref><ref name="hiuga">{{cite journal |author=Eiko Yabuuchi |author2=Kunio Agata |year=2004 |title=An outbreak of legionellosis in a new facility of hot spring Bath in Hiuga City |trans-title=Isang pagsiklab ng legionellosis sa bagong pasilidad sa onsen sa Lungsod ng Hiuga |journal=Kansenshogaku Zasshi |language=en |volume=78 |issue=2 |pages=90–98 |doi=10.11150/kansenshogakuzasshi1970.78.90 |issn=0387-5911 |pmid=15103899 |doi-access=free}}</ref> Halimbawa, 295 tao ang nahawahan ng Legionella at pito ang namatay sa isang ''onsen'' sa [[Prepektura ng Miyazaki]] noong 2002.<ref name="hiuga"/><ref name="Shueisha111069">{{cite web |title=「怖い菌ではないと思っていた」と運営会社社長。過去には7名死亡した事例も |url=https://shueisha.online/newstopics/111069 |access-date=4 Marso 2023 |publisher=[[Shueisha]] |language=ja |archive-date=1 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301133909/https://shueisha.online/newstopics/111069 |url-status=dead }}</ref>{{efn|Bukod pa sa kasong ito, may dalawang tao na nahawa at isa na namatay sa Onseng Arima noong 2022. Sa parehong taon, natuklas na maka-3,700 ulit na mas marami ng karaniwang bilang ang bakteryang Legionella sa isang ''onsen'' sa [[Prepektura ng Fukuoka]] dahil dalawang beses lang sa isang taon pinapalitan ang tubig.<ref name="Shueisha111069"/>}} Ang paglalantad ng kakulangan sa kaugalian sa kalinisan sa ilang ''onsen'' ay humantong sa pagpapabuti ng regulasyon ng mga komunidad ng init-bukal upang hindi masira ang kanilang reputasyon.<ref name="search.japantimes.co.jp">{{cite news |title=Onsen: know what you're getting into |language=en |trans-title=Onsen: Alamin ang papasukin mo |newspaper=The Japan Times |url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20040814a5.html}}</ref> Nagkaroon ng mga ulat ng nakakahawang sakit na matatagpuan sa mga maiinit na [[anyong tubig]] sa buong mundo, kagaya ng ilang mga espesye ng ''Naegleria''.<ref name="Shinji Izumiyama 2003 514">{{cite journal |author=Shinji Izumiyama |author2=Kenji Yagita |author3=Reiko Furushima-Shimogawara |author4=Tokiko Asakura |author5=Tatsuya Karasudani |author6=Takuro Endō |date=July 2003 |title=Occurrence and Distribution of Naegleria Species in Thermal Waters in Japan |trans-title=Pagkaroon at Distribusyon ng Espesyeng Naegleria sa mga Tubig Termal sa Hapon |journal=The Journal of Eukaryotic Microbiology |language=en |volume=50 |issue=s1 |pages=514–5 |doi=10.1111/j.1550-7408.2003.tb00614.x |pmid=14736147 |s2cid=45052636}}</ref> Habang natuklasan ng mga pag-aaral ang pagkakaroon ng ''Naegleria'' sa tubigan ng mga init-bukal, walang natuklas na ''Naegleria fowleri'', na responsable para sa maraming kaso ng nakamamatay na ''primary amoebic meningoencephalitis'' sa buong mundo, sa tubig ng mga ''onsen''.<ref name="Shinji Izumiyama 2003 514"/> Gayunpaman, wala pang limang kaso ang nakita sa Hapon, bagaman hindi tiyak na naugnay sa pag-''oonsen''.<ref>{{cite journal |author=Yasuo Sugita |author2=Teruhiko Fujii |author3=Itsurou Hayashi |author4=Takachika Aoki |author5=Toshirō Yokoyama |author6=Minoru Morimatsu |author7=Toshihide Fukuma |author8=Yoshiaki Takamiya |date=May 1999 |title=Primary amebic meningoencephalitis due to Naegleria fowleri: An autopsy case in Japan |trans-title=Primary amebic meningoencephalitis dahil sa Naegleria fowleri: Isang kasong awtopsiya sa Hapon |journal=Pathology International |language=en |volume=49 |issue=5 |pages=468–70 |doi=10.1046/j.1440-1827.1999.00893.x |pmid=10417693 |s2cid=21576553}}</ref> Nagpapaskil ang maraming ''onsen'' ng patalastas na nagpapaalala na huwag maligo ang sinumang may bukas na sugat. Higit pa rito, padagdag nang padagdag nitong mga nakaraang taon ang mga ''onsen'' na naglalagay ng [[kloro]] sa kanilang tubig upang maiwasan ang impeksyon, ngunit hinahanap pa rin ng mga purista sa ''onsen'' ng ''onseng'' natural at walang kloro na hindi nagreresiklo ng tubig ngunit nililinis ang paliguan araw-araw.<ref name="search.japantimes.co.jp" /> Lubos na binabawasan ang anumang panganib sa mga maliligo ng mga pag-iingat pati ng tamang paggamit ng ''onsen'' (i.s. hindi inilalagay ang ulo sa ilalim ng tubig, paghuhugas ng maigi bago pumasok sa paliguan). Naiulat ang [[paninilip]] sa ilang ''onsen''.<ref>{{cite news |date=2021-11-21 |title=盗撮の実態、知っていますか？ 10年で倍増／常習化しやすく 被害に遭わないためには…【NEXT特捜隊】 |url=https://www.at-s.com/news/article/shizuoka/988762.html |language=ja |work=[[Shizuoka Shimbun]] |access-date=2022-10-28 |archive-date=2023-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230526224608/https://www.at-s.com/news/article/shizuoka/988762.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |date=2018-12-28 |title=＜盗撮の闇(3)＞奪われた日常 被害者、映像流出におびえ |url=https://www.saga-s.co.jp/articles/-/319829 |language=ja |work=佐賀新聞 |access-date=2022-10-28}}</ref> Naiiwasan ito sa ilang [[Mga prepektura ng Hapon|prepektura ng Hapon]] kung saan pinagbabawalaan ang pagsisiligong-hubad ng lalaki't babae, dapat naka-[[swimsuit]] ang mga bisita.<ref name="Hadfield"/> ==Talababa== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist|30em}} [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Hapones]] [[Kategorya:Kultura ng Hapon]] llfr1t9my294uch4wrwfe2v6birs6gt 0 327368 2215328 2161151 2026-07-08T19:15:47Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215328 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Muscovado bricks.jpg|thumb| Mga "[[laryo]]" ng maskabado]] [[Talaksan:Brown_sugar_examples.JPG|thumb| Mga uri ng pulang asukal: maskobado (itaas), matingkad (kaliwa), mapusyaw (kanan)]] Ang '''maskabado'''<ref name="Maskabado">{{Cite web |title=maskabado - Diksiyonaryo |url=https://diksiyonaryo.ph/search/maskabado |access-date=2024-02-16 |website=diksiyonaryo.ph}}</ref> ay isang uri ng [[asukal]] na bahagyang repinado o di-repinado na [[Pulot|mapulot]] sa nilalaman at lasa, at matingkad na kayumanggi ang kulay nito. Sa teknikal na usapan, itinuturing ito na [[Panutsa|sa-bao]] o sentripugado, bahagyang repinadong asukal ayon sa prosesong ginamit ng tagagawa.<ref name="telegraph1">{{Cite news |last=Prince |first=Rose |date=9 Nobyembre 2011 |title=The sweetest flames: Brown sugar from Mauritius |language=en |trans-title=Ang pinakamatamis na apoy: Pulang asukal mula sa Mawrisyo |work=[[The Daily Telegraph]] |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/foodanddrink/recipes/8877012/The-sweetest-flames-Brown-sugar-from-Mauritius.html |access-date=19 Hunyo 2017}}</ref> Mas marami ang nilalamang mga mineral ang maskabado kaysa sa prosesadong puting asukal, at kinokonsidera ng ilan na mas masustansiya.<ref name="khand25">[https://books.google.com/books?id=59mcAAAAMAAJ ''Education World: The Human Development Magazine''<nowiki> [Mundo ng Edukasyon: Ang Magasin sa Pag-unlad ng Tao] (sa wikang Ingles). 2004. Bolyum 6, Isyu 7-12, p.78</nowiki>]</ref><ref name="khand22">[https://books.google.com/books?id=sIk_AAAAYAAJ Souvenir, Silver Jubilee Celebrations and 22nd Annual Convention, Indian Society of Agricultural Engineers, 29-31 Oct. 1985 Held at Central Institute of Agricultural Engineering, pa.116]</ref><ref name="khand26">[https://www.ayurtimes.com/jaggery-nutritional-value-nutrition-facts-analysis/ Jaggery Nutritional Value, Nutrition Facts & Analysis, Ayur Times, Dr. Jagdev Singh, 27 Nob 2014]</ref> Ang mga pangunahing gamit nito ay sa pagkain at konpeksiyoneri, at sa paggawa ng rum at iba pang uri ng alak. Indiya ang pinakamalaking prodyuser at konsyumer ng maskabado.<ref name="IndianSugar1">{{Cite web |last=Bhardwaj |first=Amit |date=25 Marso 2013 |title=The Gur and Khaandsri Industry & its practical impact on Indian Sugar Consumption level |trans-title=Ang Industriya ng Gur at Khaandsri & praktikal na epekto nito sa antas ng Pagkonsumo ng Asukal sa Indiya |url=http://www.indiansugar.com/uploads/WABCG-_25th_March_2013-_Amit_Bhardwaj-_ISMA.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150620021740/http://www.indiansugar.com/uploads/WABCG-_25th_March_2013-_Amit_Bhardwaj-_ISMA.pdf |archive-date=20 Hunyo 2015 |website=Indian Sugar Mills Association |publisher=World Association of Cane and Beet Growers Conference |location=New Delhi |language=en}}</ref><ref name="khaand1">{{Cite journal |last=Dhawan |first=B. D. |date=Abril 15, 1967 |title=The Traditional versus the Modern: Case of Indian Sugar Industry |trans-title=Ang Tradisyonal kontra sa Moderno: Kaso ng Industriya ng Asukal sa Indiya |journal=Economic and Political Weekly |language=en |volume=2 |issue=15 |pages=723, 725–7 |jstor=4357817}}</ref> ==Kasaysayan== Nagsimula ang pinakaunang kilalang produksiyon ng malakristal na asukal sa hilagang Indiya, pagkatapos ipakilala ang [[tubo]] ng mga [[Mga Austronesyo|Austronesyong]] mangangalakal mula sa [[Maritimong Timog-silangang Asya]] noong mga 1000 BK. Gayunpaman, hindi alam ang eksaktong petsa ng unang produksiyon ng asukal sa tubo.<ref name="danielsmenzies1996">{{cite book|editor1-first=Joseph|editor1-last=Needham|first1=Christian|last1=Daniels|first2=Nicholas K.|last2=Menzies|title=Science and Civilisation in China: Volume 6, Biology and Biological Technology, Part 3, Agro-Industries and Forestry|publisher=Cambridge University Press|year=1996|pages=177–185|isbn=9780521419994|url=https://books.google.com/books?id=DzqPvHlFkV4C&pg=PR8|lang=en|trans-title=Agham at Kabihasnan sa Tsina: Bolyum 6, Biyolohiya at Teknolohiyang Biyolohikal, Ika-3 Bahagi, Mga Agro-Industriya at Panggugubat}}</ref> Mula sa mga sinaunang tekstong Sanskrito at Pali ang mga pinakaunang ebidensya ng paggawa ng asukal.<ref>See: * George Watt (1893), ''The Economic Products of India'' [Ang mga Produktong Ekonomiko ng Indiya] (sa wikang Ingles), W. H. Allen & Co., Bol 6, Bahagi II, mga pa. 29–30; * J.A. Hill (1902), ''The Anglo-American Encyclopedia'' [Ang Ensiklopedyang Anglo-Amerikano] (sa wikang Ingles)'', Bolyum 7, pa. 725;'' * Thomas E. Furia (1973), ''CRC Handbook of Food Additives'' [Hanbuk ng CRC sa mga Aditibo sa Pagkain] (sa wikang Ingles), Ikalawang Edisyon, Bolyum 1, {{ISBN|978-0849305429}}, pa. 7 (Kabanata 1, ni Thomas D. Luckey); * Mary Ellen Snodgrass (2004), ''Encyclopedia of Kitchen History'' [Ensiklopedya ng Kasaysayan sa Kusina] (sa wikang Ingles), {{ISBN|978-1579583804}}, Routledge, mga pa. 145–146</ref> Noong mga ika-18 siglo, ipinakilala ng mga mangangalakal na Muslim at [[Arabe]] ang asukal mula sa medyebal na Indiya sa mga iba pang bahagi ng [[Kalipatong Abasida]] sa [[Dagat Mediteraneo|Mediteraneo]], [[Mesopotamya]], [[Ehipto]], [[Hilagang Aprika]], at [[Andalucía|Andalusia]]. Pagsapit ng ika-10 siglo, nakasaad sa mga sanggunian na nagtatanim ng tubo ang bawat nayon sa [[Mesopotamya]].<ref name="Watson">Watson, Andrew. ''Agricultural innovation in the early Islamic world'' [Inobasyong Agrikultural sa unang bahagi ng mundong Islamiko] (sa wikang Ingles)''. Cambridge University Press. pa. 26–7.''</ref> Noong maagang modernong panahon, kung kailan [[Europeong pananakop ng Kaamerikahan|sinakop ng mga Europeo ang Kaamerikahan]] at Asya, tumaas nang napakabilis ang produksiyon ng asukal. Itinatag ang mga tubuhan sa maraming lugar na sinakop ng mga bansang Europeo, katulad ng mga kapuluan sa [[Karagatang Indiyo]], Kanlurang Kaindiyahan at [[Timog Amerika|Timog]] at [[Hilagang Amerika]].<ref>{{cite web |title=Triangular Trade |trans-title=Kalakalang Tatsulukin |url=http://www.nmm.ac.uk/freedom/viewTheme.cfm/theme/triangular |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125125048/http://www.nmm.ac.uk/freedom/viewTheme.cfm/theme/triangular |archive-date=25 Nobyembre 2011 |website=[[National Maritime Museum]] |language=en}}</ref> Ipinatrabaho sa mga tubuhang ito ang mga kontratadong utusan, [[Pang-aalipin|alipin]] o dinukot na mga Taga-isla sa Pasipiko, na humantong sa pagdami ng kalakalan ng alipin sa Atlantiko at Karagatang Indiyano upang masuplayan mga inaliping manggagawa ang mga taniman ng mabiling pananim (kabilang dito ang mga tubuhan). Dinalisay ang tubo na maging hilaw na asukal o [[Destilasyon|dinistila]] na maging rum sa mga tanimang kolonyal o ipinadala sa ibang lugar upang maproseso.<ref>{{cite book|last=Abbott|first=Elizabeth|year=2009|orig-year=2008|title=Sugar: A Bittersweet History|url=https://archive.org/details/sugarbittersweet0000abbo|url-access=registration|location=London and New York|publisher=Duckworth Overlook|isbn=978-0-7156-3878-1|lang=en|trans-title=Asukal: Isang Kasaysayang Mapait-tamis}}</ref><ref>{{cite web |title=Slavery in Rhode Island |trans-title=Pag-aalipin sa Pulo ng Rhode |url=http://slavenorth.com/rhodeisland.htm |website=Slavery in the North |language=en}}</ref> Dinala ang hilaw na asukal sa mga daungan sa iba't ibang antas ng kadalisayan na maibebenta nang direkta bilang hilaw na asukal sa merkado para sa produksiyon ng alak, o mailuluwas bilang maskabado sa mga asukalan sa Europa at Kaamerikahan.<ref name="exploit10">Accum, Fredrick Christian, ''Culinary Chemistry Exhibiting the Scientific Principles of Cookery'' [Kimikang Kulinarya, Pagpapakita ng Mga Siyentipikong Prinsipyo ng Pagluluto] (1821, sa wikang Ingles), London, pa. 289.</ref> Noong ika-19 na siglo sa [[Europa]], ang mga hilaw na asukal na nirepina nang sapat upang mawala ang karamihan ng nilalamang pulot ay tinawag na ''hilaw'' at itinuring na mas de-kalidad, habang tinawag na ''maskabado'' ang mga mababang kalidad na asukal na nilalaman ng maraming pulot, ngunit ginamit din ang terminong ''pulang asukal'' nang halinhinan.<ref name=exploit10/> ==Produksiyon== === Mga pamamaraan ng produksiyon === {{multiple image | header = Tradisyonal na [[panutsa|sa-baong]] produksiyon ng asukal | align = right | direction = vertical | image1 = Jaggery_preparation8.jpg | width1 = | alt1 = Prople standing behind a large metal dish | caption1 = Pagluluto ng puyaw para gumawa ng [[pulot]] | image2 = Jaggery_preparation5.jpg | width2 = | alt2 = A man tilting a large metal disk to put out the contents | caption2 = Pagbuhos ng pulot sa trey para kalaykayin ito at bumutil-butil | width = 300 }} Gawa ang maskabado sa puyaw, ang katas ng tubo, na niluluto hanggang sa mangyari ang pagkikristal nito. Tinatawag na binaok ang malapot na suspensiyon ng mga kristal at pulot. Noong ika-19 na siglo, ginamit ang iilang pamamaraan sa pagprodus ng asukal.<ref>Orr, W. (1844), ''The Magazine of Domestic Economy'', Vol. 5, p. 107.</ref><ref>Reed, W. (1866), ''The History of Sugar and Sugar Producing Plants'' [Ang Kasaysayan ng Asukal at Asukalan] (sa wikang Ingles), mga pa. 82–89.</ref><ref name="autogenerated1918">Martineau, G. (1918), "Sugar from several points of view" [Asukal mula sa ilang pananaw] (sa wikang Ingles), sa ''The Chemical News and Journal of Industrial Science'', 117.</ref><ref name="telegraph1"/><ref name="datupaglas1">{{cite web |title=Muscovado Sugar |trans-title=Asukal na Maskabado |url=http://www.datupaglas.com/articles_health/muscovado-sugar.pdf |access-date=2016-07-30 |website=Datupagles.com |language=en |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303221136/http://www.datupaglas.com/articles_health/muscovado-sugar.pdf |url-status=dead }}</ref> Ngayon, napoprodus ang maskabado sa tatlong pangunahing paraan:<ref name="cdlib55">{{cite web |author=Larkin, W. |date=1993 |title=Sugar and the Origins of Modern Philippine Society |trans-title=Asukal at ang Pinagmulan ng Modernong Lipunan ng Pilipinas |url=http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft4580066d;brand=eschol |pages=55–58 |language=en |access-date=2024-02-16 |archive-date=2025-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423221055/https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft4580066d;brand=eschol |url-status=dead }}</ref><ref name="autogenerated4">Roger Knight, G. (2013), ''Commodities and Colonialism: The Story of Big Sugar in Indonesia, 1880–1942'' [Mga Kalakal at Kolonyalismo: Ang Kwento ng Malaking Asukal sa Indonesia, ''1880–1942''] (sa wikang Ingles), pa. 4.</ref> * Ang manwal na pamamaraan kung saan pinapakristal ang binaok sa pagpapalamig nito sa trey sa tuloy-tuloy na pagkakalaykay (karaniwang ginagawa sa Indiya) o sa pagtatapak (karaniwang ginagawa sa Aprika). * Ang industriyal na sentripugo na inimbento noong pahuli ng ika-18 hanggang pasimula ng ika-19 na siglo, kung saan pinapakristal ang binaok gamit ang sentripugo upang pahiwalayin ang makristal na masa sa mga pulot sa isang lalagyan dahil sa [[balani]]. * Mga modernong pang-industriyang pamamaraan na gumagamit ng wisik-tuyuan o ''spray drier''. Ginagamit din ang binaok sa produksiyon ng [[panutsa]], kung saan direkta itong inilalagay sa hulmahan (nang hindi kinakalaykay, sinesentripugo, o winiwisik-tuyo).<ref name="cdlib55"/> ===Bansang nagpoprodus=== 10 milyon hanggang 10 milyong tonelada ang kabuuang produksiyon ng mundo mula 20 bansa. Ang pinakamalaking prodyuser ay Indiya (58%), na sinusundan ng [[Kolombya]] (14%), [[Myanmar]] (9%), [[Pakistan]] (6%), [[Brasil]] (4%), [[Banglades]] (3%), at [[Tsina]] (3%).<ref name=IndianSugar1/><ref name=khaand1/> Sa Indiya, pinoprodus ang karamihan ng ''khand'' (maskabado) ng 150 maliit hanggang katamtamang sukat na pribadong tagagawa na pinangangasiwaan ng ''Khadi and Village Industries Commission''. Gumagamit ang mga prodyuser ng tradisyonal na paraan na walang kemikal, organiko, at manu-mano, at aktibo ang bawat isa mula 100 hanggang 120 araw bawat taon na may tipikal na kapasidad mula 200 hanggang 350 tonelada ng tubo bawat araw.<ref name=IndianSugar1/> Kabilang sa mga estado sa Indiya na may pinakamalaking produksiyon ang [[Maharashtra]] (58%), [[Bihar]] (6%), [[Karnataka]] (5%), [[Madhya Pradesh]] at Chhattisgarh (6%).<ref name=IndianSugar1/> Sa [[Mawrisyo]], pinoprodus ang maskabado sa pagsesentripugo ng binaok, kung saan naihihiwalay ang pulot.<ref name="telegraph1"/> Sa Pilipinas, ginagamit ang tatlong pamamaraan sa itaas para makaprodus ng maskabado.<ref name="datupaglas1"/><ref name="cdlib55"/><ref name="autogenerated4"/> Dati, isa sa mga prominenteng luwa ng Pilipinas ang maskabado, lalo na mula sa [[Negros]] mula ika-19 na siglo hanggang pahuli ng d. 1970.<ref name="cdlib55"/> Humina nang humina ang produksiyon ng maskabado sa Pilipinas, Barbados, at iba pang lugar noong dinaig ng mga malalaking asukalan ang mga maliliit na asukalan sa produksiyon ng asukal. Sa mga nakaraang taon, dahil tumaas ang interes ng mga konsyumer sa mga masusutansiya at organikong pagkain, muling napasigla sa interes ng mga mamimili sa maskabado, kaya mas marami ang mabebentahan ng mga maliliit na asukalan.<ref>{{cite web|title=Muscovado Sugar : A New Sunshine Industry |url=http://www.agribusinessweek.com/muscovado-sugar-a-new-sunshine-industry/|website=Agriculture Business Week|access-date=2009-05-27 |date=2008-07-24|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013033717/http://www.agribusinessweek.com/muscovado-sugar-a-new-sunshine-industry/|archive-date=2008-10-13}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist|30em}} [[Kategorya:Pulot]] timu514j2hk4q9u7021871nlgw0zjuk 0 327932 2215262 2210651 2026-07-08T14:13:55Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215262 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{unreferenced|date=Marso 2024}} {{MOS|date=Marso 2024}} {{cleanup|date=Marso 2024|reason=Kailangan ayusin ang pagkakasulat at balarila. Kailangan din isalin ang mga banyagang salita}} }} {{Infobox person|image=A N Antonovych Kateryna.jpg|caption=|death_cause=|birth_date=23 October 1884|name=Kateryna Antonovych|birth_place=[[Kharkiv]], [[Russian Empire]]|death_date={{death date and age|1975|2|22|1884|10|23|df=y}}|education=[[Kharkiv State School of Art]] (part), [[First Pavlov State Medical University of St. Petersburg|Medical Institute for Women]]|death_place=[[Winnipeg]], Canada|nationality=[[Ukrainians|Ukrainian]]|occupation=artista}} Si Kateryna Mykhaylivna Antonovych (née Serebryakova Ukrainian: Katerina Mikhaylivna Antonovich (Serebryakova); 23 Oktubre 1884 - 22 Pebrero 1975) ay isang Ukrainian na artista, ilustrador ng aklat pambata at propesor ng kasaysayan ng sining. Aktibo siya sa mga organisasyon ng kababaihan at komunidad ng Ukrainian. == Buhay == Si Kateryna Serebryakova ay ipinanganak noong 1884 sa Kharkiv. Nag-aral siya sa Kharkiv State School of Art ngunit hindi nagtapos. Nang maglaon ay pumasok siya sa kursong natural science sa First Pavlov State Medical University of St. Petersburg (noon ay Medical Institute for Women) at nag-aral ng apat na taon. Interesado sa pulitika ng Ukrainian mula sa murang edad, naging miyembro siya ng Ukrainian Revolutionary Party (RUP). Matapos ang kanyang kasal kay Dmitro Antonovych, lumipat siya sa Kyiv kung saan nag-aral siya sa mga klase ng mga pintor na sina Vasyl Krychevsky at Mykhailo Boychuk sa National Academy of Visual Arts and Architecture. Nang maglaon ay nagturo siya ng pagguhit sa Rzhyshchev Pedagogical Institute at naglarawan ng ilang mga libro ng mga bata. [[Talaksan:Museum_of_the_Liberation_Struggle_of_Ukraine_in_Prague.webp|left|thumb| Postcard ng Museum of the Liberation Struggle ng Ukraine sa Prague na kinunan bago magtrabaho doon si Antonovych]] Noong 1923, kasama ang kanyang asawa at mga anak, sina Marko, <ref name="usbombprague">{{Cite web |title=Antonovych, Marko |url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CA%5CN%5CAntonovychMarko.htm#:~:text=Antonovych,%20Marko%20%5B%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87,%20%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE,Dmytro%20Antonovych%20and%20Kateryna%20Antonovych, |access-date=29 March 2022 |website=www.encyclopediaofukraine.com}}</ref> Mykhailo <ref>{{Cite web |title=Antonovych, Mykhailo |url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CA%5CN%5CAntonovychMykhailo.htm |access-date=29 March 2022 |website=www.encyclopediaofukraine.com}}</ref> at {{Interlanguage link|Антонович-Рудницька Марина Дмитрівна|uk}}, lumipat si Antonovych sa [[Praga|Prague]], kung saan ipinagpatuloy niya ang kanyang artistikong pagsasanay sa Ukrainian Studio of Plastic Arts (kilala bilang Ukrainian Academy). <ref>{{Cite journal |last=Mudrak |first=Myroslava M. |date=1990 |title=The Ukrainian Studio of Plastic Arts in Prague and the Art of Jan Kulec |url=https://www.jstor.org/stable/777178 |journal=Art Journal |volume=49 |issue=1 |pages=36–43 |doi=10.2307/777178 |issn=0004-3249 |jstor=777178}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web |title=Antonovych Kateryna |url=http://en.uartlib.org/ukrainian-artists/antonovych-kateryna/ |access-date=22 March 2022 |website=Ukrainian Art Library |language=en-US |archive-date=22 Septiyembre 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922083227/https://en.uartlib.org/ukrainian-artists/antonovych-kateryna/ |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |title=Ukrainian Studio of Plastic Arts |url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CU%5CK%5CUkrainianStudioofPlasticArts.htm |access-date=22 March 2022 |website=www.encyclopediaofukraine.com}}</ref> Noong 1927 nagsimula siyang magtrabaho sa {{Interlanguage link|Museum of Ukraine's Struggle for Independence|uk|Музей визвольної боротьби України (Прага)}} sa Prague. Nagtrabaho siya doon hanggang 1944 at noong sumunod na Pebrero ang museo ay binomba ng United States Army Air Forces na nag-aakalang binobomba nila ang German city of Dresden. <ref>{{Cite web |title=Бомбардуванням Праги у 1945 році був зруйнований Музей визвольної боротьби України |url=https://www.radiosvoboda.org/a/muzej-vyzvolnoji-borotby-u-prazi/30442089.html |access-date=29 March 2022 |website=Радіо Свобода |language=uk}}</ref> Tumulong siya sa pag-edit ng magasing pambata na ''Nashym ditiam'' ( ''Para sa Ating mga Bata'' ) at pinamunuan ang Committee on the Ukrainian Children's Orphanage sa Podëbrady mula 1929 hanggang 1939. <ref name=":2" /> Ipinakita ni Antonovych ang kanyang mga likhang sining sa Prague, Berlin at Roma. Lumipat si Antonovych sa [[Canada]] upang sumama sa kanyang anak na babae sa pagitan ng 1945 at 1949. Noong 1954 binuksan niya ang kanyang sariling pagguhit at pagpipinta ng paaralan sa [[Winnipeg]], [[Manitoba]] at nagtrabaho doon hanggang sa kanyang kamatayan noong 1975. <ref name=":2"/> <ref name=":0">{{Cite web |title=Antonovych, Kateryna |url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CA%5CN%5CAntonovychKateryna.htm |access-date=22 March 2022 |website=www.encyclopediaofukraine.com}}</ref> == Trabaho == Nagtrabaho si Antonovych sa iba't ibang media, na gumagawa ng mga landscape ng langis, pastel, watercolor, at mga guhit. <ref name=":2"/> Naglarawan siya ng mga librong pambata, mga aklat-aralin sa paaralan at mga magasin. Bilang aktibong miyembro ng ilang Ukrainian academic, community at women's organizations, regular siyang nag-ambag sa Ukrainian press. Noong 1917, kasama ang kanyang asawang si Dmitro, na-edit ni Antonovych ang magazine ng mga bata na ''[[Voloshky]]'' ( ''Cornflowers'' ). Si Antonovych ay nagpinta ng isang serye ng mga larawan ng mga kultural na figure kabilang sina Bernard Berenson, Mykhailo Hrushevskyi, Mykola Sadovskyi, at [[Taras Shevchenko]] . <ref name=":2"/> Noong 1954, lumikha si Antonovych ng album ng mga kasuotang katutubong Ukrainian na pinamagatang ''Ukrayinskyj narodnij odyah (Kasuotang Katutubong Ukrainian)'' na inilathala ng Samahan ng Kababaihang Ukrainian ng Canada. Inilalarawan ng album ang mga katutubong kasuotan na isinusuot ng mga babaeng Ukrainian sa Ukraine at sa ibang bansa. Inilarawan ni Antonovych ang bawat bahagi ng kasuutan, kasama ang mga sample ng damit mula sa panahon ng Cossack, at nag-alok ng isang maikling makasaysayang buod ng kulturang Ukrainian. <ref>{{Cite journal |last=Rudnyckyj |first=J. B. |date=1956 |title=Review of Kateryna Antonovych: Ukrayinskyj narodnij odyah (Ukrainian Folk Costume) |url=https://www.jstor.org/stable/4317586 |journal=Midwest Folklore |volume=6 |issue=3 |pages=173 |issn=0544-0750 |jstor=4317586}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Антонович К. М. Український одяг (1976) |url=http://irbis-nbuv.gov.ua/ulib/item/UKR0009262 |access-date=29 March 2022 |website=irbis-nbuv.gov.ua}}</ref> Inayos ni Antonovych ang mga guhit para sa magazine ''na Veselka'' ( ''Rainbow'' ) at na-edit ang mga pagsasalin ng iba't ibang mga fairy tale. Kasama sa isyu ng ''Veselka'' noong Setyembre 1955 ang kanyang mga guhit para sa tulang "Two Suns". Sa artikulo, si Antonovych ay tinukoy bilang isang lola at pinasalamatan sa kanyang trabaho: <ref name=":3" /><blockquote>''Gustung-gusto ni Mrs Antonovych ang mga batang Ukrainiano, at kami, ang mga bata, ay nagpapasalamat sa aming mahal na Lola para sa kanyang mga ilustrasyon at mga kwentong engkanto.'' ''Napaka-interesante para sa amin na malaman ang tungkol sa magazine ng aming pagkabata na Voloshky.'' ''Nais namin si Mrs. Kateryna Antonovych ng marami pang taon ng buhay sa kalusugan at kagalakan! ''</blockquote>Ang mga larawan at tanawin ni Antonovych ay ipinakita sa [[Canada]] at sa [[Estados Unidos]] . <ref name=":0"/> == Tingnan din == === Mga archive === Mayroong Kateryna Antonovych fonds sa Library and Archives Canada . <ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=Kateryna Antonovych fonds description at Library and Archives Canada |url=http://central.bac-lac.gc.ca/.redirect?app=fonandcol&id=97649&lang=eng |archive-url= |archive-date= |access-date=November 24, 2022 |website= }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ang archival reference number ay R4695. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Cite web |title=Antonovych, Kateryna |url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CA%5CN%5CAntonovychKateryna.htm |access-date=22 March 2022 |website=www.encyclopediaofukraine.com}} {{Cite book|location=Winnipeg|publisher=University of Manitoba Press|last=Bumsted|first=J. M.|title=Dictionary of Manitoba Biography|url=https://archive.org/details/isbn_9790887551696|year=1999|isbn=9780887551697|language=en}} {{Cite web |title=Кримська Свiтлиця :: Текст статти "КРИМСЬКІ СПОГАДИ КАТЕРИНИ АНТОНОВИЧ" |url=http://svitlytsia.crimea.ua/?section=article&artID=714 |access-date=22 March 2022 |website=svitlytsia.crimea.ua}} {{Authority control}} [[Kategorya:Namatay noong 1975]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1884]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] pufhlpt32z8xeozxqb9py2j2z9b3uoa 0 328344 2215417 2214395 2026-07-09T08:43:37Z Allyriana000 119761 2215417 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant |winner='''[[Taťána Kuchařová]]''' |represented={{flagicon|Czech Republic}} Republikang Tseko |photo=Miss World 06 Tatiana Kucharova.jpg |caption=Taťána Kuchařová |date=30 Setyembre 2006 |presenters={{Hlist|Tim Vincent|Angela Chow|Grażyna Torbicka}} |venue=Palasyo ng Kultura at Agham, Varsovia, Polonya |broadcaster=<small>'''Internasyonal''':</small><br>{{Hlist|[[E!]]|Challenge}}<small>'''Opisyal''':</small><br> {{Hlist|TVP}} |entrants=104 |acts={{Hlist|[[Westlife]]|Robin Gibb|Amici}} |placements=17 |debuts={{Hlist|Kambodya|Montenegro|Serbiya}} |returns={{Hlist|Anggola|Austrya|Biyelorusya|Kapuluang Kayman|Tsile|Curaçao|Pinlandiya|Kasakistan|Tahiti|Simbabwe}} |withdraws={{Hlist|Albanya|Malawi|Nepal|Nikaragwa|Nuweba Selandiya|Serbiya at Montenegro|Suwasilandiya|Suwisa|Uganda|Kapuluang Birhen ng Estados Unidos|Taywan}} |before=[[Miss World 2005|2005]] |next=[[Miss World 2007|2007]] }} Ang '''Miss World 2006''' ay ang ika-56 na edisyon ng [[Miss World]] pageant, na ginanap sa Sala Kongresowa ng [[Palasyo ng Kultura at Agham]], [[Varsovia]], Polonya noong 30 Setyembre 2006.<ref>{{Cite web |date=1 Oktubre 2006 |title=The world at her feet |url=https://gulfnews.com/general/the-world-at-her-feet-1.258801 |access-date=27 Marso 2026 |website=Gulf News |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260410083951/https://gulfnews.com/general/the-world-at-her-feet-1.258801|archive-date=10 Abril 2026}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 Setyembre 2006 |title=Kazimierz Marcinkiewicz przejął honory gospodarza konkursu Miss World 2006 |trans-title=Kazimierz Marcinkiewicz took over the honors of hosting the Miss World 2006 competition |url=https://samorzad.pap.pl/kategoria/archiwum/kazimierz-marcinkiewicz-przejal-honory-gospodarza-konkursu-miss-world-2006 |access-date=27 Marso 2026 |website=Serwis Samorządowy PAP |language=pl}}</ref> Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni Unnur Birna Vilhjálmsdóttir ng Lupangyelo si Taťána Kuchařová ng Repulikang Tseko bilang Miss World 2006.<ref>{{Cite web |date=30 Setyembre 2006 |title=Miss Czech Republic crowned Miss World |url=https://www.today.com/popculture/miss-czech-republic-crowned-miss-world-wbna15077873 |access-date=10 Pebrero 2026 |website=Today |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20241206134155/https://www.today.com/popculture/miss-czech-republic-crowned-miss-world-wbna15077873|archive-date=6 Disyembre 2024}}</ref><ref>{{Cite web |date=1 Oktubre 2006 |title=New Miss World crowned |url=https://www.spokesman.com/stories/2006/oct/01/new-miss-world-crowned/ |access-date=10 Pebrero 2026 |website=The Spokesman Review |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260227151118/https://www.spokesman.com/stories/2006/oct/01/new-miss-world-crowned/|archive-date=27 Pebrero 2026}}</ref> Ito ang kauna-unahang tagumpay ng Republikang Tseko sa kasaysayan ng kompetisyon. Nagtapos bilang first runner-up si Ioana Boitor ng Rumanya, samantalang nagtapos bilang second runner-up si Sabrina Houssami ng Australya.<ref>{{Cite web |date=1 Oktubre 2006 |title=Teen from Czech Republic wins Miss World 2006 |url=https://www.tampabay.com/archive/2006/10/01/teen-from-czech-republic-wins-miss-world-2006/ |access-date=3 Hunyo 2026 |website=Tampa Bay Times |language=en}}</ref> Mga kandidata mula sa 104 na mga bansa at teritoryo ang lumahok sa kompetisyong ito. Pinangunahan nina Tim Vincent, Angela Chow, at Grażyna Torbicka ang kompetisyon.<ref>{{Cite web |date=2 Oktubre 2006 |title=Miss World 2006 |url=https://www.cbsnews.com/pictures/miss-world-2006/ |access-date=27 Marso 2026 |website=CBS News |language=en-US}}</ref> Nagtanghal ang bandang Westlife, Robin Gibb, at bandang Amici sa edisyong ito. == Kasaysayan == [[Talaksan:Pałac Kultury i Nauki 2019.jpg|thumb|Palasyo ng Kultura at Agham sa Varsovia, ang lokasyon ng kompetisyon]] === Lokasyon at petsa === Noong 18 Enero 2006, inanunsyo ng Miss World Organization na magaganap ang Miss World 2006 sa Polonya. Inanunsyo ng organisasyon na gaganapin ang kompetisyon sa 30 Setyembre sa Varsovia, sa ilalim ng pagtangkilik ng noo'y-Punong Ministro ng Polonya na si [[Kazimierz Marcinkiewicz]].<ref>{{Cite web |date=18 Enero 2006 |title=Miss World 2006 w Polsce |trans-title=Miss World 2006 in Poland |url=https://wiadomosci.wp.pl/miss-world-2006-w-polsce-6031547397584001a |access-date=27 Marso 2026 |website=WP Wiadomości |language=pl|archive-url=https://web.archive.org/web/20260703022237/https://wiadomosci.wp.pl/miss-world-2006-w-polsce-6031547397584001a|archive-date=3 Hulyo 2026}}</ref> === Pagpili ng mga kandidata === Ang mga kandidata mula sa 104 na bansa at teritoryo ay napili upang lumahok sa kompetisyon. Tatlong kandidata ang nailuklok matapos ang pag-urong ng orihinal na kandidata.<ref>{{Cite web |date=1 Oktubre 2006 |title=Czech teen Tatana Kucharova crowned Miss World 2006 |url=https://english.radio.cz/czech-teen-tatana-kucharova-crowned-miss-world-2006-8485003 |access-date=27 Marso 2026 |website=Radio Prague International |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20260428155840/https://english.radio.cz/czech-teen-tatana-kucharova-crowned-miss-world-2006-8485003|archive-date=28 Abril 2026}}</ref> ==== Mga pagpalit ==== Iniluklok si Inmaculada Torres upang palitan si Miss España 2006 Elizabeth Reyes bilang kinatawan ng Espanya dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |last=López |first=Maica |date=27 Hulyo 2006 |title=Miss España, a su regreso de Miss Universo: "Había un montón de concursantes operadas" |trans-title=Miss Spain, upon her return from Miss Universe: "There were a lot of contestants who had had plastic surgery" |url=https://www.20minutos.es/noticia/145356/0/Miss/Universo/Espana/ |access-date=10 Pebrero 2026 |website=20 minutos |language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127054800/https://www.20minutos.es/noticia/145356/0/Miss/Universo/Espana/|archive-date=27 Nobyembre 2024}}</ref><ref>{{Cite web |date=30 Setyembre 2006 |title=Una checa de 18 años se proclama Miss Mundo 2006 |url=https://www.elperiodico.com/es/gente/20060930/checa-18-anos-proclama-miss-5394292 |access-date=10 Pebrero 2026 |website=El Periódico |language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20260227151729/https://www.elperiodico.com/es/gente/20060930/checa-18-anos-proclama-miss-5394292|archive-date=27 Pebrero 2026|trans-title=An 18-year-old Czech woman is crowned Miss World 2006}}</ref> Iniluklok rin si Līga Meinarte upang palitan si Miss Latvia 2005 Kristīne Djadenko bilang kinatawan ng Letonya dahil sa hindi isiniwalat na dahilan. Iniluklok ang ''first runner-up'' ng Miss Hong Kong 2006 na si Janet Chow upang mapalitan si Miss Hong Kong 2006 Aimee Chan bilang kinatawan ng Hong Kong dahil lagpas na ito sa ''age requirement'' ng Miss World.<ref>{{Cite web |date=Agosto 2006 |title=Miss Hong Kong 2006 wears Raymond Weil |url=https://www.europastar.com/news/1003074287-miss-hong-kong-2006-wears-raymond-weil.html |access-date=9 Hulyo 2026 |website=Europa Star |language=en}}</ref><ref name=":4" /> Iniluklok si Jackelinne Piccinini upang palitan si Massiel Carrillo bilang kinatawan ng Guwatemala dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |last=Alvarez |first=Marilin |date=18 Pebrero 2023 |title=La trayectoria profesional de Massiel Carrillo y su camino hacia el Congreso |trans-title=Massiel Carrillo's professional career and her path to Congress |url=https://www.soy502.com/articulo/quien-massiel-carrillo-dedica-101477 |access-date=9 Hulyo 2026 |website=Soy502 |language=es}}</ref> Dapat sanang lalahok si Miss France 2004 Laetitia Bleger sa edisyong ito, ngunit ang kaniyang mga litrato sa Playboy noong Mayo 2005 ang humadlang sa kaniyang paglahok, at sinuspinde ito sa loob ng anim na buwan bilang Miss France.<ref>{{Cite news |last=Henley |first=Jon |date=26 Abril 2005 |title=Miss France may be stripped of crown |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2005/apr/27/france.jonhenley |access-date=29 Enero 2026 |issn=0261-3077|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127043713/https://www.theguardian.com/world/2005/apr/27/france.jonhenley|archive-date=27 Nobyembre 2024}}</ref> Kalaunan ay iniluklok si Miss France 2006 Alexandra Rosenfeld bilang kinatawan ng Pransiya sa edisyong ito, ngunit dahil kinailangan niyang lumahok sa Miss Universe 2006 a Miss Europe 2006, pinalitan siya ng kaniyang ''second runner-up'' na si Laura Fasquel.<ref name=":1">{{Cite web |date=21 Agosto 2006 |title=2e dauphine de Miss France. Laura s'ouvre au monde |trans-title=Second runner-up for Miss France. Laura opens herself up to the world |url=https://www.ladepeche.fr/article/2006/08/21/36085-2e-dauphine-de-miss-france-laura-s-ouvre-au-monde.html |access-date=29 Enero 2026 |website=La Dépêche |language=fr|archive-url=https://web.archive.org/web/20241211142005/https://www.ladepeche.fr/article/2006/08/21/36085-2e-dauphine-de-miss-france-laura-s-ouvre-au-monde.html|archive-date=11 Disyembre 2024}}</ref> Iniluklok si Marlene Politi upang mapalitan si Miss Uruguay Mundo 2006 Soledad Gagliardo bilang kinatawan ng Urugway dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |last= |date=21 Nobyembre 2014 |title=Soledad Gagliardo: belleza y encanto reunidos en una sola mujer |trans-title=Soledad Gagliardo: beauty and charm combined in one woman |url=https://neturuguay.com/2014/11/21/soledad-gagliardo-belleza-y-encanto-reunidos-en-una-sola-mujer-2/ |access-date=10 Pebrero 2026 |website=NetUruguay |language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20260227152850/https://neturuguay.com/2014/11/21/soledad-gagliardo-belleza-y-encanto-reunidos-en-una-sola-mujer-2/|archive-date=27 Pebrero 2026}}</ref> ==== Mga unang pagsali, pagbalik at pag-urong ==== Unang sumali sa edisyong ito ang mga bansang Kambodya, at Montenegro at Serbiya bilang dalawang hiwalay na bansa. Bumalik sa edisyong ito ang mga bansang Austrya na huling sumali noong [[Miss World 2001|2001]]; Tahiti na huling sumali noong [[Miss World 2002|2002]]; at Anggola, Biyelorusya, Curaçao, Kapuluang Cayman, Kasakistan, Pinlandiya, Simbabwe, at Tsile na huling sumali noong [[Miss World 2004|2004]].<ref name=":2" /> Bumitiw sina Mystique Burke ng Kapuluang Birhen ng Estados Unidos at Peth Msiska ng Malawi dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |date=16 Abril 2006 |title=Mystique Burke Named 2006 V.I. Carnival Queen |url=https://stthomassource.com/content/2006/04/17/mystique-burke-named-2006-vi-carnival-queen/ |access-date=3 Hunyo 2026 |website=St. Thomas Source |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 Pebrero 2012 |title=‘Beauty with a purpose’ Miss Malawi on charity work |url=https://www.nyasatimes.com/beauty-with-a-purpose-miss-malawi-on-charity-work/ |access-date=26 Abril 2026 |website=Malawi Nyasa Times |language=en-GB}}</ref> Bumitiw si Nicolette Spencer ng Nuweba Selandiya dahil sa dahil sa pinansiyal na suliranin. Hindi sumali ang mga bansang Albanya, Nepal, Nikaragwa, Suwasilandiya at Uganda sa edisyong ito matapos na mabigo ang kanilang organisasyong pambansa na magdaos ng kompetisyong pambansa o magtalaga ng kandidata. Naging dalawang magkahiwalay na bansa na ang Serbiya at Montenegro mula noong 3 Hunyo 2006.<ref>{{Cite web |date=4 Hunyo 2006|title=Serbia and Montenegro pave separate roads - Europe - International Herald Tribune|url=https://www.nytimes.com/2006/06/04/world/europe/04iht-balk.1884692.html|access-date=4 Marso 2024|website=The New York Times|language=en}}</ref> == Mga resulta == === Mga pagkakalagay === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakalagay<ref>{{Cite web |date=1 Oktubre 2006 |title=Hoa hậu CH Czech đăng quang Miss World 2006 |trans-title=Miss Czech Republic crowned Miss World 2006 |url=https://tuoitre.vn/hoa-hau-ch-czech-dang-quang-miss-world-2006-164724.htm |access-date=26 Abril 2026 |website=Tuổi Trẻ |language=vi}}</ref><ref>{{Cite news |last=Scislowska |first=Monika |date=1 Oktubre 2006 |title=Czech Republic teen is Miss World |language=en |pages=9 |work=The Victoria Advocate |url=https://news.google.com/newspapers?id=4UJTAAAAIBAJ&sjid=i4UDAAAAIBAJ&pg=4945%2C74068 |access-date=9 Abril 2024 |via=Google News Archive}}</ref> ! Kandidata |- | '''Miss World 2006''' | * {{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko|'''Republikang Tseko''']] – '''Taťána Kuchařová''' |- |1st runner-up | * {{flagicon|ROU}} [[Romania|Rumanya]] – Ioana Boitor |- |2nd runner-up | * {{Flagicon|AUS}} [[Australya]] – Sabrina Houssami |- |Top 6 | * {{flagicon|ANG}} [[Angola|Anggola]] – Stiviandra Oliveira * {{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] – Jane Borges * {{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] – Sara Lawrence |- | Top 17 | * {{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] – Federica Guzmán * {{flagicon|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]] – Mai Phương Thúy * {{flagicon|SCO}} [[Scotland|Eskosya]] – Nicola McLean * {{Flag|Ghana|name=Gana}}– Lamisi Mbillah * {{flagicon|NIR}} [[Hilagang Irlanda]] – Catherine Milligan * {{flagicon|IND}} [[Indiya]] – Natasha Suri * {{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] – Malgosia Majewska * {{Flagicon|LBN}} [[Libano|Líbano]] – Annabella Hilal * {{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] – Karla Jiménez * {{flagicon|NAM}} [[Namibia|Namibya]] – Anna Nashandi * {{flagicon|PUR}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] – Thebyam Carrión |} === Mga ''Continental Queen'' === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Rehiyong Kontinental !Kandidata |- |Aprika | * {{flagicon|ANG}} [[Angola|Anggola]] – Stiviandra Oliveira |- |Asya-Pasipiko | * {{Flagicon|AUS}} [[Australya]] – Sabrina Houssami |- | Hilagang Europa | * {{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko]] – Taťána Kuchařová |- |Kaamerikahan | * {{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] – Jane Borges |- |Karibe | * {{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] – Sara Lawrence |- | Timog Europa | * {{flagicon|ROU}} [[Romania|Rumanya]] – Ioana Boitor |} == Mga ''Fast-track Event'' == === Hamong ''Beach Beauty'' === Ginanap ang Hamong ''Beach Beauty'' noong 7 Setyembre 2006 sa lungsod ng Gdynia sa Polonya kung saan nirampa ng mga kandidata ang mga damit-panlangoy na dinisenyo ni Miss World 1975 Wilnelia Merced. Kalaunan, dalawampung pinalista ang pinili para umusad sa panghuling kompetisyon.<ref>{{Cite web |date=28 Setyembre 2006 |title=Miss World 2006 pageant set to be global TV spectacle |url=https://www.ksl.com/article/525659/miss-world-2006-pageant-set-to-be-global-tv-spectacle |access-date=26 Abril 2026 |website=KSL-TV |language=en}}</ref> Ginanap ang panghuling kompetisyon ng kaganapan sa Grand Hotel sa Sopot kung saan limang karagdagang kandidata ang pinili upang mabuo ang dalawampu't-limang pinalista sa kompetisyon.<ref>{{Cite web |last= |date=8 Setyembre 2006 |title=Una cuencana en el Miss Mundo |trans-title=A woman from Cuenca at Miss World |url=https://www.eluniverso.com/2006/09/08/0001/1065/908DD8B854F34B57B6341B61F36B02EC.html |access-date=3 Hunyo 2026 |website=El Universo |language=es}}</ref> Muling pinarampa suot ang ibang disenyo ng mga damit-panlangoy ang dalawampu't-limang pinalista. Ang kandidatang magwawagi ay pakusang makakapasok sa Top 17. Nagwagi si Federica Guzmán ng Beneswela sa hamong ito.<ref>{{Cite web |last= |date=17 Setyembre 2006 |title=India, Venezuela leading beauty race! |url=https://www.hindustantimes.com/india/india-venezuela-leading-beauty-race/story-cHsRNcB7GX5bSUtmezqCkK.html |access-date=26 Abril 2026 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 17 sa pamamagitan ng Hamong ''Beach Beauty''. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakalagay<ref>{{Cite web |date=8 Setyembre 2006 |title=Miss World 2006: Hoa hậu biển thuộc về Miss Venezuela |trans-title=Miss World 2006: Miss Beach went to Miss Venezuela. |url=https://tuoitre.vn/miss-world-2006-hoa-hau-bien-thuoc-ve-miss-venezuela-160755.htm |access-date=26 Abril 2026 |website=Tuổi Trẻ |language=vi}}</ref> !Kandidata |- style="background:gold;" |'''Nagwagi''' | * {{flagicon|VEN}} [[Venezuela|'''Beneswela''']] – '''Federica Guzmán''' |- |1st runner-up | * {{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko]] – [[Taťána Kuchařová]] |- |2nd runner-up | * {{flagicon|IND}} [[Indiya]] – Natasha Suri |- |3rd runner-up | * {{flagicon|ANG}} [[Angola|Anggola]] – Stiviandra Oliveira |- |4th runner-up | * {{flagicon|SGP}} [[Singapore|Singapura]] – Colleen Pereira |- |Top 10 | * {{Flagicon|BAR}} [[Barbados]] – Latoya McDowald * {{flagicon|SCO}} [[Scotland|Eskosya]] – Nicola McLean * {{flagicon|SPA}} [[Espanya]] – Inmaculada Torres * {{flagicon|POL}} [[Polonya]] – Marzena Cieślik * {{flagicon|ROU}} [[Romania|Rumanya]] – Ioana Boitor |- |Top 25 | * {{flagicon|BIH}} [[Bosnia at Herzegovina|Bosnya at Hersegobina]] – Azra Gazdić * {{flag|Brazil}} – Jane Borges * {{flagicon|BOL}} [[Bulibya]] – Ana María Ortiz * {{flagicon|SLO}} [[Eslobenya]] – Iris Mulej * {{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] – Sara Lawrence * {{Flagicon|GEO}} [[Georgia (bansa)|Heorhiya]] – Nino Kalandadze * {{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] – Sarah Morrissey * {{flagicon|ITA}} [[Italya]] – Elizaveta Migatcheva * {{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] – Malgosia Majewska * {{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] – Elizabeth Loaiza * {{flagicon|NGA}} [[Nigeria|Niherya]] – Abiola Bashorun * {{flagicon|PAN}} [[Panama]] – Gisselle Bissot * {{flagicon|PHI}} [[Pilipinas]] – Anna Maris Igpit<ref>{{Cite web |last=Raganas |first=Jonald |date=13 Setyembre 2006 |title=Nagkainit nga Miss World pageant |trans-title=Miss World pageant heats up |url=https://www.philstar.com/kalingawan/2006/09/13/357959/nagkainit-nga-miss-world-pageant |access-date=3 Hulyo 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=ceb}}</ref> * {{flagicon|PUR}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] – Thebyam Carrión * {{flagicon|SWE}} [[Sweden|Suwesya]] – Cathrin Skoog |} === Hamon sa Talento === Ginanap ang hamon sa Talento noong 20 Setyembre 2006 sa Wrocław Opera kung saan dalawampu't-dalawang kandidata na nag-awdisyon ang napili upang magtanghal. Mula sa dalawampu't-dalawa, hinirang ang sampung pinalista, at kalaunan ay hinirang ang mga ''runner-up'' at ang nagwagi sa hamon. Ang kandidatang magwawagi ay pakusang makakapasok sa Top 17. Nagwagi si Catherine Jean Milligan ng Hilagang Irlanda sa hamong ito.<ref>{{Cite web |last=Henry |first=Lesley-Anne |date=22 Setyembre 2006 |title=Judges sing Catherine's praises after winning Miss World Talent Show |url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/news/northern-ireland/judges-sing-catherines-praises-after-winning-miss-world-talent-show/a/119529588.html |access-date=6 Hunyo 2026 |website=Belfast Telegraph |language=en}}</ref> * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 17 sa pamamagitan ng Hamon sa Talento. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- style="background:gold;" |'''Nagwagi''' | * {{flagicon|NIR}} '''[[Hilagang Irlanda]]''' – '''Catherine Jean Milligan''' |- |1st runner-up | * {{flagicon|ITA}} [[Italya]] – Elizaveta Migatcheva |- |2nd runner-up | * {{flagicon|ZIM}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] – Lorraine Maphala<ref>{{Cite web |date=15 Disyembre 2019 |title=Life after modelling — Former models speak out |url=https://www.heraldonline.co.zw/life-after-modelling-former-models-speak-out/ |access-date=6 Hunyo 2026 |website=Herald Online |language=en-US}}</ref> |- |3rd runner-up | * {{Flagicon|EST}} [[Estonia|Estonya]] – Leisi Poldsam |- |4th runner-up | * {{flagicon|MNG}} [[Mongolya]] – Selenge Erdene-Ochir |- |Top 10 | * {{Flagicon|BAR}} [[Barbados]] – Latoya McDowald * {{flagicon|IND}} [[Indiya]] – Natasha Suri * {{Flagicon|CRO}} [[Croatia|Kroasya]] – Ivana Ergić * {{Flagicon|LBR}} [[Liberia|Liberya]] – Patrice Juah * {{flagicon|POR}} [[Portugal]] – Sara Almeida |} === Hamon sa Palakasan === Ginanap ang hamon sa Palakasan noong 12 Setyembre 2006 sa lawa ng Oświn sa Giżycko, Polonya.<ref>{{Cite web |date=12 Setyembre 2006 |title=Theo chân Hoa hậu Mai Phương Thuý đến Gizycko |trans-title=Following in the footsteps of Miss Mai Phuong Thuy to Gizycko |url=https://dantri.com.vn/giai-tri/theo-chan-hoa-hau-mai-phuong-thuy-den-gizycko-1158109557.htm |access-date=9 Hulyo 2026 |website=Báo điện tử Dân trí |language=vi}}</ref> Ang kandidatang magwawagi ay pakusang makakapasok sa Top 17. Nagwagi si Malgosia Majewska ng Kanada sa hamong ito.<ref name=":5">{{Cite web |last= |date=28 Setyembre 2006 |title=Bój o tytuł Miss Świata |trans-title=The fight for the Miss World title |url=https://echodnia.eu/swietokrzyskie/boj-o-tytul-miss-swiata/ar/8254834 |access-date=9 Hulyo 2026 |website=Echo Dnia Świętokrzyskie |language=pl-PL}}</ref> * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 17 sa pamamagitan ng Hamon sa Palakasan. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- style="background:gold;" |'''Nagwagi''' | * {{flagicon|CAN}} [[Canada|'''Kanada''']] – '''Malgosia Majewska'''<ref>{{Cite web |date=28 Setyembre 2006 |title=Le titre de Miss Monde se joue samedi à Varsovie |trans-title=The Miss World title will be decided on Saturday in Warsaw |url=https://www.dhnet.be/medias/divers/2006/09/28/le-titre-de-miss-monde-se-joue-samedi-a-varsovie-EZTQZARMO5DOZFST55ZQISVQ7A/ |access-date=9 Hulyo 2026 |website=DHnet |language=fr}}</ref> |- |1st runner-up | * {{flagicon|PUR}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] – Thebyam Carrión<ref name=":5" /> |- |2nd runner-up | * {{Flagicon|LAT}} [[Letonya]] – Liga Meinarte<ref name=":5" /> |- |Top 24 | * {{flagicon|BOT}} [[Botswana]] – Lorato Tebogo * {{flagicon|SVK}} [[Slovakia|Eslobakya]] – Magdalena Sebestova * {{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] – Brooke Angus * {{flagicon|GUA}} [[Guwatemala]] – Jackelinne Piccinini * {{flagicon|JPN}} [[Hapon]] – Kazuha Kondo * {{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]] – Kristania Besouw * {{flagicon|ITA}} [[Italya]] – Elizaveta Migatcheva * {{flagicon|CAY}} [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] – Ambuyah Ebanks * {{Flagicon|KAZ}} [[Kasakistan]] – Sabina Chukayeva * {{flagicon|MYS}} [[Malaysia]] – Adeline Wan * {{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] – Karla Jiménez * {{flagicon|MNG}} [[Mongolya]] – Selenge Erdene-Ochir * {{Flag|Montenegro}} – Ivana Knežević * {{flagicon|NAM}} [[Namibia|Namibya]] – Anna Nashandi * {{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]] – Jenniina Tuokko * {{Flagicon|RUS}} [[Rusya]] – Alexandra Mazur * {{flagicon|ZMB}} [[Sambia|Sámbia]] – Katanekwa Matundwelo * {{flagicon|ZAF}} [[South Africa|Timog Aprika]] – Thuli Sithole * {{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] – Sharon Park * {{flagicon|TTO}} [[Trinidad at Tobago]] – Tineke de Freitas * {{flagicon|HUN}} [[Unggriya]] – Renáta Tóth |} == Mga kandidata == 104 na kandidata ang lumahok para sa titulo.<ref name=":0">{{Cite news |date=3 Setyembre 2006 |title=105 Schönheitsköniginnen aus aller Welt in Warschau |language=de |trans-title=105 beauty queens from around the world in Warsaw |work=Der Spiegel |url=https://www.spiegel.de/fotostrecke/kampf-um-den-titel-105-schoenheitskoeniginnen-aus-aller-welt-in-warschau-fotostrecke-15988.html |access-date=27 Pebrero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260225231520/https://www.spiegel.de/fotostrecke/kampf-um-den-titel-105-schoenheitskoeniginnen-aus-aller-welt-in-warschau-fotostrecke-15988.html |archive-date=25 Pebrero 2026 |issn=2195-1349}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon|name=a}} !Bayan !Rehiyong Kontinental |- |{{flagicon|GER}} [[Alemanya]] |Edita Orašćanin<ref>{{Cite web |last= |first= |date=28 Setyembre 2006 |title=Diese Deutsche will die schönste Frau der Welt werden |trans-title=This German woman wants to become the most beautiful woman in the world. |url=https://www.abendblatt.de/vermischtes/article107159954/Diese-Deutsche-will-die-schoenste-Frau-der-Welt-werden.html |access-date=10 Disyembre 2025 |website=Hamburger Abendblatt |language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20251219042218/https://www.abendblatt.de/vermischtes/article107159954/Diese-Deutsche-will-die-schoenste-Frau-der-Welt-werden.html|archive-date=19 Disyembre 2025}}</ref> |17 |[[Dortmund]] |Hilagang Europa |- |{{flagicon|ANG}} [[Angola|Anggola]] |Stiviandra Oliveira<ref>{{Cite web |date=17 Disyembre 2005 |title=Angola: Stiviandra Oliveira Elected Miss Angola 2006 |url=https://allafrica.com/stories/200512190357.html |access-date=10 Disyembre 2025 |website=Angola Press Agency |language=en |via=AllAfrica}}</ref> |18 |[[Lalawigan ng Huíla|Huíla]] |Aprika |- |{{flagicon|ARG}} [[Arhentina]] |María Beatriz Vallejos<ref>{{Cite web |date=17 Agosto 2006 |title=Miss Argentina llegó a Corrientes aclamada por su fervoroso pueblo |trans-title=Miss Argentina arrived in Corrientes to the acclaim of its fervent people |url=https://www.ellitoral.com.ar/4596 |access-date=10 Disyembre 2025 |website=El Litoral |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20260227154323/https://www.ellitoral.com.ar/corrientes/2006-8-17-21-0-0-miss-argentina-llego-a-corrientes-aclamada-por-su-fervoroso-pueblo|archive-date=27 Pebrero 2026}}</ref> |19 |Corrientes |Kaamerikahan |- |{{Flagicon|ARU}} [[Aruba]] |Shanandoa Wijshijer |19 |Santa Cruz |Karibe |- |{{Flagicon|AUS}} [[Australya]] |Sabrina Houssami<ref>{{Cite web |last=Money |first=Lawrence |last2=Smith |first2=Bridie |date=24 Hulyo 2006 |title=Sabrina the tweenage Miss miffed |url=https://www.theage.com.au/money/sabrina-the-tweenage-miss-miffed-20060724-ge2ryl.html |access-date=12 Disyembre 2025 |website=The Age |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20251219042835/https://www.theage.com.au/money/sabrina-the-tweenage-miss-miffed-20060724-ge2ryl.html|archive-date=19 Disyembre 2025}}</ref> |20 |Kemps Creek |Asya-Pasipiko |- |{{Flagicon|AUT}} [[Austria|Austrya]] |Tatjana Batinić<ref>{{Cite web |date=29 Disyembre 2013 |title=Batinic: Märchen-Hochzeit für Ex-Miss |trans-title=Batinic: Fairytale wedding for ex-Miss |url=https://www.oe24.at/leute/oesterreich/tatjana-batinic-maerchen-hochzeit-fuer-ex-miss/126146746 |access-date=29 Enero 2025 |website=Österreich |language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20250427004348/https://www.oe24.at/leute/oesterreich/tatjana-batinic-maerchen-hochzeit-fuer-ex-miss/126146746|archive-date=27 Abril 2025}}</ref> |20 |[[Viena|Vienna]] |Hilagang Europa |- |{{Flagicon|BAH}} [[Bahamas]] |Deandrea Conliffe<ref>{{Cite web |date=30 Setyembre 2006 |title=Verdens vakreste kvinner |trans-title=The world's most beautiful women |url=https://www.adressa.no/nyheter/i/OrVA7E/verdens-vakreste-kvinner |access-date=10 Pebrero 2026 |website=Adressa |language=nb|archive-url=https://web.archive.org/web/20260227160319/https://www.adressa.no/web/20260227160319/https:/www.adressa.no/nyheter/i/OrVA7E/verdens-vakreste-kvinner|archive-date=27 Pebrero 2026}}</ref> |24 |[[New Providence]] |Karibe |- |{{Flagicon|BAR}} [[Barbados]] |Latoya McDowald<ref>{{Cite web |date=7 Setyembre 2006 |title=Miss Beach competition |url=https://www.chinadaily.com.cn/world/2006-09/07/content_683974_3.htm |access-date=10 Pebrero 2026 |website=China Daily |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260227160449/https://www.chinadaily.com.cn/world/2006-09/07/content_683974_3.htm|archive-date=27 Pebrero 2026}}</ref> |17 |Applewhaites |Karibe |- |{{flagicon|BEL}} [[Belhika]] |Virginie Claes<ref>{{Cite web |last=Van Horne |first=Kizzy |date=20 Disyembre 2005 |title=Buren zijn trots op Miss België Virginie Claes |trans-title=Neighbors are proud of Miss Belgium Virginie Claes |url=https://www.nieuwsblad.be/regio/limburg/buren-zijn-trots-op-miss-belgie-virginie-claes/54457491.html |access-date=10 Pebrero 2026 |website=Het Nieuwsblad |language=nl|archive-url=https://web.archive.org/web/20260227160911/https://www.nieuwsblad.be/regio/limburg/buren-zijn-trots-op-miss-belgie-virginie-claes/54457491.html|archive-date=27 Pebrero 2026}}</ref> |23 |Herk-de-Stad |Hilagang Europa |- |{{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] |Federica Guzmán<ref>{{Cite web |last= |date=28 Enero 2007 |title=Venezuela ya tiene reina para el miss Mundo |trans-title=Venezuela already has its queen for Miss World |url=https://www.laprensa.hn/espectaculos/venezuela-ya-tiene-reina-para-el-miss-mundo-CFLP646501 |access-date=10 Pebrero 2026 |website=La Prensa |language=es-HN|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429003519/https://www.laprensa.hn/espectaculos/venezuela-ya-tiene-reina-para-el-miss-mundo-CFlp646501|archive-date=29 Abril 2025}}</ref> |24 |[[Caracas]] |Kaamerikahan |- |{{Flagicon|BLR}} [[Belarus|Biyelorusya]] |Katsiaryna Litvinava<ref>{{Cite web |last= |first= |date=8 Setyembre 2006 |title=Miss World spotkały się z chorymi dziećmi |trans-title=Miss World met with sick children |url=https://kobieta.wp.pl/miss-world-spotkaly-sie-z-chorymi-dziecmi-5983030702109825a |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115113839/https://kobieta.wp.pl/miss-world-spotkaly-sie-z-chorymi-dziecmi-5983030702109825a |archive-date=15 Nobyembre 2025 |access-date=27 Pebrero 2026 |website=WP Kobieta |language=pl}}</ref> |22 |[[Mogilev]] |Hilagang Europa |- |{{flagicon|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]] |Mai Phương Thúy<ref>{{Cite web |last=Nga |first=Hong |date=9 Agosto 2007 |title=Khi cái đẹp được đặt lên bàn cân |trans-title=When beauty is put on the scale |url=https://www.bbc.com/vietnamese/magazine/story/2007/08/070809_beauty_contest |access-date=10 Pebrero 2026 |website=BBC Vietnamese |language=vi|archive-url=https://web.archive.org/web/20260227161523/https://www.bbc.com/vietnamese/magazine/story/2007/08/070809_beauty_contest|archive-date=27 Pebrero 2026}}</ref> |21 |[[Hanoi]] |Asya-Pasipiko |- |{{flagicon|BIH}} [[Bosnia at Herzegovina|Bosnya at Hersegobina]] |Azra Gazdić<ref>{{Cite web |date=5 Hunyo 2006 |title=Tuzlanka Azra Gazdić Miss BiH za 2006. godinu |trans-title=Azra Gazdić from Tuzla is Miss BiH for 2006 |url=https://www.klix.ba/lifestyle/tuzlanka-azra-gazdic-miss-bih-za-2006-godinu/60605025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260227161745/https://www.klix.ba/lifestyle/tuzlanka-azra-gazdic-miss-bih-za-2006-godinu/60605025 |archive-date=27 Pebrero 2026 |access-date=27 Pebrero 2026 |website=Klix.ba |language=hr}}</ref> |17 |Tuzla |Timog Europa |- |{{flagicon|BOT}} [[Botswana]] |Lorato Tebogo<ref>{{Cite web |last=Nkomo |first=Ndaba |date=3 Setyembre 2010 |title=Lorato 'Lala' Tebogo; Miss Botswana 2005 |url=https://www.mmegi.bw/features/lorato-lala-tebogo-miss-botswana-2005/news |access-date=10 Pebrero 2026 |website=Mmegi Online |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250120042755/https://www.mmegi.bw/features/lorato-lala-tebogo-miss-botswana-2005/news|archive-date=20 Enero 2025}}</ref> |21 |Ramotswa |Aprika |- |{{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] |Jane Borges<ref>{{Cite web |last=Flores |first=Rodrigo |date=30 Hulyo 2006 |title=Jane Borges, de Goiânia, é a nova Miss Brasil Mundo |trans-title=Jane Borges, from Goiânia, is the new Miss Brazil World. |url=https://noticias.uol.com.br/tabloide/tabloideanas/2006/07/30/ult1594u860.jhtm |access-date=10 Pebrero 2026 |website=UOL Tablóide |language=pt|archive-url=https://web.archive.org/web/20251009200954/https://noticias.uol.com.br/tabloide/tabloideanas/2006/07/30/ult1594u860.jhtm|archive-date=9 Oktubre 2025}}</ref> |21 |Goiânia |Kaamerikahan |- |{{flagicon|BUL}} [[Bulgarya]] |Slavena Vatova<ref>{{Cite web |date=21 Setyembre 2007 |title=Miss Bulgaria '06 Wins Title in Balkan Beauty Ambassador Pageant |url=https://www.novinite.com/articles/85556/Miss+Bulgaria+%2706+Wins+Title+in+Balkan+Beauty+Ambassador+Pageant |access-date=10 Pebrero 2026 |website=Novinite |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260227162250/https://www.novinite.com/articles/85556/Miss+Bulgaria+%2706+Wins+Title+in+Balkan+Beauty+Ambassador+Pageant|archive-date=27 Pebrero 2026}}</ref> |17 |[[Sofia]] |Timog Europa |- |{{flagicon|BOL}} [[Bulibya]] |Ana María Ortiz<ref>{{Cite web |last= |first= |date=1 Setyembre 2021 |title=La exmiss Ana María Ortiz ya es oficialmente comunicadora social |trans-title=Former Miss Ana María Ortiz is now officially a social communicator |url=https://eldeber.com.bo/sociales/la-exmiss-ana-maria-ortiz-ya-es-oficialmente-comunicadora-social_245498/ |access-date=10 Pebrero 2025 |website=El Deber |language=es-BO|archive-url=https://web.archive.org/web/20240722174521/https://eldeber.com.bo/sociales/la-exmiss-ana-maria-ortiz-ya-es-oficialmente-comunicadora-social_245498|archive-date=22 Hulyo 2024}}</ref> |17 |Beni |Kaamerikahan |- |{{flagicon|CUR}} [[Curaçao]] |Fyrena Martha |20 |Willemstad |Karibe |- |{{Flagicon|COD}} [[Demokratikong Republika ng Congo|Demokratikong Republika ng Konggo]] |Diane Mwinga<ref name=":0" /> |23 |[[Lubumbashi]] |Aprika |- |{{Flagicon|DEN}} [[Dinamarka]] |Sandra Nanna Spohr<ref>{{Cite web |last=Schiodt |first=Peter |date=29 Setyembre 2006 |title=19-årige Sandra klar til Miss World |trans-title=19-year-old Sandra ready for Miss World |url=https://underholdning.tv2.dk/2006-09-29-19aarige-sandra-klar-til-miss-world |access-date=10 Pebrero 2026 |website=TV2 Danmark |language=da-DK|archive-url=https://web.archive.org/web/20260227163543/https://underholdning.tv2.dk/2006-09-29-19aarige-sandra-klar-til-miss-world|archive-date=27 Pebrero 2026}}</ref> |19 |Allerød |Hilagang Europa |- |{{flagicon|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] |Rebeca Flores<ref>{{Cite web |last=San Miguel |first=Santiago |date=15 Abril 2021 |title=Rebeca Flores: 'Sigo siendo una reina por dentro y por fuera' |trans-title=Rebeca Flores: "I'm still a queen inside and out" |url=https://www.expreso.ec/ocio/rebeca-flores-sigo-siendo-reina-fuera-102698.html |access-date=10 Pebrero 2026 |website=Diario Expreso |language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127115409/https://www.expreso.ec/ocio/rebeca-flores-sigo-siendo-reina-fuera-102698.html|archive-date=27 Enero 2022}}</ref> |23 |Cuenca |Kaamerikahan |- |{{Flag|El Salvador}} |Tatiana Romero<ref>{{Cite web |date=9 Abril 2006 |title=Eligen candidatas a Miss Universo, Miss Mundo y Miss Mesoamérica |trans-title=Candidates chosen for Miss Universe, Miss World and Miss Mesoamerica |url=https://www.nacion.com/archivo/eligen-candidatas-a-miss-universo-miss-mundo-y-miss-mesoamerica/GMBSN5PLMFCTZFBXJGXD4JZRNY/story/ |access-date=10 Pebrero 2026 |website=La Nación |language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20260227164029/https://www.nacion.com/archivo/eligen-candidatas-a-miss-universo-miss-mundo-y-miss-mesoamerica/GMBSN5PLMFCTZFBXJGXD4JZRNY/story/|archive-date=27 Pebrero 2026}}</ref> |20 |[[San Salvador]] |Kaamerikahan |- |{{flagicon|SCO}} [[Scotland|Eskosya]] |Nicola McLean<ref>{{Cite news |date=8 Agosto 2006 |title=Weavers join capercaillie fight |language=en-GB |work=[[BBC]] |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/south_of_scotland/5258248.stm |access-date=10 Pebrero 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20241124033624/http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/south_of_scotland/5258248.stm|archive-date=24 Nobyembre 2024}}</ref> |22 |Hamilton |Hilagang Europa |- |{{flagicon|SVK}} [[Slovakia|Eslobakya]] |Magdalena Šebestová<ref>{{Cite web |date=26 Agosto 2025 |title=Misska Šebestová takmer 20 rokov po víťazstve v Miss Slovensko: TAKÉTO má dnes telo! |trans-title=Miss Šebestová almost 20 years after winning Miss Slovakia: THIS is her body today! |url=https://www.cas.sk/prominenti/prominenti-domaci/misska-sebestova-takmer-20-rokov-po-vitazstve-v-miss-slovensko-taketo-ma-dnes-telo |access-date=10 Pebrero 2026 |website=Nový Čas |language=sk|archive-url=https://web.archive.org/web/20260227165100/https://www.cas.sk/prominenti/prominenti-domaci/misska-sebestova-takmer-20-rokov-po-vitazstve-v-miss-slovensko-taketo-ma-dnes-telo|archive-date=27 Pebrero 2026}}</ref> |23 |Bílkove Humence |Timog Europa |- |{{flagicon|SLO}} [[Eslobenya]] |Iris Mulej<ref>{{Cite web |last= |date=25 Hunyo 2006 |title=Najlepša je Iris Mulej |trans-title=The most beautiful is Iris Mulej |url=https://old.delo.si/druzba/najlepsa-je-iris-mulej.html |access-date=19 Pebrero 2026 |website=Delo |language=sl-si|archive-url=https://web.archive.org/web/20260227150159/https://old.delo.si/druzba/najlepsa-je-iris-mulej.html|archive-date=27 Pebrero 2026}}</ref> |25 |[[Liubliana]] |Timog Europa |- |{{flagicon|SPA}} [[Espanya]] |Inmaculada Torres<ref>{{Cite web |date=4 Abril 2006 |title=Miss y Míster España son... malagueños |trans-title=Miss and Mister Spain are... from Malaga |url=https://www.20minutos.es/noticia/106420/0/miss/mister/malaguenos/ |access-date=19 Pebrero 2026 |website=20 minutos |language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20100531034711/http://www.20minutos.es/noticia/106420/0/Miss/Mister/malaguenos/|archive-date=31 Mayo 2010}}</ref> |24 |Alicante |Timog Europa |- |{{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] |Brooke Angus<ref>{{Cite web |date=26 Pebrero 2015 |title=Miss World Beach Event |url=https://www.news18.com/photogallery/movies/miss-world-beach-event-750202.html |access-date=9 Hulyo 2026 |website=News18 |language=en}}</ref> |24 |Essex |Kaamerikahan |- |{{Flagicon|EST}} [[Estonia|Estonya]] |Leisi Poldsam<ref>{{Cite web |last=Kassak |first=Esme |date=5 Hunyo 2006 |title=Eestit esindab tänavusel «Miss Worldil» Leisi Põldsam |trans-title=Leisi Põldsam will represent Estonia at this year's "Miss World" |url=https://www.postimees.ee/1551473/eestit-esindab-tanavusel-miss-worldil-leisi-poldsam |archive-url=https://web.archive.org/web/20140220172018/https://www.postimees.ee/1551473/eestit-esindab-tanavusel-miss-worldil-leisi-poldsam |archive-date=20 Pebrero 2014 |access-date=27 Pebrero 2026 |website=Postimees |language=Estonian}}</ref> |19 |[[Tartu]] |Hilagang Europa |- |{{Flagicon|ETH}} [[Ethiopia|Etiyopiya]] |Amleset Muchie<ref>{{Cite web |last=Nunoo |first=Ama |date=11 Nobyembre 2019 |title=Five most beautiful Ethiopian models ruling the fashion world |url=https://face2faceafrica.com/article/five-most-beautiful-ethiopian-models-ruling-the-fashion-world |access-date=27 Pebrero 2026 |website=Face2Face Africa |language=en}}</ref> |19 |[[Adis Abeba]] |Aprika |- |{{flagicon|WAL}} [[Wales|Gales]] |Sarah Fleming<ref>{{Cite web |date=30 Marso 2013 |title=Miss Wales to open Talgarth |url=http://www.walesonline.co.uk/sport/other-sport/miss-wales-to-open-talgarth-2322629 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260227150719/https://www.walesonline.co.uk/sport/other-sport/miss-wales-to-open-talgarth-2322629 |archive-date=27 Pebrero 2026 |access-date=27 Pebrero 2026 |website=Wales Online |language=en}}</ref> |17 |Brecon Beacons |Hilagang Europa |- |{{Flag|Ghana|name=Gana}} |Lamisi Mbillah<ref>{{Cite web |last=Babson-Thomas |first=Christa |date=9 Nobyembre 2007 |title=Beauty and Her Purpose: Miss Ghana |url=https://www.marieclaire.com/beauty/news/a948/ghana-africa-guinea/ |access-date=27 Pebrero 2026 |website=Marie Claire |language=en}}</ref> |23 |Bawku |Aprika |- |{{flagicon|GRC}} [[Gresya]] |Irini Karra<ref>{{Cite web |last=Waruguru |first=Grace |date=10 Setyembre 2021 |title=The top 10 hottest Greek women you will swoon over in 2021 |url=https://www.tuko.co.ke/425495-the-top-10-hottest-greek-women-swoon-2021.html |access-date=27 Pebrero 2026 |website=Tuko |language=en}}</ref> |20 |Karditsa |Timog Europa |- |{{flagicon|Guadeloupe|local}} [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] |Caroline Beavis<ref>{{Cite web |last=Bruno |first=Valentine |date=13 Marso 2008 |title=Caroline Bévis, miss Guadeloupe International 2006 va au Congo |trans-title=Caroline Bévis, Miss Guadeloupe International 2006, is going to Congo |url=https://www.guadeloupe.franceantilles.fr/divers/caroline-bevis-miss-guadeloupe-international-2006-va-au-congo-563883.php |access-date=27 Pebrero 2026 |website=France-Antilles |language=fr-FR}}</ref> |21 |Basse-Terre |Karibe |- |{{flagicon|GUA}} [[Guwatemala]] |Jackelinne Piccinini<ref>{{Cite web |last=Pos |first=Marvin |date=1 Setyembre 2024 |title=Jackelinne Piccinini, la eterna reina de los mazatecos |url=https://www.nuestrodiario.com/tu-comunidad/20240901/51307932/jackelinne-piccinini-la-eterna-reina-de-los-mazatecos |access-date=27 Pebrero 2026 |website=Nuestro Diario |language=es-US}}</ref> |22 |Mazatenango |Kaamerikahan |- |{{Flagicon|GUY}} [[Guyana]] |Dessia Braithwaite<ref>{{Cite news |date=10 Nobyembre 2013 |title=The Women of Pageantry |language=en |pages=34 |work=Guyana Times International |url=https://issuu.com/gytimes/docs/guyana_times_international_5674d7310721c2/34 |access-date=27 Pebrero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260227154831/https://issuu.com/gytimes/docs/guyana_times_international_5674d7310721c2/34 |archive-date=27 Pebrero 2026}}</ref> |24 |Bartica |Kaamerikahan |- |{{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |Sara Lawrence<ref>{{Cite web |last=McDonald-Whyte |first=Novia |date=15 Marso 2007 |title=Pregnancy dethrones queen |url=https://www.jamaicaobserver.com/2007/03/14/pregnancy-dethrones-queen/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251208031818/https://www.jamaicaobserver.com/2007/03/14/pregnancy-dethrones-queen/ |archive-date=8 Disyembre 2025 |access-date=27 Pebrero 2026 |website=Jamaica Observer |language=en-US}}</ref> |21 |[[Kingston, Jamaica|Kingston]] |Karibe |- |{{flagicon|JPN}} [[Hapon]] |Kazuha Kondo<ref>{{Cite web |last=Ab |first=Suhana |date=11 Disyembre 2016 |title=Lotus Soh & Kazuha Kondo: Modern Family |url=https://www.prestigeonline.com/id/people-events/lotus-soh-kazuha-kondo-modern-family/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301024401/https://www.prestigeonline.com/id/people-events/lotus-soh-kazuha-kondo-modern-family/ |archive-date=1 Marso 2026 |access-date=1 Marso 2026 |website=Prestige Online |language=en}}</ref> |21 |[[Prepektura ng Tochigi|Tochigi]] |Asya-Pasipiko |- |{{Flagicon|GEO}} [[Georgia (bansa)|Heorhiya]] |Nino Kalandaze<ref>{{Cite web |date=4 Agosto 2008 |title=Miss World Georgian Contestant Revealed |url=https://finchannel.com/miss-world-georgian-contestant-revealed/21891/people/citylife/2008/08/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206040839/https://finchannel.com/miss-world-georgian-contestant-revealed/21891/people/citylife/2008/08/ |archive-date=6 Disyembre 2025 |access-date=1 Marso 2026 |website=The Financial |language=en-US}}</ref> |17 |[[Tbilisi]] |Timog Europa |- |{{flagicon|GIB}} [[Gibraltar|Hibraltar]] |Hayley O'Brien |20 |Hibraltar |Timog Europa |- |{{flagicon|NIR}} [[Hilagang Irlanda]] |Catherine Jean Milligan<ref>{{Cite web |date=20 Hunyo 2006 |title=Miss Northern Ireland crown goes to Catherine |url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/news/miss-northern-ireland-crown-goes-to-catherine/a/119506796.html |access-date=1 Marso 2026 |website=Belfast Telegraph |language=en}}</ref> |19 |Newtownards |Hilagang Europa |- |{{Flag|Hong Kong}} |Janet Chow<ref name=":4">{{Cite web |last=Chai |first=Peter |date=25 Marso 2012 |title=Timmy Hung & Janet Chow wedded |url=https://www.yahoo.com/news/timmy-hung-janet-chow-wedded-042500739.html |access-date=20 Abril 2026 |website=Cinema Online |language=en-US |via=Yahoo News}}</ref> |23 |[[Hong Kong]] |Asya-Pasipiko |- |{{flagicon|IND}} [[Indiya]] |Natasha Suri<ref>{{Cite web |date=18 Marso 2024 |title=Natasha Suri's rise from Miss India to Bollywood and beyond |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-india/natasha-suris-rise-from-miss-india-to-bollywood-and-beyond/articleshow/108591959.cms |access-date=21 Marso 2026 |website=Femina |language=en}}</ref> |22 |[[Mumbai]] |Asya-Pasipiko |- |{{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]] |Kristania Besouw<ref>{{Cite web |last=Setyanti |first=Christina Andhika |date=17 Marso 2015 |title=Miss Indonesia 2006 Banting Setir Jadi Tentara Amerika |trans-title=Miss Indonesia 2006 Switches Directions to Become an American Soldier |url=https://www.cnnindonesia.com/gaya-hidup/20150317191309-277-39823/miss-indonesia-2006-banting-setir-jadi-tentara-amerika |access-date=21 Marso 2026 |website=CNN Indonesia |language=id}}</ref> |21 |Manado |Asya-Pasipiko |- |{{flagicon|ENG}} [[Inglatera]] |Eleanor Glynn<ref>{{Cite web |date=10 Disyembre 2007 |title=The 5-minute Interview: Eleanor Glynn, Model and actress |url=https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/the-5minute-interview-eleanor-glynn-model-and-actress-764109.html |access-date=21 Marso 2026 |website=The Independent |language=en}}</ref> |20 |Oxford |Hilagang Europa |- |{{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] |Sarah Morrissey<ref>{{Cite web |last=Cunningham |first=Grainne |date=30 Hunyo 2006 |title=Big bet on Sarah as Liberties model takes Miss Ireland crown |url=https://www.independent.ie/irish-news/big-bet-on-sarah-as-liberties-model-takes-miss-ireland-crown/26372460.html |access-date=21 Marso 2026 |website=Irish Independent |language=en}}</ref> |24 |[[Dublin]] |Hilagang Europa |- |{{Flag|Israel}} |Yael Nizri<ref>{{Cite web |last=Burstein |first=Nathan |last2=Cashman |first2=Greer Fay |date=26 Marso 2006 |title=Between commercials, Miss Israel gets her glory {{!}} The Jerusalem Post |url=https://www.jpost.com/arts-and-culture/entertainment/article-17126 |access-date=22 Marso 2026 |website=The Jerusalem Post |language=en}}</ref> |18 |[[Kiryat Shmona]] |Timog Europa |- |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] |Elizaveta Migatcheva<ref>{{Cite web |date=26 Pebrero 2015 |title=Miss World welcoming gala |url=https://www.news18.com/photogallery/movies/miss-world-welcoming-gala-750085.html |access-date=22 Marso 2026 |website=News18 |language=en}}</ref> |17 |[[Roma]] |Timog Europa |- |{{flagicon|CAM}} [[Cambodia|Kambodya]] |Sun Sreymom<ref>{{Cite web |last=Tomei |first=Elizabeth |date=6 Oktubre 2006 |title=Miss Cambodia Brings Home Fond Memories |url=https://english.cambodiadaily.com/2006/10/06/miss-cambodia-brings-home-fond-memories/ |access-date=21 Marso 2026 |website=The Cambodia Daily |language=en-US}}</ref> |22 |Kampong Cham |Asya-Pasipiko |- |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] |Malgosia Majewska<ref>{{Cite web |date=15 Setyembre 2006 |title=Malgorzata Majewska |url=https://www.hindustantimes.com/india/malgorzata-majewska/story-4LFwrZeh4FA15rqXzIt89L.html |access-date=27 Marso 2026 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> |24 |[[Toronto]] |Kaamerikahan |- |{{flagicon|CAY}} [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] |Ambuyah Ebanks<ref name=":2">{{Cite web |date=1 Oktubre 2007 |title=Handing over the crown |url=https://www.caymancompass.com/2007/10/01/handing-over-the-crown/ |access-date=27 Marso 2026 |website=Cayman Compass |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260411123746/https://www.caymancompass.com/2007/10/01/handing-over-the-crown/|archive-date=11 Abril 2026}}</ref> |21 |West Bay |Karibe |- |{{Flagicon|KAZ}} [[Kasakistan]] |Sabina Chukayeva<ref name=":0" /> |18 |Karaganda |Hilagang Europa |- |{{flagicon|KEN}} [[Kenya]] |Khadijah Kiptoo<ref>{{Cite web |last=Owino |first=Anjella |title=Beautiful Shamillah Khadija Kiptoo,Miss Kenya 2006 tells us about her love for cooking and her food website 'shamillucia'.. |url=https://www.standardmedia.co.ke/evewoman/achieving-woman/article/2000141419/beautiful-shamillah-khadija-kiptoomiss-kenya-2006-tells-us-about-her-love-for-cooking-and-her-food-website-shamillucia |access-date=27 Marso 2026 |website=Evewoman Magazine |language=en |via=The Standard}}</ref> |21 |[[Nairobi]] |Aprika |- |{{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |Elizabeth Loaiza<ref>{{Cite web |date=19 Agosto 2020 |title=Former Beauty Queen Elizabeth Loaiza Diagnosed With Cancer |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/others/former-beauty-queen-elizabeth-loaiza-diagnosed-with-cancer/articleshow/77630796.cms |access-date=27 Marso 2026 |website=Femina |language=en}}</ref> |18 |Cali |Kaamerikahan |- |{{flagicon|CRI}} [[Costa Rica|Kosta Rika]] |Bélgica Arias<ref>{{Cite web |date=11 Pebrero 2006 |title=Una joven médico se convierte en Miss Costa Rica 2006 |trans-title=A young doctor becomes Miss Costa Rica 2006 |url=https://www.nacion.com/archivo/una-joven-medico-se-convierte-en-miss-costa-rica-2006/VZKSA7VURZEWPKZWFLR2QD7SLI/story/ |access-date=26 Abril 2026 |website=La Nación |language=es}}</ref> |22 |[[San José, Costa Rica|San José]] |Kaamerikahan |- |{{Flagicon|CRO}} [[Croatia|Kroasya]] |Ivana Ergić<ref>{{Cite web |last= |date=7 Marso 2023 |title=Miss Croatia for Miss World returns – 30th jubilee |url=https://www.croatiaweek.com/miss-croatia-for-miss-world-returns-30th-jubilee/ |access-date=20 Abril 2026 |website=Croatia Week |language=en}}</ref> |19 |Šibenik |Timog Europa |- |{{Flagicon|LAT}} [[Letonya]] |Liga Meinarte<ref name=":0" /> |24 |Talsi |Hilagang Europa |- |{{Flagicon|LBN}} [[Libano|Líbano]] |Annabella Hilal<ref>{{Cite web |date=2 Marso 2022 |title=Annabella Hilal’s runway walk is ‘flame of hope’ for Lebanon |url=https://arab.news/we7dy |access-date=20 Abril 2026 |website=Arab News |language=en}}</ref> |20 |Ain El Remmaneh |Timog Europa |- |{{Flagicon|LBR}} [[Liberia|Liberya]] |Patrice Juah<ref>{{Cite web |last=Mari |first=Gloria |date=31 Oktubre 2017 |title=Meet Patrice Juah, former African pageant winner turned business mogul |url=https://www.pulse.co.ke/story/beauty-and-brains-meet-patrice-juah-former-african-pageant-winner-turned-business-2024081616113521505 |access-date=20 Abril 2026 |website=Pulse Kenya |language=en}}</ref> |21 |[[Monrovia]] |Aprika |- |{{flagicon|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] |Ásdís Svava Hallgrímsdóttir<ref>{{Cite web |date=17 Setyembre 2006 |title=Asdis Svava Hallgrimsdottir |url=https://www.hindustantimes.com/india/asdis-svava-hallgrimsdottir/story-AnxWA2ZyMulFCeG2VXv8BP.html |access-date=20 Abril 2026 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> |19 |Ísafjörður |Hilagang Europa |- |{{flagicon|MYS}} [[Malaysia]] |Adeline Wan<ref>{{Cite news |date=6 Agosto 2006 |title=No big deal! |language=en |pages=R3 |work=New Straits Times |url=https://books.google.com.ph/books?id=96ktAAAAIBAJ&lpg=PA108&dq=%22Miss%20World%22&pg=PA108#v=onepage&q=%22Miss%20World%22&f=false |access-date=26 Abril 2026 |via=Google Books}}</ref> |23 |[[Kuala Lumpur]] |Asya-Pasipiko |- |{{flagicon|MLT}} [[Malta]] |Solange Mifsud<ref>{{Cite web |last= |date=25 Hunyo 2006 |title=Heard in the Hive |url=https://timesofmalta.com/article/heard-in-the-hive.49617 |access-date=26 Abril 2026 |website=Times of Malta |language=en-gb}}</ref> |23 |Żabbar |Timog Europa |- |{{flagicon|Martinique}} [[Martinika]] |Stéphanie Colosse<ref>{{Cite web |date=28 Setyembre 2006 |title=Stéphanie Florence Colosse à Miss Monde |trans-title=Stéphanie Florence Colosse at Miss World |url=https://www.martinique.franceantilles.fr/divers/stephanie-florence-colosse-a-miss-monde-863205.php |access-date=26 Abril 2026 |website=France-Antilles |language=fr-FR}}</ref> |19 |Fort-de-France |Karibe |- |{{flagicon|MKD}} [[Hilagang Masedonya|Masedonya]] |Marija Vegova<ref name=":0" /> |18 |Gevgelija |Timog Europa |- |{{flagicon|MUS}} [[Mauritius|Mawrisyo]] |Vanesha Seetohul<ref>{{Cite web |date=30 Setyembre 2006 |title=Vanesha Seetohul en lice pour Miss Monde |trans-title=Vanesha Seetohul is in the running for Miss World |url=https://lexpress.mu/node/182532 |access-date=26 Abril 2026 |website=L'Express |language=fr}}</ref> |22 |Quatre Bornes |Aprika |- |{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] |Karla Jiménez<ref>{{Cite web |date=5 Setyembre 2005 |title=Nuevo León se queda con la corona de Nuestra Belleza 2005 |trans-title=Nuevo León wins the Nuestra Belleza 2005 crown |url=https://www.elsiglodetorreon.com.mx/galerias/2005/Nuevo%20Le%C3%B3n%20se%20queda%20con%20la%20corona%20de%20Nuestra%20Belleza%202005.html |access-date=10 Hunyo 2026 |website=El Siglo de Torreón |language=es }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |23 |[[Estado ng Puebla|Puebla]] |Kaamerikahan |- |{{flagicon|MDA}} [[Moldabya|Móldabya]] |Alexandra Demciuk<ref>{{Cite web |last=Lebedev |first=Alexandru |date=29 Mayo 2015 |title=(foto) Topul universităților din Moldova cu cele mai multe Miss Moldova |trans-title=(photo) Top universities in Moldova with the most Miss Moldova |url=https://diez.md/2015/05/29/foto-topul-universitatilor-din-moldova-cu-cele-mai-multe-miss-moldova/ |access-date=26 Agosto 2025 |website=Diez.md |language=ro-RO}}</ref> |17 |Bălți |Timog Europa |- |{{flagicon|MNG}} [[Mongolya]] |Selenge Erdene-Ochir<ref>{{Cite web |last=Le |first=Linh |date=19 Disyembre 2024 |title=Miss World Mongolia charged with assaulting husband 2 times in one day |url=https://e.vnexpress.net/news/life/celebrities/miss-world-mongolia-charged-with-assaulting-husband-2-times-in-one-day-4829707.html |access-date=26 Abril 2026 |website=VnExpress |language=en}}</ref> |19 |[[Ulan Bator|Ulaanbaatar]] |Asya-Pasipiko |- |{{Flag|Montenegro}} |Ivana Knežević<ref>{{Cite web |last=Petrić |first=Radomir |date=21 Setyembre 2013 |title=Nikoleta Jovanović will represent Montenegro at the Miss Universe competition |url=https://en.vijesti.me/fun/263178/Nikoleta-Jovanovic-will-represent-Montenegro-at-the-Miss-Universe-competition |access-date=26 Abril 2026 |website=Vijesti |language=en}}</ref> |17 |Bar |Timog Europa |- |{{flagicon|NAM}} [[Namibia|Namibya]] |Anna Nashandi<ref>{{Cite web |date=18 Hunyo 2007 |title=Anna Nashandi, Former Miss Namibia |url=https://neweralive.na/anna-nashandi-former-miss-namibia/ |access-date=26 Abril 2026 |website=New Era Live |language=en-US}}</ref> |22 |[[Windhoek]] |Aprika |- |{{flagicon|NGA}} [[Nigeria|Niherya]] |Abiola Bashorun<ref>{{Cite web |last= |date=22 Agosto 2006 |title=MISS NIGERIA WORLD 2006 |url=https://www.bellanaija.com/2006/08/miss-nigeria-world-2006/ |access-date=26 Abril 2026 |website=BellaNaija |language=en-US}}</ref> |18 |[[Lagos]] |Aprika |- |{{flagicon|Norway}} [[Noruwega]] |Tonje Elise Skjærvik<ref>{{Cite web |last=Walhovd |first=Hanne Mette |date=14 Enero 2006 |title=Tonje Elise drar til Miss World |trans-title=Tonje Elise goes to Miss World |url=https://www.adressa.no/nyheter/trondelag/i/eEK0dg/tonje-elise-drar-til-miss-world |access-date=27 Marso 2026 |website=Adressa |language=nb}}</ref> |18 |Stokkøya |Hilagang Europa |- |{{flagicon|NED}} [[Netherlands|Olanda]] |Sheryl Baas<ref>{{Cite web |date=16 Hulyo 2013 |title=Pinay Mrs. Globe 2013 visits Manila |url=https://www.philstar.com/entertainment/2013/07/16/973911/pinay-mrs-globe-2013-visits-manila |access-date=26 Abril 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> |22 |[[Rotterdam]] |Hilagang Europa |- |{{flagicon|PAN}} [[Panama]] |Giselle Bissot<ref>{{Cite web |last=Arosemena |first=Rosalía |date=18 Abril 2007 |title=Sorangel Matos irá al Miss Universo |trans-title=Sorangel Matos will go to Miss Universe |url=https://www.prensa.com/cultura/Sorangel-Matos-ira-Miss-Universo_0_1997800434.html |access-date=26 Abril 2026 |website=La Prensa |language=es}}</ref> |23 |[[Lungsod ng Panama]] |Kaamerikahan |- |{{flagicon|PER}} [[Peru]] |Silvia Cornejo<ref>{{Cite web |last=Claros |first=Francisco |date=30 Agosto 2023 |title=¿A qué se dedica ahora la ex miss Perú Silvia Cornejo tras alejarse de la televisión? |trans-title=What is former Miss Peru Silvia Cornejo doing now after leaving television? |url=https://larepublica.pe/espectaculos/farandula/2023/08/28/a-que-se-dedica-silvia-cornejo-la-exmiss-peru-y-recordada-presentadora-tras-alejarse-de-la-tv-evat-1034012 |access-date=26 Abril 2026 |website=La Republica |language=es}}</ref> |19 |Trujillo |Kaamerikahan |- |{{flagicon|PHI}} [[Binibining Pilipinas|Pilipinas]] |Anna Maris Igpit<ref name=":02">{{Cite news |last=Adina|first=Armin|date=6 Marso 2006|title=Beauty Pageant Winners Picked|language=en|pages=24|work=[[Philippine Daily Inquirer]]|url=https://news.google.com/newspapers?id=v1M1AAAAIBAJ&sjid=YCUMAAAAIBAJ&pg=3451%2C9127682|access-date=13 Enero 2023}}</ref> |19 |[[Panglao, Bohol|Panglao]] |Asya-Pasipiko |- |{{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]] |Jenniina Tuokko<ref>{{Cite web |title=Miss Maailma valitaan lauantaina |trans-title=Miss World will be chosen on Saturday |url=https://www.iltalehti.fi/viihde/a/200609275174097 |access-date=3 Hunyo 2026 |website=Iltalehti |language=fi}}</ref> |17 |Nousiainen |Hilagang Europa |- |{{flagicon|POL}} [[Polonya]] |Marzena Cieślik<ref>{{Cite web |last= |date=30 Agosto 2006 |title=Marzena Cieślik - najpiękniejsza polka. Gospodarz Miss Świata 2006 |trans-title=Marzena Cieślik - the most beautiful Polish woman. Host of Miss World 2006 |url=https://polki.pl/po-godzinach/kobiece-pasje/marzena-cieslik-najpiekniejsza-polka-gospodarz-miss-swiata-2006/ |access-date=3 Hunyo 2026 |website=Polki.pl |language=pl-PL}}</ref> |25 |Wolin |Hilagang Europa |- |{{flagicon|PUR}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] |Thebyam Carrión<ref>{{Cite web |last=Casiano |first=Patricia Vargas |date=30 Agosto 2017 |title=Eligen finalistas en competencia de Top Model |trans-title=Finalists chosen in Top Model competition |url=https://www.primerahora.com/entretenimiento/reinas-belleza/notas/eligen-finalistas-en-competencia-de-top-model/ |access-date=3 Hunyo 2026 |website=Primera Hora |language=es}}</ref> |23 |Mayagüez |Karibe |- |{{flagicon|POR}} [[Portugal]] |Sara Sofia Almeida<ref>{{Cite web |title=Ajude a escolher a mais bela |trans-title=Help choose the most beautiful one. |url=https://tvi.iol.pt/noticias/miss-mundo/moda/ajude-a-escolher-a-mais-bela |access-date=3 Hunyo 2026 |website=TVI Notícias |language=pt}}</ref> |19 |[[Oporto]] |Timog Europa |- |{{flagicon|FRA}} [[Pransiya]] |Laura Fasquel<ref name=":1" /> |19 |[[Tolosa]] |Timog Europa |- |{{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |Paola Torres<ref>{{Cite web |date=30 Abril 2008 |title=Paola Torres Cohén |url=https://listindiario.com/zonan/2008/04/30/57023/paola-torres-cohen.html |access-date=10 Hunyo 2026 |website=Listin Diario |language=es}}</ref> |21 |Santiago |Karibe |- |{{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko]] |'''[[Taťána Kuchařová]]'''<ref>{{Cite web |date=8 Abril 2006 |title=Osmnáctou Miss ČR je Taťána Kuchařová |trans-title=The eighteenth Miss Czech Republic is Taťána Kuchařová |url=https://www.idnes.cz/zpravy/revue/modelky/osmnactou-miss-cr-je-tatana-kucharova.A060408_193737_missamodelky_lf |access-date=3 Hunyo 2026 |website=iDNES.cz |language=cs}}</ref> |18 |Opočno |Hilagang Europa |- |{{flagicon|ROU}} [[Romania|Rumanya]] |Ioana Boitor<ref>{{Cite web |date=2 Oktubre 2006 |title=Ioana Valentina Boitor, locul al II-lea la Miss World 2006 |trans-title=Ioana Valentina Boitor, 2nd place at Miss World 2006 |url=https://www.gds.ro/Magazin/2006-10-02/Ioana-Valentina-Boitor-locul-al-II-lea-la-Miss-World-2006/ |access-date=3 Hunyo 2026 |website=Gazeta de Sud |language=ro-RO}}</ref> |17 |[[Bukarest]] |Timog Europa |- |{{Flagicon|RUS}} [[Rusya]] |Alexandra Mazur<ref>{{Cite web |date=25 Hulyo 2006 |title=Miss Russia beauty contest |url=https://www.chinadaily.com.cn/photo/2006-07/25/content_649204_3.htm |access-date=6 Hunyo 2026 |website=China Daily |language=en}}</ref> |19 |[[Mosku|Moscow]] |Hilagang Europa |- |{{flagicon|ZMB}} [[Sambia|Sámbia]] |Katanekwa Matundwelo<ref>{{Cite web |last=Mukoka |first=Augustine |date=1 Setyembre 2006 |title=Zambia: Katanekwa to Represent Zambia At Miss World 2006 Pageant |url=https://allafrica.com/stories/200609010569.html |access-date=6 Hunyo 2026 |website=The Post |language=en |via=AllAfrica}}</ref> |25 |[[Lusaka]] |Aprika |- |{{flagicon|LCA}} [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]] |Tamalisa Baptiste<ref>{{Cite news |date=29 Setyembre 2006 |title=Miss-World-Wahl: Mit Schminkköfferchen durch Polen |language=de |trans-title=Traveling through Poland with a makeup case |work=Der Spiegel |url=https://www.spiegel.de/fotostrecke/miss-world-wahl-mit-schminkkoefferchen-durch-polen-fotostrecke-16461.html |access-date=6 Hunyo 2026 |issn=2195-1349}}</ref> |20 |Marchand |Karibe |- |{{flagicon|ZIM}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] |Lorraine Maphala<ref>{{Cite web |last=Sibindi |first=Sharon |date=30 Oktubre 2016 |title=Lorraine Maphala Phiri: The multi-tasking mother |url=https://www.newsday.co.zw/thestandard/standard-style/article/203522/lorraine-maphala-phiri-the-multi-tasking-mother |access-date=6 Hunyo 2026 |website=The Standard |language=en}}</ref> |21 |Bulawayo |Aprika |- |{{flagicon|SGP}} [[Singapore|Singapura]] |Colleen Pereira<ref name=":3">{{Cite web |last=Lo |first=Ricky |date=4 Oktubre 2010 |title=India, China only Asian countries with Misses World |url=https://www.philstar.com/entertainment/2010/10/04/617416/india-china-only-asian-countries-misses-world |access-date=6 Hunyo 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> |24 |[[Singapore|Singapura]] |Asya-Pasipiko |- |{{flagicon|SRB}} [[Serbia|Serbiya]] |Vedrana Grbović<ref>{{Cite web |date=17 Agosto 2018 |title=Odrasla je u Australiji, a bila je poslednja Misica Srbije i Crne Gore pre 12 godina: Vedrana Grbović je ukrala srce bivšem košarkašu, a evo kako danas izgleda! |trans-title=She grew up in Australia, and was the last Miss Serbia and Montenegro 12 years ago: Vedrana Grbović stole the heart of a former basketball player, and here's what she looks like today! |url=https://www.kurir.rs/stars/3104427/odrasla-je-u-australiji-a-bila-je-poslednja-misica-srbije-i-crne-gore-pre-12-godina-vedrana-grbovic-je-ukrala-srce-bivsem-kosarkasu-a-evo-kako-danas-izgleda-foto |access-date=10 Hunyo 2026 |website=Kurir |language=sr}}</ref> |18 |[[Belgrado]] |Timog Europa |- |{{flagicon|SRI}} [[Sri Lanka]] |Dannielle Kerkoven<ref>{{Cite web |last=Sookoor |first=Thasmina |date=11 Abril 2026 |title=The Fame Game Featuring Dannielle Kerkoven |url=https://www.thesun.lk/solar_hq/The-Fame-Game-Featuring-Dannielle-Kerkoven/557-305126 |access-date=10 Hunyo 2026 |website=The Sun |language=en}}</ref> |18 |[[Colombo]] |Asya-Pasipiko |- |{{flagicon|SWE}} [[Sweden|Suwesya]] |Cathrin Skoog<ref>{{Cite web |title=En Lätt Nostalgisk Bris I Sommarnatten: Sverigefinalen av Miss World |trans-title=A Light Nostalgic Breeze In The Summer Night: The Swedish Finals Of Miss World |url=https://www.frontface.se/10nr/22sid/22a.htm |access-date=10 Hunyo 2006 |website=Frontface |page=22a |language=sv|archive-url=https://web.archive.org/web/20260610073516/https://www.frontface.se/10nr/22sid/22a.htm|archive-date=10 Hunyo 2026}}</ref> |19 |Krokom |Hilagang Europa |- |{{Flag|Tahiti}} |Vainui Simon |20 |Papeete |Asya-Pasipiko |- |{{flagicon|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] |Wema Sepetu<ref>{{Cite web |last=Ajon |first=Brian |date=10 Mayo 2023 |title=Wema Sepetu Denies Using Her Body to Win Miss Tanzania: Nilikuwa Bikra |url=https://www.tuko.co.ke/entertainment/celebrities/505446-wema-sepetu-denies-using-body-win-tanzania-nilikuwa-bikra/ |access-date=10 Hunyo 2026 |website=Tuko |language=en}}</ref> |18 |[[Dar es Salaam]] |Aprika |- |{{flagicon|THA}} [[Thailand|Taylandiya]] |Melisa Mahapol |23 |[[Bangkok]] |Asya-Pasipiko |- |{{flagicon|ZAF}} [[South Africa|Timog Aprika]] |Nokuthula Sithole<ref>{{Cite web |date=21 Hulyo 2006|title=Thuli Sithole flies the flag for South Africa|url=https://www.iol.co.za/entertainment/whats-on/thuli-sithole-flies-the-flag-for-south-africa-940835|access-date=13 Enero 2023|website=Independent Online|language=en}}</ref> |22 |Gauteng |Aprika |- |{{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] |Sharon Park<ref name=":3" /> |21 |[[Icheon]] |Asya-Pasipiko |- |{{flagicon|TTO}} [[Trinidad at Tobago]] |Tineke De Freitas<ref>{{Cite web |last= |date=2 Abril 2006 |title=Night of beauty & fashion |url=https://archives.newsday.co.tt/2006/04/02/night-of-beauty-fashion/ |access-date=10 Hunyo 2026 |website=Trinidad and Tobago Newsday |language=en-US}}</ref> |23 |Westmoorings |Karibe |- |{{flagicon|CHL}} [[Chile|Tsile]] |Constanza Silva |20 |[[Santiago de Chile|Santiago]] |Kaamerikahan |- |{{flagicon|CHN}} [[Tsina]] |Duo Liu<ref>{{Cite web |date=3 Agosto 2006 |title=Beijing Girl Crowned Miss China |url=http://www.china.org.cn/english/Life/176877.htm |access-date=10 Hunyo 2026 |website=China.org.cn |language=en}}</ref> |24 |[[Beijing]] |Asya-Pasipiko |- |{{flagicon|CYP}} [[Tsipre]] |Eli Manoli |18 |[[Nikosya]] |Timog Europa |- |{{flagicon|TUR}} [[Turkey|Turkya]] |Merve Büyüksaraç<ref>{{Cite web |last=Dearden |first=Lizzie |date=1 Hunyo 2016 |title=Former Miss Turkey convicted for insulting Erdogan |url=https://www.independent.co.uk/news/world/merve-buyuksarac-miss-turkey-convincted-for-insulting-erdogan-instagram-a7057281.html |access-date=10 Hunyo 2026 |website=The Independent |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260610073516/https://www.independent.co.uk/news/world/merve-buyuksarac-miss-turkey-convincted-for-insulting-erdogan-instagram-a7057281.html|archive-date=10 Hunyo 2026}}</ref> |18 |[[Ankara]] |Timog Europa |- |{{flagicon|UKR}} [[Ukraine|Ukranya]] |Olga Shylovanova<ref>{{Cite web |last=Matoshko |first=Alexandra |date=8 Marso 2006 |title=Pop picks: Ukraine picks a new beauty for 2006 |url=https://archive.kyivpost.com/lifestyle/pop-picks-ukraine-picks-a-new-beauty-for-2006-24008.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240514061526/https://archive.kyivpost.com/lifestyle/pop-picks-ukraine-picks-a-new-beauty-for-2006-24008.html |archive-date=14 Mayo 2024 |access-date=3 Hulyo 2026 |website=Kyiv Post |language=en}}</ref> |19 |Kharkiv |Hilagang Europa |- |{{flagicon|HUN}} [[Unggriya]] |Renáta Tóth<ref>{{Cite web |date=8 Hulyo 2006 |title=Tóth Renáta lett Magyarország szépe |trans-title=Renáta Tóth became Miss Hungary |url=https://hvg.hu/itthon/20060708missworld |access-date=3 Hulyo 2026 |website=Heti Világgazdaság |language=hu}}</ref> |21 |[[Budapest]] |Timog Europa |- |{{flagicon|URY}} [[Uruguay|Urugway]] |Marlene Politi |20 |San Jacinto |Kaamerikahan |} == Mga tala == <references group="lower-alpha" responsive="1"></references> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Panlabas na kawing == * {{official website|http://www.missworld.com}} {{Miss World}} [[Kategorya:Miss World]] tv0qtbl9euerbm7kgvf9oap9ekyh0by 0 331912 2215438 2210926 2026-07-09T10:03:54Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215438 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Shūichirō Umeda|image=<!-- filename only, no "File:" or "Image:" prefix, and no enclosing [[brackets]] -->|alt=<!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software -->|caption=|native_name=梅田 修一朗|native_name_lang=ja|birth_name=<!-- only use if different from name -->|birth_date={{Birth date and age|1995|10|11}}<ref name="profile">{{cite web|url=https://www.kenproduction.co.jp/talent/192|script-title=ja:梅田 修一朗|publisher=Ken Production|access-date=March 10, 2023|language=ja}}</ref><ref>{{cite web|url=https://prtimes.jp/main/html/rd/p/000002646.000025003.html|script-title=ja:TVアニメ『青のミブロ』放送記念イベント in 大丸京都店８階 レストランフロア ＜大丸京都店＞|publisher=[[Daimaru Matsuzakaya Department Stores]]|via=[[PR Times]]|date=September 11, 2024|access-date=October 20, 2024|language=ja}}</ref>|birth_place=[[Chiba Prefecture]], Japan|occupation=Tagapagboses na aktor|years_active=2018–kasalukuyan|agent=Ken Production|notable_works={{Unbulleted list|''Mahōtsukai Reimeiki'' bilang Saybil|''Kawaii Dake Janai Shikimori-san'' bilang Yuuki Izumi|''of Inu ni Nattara Suki na Hito ni Hirowareta'' bilang Pochita|''Kanojo ga Kōshaku-tei ni Itta Riyū'' bilang Adam Taylor|''Zon 100 ~Zonbi ni Naru Made ni Shitai 100 no Koto~'' bilang Akira Tendo|''Wan Rūmu, Hiatari Futsū, Tenshi-tsuki'' bilang Shintarō Tokumitsu|''[[Make Heroine ga Oosugiru!]]'' bilang Kazuhiko Nukumizu}}}} Si {{Nihongo|'''Shūichirō Umeda'''|梅田 修一朗|Umeda Shūichirō|ipinanganak noong 11 Oktubre 1995}} ay isang tagapagboses na aktor. Iilan sa kaniyang mga tanyag na papel. Siya ang naglapat ng boses sa mga tauhan sa anime, video game, at iba pa katulad nina Saybil ng <nowiki>''</nowiki>Mahōtsukai Reimeiki<nowiki>''</nowiki>, Yuuki Izumi ng <nowiki>''</nowiki>Kawaii Dake Janai Shikimori-san<nowiki>''</nowiki>, Akira Tendo ng <nowiki>''</nowiki>Zon 100<nowiki>''</nowiki>, at Kazuhiko Nukumizu ng <nowiki>''</nowiki>[[Make Heroine ga Oosugiru!]]<nowiki>''</nowiki>. Nanalo siya ng gantimpalang "Best New Actor Award" sa ika-17 na Seiyu Awards. == Karera == Nagkaroon ng inspirasyon si Umeda na maging voice actor matapos makita ang voice actress na si Rie Suegara sa Tokyo Game Show . Nagpasya siyang mag-enroll sa {{Interlanguage link|School Duo|ja|スクールデュオ}}, ang training school na pinagtapos ni Suegara. Natapos niya ang kanyang pagsasanay sa School Duo noong 2018 at naging kaanib sa Ken Production sa taong iyon. <ref>{{Cite web |script-title=ja:卒業生の声 |url=https://www.school-duo.com/more/graduates.html |access-date=November 5, 2024 |publisher={{ill|School Duo|ja|スクールデュオ}} |language=ja}}</ref> <ref>{{Cite web |date=April 4, 2018 |script-title=ja:スクールデュオ卒業生 新加入！！ |url=https://www.kenproduction.co.jp/news/84 |access-date=November 5, 2024 |publisher=Ken Production |language=ja}}</ref> Noong 2022, nilapat niya ang boses bilang si Saybil sa serye ng [[anime]] ''na The Dawn of the Witch'' at Yuuki Izumi sa ''Not Just a Cutie ni Shikimori'' . <ref name="saybil">{{Cite web |date=October 29, 2021 |script-title=ja:アニメ『魔法使い黎明期』来年4月放送 出演は梅田修一朗、岡咲美保、鈴代紗弓、八代拓 |url=https://www.oricon.co.jp/news/2211927/full/ |access-date=March 10, 2023 |website=[[Oricon]] |language=ja}}</ref> <ref name="shikimori">{{Cite web |last=Pineda |first=Rafael Antonio |date=October 1, 2021 |title=Shikimori's Not Just a Cutie Anime Reveals Cast, Staff, April 2022 TV Debut |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2021-10-01/shikimori-not-just-a-cutie-anime-reveals-cast-staff-april-2022-tv-debut/.178043 |access-date=March 10, 2023 |website=[[Anime News Network]]}}</ref> Noong 2023, siya ang boses ni Pochita sa ''My Life bilang Inukai-san's Dog'' . <ref name="inukai">{{Cite web |date=August 10, 2022 |script-title=ja:アニメ「犬になったら好きな人に拾われた。」来年1月放送、キャストに梅田修一朗ら |url=https://natalie.mu/comic/news/489099 |access-date=March 10, 2023 |website=[[Comic Natalie]] |publisher=Natasha, Inc |language=ja |archive-date=Agosto 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822113656/https://natalie.mu/comic/news/489099 |url-status=dead }}</ref> Sa huling bahagi ng taong iyon, siya ay isang tatanggap ng Best New Actor Award sa 17th Seiyu Awards . <ref>{{Cite web |last=Loo |first=Egan |date=March 11, 2023 |title=Chika Anzai, Takuya Eguchi, Atsumi Tanezaki Win 17th Annual Seiyū Awards |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2023-03-11/chika-anzai-takuya-eguchi-atsumi-tanezaki-win-17th-annual-seiyu-awards/.195827 |access-date=March 11, 2023 |website=[[Anime News Network]]}}</ref> Noong 2024, nilapat niya ng boses bilang sina Shintarō Tokumitsu ng''Studio Apartment, Good Lighting, Angel Included'' at Kazuhiko Nukumizu ng ''[[Make Heroine ga Oosugiru!|Too Many Losing Heroines!]]'' . <ref name="tenshi-tsuki">{{Cite web |date=December 12, 2023 |script-title=ja:『ワンルーム、日当たり普通、天使つき。』2024年4月より放送開始！　追加声優に集貝はなさん、大西沙織さん、小倉唯さん、高尾奏音さんが決定 |url=https://www.animatetimes.com/news/details.php?id=1702343626 |access-date=December 12, 2023 |website=[[Animate Times]] |language=ja}}</ref> <ref name="makeine">{{Cite web |last=Cayanan |first=Joanna |date=March 17, 2024 |title=Too Many Losing Heroines! Anime's 1st Video Unveils Cast, Staff, Ending Song, July Debut |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2024-03-17/too-many-losing-heroines-anime-1st-video-unveils-cast-staff-ending-song-july-debut/.208852 |access-date=March 17, 2024 |website=[[Anime News Network]]}}</ref> == Filmography == === Serye ng anime === ; 2018 * <nowiki>''Banana Fish''</nowiki> bilang Fellow ; 2019 * ''[[Chihayafuru|Chihayafuru 3]]'' bilang Attendant ; 2021 * ''Mazica Party'' bilang Estudyante, Wizard * ''Subarashiki Kono Sekai:: The Animation'' bilang Makoto <ref name="btva">{{Cite web |title=Shuichiro Umeda (visual voices guide) |url=https://www.behindthevoiceactors.com/Shuichiro-Umeda/ |access-date=March 10, 2023 |website=Behind the Voice Actors |postscript=. A green check mark indicates that a role has been confirmed using a screenshot (or collage of screenshots) of a title's list of voice actors and their respective characters found in its credits or other reliable sources of information.}}</ref> * <nowiki>''</nowiki>''Toropikarūju! Purikyua<nowiki>''</nowiki>'' bilang miyembro ng Horticulture Club * <nowiki>''</nowiki>''Shiroi Suna no Akuatōpu<nowiki>''</nowiki>'' bilang Panauhin ; 2022 * ''Mahōtsukai Reimeiki'' bilang si Saybil <ref name="saybil"/> * ''[[Kawaii dake ja Nai Shikimori-san]]'' bilang Yuuki Izumi <ref name="shikimori"/> * ''Utawarerumono'' bilang Ravie <ref>{{Cite web |date=November 10, 2022 |script-title=ja:TVアニメ『うたわれるもの 二人の白皇』より、第21話「人を継ぐ者」あらすじ＆先行場面カット、WEB次回予告映像が公開！ 追加キャラクター情報＆キャストコメントが公開！ |url=https://www.animatetimes.com/news/details.php?id=1668065868 |access-date=March 10, 2023 |website=[[Animate Times]] |language=ja}}</ref> * ''Megaton Musashi 2nd Season'' bilang Zaskar Dyne <ref>{{Cite web |date=July 1, 2022 |script-title=ja:アニメ「メガトン級ムサシ」第2期ティザーPV公開、OPテーマは松浦航大が歌唱 |url=https://natalie.mu/comic/news/483896 |access-date=March 10, 2023 |website=[[Comic Natalie]] |publisher=Natasha, Inc |language=ja |archive-date=Marso 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230310112123/https://natalie.mu/comic/news/483896 |url-status=dead }}</ref> ; 2023 * ''Inu ni Nattara Suki na Hito ni Hirowareta'' bilang Pochita <ref name="inukai"/> * ''Yu-Gi-Oh!'' ''Go Rush!!'' bilang Shewbahha * ''Kanojo ga Kōshaku-tei ni Itta Riyū'' bilang Adam Taylor <ref>{{Cite web |last=Loo |first=Egan |date=November 4, 2022 |title=Why Raeliana Ended Up at the Duke's Mansion Anime's 1st Video Unveils Cast, Staff, Ending Song, April Debut |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2022-11-04/why-raeliana-ended-up-at-the-duke-mansion-anime-1st-video-unveils-cast-staff-ending-song-april-debut/.191600 |access-date=March 10, 2023 |website=[[Anime News Network]]}}</ref> * ''Mashle'' bilang Milo Genius <ref>{{Cite web |last=Mateo |first=Alex |date=May 26, 2023 |title=Mashle: Magic and Muscles Anime Reveals Magia Lupus Cast |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2023-05-26/mashle-magic-and-muscles-anime-reveals-magia-lupus-cast/.198495 |access-date=May 26, 2023 |website=[[Anime News Network]]}}</ref> * ''Zom 100'' bilang Akira Tendo <ref>{{Cite web |last=Frater |first=Patrick |date=January 6, 2023 |title=Aso Haro Anime Series 'Zom 100: Bucket List of the Dead' From Viz Media and Shogakukan to Play on Hulu |url=https://variety.com/2023/tv/news/aso-haro-anime-zom-100-bucket-list-of-the-dead-1235479553/ |access-date=March 10, 2023 |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> * ''Beyblade X'' bilang Bird Kazami <ref>{{Cite web |last=Pineda |first=Rafael Antonio |date=September 7, 2023 |title=Beyblade X Anime's New Video Unveils Cast, Staff, Theme Songs, October 6 Debut |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2023-09-07/beyblade-x-anime-new-video-unveils-cast-staff-theme-songs-october-6-debut/.202052 |access-date=September 7, 2023 |website=[[Anime News Network]]}}</ref> ; 2024 * ''Isekai de Mofumofu Nadenade Suru Tameni Ganbattemasu'' bilang Ralph Osphe <ref>{{Cite web |last=Hodgkins |first=Crystalyn |date=November 18, 2023 |title=Fluffy Paradise Anime's Promo Video Reveals January 7 Debut |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2023-11-18/fluffy-paradise-anime-promo-video-reveals-january-7-debut/.204571 |access-date=November 18, 2023 |website=[[Anime News Network]]}}</ref> * ''Oroka na Tenshi wa Akuma to Odoru'' bilang si Yūya Tanigawa <ref>{{Cite web |last=Hodgkins |first=Crystalyn |date=August 25, 2023 |title=Stupid Angel Dances with the Devil TV Anime Reveals 3 More Cast Members |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2023-08-25/stupid-angel-dances-with-the-devil-tv-anime-reveals-3-more-cast-members/.201623 |access-date=August 25, 2023 |website=[[Anime News Network]]}}</ref> * ''Wan Rūmu, Hiatari Futsū, Tenshi-tsuki'' as Shintarō Tokumitsu <ref name="tenshi-tsuki"/> * <nowiki>''Unnamed Memory''</nowiki> bilang Lazar <ref>{{Cite web |last=Cayanan |first=Joanna |date=December 13, 2023 |title=Unnamed Memory Anime's 1st Main Promo Video Unveils More Cast Members, April 2024 Debut |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2023-12-13/unnamed-memory-anime-1st-main-promo-video-unveils-more-cast-members-april-2024-debut/.205449 |access-date=December 13, 2023 |website=[[Anime News Network]]}}</ref> * ''Senpai wa Otokonoko'' bilang Makoto Hanaoka <ref>{{Cite web |last=Loo |first=Egan |date=February 10, 2024 |title=Senpai is an Otokonoko Anime Unveils Cast, Staff at project No. 9, 2024 Debut in Video |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2024-02-10/senpai-is-an-otokonoko-anime-unveils-cast-staff-at-project-no-9-2024-debut-in-video/.207449 |access-date=February 10, 2024 |website=[[Anime News Network]]}}</ref> * ''Shoshimin'' bilang Jōgorō Kobato <ref>{{Cite web |last=Hodgkins |first=Crystalyn |date=January 12, 2024 |title=Honobu Yonezawa's Shōshimin Mystery Novel Series Gets TV Anime in July |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2024-01-12/honobu-yonezawa-shoshimin-mystery-novel-series-gets-tv-anime-in-july/.206390 |access-date=January 12, 2024 |website=[[Anime News Network]]}}</ref> * <nowiki>''</nowiki>[[Make Heroine ga Oosugiru!]]<nowiki>''</nowiki> bilang Kazuhiro Nukumizu <ref name="makeine"/> * ''Boku no Tsuma wa Kanjō ga nai'' bilang Tomiichi Ōtani <ref>{{Cite web |last=Cayanan |first=Joanna |date=August 22, 2024 |title=My Wife Has No Emotion Anime Casts Shūichirō Umeda |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2024-08-22/my-wife-has-no-emotion-anime-casts-shuichiro-umeda/.214582 |access-date=August 22, 2024 |website=[[Anime News Network]]}}</ref> * ''Seiyū Rajio no Ura Omote'' bilang Kimura <ref name="btva"/> * ''Hitoribotchi no Isekai Kōryaku'' as Haruka <ref>{{Cite web |last=Cayanan |first=Joanna |date=January 21, 2024 |title=Loner Life in Another World Light Novels Get 2024 TV Anime |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2024-01-21/loner-life-in-another-world-light-novels-get-2024-tv-anime/.206714 |access-date=January 21, 2024 |website=[[Anime News Network]]}}</ref> * <nowiki>''</nowiki>''Puniru wa Kawaii Suraimu<nowiki>''</nowiki>'' bilang Kotaro Kawaii <ref>{{Cite web |last=Cayanan |first=Joanna |date=July 11, 2024 |title=Puniru wa Kawaii Slime Anime's 1st Promo Video Reveals Main Cast, More Staff, October Debut |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2024-07-11/puniru-wa-kawaii-slime-anime-1st-promo-video-reveals-main-cast-more-staff-october-debut/.213106 |access-date=July 11, 2024 |website=[[Anime News Network]]}}</ref> * ''Ao no Miburo'' bilang Chirinu Nio <ref>{{Cite web |last=Mateo |first=Alex |date=December 21, 2023 |title=The Blue Wolves of Mibu TV Anime Reveals More Cast, Visual, Fall 2024 Premiere |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2023-12-21/the-blue-wolves-of-mibu-tv-anime-reveals-more-cast-visual-fall-2024-premiere/.205773 |access-date=December 21, 2023 |website=[[Anime News Network]]}}</ref> ; 2025 * ''Hikaru ga Shinda Natsu'' bilang Hikaru Indō <ref>{{Cite web |last=Pineda |first=Rafael Antonio |date=November 26, 2024 |title=The Summer Hikaru Died Anime's Teaser Unveils Summer TV Debut, Netflix Streaming, Cast, Staff |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2024-11-26/the-summer-hikaru-died-anime-teaser-unveils-summer-tv-debut-netflix-streaming-cast-staff/.218337 |access-date=November 26, 2024 |website=[[Anime News Network]]}}</ref> === Mga pelikulang anime === ; 2019 * ''Kabaneri of the Iron Fortress: The Battle of Unato'' bilang Kabane ; 2025 * ''Eiga Senpai wa Otokonoko: Ame Nochi Hare'' bilang Makoto Hanaoka <ref>{{Cite web |date=September 27, 2024 |script-title=ja:『映画 先輩はおとこのこ あめのち晴れ』2025年2月14日公開決定！ TVシリーズの続きを映像化 |url=https://www.animatetimes.com/news/details.php?id=1727372343 |access-date=November 5, 2024 |website=[[Animate Times]] |language=ja}}</ref> === Orihinal na net animation === ; 2019 * ''Mugen no Jūnin'' as Makoto === Mga video game === ; 2019 * ''{{Interlanguage link|Readyyy!|ja}}'' bilang Aki Takachiho <ref>{{Cite web |date=February 15, 2018 |script-title=ja:新人声優が歌い踊る！ セガゲームスの新プロジェクト「Readyyy!（レディ）」発表会レポート |url=https://www.4gamer.net/games/403/G040369/20180215034/ |access-date=March 10, 2023 |website=[[4Gamer.net]] |language=ja}}</ref> * ''Kazura Uta'' bilang Yū Haiji <ref>{{Cite web |date=December 26, 2019 |script-title=ja:ビジュアルノベルADV「葛唄-カズラウタ-」が12月31日にリリース |url=https://www.4gamer.net/games/491/G049194/20191226172/ |access-date=March 10, 2023 |website=[[4Gamer.net]] |language=ja}}</ref> ; 2020 * ''Realive!'' ''Teito Kagura Butai'' bilang Kōya Futaba <ref>{{Cite web |date=March 2, 2020 |script-title=ja:「乙女チック4Gamer」第241回：歌と刀で帝都を守る。22人の神楽武官を育成する「REALIVE! ～帝都神楽舞隊～」を特集 |url=https://www.4gamer.net/games/439/G043953/20200210005/ |access-date=March 10, 2023 |website=[[4Gamer.net]] |language=ja}}</ref> * ''Final Fantasy VII Remake'' bilang Chadley <ref>{{Cite web |last=Romano |first=Sal |date=February 13, 2020 |title=Final Fantasy VII Remake details Red XIII, Professor Hojo, Tifa abilities, Mercenary Quests, Battle Report, more |url=https://www.gematsu.com/2020/02/final-fantasy-vii-remake-details-red-xiii-professor-hojo-tifa-abilities-mercenary-quests-battle-report-more |access-date=March 10, 2023 |website=Gematsu}}</ref> * ''Hero Cantare'' bilang King Dark <ref>{{Cite web |date=September 18, 2020 |script-title=ja:「ヒーローカンターレ」，“モーレツ戦士”のヒーローたちが紹介に |url=https://www.4gamer.net/games/528/G052834/20200918126/ |access-date=March 10, 2023 |website=[[4Gamer.net]] |language=ja}}</ref> ; 2022 * ''Star Melody Yumemi Dreamer'' bilang Kanato Kamio <ref>{{Cite web |date=October 13, 2021 |script-title=ja:「スターメロディー ユメミドリーマー」の登場キャラクターとキャスト情報が公開。ヒロイン役の藤田 茜さんのコメントが到着 |url=https://www.4gamer.net/games/597/G059774/20211012077/ |access-date=March 10, 2023 |website=[[4Gamer.net]] |language=ja}}</ref> * ''{{Interlanguage link|Mobile Suit Gundam Extreme Vs. 2 XBoost|ja|機動戦士ガンダム エクストリームバーサス2 クロスブースト}}'' bilang Chikage Ebihara <ref>{{Cite web |date=February 16, 2022 |script-title=ja:『ガンダム EXVS2 クロスブースト』2月17日よりエクストラ機体でイフリート（シュナイド機）が参戦 |url=https://dengekionline.com/articles/119094/ |access-date=September 17, 2024 |website=[[Dengeki Online]] |language=ja}}</ref> ; 2023 * ''{{Interlanguage link|Mobile Suit Gundam Extreme Vs. 2 OverBoost|ja|機動戦士ガンダム エクストリームバーサス2 オーバーブースト}}'' bilang Chikage Ebihara <ref>{{Cite web |title=Project N-EXTREME |url=https://gundam-vs.jp/extreme/ac2ob/n-extreme/xanadu/ |access-date=September 17, 2024 |website=Mobile Suit Gundam Extreme Vs. 2 OverBoost Official Website |language=ja}}</ref> ; 2024 * ''Final Fantasy VII Rebirth'' bilang Chadley <ref>{{Cite web |date=September 23, 2023 |script-title=ja:『FF7リバース』連携アクションやミニゲームなどの新情報を一挙公開！ |url=https://dengekionline.com/articles/203236/ |access-date=March 17, 2024 |website=[[Dengeki Online]] |language=ja}}</ref> * ''A3!'' bilang Ibuki Dozono <ref>{{Cite web |date=January 22, 2024 |script-title=ja:「A3！」，メインストーリー第4部を今春に配信。KICSのキャスト4人やキービジュアルを公開 |url=https://www.4gamer.net/games/360/G036073/20240122003/ |access-date=September 17, 2024 |website=[[4Gamer.net]] |language=ja}}</ref> * ''Mistonia no Kibō: The Lost Delight'' bilang Linus Ward <ref>{{Cite magazine |date=November 24, 2023 |script-title=ja:攻略キャラ全員が主人公の復讐相手。『ミストニアの翅望 -The Lost Delight-』公式サイトにてキャラプロフィールやあらすじが公開 |url=https://www.famitsu.com/news/202311/24324912.html |access-date=October 20, 2024 |magazine=[[Famitsu]] |language=ja}}</ref> * ''18Trip'' bilang Chihiro Natsuyaki <ref>{{Cite web |date=March 8, 2024 |script-title=ja:「18TRIP」夕班のキャラクターが公開！石谷春貴さん、梅田修一朗さんらキャストも発表 |url=https://www.gamer.ne.jp/news/202403080082/ |access-date=October 20, 2024 |website=Gamer |language=ja}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [https://www.kenproduction.co.jp/talent/192 Opisyal na profile ng ahensya] {{In lang|ja}} * {{Anime News Network|people|187553}} [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1995]] [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Hapones ng CS1 (ja)]] [[Kategorya:Gumagamit ang CS1 ng sulat sa wikang Hapones (ja)]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Hapones]] lwh104547m743dsp0ewhfa632g18glu 0 333762 2215332 2204385 2026-07-08T20:13:51Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215332 wikitext text/x-wiki {{div col|}} [[Talaksan:Mt._Pulag_-_4.jpg|thumb| [[Bundok Pulag|Ang Bundok Pulag]] ay isa sa maraming [[Mga dambana at sagradong lugar ng mga katutubong Pilipino|sagradong lugar]] ng mga tagasunod ng mga katutubong relihiyon sa Pilipinas. Ang mga espiritu ng ninuno na gumagabay sa kanilang mga inapo ay pinaniniwalaang naninirahan sa buong bundok.]] Ang mga katutubong relihiyon sa Pilipinas ay mga sinaunang paniniwala at kaugalian ng iba't ibang etnikong grupo sa bansa. Karamihan sa kanila ay naniniwala sa '''animismo''', kung saan pinaniniwalaang may '''diwa''' o kaluluwa o espiritu ang lahat ng bagay mula tao, hayop, halaman, at maging ang kalikasan.<ref name="Almocera2005">Almocera, Ruel A., (2005) Popular Filipino Spiritual Beliefs with a proposed Theological Response. in Doing Theology in the Philippines. Suk, John., Ed. Mandaluyong: OMF Literature Inc. Pp 78-98</ref> <ref name="Maggay1999">Maggay, Melba Padilla (1999). Filipino Religious Consciousness. Quezon City: Institute for Studies in Asian Church and Culture.</ref><ref name="SitoyJr1985">{{Cite book |title=A history of Christianity in the Philippines Volume 1: The Initial Encounter |last=Sitoy |first=T. Valentino Jr. |publisher=New Day Publishers |year=1985 |isbn=9711002558 |location=Quezon City, Philippines}}</ref><ref name="SoulBook1991">{{cite book |title=The Soul Book: Introduction to Philippine Pagan Religion | last1 =Demetrio | first1 = Francisco R. | last2 =Cordero-Fernando | first2 = Gilda | last3 = Nakpil-Zialcita | first4 = Fernando| last4 =Feleo | first3 = Roberto B. |date= 1991 |publisher=GCF Books, Quezon City |author-link2= Gilda Cordero-Fernando| asin=B007FR4S8G}}</ref> Sa mga relihiyong ito, may dalawang pangunahing uri ng espiritu: * '''Diwata''' – ito ang tawag sa mga bathala,diyos at mga espiritu ng kalikasan. * '''Anito''' – ito naman ang mga estatwang kahoy at mga espiritu o kaluluwa ng mga yumao, lalo na ng mga ninuno. Karaniwan, ang mga kwento at aral ng mga katutubong relihiyon ay ipinapasa sa pamamagitan ng '''pasalita''' o kwentong pasa pasa mula sa matatanda patungo sa mga kabataan. Ngunit may mga grupo rin na nagsusulat ng kanilang paniniwala sa mga dahon, kawayan, at iba pang materyales gamit ang mga lokal na panulat tulad ng bakal na matulis.<ref name="Almocera2005">Almocera, Ruel A., (2005) Popular Filipino Spiritual Beliefs with a proposed Theological Response. in Doing Theology in the Philippines. Suk, John., Ed. Mandaluyong: OMF Literature Inc. Pp 78-98</ref> <ref name="Maggay1999">Maggay, Melba Padilla (1999). Filipino Religious Consciousness. Quezon City: Institute for Studies in Asian Church and Culture.</ref><ref name="SitoyJr1985"/><ref name="SoulBook1991"/> Bagaman sinabi ng ilang Espanyol noon na walang sinusulat ang mga katutubo tungkol sa kanilang relihiyon, may mga tala na nagpapatunay na meron. Ayon sa ilang dokumento, may mga librong pang-relihiyon at rebulto ng mga diyos ang mga katutubo na sinunog ng mga mananakop. Ang terminong '''Bathala''' sa kalaunan ay pinalitan ang "Diwata" bilang pangunahing salita para sa "mga diyos" at naging kahulugan ng anumang supernatural na nilalang na sinasamba para sa pagkontrol sa mga aspeto ng buhay o kalikasan. Sa paglipas ng panahon, '''[[Bathala|si Bathala]]''' (o Bathalà/Maykapál) ay naging nauugnay sa Kristiyanong Diyos at naging kasingkahulugan ng '''Diyós''' . <ref>{{Cite journal |last=Patricia |first=Patricia |last2=Buitrago Palacios |first2=Nátali |date=2014-12-30 |title=Los opositores en el proceso de restitución de tierras: análisis cuantitativo de la jurisprudencia, 2012-2014 |url=https://doi.org/10.15425/redepub.33.2014.29 |journal=Revista de Derecho Público |issue=33 |pages=1–34 |doi=10.15425/redepub.33.2014.29 |issn=1909-7778 |doi-access=free}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Potet |first=Jean-Paul |title=Ancient beliefs and customs of the Tagalogs |date=2017 |publisher=Jean-Paul G. Potet |isbn=978-0-244-34873-1 |location=Clichy}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Resurreccion |first=C. O. |date=March 1965 |title=Proceedings of the International Congress on Rizal, December 4–8, 1961. Jose Rizal National Centennial Commission, Manila, 1962. Pp. xxvii, 496. |url=https://doi.org/10.1017/s0217781100002623 |journal=Journal of Southeast Asian History |volume=6 |issue=1 |pages=133–135 |doi=10.1017/s0217781100002623 |issn=0217-7811}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Murawski |first=Krzysztof |date=1984-12-31 |title=El triunfo de Hunahpue Ixbalanque: paradigma del renacimiento en la religión de los mayas |url=https://doi.org/10.36447/estudios1984.v9.art1 |journal=Estudios Latinoamericanos |volume=9 |pages=11–44 |doi=10.36447/estudios1984.v9.art1 |issn=0137-3080}}</ref> Sa tala ng 2020 na sensus, nasa '''0.23%''' ng populasyon sa Pilipinas ang kasapi pa rin sa mga katutubong relihiyon – tumaas mula sa '''0.19%''' noong 2010. <ref name="SitoyJr1985"/> <ref name="SoulBook1991"/> <ref name="PSA-PIF2020">{{Cite journal |date=February 22, 2023 |title=Religious Affiliation in the Philippines (2020 Census of Population and Housing) |url=https://psa.gov.ph/content/religious-affiliation-philippines-2020-census-population-and-housing |journal=Philippines in Figures |location=Quezon City, Philippines |publisher=Philippine Statistics Authority |access-date=March 25, 2023}}</ref><ref name="PSA-2015PSY">{{Cite journal |date=October 2015 |title=Table 1.10; Household Population by Religious Affiliation and by Sex; 2010 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2015%20PSY%20PDF.pdf#56 |url-status=live |journal=2015 Philippine Statistical Yearbook |location=East Avenue, Diliman, Quezon City, Philippines |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=1–30 |issn=0118-1564 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161011010131/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2015%20PSY%20PDF.pdf#56 |archive-date=October 11, 2016 |access-date=August 15, 2016}}</ref> Ang dami ng iba't ibang tawag o termino ay galing sa katotohanang ang mga katutubong relihiyon sa Pilipinas ay nagsimula pa bago dumating ang mga dayuhan at bago pa naging isang bansa ang Pilipinas. Iba-iba ang mga tao sa Pilipinas, kaya’t iba-iba rin ang kanilang wika at mga salitang ginagamit para ilarawan ang kanilang relihiyon. Bagama’t maaaring magkakaiba ang mga ito, ayon sa mga iskolar, may pagkakapareho ang kanilang mga ideya at paniniwala kaya puwedeng pag-aralan ang mga ito bilang iisang kabuuan. Ang mga relihiyon ng Katutubong Pilipino ay konektado rin sa mga paniniwala sa Oceania at sa mga karatig na bahagi ng Timog-Silangang Asya. Nanggaling din ang mga ito sa mga sinaunang paniniwalang Austronesian.<ref name="Scott1994">{{Cite book |last=Scott |first=William Henry |author-link=William Henry Scott (historian) |title=Barangay: Sixteenth Century Philippine Culture and Society |url=https://archive.org/details/barangaysixteent0000scot |date=1994 |publisher=Ateneo de Manila University Press |isbn=971-550-135-4 |location=Quezon City}}</ref><ref name="SoulBook1991"/> <ref name="Osborne2004">{{Cite book |last=Osborne |first=Milton |author-link=Milton Osborne |title=Southeast Asia: An Introductory History |url=https://archive.org/details/southeastasiaint0000osbo_v1c2 |date=2004 |publisher=Allen & Unwin |isbn=1-74114-448-5 |edition=Ninth |location=Australia}}</ref> Ang mga salaysay ng alamat , kwentong pasa pasa o kwentong pasalita at mga kwentong bayan na nauugnay sa mga paniniwalang ito sa relihiyon ay bumubuo sa tinatawag ngayong [[Mitolohiyang Pilipino]], at isang mahalagang aspeto ng pag-aaral ng [[kultura ng Pilipinas]] at [[sikolohiyang Pilipino]] . == Panrelihiyong pananaw sa mundo == [[Talaksan:The_rotation_of_Visayan_Philippine_bakunawa.png|thumb| Ang pag-ikot ng diyos na ''si [[Bakunawa]]'' sa isang taon ng kalendaryo, gaya ng ipinaliwanag sa ''Signosan'' (1919). Ang mga paglalarawan ay nagsasalaysay ng pag-unawa sa mga ninuno tungo sa wastong paglikha ng pisikal na tahanan para sa isang maayos na espirituwal na tahanan. Isa ito sa libu-libong mga katutubong konsepto tungkol sa suwerte, katulad ng ilang konsepto ng mainland Asian gaya ng ''feng shui'' .]] Ayon sa mananalaysay na si T. Valentino Sitoy, may tatlong pangunahing paniniwala ang mga Pilipino tungkol sa relihiyon bago dumating ang mga Espanyol. Nakita niya ito sa mga lumang dokumento tungkol sa paniniwalang panrelihiyon ng mga sinaunang Pilipino. Una, naniniwala ang mga tao noon na bukod sa ating mundo, may isa pang mundo na hindi nakikita, ang mundo ng mga espiritu. Kahit hindi ito nakikita, naniniwala silang nakakaapekto ito sa buhay ng mga tao. Pangalawa, naniniwala rin sila na may mga espiritu sa lahat ng bagay at lugar, mula sa mga makapangyarihang diyos na lumikha ng mundo, hanggang sa maliliit na espiritu na naninirahan sa mga puno, bato, sapa, at iba pang bahagi ng kalikasan. Pangatlo, para sa mga sinaunang Pilipino, ang mga nangyayari sa buhay ng tao ay may kinalaman sa mga kilos at impluwensya ng mga espiritung ito. Tinatawag nilang '''anito''' ang mga espiritu ng kanilang mga ninuno (na minsan ay tinatawag ding ''umalagad''), habang ang mga bathala o diyos at espiritu ng kalikasan ay tinatawag na '''diwata'''. Ang mga paniniwalang ito ay bahagi ng katutubong animistikong relihiyon ng Pilipinas bago pa man tayo nasakop. <ref name="SitoyJr1985"/> ''Anito'' o ang mga espiritu ng ninuno ( ''umalagad'' ). Habang ang tawag sa mga bathala at diyos ng kalikasan ay ''[[Anito|diwata]]'' sa mga katutubong [[Animismo|animistikong]] relihiyon o paniniwala ng [[Kasaysayan ng Pilipinas (900–1565)|precolonial na Pilipinas]] . '''Ang Pag-anito''' (tinatawag ding mag-anito o anitohan) ay isang ritwal kung saan nakikipag-usap ang mga tao sa mga espiritu ng mga patay o kanilang mga ninuno. Madalas itong ginagawa sa tulong ng isang salamangkero tinatawag na '''babaylan''' sa [[Mga wikang Bisaya|Bisaya]] o isang '''katalonan''' sa [[Wikang Tagalog|Tagalog]] na nagsisilbing midyum upang kumonekta sa mga espiritung ito. Ang salitang '''anito''' ay maaari ding mangahulugan ng pagsamba o pag-aalay sa isang espiritu. Ang ritwal na ito ay kadalasang sinasamahan ng mga pagdiriwang o iba pang mga seremonya. Kung ang ritwal ay nagsasangkot ng pakikipag-usap sa mga espiritu ng kalikasan o mga diwata ng kaitaasan at mga diyos, ito ay tinatawag na '''pagdiwata''' (din magdiwata o diwatahan). <ref name="SoulBook1991"/> <ref name="Scott1994"/> <ref name="rosa">{{Cite book |last=Antonio Sánchez de la Rosa |url=https://books.google.com/books?id=7EwHAQAAIAAJ |title=Diccionario Hispano-Bisaya para las provincias de Samar y Leyte, Volumes 1-2 |publisher=Tipo-Litografia de Chofre y Comp. |year=1895 |page=414}}</ref> Nang dumating ang mga misyonerong Kastila sa Pilipinas, ang salitang " ''anito'' " ay naiugnay sa mga pisikal na representasyon ng mga espiritu na kitang-kita sa ''mga paganito na'' ritwal. Sa panahon ng [[Kasaysayan ng Pilipinas (1898–1946)|paghahari ng mga Amerikano sa Pilipinas (1898–1946)]], ang kahulugan ng salitang [[Wikang Kastila|Espanyol]] ''na idolo'' ("isang bagay na sinasamba") ay higit na pinaghalo sa salitang Ingles na " [[Idolo|idol]] ", at sa gayon ay halos sumangguni ''ang anito'' sa halos eksklusibong mga inukit na pigura o estatwa ( ''taotao'' ) ng mga espiritu ng ninuno at kalikasan. <ref name="Scott1994"/> <ref name="sawyer">{{Cite book |last=Frederic H. Sawyer |url=https://archive.org/details/inhabitantsofphi00sawy |title=The Inhabitants of the Philippines |publisher=Charles Scribner's Sons |year=1900}}</ref> Ang paniniwala sa '''''anito''''' o '''''pagsamba sa mga ninuno''''' ay tinutukoy kung minsan bilang anitism sa iskolar na panitikan (Espanyol: ''anitismo'' o ''anitería'' ). literal na nangangahulugang pagsamba sa mga '''espiritu ng mga patay''' <ref name="hislop">{{Cite journal |last=Hislop |first=Stephen K. |year=1971 |title=Anitism: a survey of religious beliefs native to the Philippines |url=http://www.asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-09-02-1971/hislop-anitism-survey-religious%20beliefs-native-philippines.pdf |journal=Asian Studies |volume=9 |issue=2 |pages=144&ndash;156 |issn=0004-4679}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Vermander |first=Benoît |date=2010-09-15 |title=Michael Rudolph, Ritual Performances as Authenticating Practices: Cultural representations of Taiwan’s aborigines in times of political changes |url=https://doi.org/10.4000/chinaperspectives.5323 |journal=China Perspectives |volume=2010 |issue=3 |doi=10.4000/chinaperspectives.5323 |issn=2070-3449}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Corporation |first=Bonnier |url=https://books.google.fi/books/about/Popular_Science.html?id=3CMDAAAAMBAJ&redir_esc=y |title=Popular Science |date=August 1901 |publisher=Bonnier Corporation |language=en}}</ref> <ref>{{Cite book |url=https://books.google.fi/books/about/Doing_Theology_with_the_Festivals_and_Cu.html?id=vfHYAAAAMAAJ&redir_esc=y |title=Doing Theology with the Festivals and Customs of Asia |date=1994 |publisher=ATESEA |isbn=978-981-00-4859-4 |language=en}}</ref> Ang salitang ''anitismo'', o ang Hispano-Filipino na ''anitismo'', kahit hindi sa kasalukuyang paggamit, ito ay primitive na relihiyong Tagalog, isang patuloy na panawagan at pagsamba sa mga anito, ang mga kaluluwa o mga espiritu ng kanilang mga sinasamba. Mula sa orihinal nitong kahulugan ng "espiritu ng ninuno". <ref>{{Citation |title=Hislop, Stephen (1817–1863) |date=2018-02-06 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.13366 |work=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |access-date=2025-02-16}}</ref> == Mga bathala at espiritu == [[Talaksan:Filippine,_provincia_di_agusan,_immagine_hindu,_statuetta_in_oro_massiccio,_xiii_secolo.jpg|right|thumb| Ang Agusan image statue (900–950 CE) ay natuklasan noong 1917 sa pampang ng Wawa River malapit sa [[Esperanza, Agusan del Sur|Esperanza]], [[Agusan del Sur]], [[Mindanao]] sa [[Pilipinas]] . Bagama't may mga elementong Hindu at Budista, sinasamba ito ng mga lokal bilang isang sisidlan para sa mga animistang diyos. Ito ay kasalukuyang nasa ilalim ng kolonyal na pagmamay-ari ng American Field Museum, sa kabila ng hindi mabilang na mga kahilingan ng mga lokal na ibalik ang Imahe sa kanilang tahanan.]] [[Talaksan:Ifugao_sculpture_Louvre_70-1999-4-1.jpg|thumb| 15th century Ifugao ''bulul'' with a ''pamahan'' (ceremonial bowl). Ang mga tagasunod ng mga katutubong relihiyon ay naniniwala na ang mga diyos na namumuno sa mga pananim ay naninirahan sa loob ng kanilang mga bulul. Ang sagradong bulul sa larawan ay kasalukuyang nasa ilalim ng kolonyal na pag-aari ng [[Museo ng Louvre]] ng [[Pransiya]].]] Ang mga diyos ay may iba’t ibang pangalan at tungkulin depende sa kultura. Sa ilang wika, ang ''diwata'' ang tawag sa mga diyos, habang sa iba ay ''anito'' ang ginagamit bilang pangkalahatang tawag sa mga espiritu. Bawat etnikong grupo ay may sarili nilang tawag para sa mga diyos. Halimbawa, sa maraming bahagi ng bansa :<ref>{{Cite journal |date=2025-01-06 |title=People: January/February 2025 |url=https://doi.org/10.1044/leader.ppl.30012025.members-news-january.14 |doi=10.1044/leader.ppl.30012025.members-news-january.14 |access-date=2025-01-24}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Owen |first=Norman G. |date=February 1998 |title=Historical Dictionary of the Philippines. By Artemio R. Guillermo and May Kyi Win . Lanham, Md.: The Scarecrow Press, 1997. xi, 363 pp. $62.00. |url=https://read.dukeupress.edu/journal-of-asian-studies/article/57/1/273/336734 |journal=The Journal of Asian Studies |language=en |volume=57 |issue=1 |pages=273–275 |doi=10.2307/2659094 |issn=0021-9118 |jstor=2659094}}</ref> <ref name=":3">{{Cite journal |last=Tilman |first=Robert O. |date=February 1971 |title=The Philippines in 1970: A Difficult Decade Begins |url=http://caliber.ucpress.net/doi/abs/10.1525/as.1971.11.2.01p0079e |journal=Asian Survey |language=en |volume=11 |issue=2 |pages=139–148 |doi=10.2307/2642713 |issn=0004-4687 |jstor=2642713 }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> '''"Diwata"''' ang tawag sa mga diyos at diyosa o mga nilalang sa langit. '''"Anito"''' ang tawag sa mga espiritu ng ninuno o mas maliliit na diyos. Nagkakaiba-iba ang kahulugan ng mga salitang ito depende sa lugar at tribo <ref>{{Cite journal |last=Murawski |first=Krzysztof |date=1984-12-31 |title=El triunfo de Hunahpue Ixbalanque: paradigma del renacimiento en la religión de los mayas |url=https://doi.org/10.36447/estudios1984.v9.art1 |journal=Estudios Latinoamericanos |volume=9 |pages=11–44 |doi=10.36447/estudios1984.v9.art1 |issn=0137-3080}}</ref><ref>{{Cite web |last=Eslit |first=Edgar R. |date=2023-06-20 |title=Illuminating Shadows: Decoding Three Mythological Veil of Mindanao's Cultural Tapestry |doi=10.20944/preprints202306.1412.v1 |doi-access=free}}</ref> === Mga Manlilikhang bathala === Maraming mga katutubong kulturang Pilipino ang iginigiit ang pagkakaroon ng mataas na diyos, diyos na lumikha, o diyos ng langit. <ref name="SoulBook1991"/> Sa mga Tagalog, ang kataas-taasang diyos ay kilala bilang [[Bathala]], na inilarawan din bilang Maykapal (ang makapangyarihan sa lahat) o Lumikha (ang lumikha). Sa mga mamamayang Bisaya ang Diyos na lumikha ay tinutukoy bilang [[Kan-Laon|Laon]], ibig sabihin ay "ang sinaunang." Sa mga Manuvu, ang pinakamataas na diyos ay tinawag na Manama. Sa karamihan ng mga mamamayan ng Cordilleran (kasama ang rehiyon ng Apayao bilang eksepsiyon), ang lumikha at pinakamataas na guro ay kilala bilang [[Kabuniyan]] . <ref name="SoulBook1991" /> Sa ibang ng mga kaso, gayunpaman, ang mga diyos na ito ay itinuturing na mga dakilang nilalang na sila ay masyadong malayo para sa mga ordinaryong tao upang lapitan. Sa gayon ang mga tao ay may posibilidad na magbayad ng higit na pansin sa "mas mababang mga diyos" o "katulong na mga diyos" na mas madaling lapitan, at kung kaninong mga kalooban ay mas madaling maimpluwensyahan. <ref name="Maggay1999" /> <ref name="SoulBook1991"/> === Mga bathala ng ibabawnun === Ang mga diwata ng kalupaan o mga diwata ng ibabawnun mga relihiyong Pilipino ay karaniwang nababagay sa tatlong malawak na kategorya: mga espiritu ng kalikasan na naninirahan sa kapaligiran, tulad ng bundok o puno; mga espiritung tagapag-alaga na namamahala sa mga partikular na aspeto ng pang-araw-araw na buhay tulad ng pangangaso o pangingisda; ang iba ay mga bayani o ninuno na gumawa ng kagilagilalas na mga bagay at kabayanihan, Sila ung mga anito na ninuno o dating tao. Ang mga kategoryang ito ay madalas na magkakapatong, kung saan ang mga indibidwal na diyos ay nahuhulog sa dalawa o higit pang mga kategorya, at sa ilang mga pagkakataon, ang mga diyos ay nagbabago mula sa isang tungkulin patungo sa isa pa, tulad ng kapag ang isang bayani ng tribo na kilala sa pangingisda ay naging isang espiritu ng tagapag-alaga na nauugnay sa pangangaso. <ref name="SoulBook1991"/> == Mitolohiya at Katutubong Relihiyon: Ano ang Pagkakaiba? == Magkaugnay ang mitolohiya at katutubong relihiyon, pero magkaiba ang kanilang gamit.. * Ang '''mitolohiya''' ay koleksyon ng mga kuwento tungkol sa pinagmulan ng mundo, kalikasan, at mga diyos o bayani. Ito ang mga alamat at kuwentong nagbibigay-linaw sa mga paniniwala ng isang grupo. * Ang '''katutubong relihiyon''' naman ay tumutukoy sa aktwal na '''ritwal, paniniwala, at pagsamba''' ng mga tao batay sa mga kuwentong ito. Dito kasama ang mga seremonya, pamahiin, at paniniwala sa mabuti o masamang espiritu.<ref>{{Cite web |last=Eslit |first=Edgar R. |date=2023-06-20 |title=Illuminating Shadows: Decoding Three Mythological Veil of Mindanao's Cultural Tapestry |doi=10.20944/preprints202306.1412.v1 |doi-access=free}}</ref> <ref>{{Cite journal |date=2025-01-06 |title=People: January/February 2025 |url=https://doi.org/10.1044/leader.ppl.30012025.members-news-january.14 |doi=10.1044/leader.ppl.30012025.members-news-january.14 |access-date=2025-01-24}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Owen |first=Norman G. |date=February 1998 |title=Historical Dictionary of the Philippines. By Artemio R. Guillermo and May Kyi Win . Lanham, Md.: The Scarecrow Press, 1997. xi, 363 pp. $62.00. |url=https://read.dukeupress.edu/journal-of-asian-studies/article/57/1/273/336734 |journal=The Journal of Asian Studies |language=en |volume=57 |issue=1 |pages=273–275 |doi=10.2307/2659094 |issn=0021-9118 |jstor=2659094}}</ref> <ref name=":3"/> == Konsepto ng kaluluwa == [[Talaksan:Khamantik.jpg|thumb| Isa sa maraming [[Mga puntod na apog ng Kamhantik|Limestone na libingan ng Kamhantik]] (890–1030 AD), kung saan inilibing at tinatakan ng sarcophagi ang mga ninuno. Naniniwala ang mga lokal na ang mga libingan ay nilikha din ng mga diyos sa kagubatan, ayon sa tradisyon. Noong unang bahagi ng ika-20 siglo, ang sagradong lugar ay ninakawan at dinungisan ng mga Amerikanong kolonisador. Ang lahat ng mga sarcophagi seal ay ninakaw sa proseso.]] Ang bawat pangkat etniko ay may sariling konsepto at bilang ng kaluluwa ng isang nilalang, lalo na ang mga tao. Sa karamihan ng mga kaso, ang isang tao ay may dalawa o higit pang kaluluwa habang siya ay nabubuhay. Ang pinagmulan ng kaluluwa ng isang tao ay nasabi sa pamamagitan ng mga salaysay hinggil sa katutubong relihiyon ng Pilipinas, kung saan ang bawat relihiyong etniko ay may kanya-kanyang konsepto sa pinagmulan ng kaluluwa, komposisyon ng kaluluwa, pagpapanatili at pangangalaga sa kaluluwa, at iba pang mga bagay, tulad ng tuluyang pagdaan ng kaluluwa pagkatapos ng buhay ng tao ay binitawan. Sa ilang mga kaso, ang mga kaluluwa ay ipinagkakaloob ng ilang mga [[Mga Tauhan sa Mitolohiyang Pilipino|diyos]] tulad ng kaso sa mga Tagbanwa, habang sa iba, ang kaluluwa ay nagmula sa ilang mga espesyal na rehiyon tulad ng kaso sa mga Bisaya. Ang ilang mga tao ay may dalawang kaluluwa tulad ng Ifugao, habang ang iba ay may limang kaluluwa tulad ng Hanunoo Mangyan. Sa pangkalahatan, ang pisikal at mental na kalusugan ng isang tao ay nakakatulong sa pangkalahatang kalusugan ng mga kaluluwa ng tao. Sa ilang mga pagkakataon, kung ang isang kaluluwa ay nawala, ang isang tao ay magkakasakit, at kung ang lahat ng nabubuhay na kaluluwa ay nawala, pagkatapos ang katawan ay mamamatay sa kalaunan. Gayunpaman, may mga pagkakataon din na ang katawan ay mabubuhay pa sa kabila ng pagkawala ng lahat ng kaluluwa nito, tulad ng phenomenon na tinatawag na mekararuanan sa mga Ibanag. Sa pangkalahatan, ang pangangalaga sa sarili ay mahalaga sa mahabang buhay para sa mga kaluluwa, na nagbibigay naman ng mahabang buhay sa katawan. <ref name="SoulBook1991"/> <ref name="Mercado1991">{{Cite journal |last=Mercado |first=Leonardo N. |date=1991 |title=Soul and Spirit in Filipino Thought |url=https://www.jstor.org/stable/42633258 |journal=Philippine Studies |publisher=Ateneo de Manila University |volume=39 |issue=3 (Third Quarter 1991) |pages=287–302 |doi= |issn=0031-7837 |jstor=42633258 |access-date=}}</ref> Ang mga multo at anito at kaluluwa ng patay, sa pangkalahatang konsepto ng Pilipinas, ay mga espiritu ng mga namatay na. Sa madaling salita, sila ang mga kaluluwa ng mga patay. Ang mga ito ay naiiba sa mga kaluluwa ng mga nabubuhay, kung saan, sa maraming pagkakataon, ang isang tao ay may dalawa o higit pang buhay na kaluluwa, depende sa pangkat etniko. <ref name="Mercado1991"/> Ang bawat pangkat etniko sa mga isla ng Pilipinas ay may kanya-kanyang termino para sa mga multo at iba pang uri ng kaluluwa. <ref name="Mercado1991" /> Dahil sa napakaraming pagkakaiba-iba ng mga katutubong salita para sa mga multo, ang mga terminong tulad ng ''espirito'' <ref name="Mercado1991" /> at ''multo'', na parehong pinagtibay mula sa mga salitang Espanyol tulad ng ''muerto'', ay ginamit bilang sumasaklaw sa lahat ng mga termino para sa mga kaluluwa o espiritu ng mga patay sa pangunahing kulturang Pilipino. <ref>{{Cite journal |last=Vicerra |first=Paolo Miguel |last2=Javier |first2=Jem R. |date=1 January 2013 |title=Tabi-Tabi Po: Situating The Narrative of Supernatural in the Context of the Philippines Community Development |url=http://www.manusya.journals.chula.ac.th/files/essay/Tabi-Tabi_1-13.pdf |journal=Manusya: Journal of Humanities |language=en |volume=16 |issue=2 |pages=1–13 |doi=10.1163/26659077-01602001 |issn=0859-9920 |access-date=}}</ref> Habang ang mga multo sa mga paniniwalang Kanluranin ay karaniwang kilala sa kanilang minsang kasuklam-suklam na kalikasan, ang mga multo ng mga patay para sa iba't ibang grupong etniko sa Pilipinas ay tradisyonal na itinuturing na mataas ang pagpapahalaga. Ang mga multong ito ay karaniwang tinutukoy bilang mga espiritu ng ninuno na maaaring gumabay at magprotekta sa kanilang mga kamag-anak at pamayanan, <ref name="hislop"/> kahit na ang mga espiritu ng ninuno ay maaari ring magdulot ng pinsala kung sila ay hindi iginagalang. <ref name="Mercado1991" /> Sa maraming kaso sa iba't ibang pangkat etnikong Pilipino, ang mga espiritu ng mga patay ay tradisyunal na iginagalang at ginagawang diyos alinsunod sa mga sinaunang sistema ng paniniwala na nagmula sa mga katutubong relihiyon ng Pilipinas. == Mahahalagang simbolo == [[Talaksan:Visayans_1.png|thumb| Ilang simbolo ng tattoo na naitala sa [[Kodiseng Boxer|Boxer Codex]] (1590). Dahil sa kolonisasyon ng mga Espanyol, rasismo, at stigma na dulot nito laban sa mga may tattoo na katutubo, unti-unting kumupas ang sining ng tattoo sa mga kultura ng kapuluan.]] Sa iba't ibang yugto ng kultura sa kapuluan, ang mga partikular na komunidad ng mga tao ay unti-unting nabuo o nakakuha ng mga kilalang simbolo sa kanilang mga sistema ng paniniwala. Marami sa mga simbolo o sagisag na ito ay malalim na nakaugat sa mga katutubong epiko, tula, at paniniwala ng mga katutubo bago ang kolonyal. Ang bawat pangkat etniko ay may kani-kanilang hanay ng mga simbolo na mahalaga sa kultura, ngunit mayroon ding mga "nakabahaging simbolo" na nakaimpluwensya sa maraming mga etnikong tao sa isang partikular na lugar. Ang ilang mga halimbawa ng mahahalagang simbolo ng Antiista ay ang mga sumusunod: * '''Okir''' – isang natatanging tanda ng pamana ng kultura ng mga ngayo’y Muslim na pamayanan sa ilang bahagi ng Mindanao; ang motip na ito ay kapansin-pansin dahil sa paggamit lamang ng mga simbolong botanikal na nagpapaganda sa iba’t ibang likhang-sining mula sa kahoy, metal, at maging sa bato<ref>{{Cite web |last=Pangcoga |first=Jehad Zacaria |date=March 18, 2014 |title=The Okir (Motif): An Art of Marano Depicting Their Culture and Society |url=https://tugayaartefactsblog.wordpress.com/2014/03/18/the-okir-motif-an-art-of-maranao-depicting-their-culture-and-society/ |access-date=Abril 9, 2025 |archive-date=Septiyembre 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928082121/https://tugayaartefactsblog.wordpress.com/2014/03/18/the-okir-motif-an-art-of-maranao-depicting-their-culture-and-society/ |url-status=dead }}</ref> * '''Puki (Ari ng babae)''' - isang mahalagang simbolo ng kasaganahan, kalusugan, at kasapatan ng likas na yaman; sa karamihan ng mga mito, ang pudenda ay iniuugnay bilang pinagmumulan ng buhay, kaunlaran, at kapangyarihan.r<ref>{{Cite web |date=July 8, 2021 |title=Alab Village: Mysteriously Ancient Destination in Bontoc |url=https://www.choosephilippines.com/go/heritage-sites/462/alab-oriente |website=Choose Philippines |access-date=Abril 9, 2025 |archive-date=Enero 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250110120054/https://www.choosephilippines.com/go/heritage-sites/462/alab-oriente/ |url-status=dead }}</ref> * '''lingling-o''' –mga natatanging palamuti ng kasaganahan na may mga tiyak na anyo at simbolo; kilala sa kasalukuyan bilang gamit ng mga Ifugao, ngunit may kasaysayang ginagamit din ng iba’t ibang pangkat, kabilang ang mga mamamayan sa katimugang Palawan.<ref name="auto25">{{Cite web |date=May 27, 2018 |title=The Hidden Myth Behind the Symbolism of the Anting-Anting |url=https://www.aswangproject.com/the-hidden-myth-behind-the-symbolism-of-the-anting-anting/}}</ref> * '''Buwan at araw''' – mataas na pinapahalagahang mga simbolo na lumilitaw bilang mga diyos o diyosa sa halos lahat ng mitolohiyang Pilipino; tampok ang mga anyo ng araw at buwan sa mga katutubong tattoo, palamuti, at kasuotan ng mga sinaunang mamamayan.<ref name="auto30">{{Cite web |date=May 4, 2017 |title=The Beautiful History and Symbolism of Philippine Tattoo Culture |url=https://www.aswangproject.com/beautiful-history-symbolism-philippine-tattoo-culture/}}</ref> * '''Anito o Estawang kahoy'''– maraming anyo ng estatuwang pantao ang nililok ng mga katutubo, tulad ng ''bulul'', ''taotao'', at ''manang''; ang mga ito ay sumasagisag sa mga diyos at diyosa mula sa kani-kanilang mga panteon<ref name="auto25" /> * '''Ahas at ibon''' – dalawang kilalang simbolo ng lakas, kapangyarihan, paglikha, kamatayan, at buhay sa iba’t ibang mitolohiya; para sa ahas, tampok ang mga larawan ng dragon, igat, at mga ahas, habang para sa mga ibon, karaniwan ang mga diwata-asul na ibon (''fairy bluebird''), ''flowerpeckers'', agila, ''kingfisher'', at ''woodpecker''.<ref name="auto30" /><ref name="auto37">{{Cite web |date=June 21, 2019 |title=PANG-O-TÚB: The Traditional Philippine Tattooing You Haven't Heard About |url=https://www.aswangproject.com/pang-o-tub-the-traditional-philippine-tattooing-you-havent-heard-about/}}</ref> * '''Ari ng lalaki (phallus)''' – simbolo ng paglikha sa iba’t ibang pangkat-etniko; sa ilang panitikan, ang phallus ay pinagmumulan ng kagalingan at karamdaman, ngunit mas karaniwan itong iniuugnay sa kasaganahan at pagkamayabong.<ref>{{Cite web |date=December 5, 2018 |title=CULTURE & TRADITION: Phalluses and Phallic Symbols of the Philippines |url=https://www.aswangproject.com/culture-tradition-phalluses-and-phallic-symbols-of-the-philippines/}}</ref> * '''Bulaklak''' – maraming tattoo at disenyo ng telang katutubo ang umiikot sa simbolismo ng mga bulaklak; bawat pangkat-etniko ay may kani-kaniyang paboritong uri ng bulaklak na kadalasang binabanggit sa kanilang mga epiko at tula.<ref name="auto37" /> * '''Buwaya''' – isang simbolo ng lakas at buhay matapos ang kamatayan; ginagamit din ang mga buwayang simbolo bilang panangga laban sa masasamang pangitain at espiritu.<ref name="auto30" /> * '''Bundok at kagubatan''' – maraming bundok at kagubatan ang kinikilala bilang diyos o diyosa ng ilang pangkat-etniko, habang sa iba naman, itinuturing itong tirahan ng mga banal na nilalang, tulad ng paniniwala ng mga Aklanon, Bicolano, Hiligaynon, Kapampangan, at Bagobo.<ref name="ReferenceP">{{Cite web |date=April 9, 2019 |title=PHILIPPINE MYTHOLOGY: Similarities and Parallels to World Mythologies |url=https://www.aswangproject.com/philippine-mythology-similarities-and-parallels-to-world-mythologies/}}</ref> * '''Kawayan at puno ng buko o niyog''' – mga simbolo ng paglikha, pagtatanggol, kabuhayan, at tibay; sa maraming alamat ng paglikha, ang kawayan ang pinagmulan ng sangkatauhan, habang sa iba naman, kapwa ito at ang niyog ay ginamit ng tao upang umunlad.<ref name="auto42">{{Cite web |date=February 22, 2019 |title=The Egg Motif in Philippine Creation Myths |url=https://www.aswangproject.com/the-egg-motif-in-philippine-creation-myths/}}</ref> * '''Palay at halamang-ugat''' – sa iba’t ibang mitolohiya, ang tangkay ng palay, butil ng bigas, at mga halamang-ugat ay itinuturing na pangunahing simbolo ng agrikultura; maraming kwento ang nagsasabing ang mga ito ay kaloob ng mga diyos upang pakainin ang bayan noon pa mang sinaunang panahon.<ref name="auto16">{{Cite web |date=May 23, 2019 |title=The Theme of Resurrection in Philippine Epic Tales |url=https://www.aswangproject.com/the-theme-of-resurrection-in-philippine-epic-tales/}}</ref> * <ref>{{Cite web |date=December 4, 2016 |title=6 Guidelines for Becoming a Filipino Shaman |url=https://www.aswangproject.com/filipino-shaman/}}</ref><ref name="aswangproject1908">{{Cite web |date=June 29, 2019 |title=Notrs on the Medical Practices of the Visayans, 1908 |url=https://www.aswangproject.com/notes-on-the-medical-practices-of-the-visayans-1908/}}</ref><ref name="auto51">{{Cite web |date=November 30, 2017 |title=Ancient Philippines: Rituals for Land, Weather and Sailing |url=https://www.aswangproject.com/ancient-philippines-rituals-land-weather-sailing/}}</ref><ref>{{Cite web |last=Nalangan |first=Gladys P. |title=Pagmamaman: A World Culture Experience and Dumagat Lifestyle |url=https://www.academia.edu/8510921 |via=www.academia.edu}}</ref> * '''Tatu''' – ang mga tatu o burda o batik, patik ay mahalagang palatandaan ng antas sa lipunan, tagumpay, at kagandahan sa maraming paniniwalang katutubo sa bansa; ang mga disenyo nito ay naglalaman ng buwaya, ahas, agila, araw, buwan, bulaklak, ilog, at bundok, bukod sa iba pa.<ref name="auto30" /> * '''Aspin (katutubong asong Pilipino)''' – ang mga aso ay inilarawan sa iba’t ibang paraan sa mga mitolohiya, kung saan kadalasan silang katuwang (hindi tagasilbi) ng mga diyos, habang sa iba ay mga tagapagbantay na may sariling layunin; tulad ng iba pang nilalang, may mga kwento ng kabutihan at kasamaan tungkol sa kanila, ngunit mas madalas silang inuugnay sa mga banal na nilalang.[<ref name="auto45">{{Cite web |date=November 28, 2018 |title=Ifigao Divinities: Philippine Mythology & Beliefs |url=https://www.aswangproject.com/ifugao-divinities-philippine-mythology-beliefs/}}</ref> * '''Dagat, ilog, at bangka''' – ang mga simbolo ukol sa dagat, ilog, at iba pang katubigan ay tampok sa maraming mitolohiya sa Pilipinas; kapansin-pansin sa iba't ibang pangkat-etniko ang pagkakaroon ng natatanging teknolohiyang kahawig ng bangka, mula sa dambuhalang ''balangay'' hanggang sa mabilis na ''karakoa''..<ref name="auto51" /><ref>{{Cite web |date=June 16, 2018 |title=VISAYAN Class Structure in the Sixteenth Century Philippines |url=https://www.aswangproject.com/visayan-class-structure-in-the-sixteenth-century-philippines/}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mermaids, Mermen and Sirens – Sea Spirits that Protect and Destruct |url=https://www.aswangproject.com/mermaids-mermen-sirens/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713022837/https://www.aswangproject.com/mermaids-mermen-sirens/ |archive-date=July 13, 2019 |access-date=August 31, 2020}}</ref><ref>{{Cite web |date=January 11, 2018 |title=Lighting The Forge: Examining the Panday from the Pre-Colonial Era |url=https://www.aswangproject.com/lighting-the-forge-examining-the-panday/}}</ref> == Mga Babaylan at mga salamangkero == {{Pangunahin|Philippine shamans}} [[Talaksan:Babaylan_Festival_in_Bago_City.jpg|thumb| Isang [[Mga Hiligaynon|babaeng Hiligaynon]] na naglalarawan ng isang ''babaylan'' (Visayan shaman) sa isang pista. Ayon sa mga rekord ng Kastila, karamihan sa mga pre-kolonyal na shaman ay mga babae, habang ang iba pang bahagi ay binubuo ng mga lalaking pambabae. Parehong pinakitunguhan ng mga katutubo nang may mataas na paggalang, katumbas ng ''datu'' (tagapamahala ng domain). Dahil sa kolonisasyon ng mga Espanyol, marami sa mga shaman ng mga isla ang na-brutalize sa pangalan ng Kristiyanismo, misogyny, at rasismo. <ref name="esquiremag">{{Cite web |last=Limos |first=Mario Alvaro |date=March 18, 2019 |title=The Fall of the Babaylan |url=https://www.esquiremag.ph/long-reads/features/the-fall-of-the-babaylan-a2017-20190318 |website=Esquiremag.ph}}</ref>{{Failed verification|date=February 2024}}<sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedia:Pagpapatunay|<span title="The material near this tag failed verification of its source citation(s). (February 2024)">nabigong pag-verify</span>]]'' &#x5D;</sup>]] Ang mga katutubong [[Shamanismo|babaylan]] ay ang mga espirituwal na pinuno ng iba't ibang [[Mga pangkat etniko sa Pilipinas|etnikong tao]] sa mga [[Pilipinas|isla ng Pilipinas]] mula sa [[Kasaysayan ng Pilipinas (900–1565)|panahon ng pre-kolonyal]] hanggang sa kasalukuyang panahon. Ang mga salamangkero na ito, na marami sa kanila ay nabubuhay pa, ay halos palaging mga babae o mga malalamyang lalake at binabae ( ''asog'' o ''bayok'' ). Sila ay pinaniniwalaan na may mga gabay sa espiritu, kung saan maaari silang makipag-ugnayan at makipag-ugnayan sa mga espiritu at diyos ( ''[[anito]]'' at ''[[Anito|diwata]]'' ) at sa daigdig ng mga espiritu . Ang kanilang pangunahing tungkulin ay bilang mga daluyan sa panahon ''ng pag-anito.'' Mayroon ding iba't ibang mga uri ng mga babaylan na nagdadalubhasa sa mga sining ng pagpapagaling at herbalismo, panghuhula, at [[pangkukulam]] . Maraming uri ng babaylan ang gumagamit ng iba't ibang uri ng mga bagay sa kanilang trabaho, tulad ng mga anting-anting o anting-anting na kilala bilang [[agimat]] o anting-anting, mga pangontra gaya ng buntot pagi, at mga sagradong pinaghalo ng langis, bukod sa marami pang bagay. Ang lahat ng mga klase sa lipunan, kabilang ang mga shaman, ay gumagalang at gumagalang sa kanilang mga estatwang kahoy o anito (tinatawag ding ''larauan'', ''bulul'', ''manang'', atbp.), na kumakatawan sa isa o higit pang mga partikular na diyos sa loob ng kanilang etnikong panteon, na kinabibilangan ng mga di-ninuno na diyos at mga ninuno. <ref name="scott1992">{{Cite book |last=William Henry Scott |author-link=William Henry Scott (historian) |url=https://archive.org/stream/LookingForThePrehispanicFilipino/Looking%20for%20the%20Prehispanic%20Filipino#page/n67/mode/2up/search/babaylan |title=Looking For The Prehispanic Filipino and Other Essays in Philippine History |publisher=New Day Publishers |year=1992 |isbn=978-9711005245 |pages=124–127}}</ref> Higit pang mga pangkalahatang terminong ginamit ng mga mapagkukunang Espanyol para sa mga katutubong shaman sa buong kapuluan ay nagmula sa [[Wikang Tagalog|Tagalog]] at [[Mga wikang Bisaya|Bisaya]] ''[[anito]]'' ("espiritu"); kabilang dito ang mga termino tulad ng ''maganito'' at ''anitera'' . <ref name="sagadareader">{{Cite book |last=Scott |first=William Henry |title=A Sagada Reader |date=1988 |publisher=New Day Publishers |isbn=9789711003302 |page=148 |quote=Anito: 16th century Tagalog and Visayan (according to Spanish records): an idol or deity inhabiting the idol, also maganito: a ceremony for such idols, and anitero: (Sp.) witch doctor, shaman.}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Brewer |first=Carolyn |url=https://books.google.com/books?id=sxTZAAAAMAAJ |title=Holy Confrontation: Religion, Gender, and Sexuality in the Philippines, 1521–1685 |date=2001 |publisher=C. Brewer and the Institute of Women's Studies, St. Scholastica's College |isbn=978-971-8605-29-5 |page=156 |language=en |quote=A more general terminology that seems be used throughout the archipelago is based on the signifier for the spirit anito. These include ''maganito'' and ''anitera''.}}</ref> Ang "negatibong" katapat ng [[Babaylan|mga babaylan ng Pilipinas]] ay ang mga mangkukulam sa Pilipinas, na kinabibilangan ng iba't ibang uri ng mga tao na may magkakaibang hanapbuhay at kultural na konotasyon depende sa pangkat etniko na kanilang nauugnay. Ang mga ito ay ganap na naiiba mula sa Kanluraning paniwala kung ano ang isang mangkukulam. Ang mga halimbawa ng mga mangkukulam sa isang konsepto ng Pilipinas ay ang mannamay, mangkukulam, at mambabarang . <ref name="auto2">{{Cite web |date=September 5, 2019 |title=Philippine Sorcery 101: 6 Methods and How to Counter Them |url=https://www.aswangproject.com/philippine-sorcery-101-6-methods-and-how-to-counter-them/}}</ref> Bilang mga espirituwal na daluyan at manghuhula, ang mga shaman ay kapansin-pansin sa pagkontra at pagpigil sa mga sumpa at kapangyarihan ng mga mangkukulam, lalo na sa pamamagitan ng paggamit ng mga espesyal na bagay at mga awit. Bukod sa mga salamangkero, mayroon ding iba pang uri ng tao na kayang kontrahin ang mga tiyak na mahika ng mga mangkukulam, tulad ng mananambal, na dalubhasa sa pagkontra ''sa barang'' . <ref name="auto2" /> Maari ding kontrahin ng mga salamangkero ang mga sumpa ng mga supernatural na nilalang tulad ng [[Aswang|mga aswang]] . Gayunpaman, dahil sila ay mga mortal na tao, ang pisikal na lakas ng mga shaman ay limitado kumpara sa lakas ng isang aswang na nilalang. Ang puwang na ito sa pisikal na lakas ay karaniwang tinutulay ng isang dinamika ng kaalaman at pagpapatawa. <ref>{{Cite book |last=Rock |first=Adam J. |url=https://books.google.com/books?id=yIe7BAAAQBAJ&q=shaman+mangkukulam&pg=PP1 |title=Demystifying Shamans and Their World: A Multidisciplinary Study |last2=Krippner |first2=Stanley |date=October 14, 2011 |publisher=Andrews UK Limited |isbn=978-1-84540-333-1}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Fegan |first=Brian |year=1983 |title=Some Notes on Alfred McCoy, "Baylan: Animist Religion and Philippine Peasant Ideology" |journal=Philippine Quarterly of Culture and Society |volume=11 |issue=2/3 |pages=212–216 |issn=0115-0243 |jstor=29791795}}</ref> Ang mga Pilipinong mangkukulam ay hindi naman masama, dahil maaari rin silang magsilbi para sa ikabubuti ng lipunan. Sa mga kaso kung saan ang isang krimen ay natugunan ng kawalan ng katarungan dahil ang instigator ay hindi nausig nang maayos o napawalang-sala sa kabila ng dumaraming ebidensya, ang mga biktima o ang kanilang pamilya at mga kaibigan ay maaaring humingi ng tulong sa mga mangkukulam upang mabigyan ng hustisya sa pamamagitan ng itim na salamangka, na naiiba sa bawat etnikong samahan. Sa mga tradisyunal na paniniwala sa labas ng mainstream Filipino movie renditions, pinaniniwalaan na ang black magic sa mga kaso ng injustice ay hindi nakakaapekto sa mga inosente. <ref>{{Cite book |last=Buenconsejo |first=José Semblante |url= |title=Songs and Gifts at the Frontier: Person and Exchange in the Agusan Manobo Possession Ritual, Philippines. |date=2002 |publisher=Routledge. |isbn=978-0-415-94124-2 |editor-last=Post |editor-first=Jennifer C. |series=Current Research in Ethnomusicology: Outstanding Dissertations |volume=4 |location=New York |pages= |access-date=}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=McClenon |first=James |date=1985 |title=Island of Sorcerers |url=https://archive.org/details/sim_fate_1985-09_38_9/page/n36|journal=Fate |language= |volume=38 |issue=9 |pages=37–41 |doi= |issn= |access-date=}}</ref> <ref>Tan, Michael L. (2008). Revisiting Usog, Pasma, Kulam. University of the Philippines Press. {{ISBN|9789715425704}}.</ref> <ref>Lieban, Richard Warren (1977). Cebuano Sorcery: Malign Magic in the Philippines. University of California Press. {{ISBN|9780520034204}}.</ref> == Mga sagradong lugar == [[Talaksan:Lumiang,_Burial_Cave.jpg|thumb| Isang [[Kankanaey]] burial cave sa [[Sagada]] na may mga kabaong na nakasalansan upang bumuo ng sky burial sa loob ng isang kweba. Hindi sinakop ng mga Espanyol ang lugar, at sa gayon ay naligtas ito sa pagkawasak sa panahon ng brutal na rehimeng Espanyol. Sa panahon ng kolonisasyon ng mga Amerikano, itinago ng mga lokal ang lokasyon ng sagradong lugar.]] Ang mga sinaunang Pilipino at Pilipino na patuloy na sumusunod sa mga katutubong relihiyon ng Pilipinas sa pangkalahatan ay walang tinatawag na "mga templo" ng pagsamba sa ilalim ng kontekstong kilala sa mga dayuhang kultura. <ref name="Scott1994"/> <ref name="hislop"/> <ref name="blumetritt">{{Cite book |last=Ferdinand Blumentritt |title=Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes |publisher=Orientalisches Institut, Universität Wien |year=1894 |volume=8 |page=147 |chapter=Alphabetisches Verzeichnis der bei den philippinischen Eingeborenen üblichen Eigennamen, welche auf Religion, Opfer und priesterliche Titel und Amtsverrichtungen sich beziehen. (Fortsetzung.) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=LLVBAAAAYAAJ&pg=PA147}}</ref> Gayunpaman, mayroon silang mga sagradong [[Mga dambana at sagradong lugar ng mga katutubong Pilipino|dambana]], na tinatawag ding mga bahay ng espiritu . <ref name="Scott1994" /> Maaaring may sukat ang mga ito mula sa maliliit na mga platform na may bubong, hanggang sa mga istrukturang katulad ng isang maliit na bahay (ngunit walang dingding), hanggang sa mga dambana na kamukha ng mga pagoda, lalo na sa timog kung saan ang mga naunang mosque ay ginawa rin sa parehong paraan. Ang mga dambana na ito ay kilala sa iba't ibang katutubong termino, na nakasalalay sa samahan ng grupong etniko. Maaari din itong gamitin bilang mga lugar upang iimbak ''ang mga taotao'' at mga kabaong ng mga ninuno. Sa mga Bicolano, ''ang taotao'' ay iniingatan din sa loob ng mga sagradong kuweba na tinatawag na ''moog'' . <ref name="Scott1994" /> <ref name="kroeber">{{Cite journal |last=Kroeber |first=A. L. |year=1918 |title=The History of Philippine Civilization as Reflected in Religious Nomenclature |url=http://digitallibrary.amnh.org/bitstream/handle/2246/286/A019a02.pdf;jsessionid=EB1447C19043A20F8A2BCE9726E4A3D1?sequence=1 |journal=Anthropological Papers of the American Museum of Natural History |location=New York City |volume=XXI |issue=Part II |pages=35&ndash;37 |oclc=351466 |id={{NCID| BA91351726}}}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles></ref> <ref name="cole">{{Cite journal |last=Cole |first=Fay-Cooper |last2=Gale |first2=Albert |year=1922 |title=The Tinguian; Social, Religious, and Economic life of a Philippine tribe |url=https://archive.org/details/tinguiansocialre142cole |journal=Field Museum of Natural History: Anthropological Series |location=Chicago |volume=14 |issue=2 |pages=235&ndash;493 |doi=10.5962/bhl.title.3568 |oclc=1085981086 |ol=7134925M}}</ref> <ref name="storch">{{Cite book |last=Gregorio F. Zaide |title=Religions and Missionaries around the Pacific, 1500–1900 |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=9781351904780 |editor-last=Tanya Storch |series=The Pacific World: Lands, Peoples and History of the Pacific, 1500-1900, Volume 17 |chapter=Filipinos Before the Spanish Conquest Possessed a Well-Ordered and Well-Thought-Out Religion |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5gokDwAAQBAJ}}</ref> Sa ilang mga seremonya, ''ang anito'' ay iginagalang sa pamamagitan ng mga pansamantalang altar malapit sa mga sagradong lugar. Tinatawag itong ''latangan'' o ''lantayan'' sa Bisaya, at ''[[Mga dambana at sagradong lugar ng mga katutubong Pilipino|dambana]]'' o ''lambana'' sa Tagalog. Ang mga altar na ito na kawayan o rattan ay magkapareho sa pangunahing konstruksyon sa buong Pilipinas. Ang mga ito ay alinman sa maliliit na platform na walang bubong o nakatayong mga poste na nahati sa dulo (katulad ng tiki torch ). Hawak nila ang mga hinati na bao ng niyog, mga platong metal, o mga banga ng martaban bilang mga sisidlan ng mga handog. ''Ang Taotao'' ay maaaring minsan ding ilagay sa mga platform na ito. <ref name="Scott1994"/> <ref name="kroeber"/> Kasama sa iba pang uri ng mga sagradong lugar o bagay na sinasamba ng ''diwata'' ang materyal na pagpapakita ng kanilang mga nasasakupan. Ang pinakamalawak na pinarangalan ay ang mga puno ng balete (tinatawag ding ''nonok'', ''nunuk'', ''nonoc'', atbp.) at mga langgam o anay ( ''punso'' ). Kabilang sa iba pang mga halimbawa ang mga bundok, talon, punong kahoy, bahura, at kuweba. <ref name="Scott1994"/> <ref name="hislop"/> <ref name="potet">{{Cite book |last=Jean-Paul G. Potet |url=https://books.google.com/books?id=Ca5XDwAAQBAJ |title=Ancient Beliefs and Customs of the Tagalogs |publisher=Lulu Press Inc. |year=2017 |isbn=9780244348731 |page=235}}</ref> <ref name="agon2">{{Cite book |last=Teodoro A. Agoncillo & Oscar M. Alfonso |title=History of the Filipino People |publisher=Malaya Books |year=1969 |page=42}}</ref> <ref name="demetrio73">{{Cite journal |last=Demetrio |first=Francisco R. |year=1973 |title=Philippine Shamanism and Southeast Asian Parallels |url=http://www.asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-11-02-1973/demetrio-philippine%20shamanism%20southeast%20asian%20parallels%20.pdf |journal=Asian Studies |volume=11 |issue=2 |pages=128&ndash;154 |issn=0004-4679}}</ref> Maraming mga etnikong tao sa bansa ang may ibinahaging "kultura ng pagsamba sa bundok", kung saan ang mga partikular na bundok ay pinaniniwalaang tirahan ng ilang mga divinity o supernatural na nilalang at aura. Ang mga mythical na lugar ng pagsamba ay naroroon din sa ilang mga mitolohiya. Sa kasamaang palad, ang karamihan sa mga lugar ng pagsamba na ito (na kinabibilangan ng mga bagay na nauugnay sa mga site na ito tulad ng mga estatwa ng diyus-diyosan at mga sinaunang dokumento na nakasulat sa mga script [[Suyat|ng suyat]] ) ay sinira o binaboy at winasak ng mga kolonyalistang Espanyol sa pagitan ng ika-15 hanggang ika-19 na siglo, at patuloy na ninakawan ng mga imperyalistang Amerikano noong unang bahagi ng ika-20 siglo. Karagdagan pa, ang mga lupaing ginagamit ng mga katutubong tao para sa pagsamba ay mapanuksong binago ng mga kolonyalista bilang pundasyon ng kanilang mga dayuhang simbahan at sementeryo. Ang mga halimbawa ng mga katutubong lugar ng pagsamba na nakaligtas sa kolonyalismo ay kadalasang natural na mga lugar tulad ng mga bundok, golpo, lawa, puno, malalaking bato, at mga kuweba. Ang mga katutubong gawang-taong lugar ng pagsamba ay naroroon pa rin sa ilang mga komunidad sa mga probinsya, lalo na sa mga ancestral domain kung saan ang mga tao ay patuloy na nagsasagawa ng kanilang mga katutubong relihiyon . <ref name="blumetritt"/> <ref name="cole"/> <ref>{{Cite web |title=Pre-colonial Manila – Presidential Museum and Library |url=http://malacanang.gov.ph/75832-pre-colonial-manila/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309014757/http://malacanang.gov.ph/75832-pre-colonial-manila/ |archive-date=March 9, 2016 |access-date=August 31, 2020}}</ref> Sa tradisyunal na paniniwala ng dambana, ang lahat ng mga diyos, nilalang na ipinadala ng pinakamataas na diyos/diyos, at mga espiritu ng ninuno ay sama-samang tinatawag na ''[[anito]]'' samantalang ang mga espiritu ng kalikasan at mga batahla ang tawag ay ''[[Anito|diwata]]'' . Ang mga nilalang o espiritu ng kalupaan at nilalang ng ilalim ng lupa ay tinatawag na ''[[Lamanlupa|lamang-lupa]]'' (mga nilalang ng lupa) o ''bantay-tubig'' (mga nilalang ng dagat o iba pang anyong tubig). Ang ''dambana'' ay karaniwang inaalagaan ng mga ''[[Babaylan|shaman ng Pilipinas]]'', ang katutubong espirituwal na pinuno ng ''barangay'' (komunidad), at sa ilang lawak, ang ''datu'' (pinuno sa pulitika ng barangay) at ang ''lakan'' (pinuno sa pulitika ng koalisyon ng barangay). Sa una ay hindi pinalamutian at iginagalang nang kaunti, ''ang mga dabanas'' sa kalaunan ay napuno ng mga palamuti na nakasentro sa mga gawaing pangrelihiyon tungo sa mga estatwa ''ng larauan'' dahil sa kalakalan at impluwensyang panrelihiyon mula sa iba't ibang independyente at basalyong estado. <ref>{{Cite web |last=Ocampo |first=Ambeth R. |date=September 12, 2014 |title=History in language |url=https://opinion.inquirer.net/78366/history-in-language |website=opinion.inquirer.net}}</ref> Pinalamutian ito ng mga rebultong tahanan ng ''mga anito'' na tradisyunal na tinatawag na ''larauan'', mga estatwa na nakalaan para sa hinaharap na mga gawain sa ''paglilibing'' sa makabagong tinatawag na ''likha'', mga balumbon o mga dokumento na may kaligrapya ''[[Suyat|ng suyat]]'' ''[[baybayin]]'', <ref>{{Cite web |last=Orejas |first=Tonette |date=April 27, 2018 |title=Protect all PH writing systems, heritage advocates urge Congress |url=https://newsinfo.inquirer.net/985669/protect-all-ph-writing-systems-heritage-advocates-urge-congress |website=newsinfo.inquirer.net}}</ref> at iba pang mga bagay na sagrado sa mga gawaing ''dambana'' tulad ng ''lambanog'' (distilled coconut wine), ''tuba'' ( [[Sampaguita|undigant]] [[Santan|wine]] ), [[gumamela]], [[tayabak]], at mga katutubong [[Orkidya|orchid]] ), ''palay'' (unhusked rice), ''bigas'' (husked rice), shells, pearls, jewels, beads, native crafts gaya ng ''banga'' (pottery), <ref>{{Cite web |title=Pre-colonial Manila &#124; Presidential Museum and Library |url=http://malacanang.gov.ph/75832-pre-colonial-manila/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309014757/http://malacanang.gov.ph/75832-pre-colonial-manila/ |archive-date=March 9, 2016 |access-date=August 31, 2020}}</ref> espada at iba pang sandata (tulad ng ''[[kampilan]]'', ''dahong palay'', ''likes'' ''[[Itak|bolo]]'' ), bodily ''[[Panabas|,]]'' bodily, o ''singsing'' . kuwintas, at ''hikaw'' o hikaw), mga kalasag sa digmaan (tulad ng ''kalasag'' ), engkantadong maskara, <ref>[https://aboutphilippines.ph/documents-etc/Anthropological-reflection-on-Philippine-masks.pdf]{{Dead link|date=February 2020}}</ref> mga sandata sa labanan na ginagamit sa ''[[Arnis|pananandata o kali]]'', anting-anting na tinatawag na ''[[agimat]]'' o ''anti-anting'', <ref>{{Cite web |last=Elefante |first=Fil V. |date=June 12, 2016 |title=Filipinization and the flag as amulet against bad luck |url=https://businessmirror.com.ph/2016/06/12/filipinization-and-the-flag-as-amulet-against-bad-luck/ |website=BusinessMirror}}</ref> mga panliligaw ng sumpa gaya ng ''buntot pagi'', katutubong kasuotan at burda, pagkain, at ginto sa anyo ng leeg. at singsing sa paa) at barter money ( ''piloncitos'' at gintong singsing). <ref name="auto9">{{Cite web |title=Dambana Meaning &#124; Tagalog Dictionary |url=https://www.tagalog-dictionary.com/search?word=dambana |website=Tagalog English Dictionary}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Lim |first=Gerard |date=June 20, 2014 |title=What does it mean to be Filipino? |url=http://www.rappler.com/move-ph/ispeak/60815-identity-crisis-filipino |website=Rappler}}</ref> Ang mga estatwa ng hayop, lalo na ang mga katutubong [[aso]], ay nagbabantay sa isang istraktura ''ng dambana'' kasama ng mga ukit at kaligrapya na naglalarawan ng mga proteksyon at mga ''anito'' . <ref name="auto1">{{Cite web |last=Killgrove |first=Kristina |title=Archaeologists Find Deformed Dog Buried Near Ancient Child In The Philippines |url=https://www.forbes.com/sites/kristinakillgrove/2018/02/26/archaeologists-find-deformed-dog-buried-near-ancient-child-in-the-philippines/ |website=Forbes}}</ref> <ref name="auto22">{{Cite web |date=August 4, 2014 |title=7 Prehistoric Animals You Didn't Know Once Roamed The Philippines |url=https://filipiknow.net/prehistoric-animals-in-the-philippines/ |website=FilipiKnow}}</ref> == Katayuan at pagsunod == [[Talaksan:Ati-Atihan_Festival_Participant.jpg|thumb| Mga kalahok [[Mga Aklanon|sa Aklanon]] sa masiglang [[Ati-Atihan|pagdiriwang ng Ati-Atihan]], na nagpaparangal sa mga [[Mga Ati (Panay)|Ati]] at Aklanon mula noong mga 1200 AD sa pamamagitan ng katutubong tradisyon ng pasasalamat batay sa katutubong pananampalataya. Ang mga kolonyalistang Espanyol, sa pagtatangkang burahin ang katutubong relihiyon ng mga tao, ay ginamit ang kanilang kapangyarihang pampulitika at mga idolo ng Katoliko upang palitan ang orihinal na listahan ng mga pinarangalan ng pagdiriwang.]] Noong 2014, pinangalanan ng international astronomical monitoring agency na Minor Planet Center (MPC) ang Asteroid 1982 XB 3757 Anagolay, pagkatapos ng diyosa ng Tagalog ng mga nawawalang bagay, si Anagolay. <ref>{{Cite web |date=October 9, 2014 |title=New asteroid named after Philippine goddess of lost things |url=https://www.gmanetwork.com/news/story/382869/scitech/science/new-asteroid-named-after-philippine-goddess-of-lost-things/ |website=GMA News Online}}</ref> Noong 2019, pinangalanan ng International Astronomical Union (IAU) ang star Wasp 34 bilang Aman Sinaya, ang Tagalog na diyos ng karagatan, habang ang planetang Wasp 34-b ay pinangalanan bilang Haik, isang Tagalog sea god. <ref>{{Cite web |date=December 18, 2019 |title=Pinoy's entry chosen as name of star, exoplanet |url=https://www.gmanetwork.com/news/scitech/science/719531/pinoy-s-entry-chosen-as-name-of-star-exoplanet/story/}}</ref> Sa parehong taon, ang pinakamalaking caldera sa mundo ay pinangalanang [[Apolaki Caldera]], ayon sa diyos ng araw sa iba't ibang katutubong relihiyon sa Luzon. <ref>{{Cite news |date=21 October 2019 |title=Filipina scientist discovers world's largest caldera on Benham Rise |url=https://news.abs-cbn.com/spotlight/10/21/19/filipina-scientist-discovers-worlds-largest-caldera-on-benham-rise |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031181851/https://news.abs-cbn.com/spotlight/10/21/19/filipina-scientist-discovers-worlds-largest-caldera-on-benham-rise |archive-date=October 31, 2019}}</ref> Noong 2021, tatlong tulay sa Albay ang ipinangalan sa tatlong bayani mula sa Bicolano religious epic, ang Ibalon, na sina Baltog, Handyong, at Bantog. <ref>{{Cite news |last=Solis |first=Emmanuel |date=April 22, 2021 |title=Legazpi bridges named after Bicol's 3 epic heroes |work=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1137615}}</ref> Alinsunod sa National Cultural Heritage Act, na pinagtibay noong 2010, itinatag ang [[Talapamana ng Pilipinas|Philippine Registry of Cultural Property]] (PReCUP) bilang pambansang rehistro ng Pamahalaan ng Pilipinas na ginamit upang pagsama-samahin sa isang talaan ang lahat ng ari-arian ng kultura na itinuturing na mahalaga sa pamana ng kultura, nasasalat at hindi nakikita, ng Pilipinas. Pinoprotektahan ng registry ang iba't ibang elemento ng pamana ng Pilipinas, kabilang ang oral literature o kwentong pasa pasa at kwentong bayan, musika, sayaw, etnograpikong materyal, at sagradong lugar, bukod sa marami pang iba. <ref>{{Cite web |date=February 17, 2015 |title=Republic Act No. 10066 Heritage Law |url=https://ncca.gov.ph/republic-act-no-10066/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612235629/https://ncca.gov.ph/republic-act-no-10066/ |archive-date=June 12, 2021 |access-date=July 20, 2019 |publisher=Ncca.gov.ph}}</ref> Pinoprotektahan din ng National Integrated Protected Areas System (NIPAS) Law, na pinagtibay noong 1992 at pinalawak noong 2018, ang ilang mga sagradong lugar ng Antitist sa bansa. <ref>{{Cite web |date=2018 |title=Data |url=http://www.officialgazette.gov.ph/downloads/2018/06jun/20180622-RA-11038-RRD.pdf |access-date=July 20, 2019 |website=www.officialgazette.gov.ph}}</ref> Ang mga katutubong relihiyon at paniniwala ng Pilipinas ay malawak na ikinalat sa kapuluan, bago ang pagdating ng mga relihiyong Abrahamiko. Ang karamihan ng mga tao, gayunpaman, ay nagbalik-loob sa Kristiyanismo dahil sa kolonisasyon ng mga Espanyol mula ika-16 hanggang huling bahagi ng ika-19 na siglo, na nagpatuloy hanggang ika-20 siglo sa panahon at pagkatapos ng kolonisasyon ng Amerika. <ref name="hislop"/> <ref name="demetrio73"/> Sa panahon ng [[Himagsikang Pilipino|Rebolusyong Pilipino]], may mga mungkahi na buhayin ang mga katutubong relihiyon ng Pilipinas at gawin itong [[Pampamahalaang relihiyon|pambansang relihiyon]], ngunit hindi umunlad ang panukala, dahil ang pinagtutuunan ng pansin noon ay ang digmaan laban sa mga kolonisador ng Amerika. <ref>{{Cite journal |last=Kennon |first=L. W. V. |date=1901 |title=The Katipunan of the Philippines |url=https://www.jstor.org/stable/25105201 |journal=The North American Review |volume=173 |issue=537 |pages=208–220 |issn=0029-2397 |jstor=25105201 |access-date=}}</ref> Sinabi ng Philippine Statistics Authority sa 2020 national census, na 0.23% ng pambansang populasyon ng Pilipino ay kaanib sa mga katutubong relihiyon ng Pilipinas, na kanilang isinulat bilang "tribal religions" sa kanilang census. <ref name="PSA-PIF2020"/> Ito ay pagtaas mula sa nakaraang 2010 census na nakapagtala ng 0.19%. <ref name="PSA-2015PSY"/> Sa kabila ng kasalukuyang bilang ng mga sumusunod, maraming tradisyon mula sa mga katutubong relihiyon sa Pilipinas ang isinama sa lokal na kasanayan ng Katolisismo at Islam, na nagresulta sa " Katolisismong Katutubo " at " Katutubong Islam ". <ref name="Scott1994"/> Ang patuloy na pagbabalik-loob ng mga tagasunod ng katutubong katutubong relihiyon sa Pilipinas sa mga relihiyong Abrahamiko ng mga misyonero ay isang kapansin-pansing alalahanin, dahil ang ilang mga kasanayan at katutubong kaalaman ay patuloy na nawawala dahil sa mga conversion. <ref>{{Cite journal |last=Eder |first=James F. |date=2013 |title=The Future of Indigenous Peoples in the Philippines: Sources of Cohesion, Forms of Difference. |url=https://www.jstor.org/stable/43854732 |journal=Philippine Quarterly of Culture and Society |language= |publisher=University of San Carlos Publications |volume=41 |issue=3/4 |pages=273–294 |doi= |issn=0115-0243 |jstor=43854732 |oclc= |pmc= |pmid= |access-date= |quote=}}</ref> == Tingnan din == * [[Bathala]] * [[Katutubong relihiyong Tagalog|Mga katutubong paniniwalang panrelihiyon ng mga tagalog]] * [[Anito|Diwata]] * [[Babaylan]] * [[Pagtatawas]] * [[Mitolohiyang Pilipino]] == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.sacred-texts.com/asia/pft/index.htm Mga Kuwentong Bayan sa Filipino] * [http://www.gutenberg.org/ebooks/26393 Filipino Folk Medicine] - Isang maagang ika-18 siglo na koleksyon ng Filipino Folk Medicine. [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] [[Kategorya:Katutubong pambayang relihiyon sa Pilipinas]] nwkvena7bj3ggnb679a340c308q6z4y 0 334071 2215327 2214908 2026-07-08T18:26:18Z Tabilay 153890 /* */ 2215327 wikitext text/x-wiki {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |residence = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas<br>[[Mallorca]], Espanya |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|$]]2,235,123 |singlesrecord = {{tennis record|won=221|lost=134}} |singlestitles = 2 WTA 125, 5 ITF |highestsinglesranking = Blg. 29 (ika 16 ng Marso, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 32 (ika 29 ng Hunyo, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=49|lost=48}} |doublestitles = 3 ITF |highestdoublesranking = Blg. 88 (ika 4 ng Mayo, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 126 (ika 29 ng Hunyo, 2026) |updated = ika 29 ng Hunyo, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025,2026) |Wimbledonresult = 4R (2026) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025, 2026) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|1=**Pagbigkas sa Ingles:** /iːˈɑːlɑː/ - /iː/ = **ii** gaya sa *sisiw* - /ˈɑː/ = **ah** na may diin, gaya sa *ama* - /l/ = **l** gaya sa *lupa* - /ɑː/ = **ah** na mahaba, gaya sa *asa* - Binibigkas bilang **ii-AH-lah** **Pagbigkas sa Filipino:** /ɛˈjalɐ/ - /ɛ/ = **eh** gaya sa *ehersisyo* - /ˈja/ = **ya** na may diin, gaya sa *yakap* - /l/ = **l** gaya sa *liwanag* - /ɐ/ = **uh/ah** na maikli, gaya sa hulíng tunog ng *bata* - Binibigkas bilang **eh-YA-lah**}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA. Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022. Mayroon siyang limang pangisahan at tatlong pangdalawahan na titulo sa circuitong ITF, at mula 2025 hanggang 2026 ay nagtala ng mahahalagang tagumpay kabilang ang semifinal sa WTA 1000 Miami Open, final sa WTA 250 Eastbourne Open, at dalawang WTA 125 na kampeonato sa Guadalajara Open 2025 at Birmingham Open 2026. Si Eala ay lumahok sa mga Grand Slam simula 2023. Sa isahan, nagsimula siya sa qualifying rawnds noong 2023 at 2024, at nakapasok sa main draw noong 2025 at 2026. Ang kanyang pinakamagandang resulta ay ang ikaapat na rawnd ng Wimbledon noong 2026. Sa dalawahan ang pinakamagandang resulta ay ang ikalawang rawnd ng French Open noong 2025. == Maagang yugto ng buhay == Si Alex Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}</ref> at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay. Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> === Mga tagapagsanay === Si Eala ay nakipagtrabaho sa ilang mga tagapagsanay sa kanyang karera, marami sa kanila ay kaugnay ng Rafa Nadal Academy. Si Daniel Gomez ang nag-tagapagsanay kay Eala noong kanyang mga unang taon. Ang kanyang pagtuturo ay nakatuon sa konsistensi, mental na pokus, at pisikal na kondisyon, na nagsilbing pundasyon para sa paglipat niya sa propesyonal na sirkito.<ref name="coach0">{{Cite web |last=Kapoor |first=Tanisha |date=March 23, 2025 |title=Sino ang tagapagsanay ni Alexandra Eala? Lahat ng Dapat Mong Malaman Tungkol sa Mentor ng WTA Icon |url=https://www.essentiallysports.com/atp-wta-tennis-news-who-is-alexandra-ealas-tagapagsanay-everything-you-need-to-know-about-the-wta-icons-mentor/ |access-date=March 23, 2025 |website=EssentiallySports |language=en}}</ref> Si Joan Bosch ay kabilang sa kanyang mga unang mentor sa akademya. Sinamahan niya si Eala sa kanyang pag-abot sa semifinals ng 2025 Miami Open at kalaunan sa Wimbledon 2026, kung saan binigyang-diin niya ang kahalagahan ng disiplina at tuloy-tuloy na pagsasanay sa Grand Slam competition.<ref name="coach1">{{Cite web |last=Montejo |first=Mark Rey |date=June 28, 2025 |title=Mga banyagang tagapagsanay sa likod ng paglago ni Eala |url=https://mb.com.ph//2025/06/28/foreign-tagapagsanayes-behind-ealas-growth |access-date=June 28, 2025 |website=Manila Bulletin |language=en}}</ref><ref name="coach2">{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=July 4, 2026 |title=‘Work never stops’ habang naghahanda si Alex Eala para kay Iga Swiatek |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/7/4/-work-never-stops-as-alex-eala-braces-for-iga-swiatek-1740 |access-date=July 4, 2026 |work=ABS-CBN News}}</ref> Si Alexandro "Sandro" Viaene ang naging pangunahing tagapagsanay niya bago ang 2025 season. Siya ang namahala sa kanyang pre‑season training at gumabay sa kanyang pagsubok na makapasok sa Australian Open, na may metodolohiyang nakatuon sa istrukturadong paghahanda at kondisyon para sa mga pangangailangan ng WTA Tour.<ref name="coach1" /> Sumali si Toni Nadal sa kanyang koponan noong 2025 Miami Open. Inilarawan ni Eala ang kanyang partisipasyon bilang isang "biyaya," binanggit ang kanyang karanasan sa pag-tagapagsanay kay Rafael Nadal bilang mahalaga sa kanyang pag-unlad, lalo na sa disiplina at kakayahang umangkop.<ref name="coach0" /><ref>{{Cite web |date=April 7, 2026 |title=Ibinahagi ni Alex Eala kung ano ang naging karanasan niya na ma-tagapagsanay ni Toni Nadal kamakailan bago ang clay court season |url=https://tennishead.net/alex-eala-shares-what-its-been-like-to-be-tagapagsanayed-by-toni-nadal-recently-ahead-of-the-clay-court-season/ |access-date=April 7, 2026 |website=Tennishead |language=en-GB|last=Kilham|first=Max}}</ref> Nakatrabaho rin niya si Lluc Bauzá, isang medical fitness tagapagsanay mula sa Rafa Nadal Academy, na namahala sa kanyang kondisyon bago ang laban niya sa Wimbledon 2026 laban kay Iga Świątek.<ref name="coach2" /> === Kagamitan === Si Alex Eala ay gumamit ng iba’t ibang henerasyon ng raket na Babolat Pure Aero sa iba't ibang yugto ng kanyang karera. Noong kabataan pa niya, sumabak siya sa Les Petit As gamit ang Pure Aero 2016, isang [[raketa]] na kilala sa mas matigas na pakiramdam at mas bukas na ayos ng kuwerdas, na nagbibigay ng mas malakas na kapit sa bola, mas mataas na anggulo ng paglunsad ng bola mula sa raketa{{Efn|1=Ang "launch angle" ay sinusukat laban sa isang pahalang na linya sa court. Positibo ito kapag ang anggulo ay nasa itaas ng linya, at negatibo kapag nasa ibaba. Kapag pareho ang iba pang kondisyon ng tira, ang raket na may mas mataas na power potential ay tatama sa bola nang mas mabilis at may mas mababang launch angle. Ang mas mahinang raket ay maglalabas ng bola sa mas mataas na anggulo. Posibleng magbawi ang dalawang epekto at mapunta ang bola sa parehong lugar. Posible rin na mas malakas ang isang epekto kaysa sa isa — halimbawa, ang mas mahinang raket (mas mababang launch speed) ay puwedeng mag-launch sa mas mataas na anggulo at kahit mas lumayo ang bagsak. Kaya minsan nakakalito pag pinag-uusapan ang power. Pero ang power ay tumutukoy sa bilis, hindi sa layo. Sa kabutihang-palad, sa karamihan ng panahon, ang mas malakas na raket ay tumatama nang mas mabilis at mas malayo, bagama’t hindi palaging mas malayo. https://twu.tennis-warehouse.com/learning_center/trajectory_info.php}}, at mas mabilis na pag-ikot, ngunit may mas mababang kontrol. Nang manalo siya sa 2022 US Open Juniors, gumamit naman siya ng 2019 na bersyon ng Pure Aero, na bahagyang mas malambot ang pakiramdam ngunit nanatiling bukas pa rin ang huwaran ng kuwerdas.<ref name=":Babolat0">{{Cite web |last=Jonsson |first=Stefan |date=2025-03-27 |title=Alexandra Eala's Racquet - Player Profile |url=https://www.tennisnerd.net/gear/racquets/pro-player-racquets/alexandra-ealas-racquet-player-profile/46135 |access-date=2026-06-27 |website=Tennisnerd.net |language=en-US}}</ref> Noong 2023, madalas siyang inilalarawan na gumagamit ng Pure Aero (2023), na malamang ay naka-kuwerdas gamit ang Babolat RPM Blast. Ang henerasyong ito ay nagpakilala ng NF²-Tech na may mga hiblang lino upang mabawasan ang panginginig at mapabuti ang ginhawa. Ang pinakamahalagang pagbabago kumpara sa mga naunang modelo ay ang mas siksik na pattern ng kuwerdas, na nagbigay ng mas matigas na string bed at mas malaking kontrol. Tulad ng ibang propesyonal na manlalaro, gumagamit pa rin siya ng lumang molde ng frame mula 2016 at pininturahan lamang ito ng kosmetikong disenyo ng 2023.<ref name=":Babolat0" /> Ang Pure Aero 2023 ay may 645 cm² na laki ng ulo, 68.58 cm na haba, 300 g na bigat na hindi naka-kuwerdas, 32.0 cm na balanse, 318 g na swingweight, 23/26/23 mm na lapad ng beam, at 65 RA na katigasan. Ang 16×19 na pattern ng kuwerdas nito ay mas siksik kaysa sa mga naunang bersyon, na nagbibigay sa mga manlalaro ng mas malaking kumpiyansa na umatake nang agresibo nang hindi lumalabas ang bola sa korte.<ref name=":Babolat0" /> Ipinapakita ng mga independiyenteng pagsusuri ang ebolusyon ng raketa: * Ang Tennis Warehouse ay naglarawan sa Pure Aero 2023 bilang mas mapagpatawad at mas kontrolado, na may mas madaling pagmamaniobra at mas pinahusay na katumpakan dahil sa muling idinisenyong puwang ng kuwerdas. Pinuri ng mga playtester ang kakayahan nitong lumikha ng spin at ang “madaling gamitin” na paghawak, bagaman napansin nila ang bahagyang mas kaunting dagdag na lakas kumpara sa mga naunang bersyon.<ref name=":1">{{Cite web |title=Babolat Pure Aero 2023 Racquet Review - Tennis Warehouse |url=https://www.tennis-warehouse.com/learning_center/racquet_reviews/BAROreview.html |access-date=2026-06-27 |website=www.tennis-warehouse.com}}</ref> * Binigyang-diin ng Tennisnerd ang mas siksik na string bed na nagbigay ng mas mahusay na kontrol at konsistensya, habang nagbabala na ang paggamit ng matitigas na poly strings sa mataas na tension ay maaaring magdulot ng pananakit ng braso. Kinilala rin ang NF² flax inserts sa pagpapahusay ng pakiramdam, at inihambing ang raket sa mga Aero Pro Drive models mula 2010 hanggang 2013.<ref>{{Cite web |last=Eriksson |first=Jonas |date=2022-08-03 |title=Babolat Pure Aero 2023 Review |url=https://www.tennisnerd.net/gear/racquets/racquet-reviews/babolat-pure-aero-2023-review/27564 |access-date=2026-06-27 |website=Tennisnerd.net |language=en-US}}</ref> * Ang Mijnracket ay nag-ulat na ang raket ay nagbigay ng kontroladong lakas sa baseline at ikot (RPM) na may pinahusay na pakiramdam at dampening. Napansin ng reviewer ang mas mataas na launch angle na nangangailangan ng pagbabago sa grip, epektibong performance sa serve, at pangkalahatang pagkakahawig sa Aero Pro Drive 2013.<ref>{{Cite web |date=2022-09-18 |title=Babolat Pure Aero 2023 tested |url=https://mijnracket.nl/en/blogs/news/babolat-pure-aero-2023-getest |access-date=2026-06-27 |website=Mijnracket |language=en}}</ref> Sa kabuuan, ipinapakita ng kasaysayan ng raket ni Eala ang paglipat mula sa hilaw na spin at lakas ng mga naunang Pure Aero patungo sa mas kontrolado at mas dampened na tugon ng modelong 2023, na kaayon ng pag-unlad niya tungo sa mas tiyak at mas matured na istilo ng paglalaro.<ref name=":Babolat0" /> == Karera == === Dyunyor === Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho. Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === ==== 2020 ==== ===== '''Isahan''' ===== [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTAEALAPROF">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> ==== 2021 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.<ref name="WTAEALAPROF" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.<ref name="WTAEALAPROF" /> ==== 2022 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name="WTAEALAPROF" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.<ref name="ITFMATCHES">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}</ref> Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.<ref name="ITFMATCHES" /> ==== 2023 ==== ===== '''Isahan''' ===== Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.<ref name="WTAEALAPROF" /> Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.<ref name="WTAEALAPROF" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.<ref name="WTAEALAPROF" /> Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.<ref name="WTAEALAPROF" /> ==== 2024 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.<ref name="WTAEALAPROF" /> Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name="WTAEALAPROF" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.<ref name="WTAEALAPROF" /> Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.<ref name="WTAEALAPROF" /> Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.<ref name="WTAEALAPROF" /> Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.<ref name="WTAEALAPROF" /> ==== 2025 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.<ref name="WTAEALAPROF" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.<ref name="WTAEALAPROF" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.<ref name="WTAEALAPROF" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name="WTAEALAPROF" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.<ref name="WTAEALAPROF" /> Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTAEALAPROF" /> ==== 2026 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}</ref> Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa damuhan, nakamit niya ang ikalawang WTA 125 na titulo sa Birmingham. Pagkaraan nito, nabigo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club 500.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}</ref> Pagkatapos, nagtamo siya ng maagang pagkatalo sa unang round ng Bad Homburg 500.<ref>{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl |date=Hunyo 22, 2026 |last=Reyes |first=Kate}}</ref> Nang talunin niya ang kampeon ng 2025 na si Świątek, nakarating siya sa ikaapat na round ng Wimbledon kung saan natalo siya ni Paolini<ref>{{Cite web |date=2026-07-04 |title=Eala pinatalsik si Swiatek sa Wimbledon upang lumikha ng bagong kasaysayan para sa Pilipinas |url=https://www.wtatennis.com/news/4530668/eala-dethrones-swiatek-at-wimbledon-to-make-new-history-for-the-philippines |language=en|access-date=2026-07-04|website=Women's Tennis Association}}</ref><ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=July 6, 2026 |title=Natapos ang kampanya ni Alex Eala sa Wimbledon matapos matalo kay Paolini ng Italya |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/7/6/tennis-alex-eala-s-wimbledon-campaign-ends-with-loss-to-italy-s-paolini-2300 |access-date=July 6, 2026}}</ref> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}</ref> Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,<ref>{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}</ref> at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref name="WTAEALAPROF" /> Umabot sila ni Williams sa quarterfinals ng Bad Homburg 500.<ref>{{Cite news |last=Flores-Colina|first=Celest|date=June 25, 2026|title=Alex Eala-Venus Williams tandem exits Bad Homburg Open doubles|url=https://sports.inquirer.net/683552/alex-eala-venus-williams-tandem-exits-bad-homburg-open-doubles|access-date=June 25, 2026|website=INQUIRER.net|language=en}}</ref> Kasama si Bartůňková sa Wimbledon, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=July 3, 2026 |title=Eala, Bartunkova fall short in Birmingham Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/1/tennis-eala-bartunkova-fall-short-in-birmingham-open-doubles-2000 |access-date=July 3, 2026}}</ref> Kasama si Bartůňková sa Wimbledon, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=July 3, 2026 |title=Eala, Bartunkova fall short in Birmingham Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/1/tennis-eala-bartunkova-fall-short-in-birmingham-open-doubles-2000 |access-date=July 3, 2026}}</ref> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === [[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]] Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.<ref name=":13">{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> === Pansariling buhay === Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}</ref> Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niyang torneo ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon|Wimbledon]].<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> === Mga parangal === [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga "natatanging" tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).<ref>Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}} * {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}</ref> Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.<ref>{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}</ref> Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}</ref> == Mga tala == === Mga torneyong sinalihan ni Eala === Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] {{DEFAULTSORT:Eala, Alexandra}} [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] hejztgjjqbxufrs5eeq86b0nk69ipgk 0 334647 2215333 2214203 2026-07-08T20:53:45Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215333 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant | name = Miss Earth 2025 | image = Natálie Puškinová Miss Earth 2025.jpg | caption = Natálie Puškinová | date = 5 Nobyembre 2025 | presenters = James Deakin | theme = The Silver Lining | venue = Okada Manila, [[Parañaque]], [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas | broadcaster = '''Telebisyon''':<br>{{Hlist|[[A2Z (TV channel)|A2Z]]|[[Aliw Channel 23]]|[[Kapamilya Channel]]}}''' | entrants = 78 | placements = 25 | debuts = {{hlist|Usbekistan}} | withdrawals = {{hlist|Alherya|Belhika|Bulibya|Cabo Verde|Eslobenya|Hayti|Honduras|Kamerun|Kapuluang Birhenes ng Estados Unidos|Kosobo|Kosta Rika|Madagaskar|Mawrisyo|Montenegro|Pidyi|Porto Riko|Samoa|Tsina}} | returns = {{hlist|Alemanya|Armenya|Austrya|Ekwador|Eskosya|Estonya|Hamayka|Kapuluang Cayman|Libano|Makaw|Moldabya|Nikaragwa|Pinlandiya|Republikang Tseko|Rumanya|Suwesya|Tansaniya|Turkiya|Ukranya}} | winner = [[Natálie Puškinová]] | represented = {{flagicon|CZE}} Republikang Tseko | congeniality = | before = [[Miss Earth 2024|2024]] | next = [[Miss Earth 2026|2026]] }} Ang '''Miss Earth 2025''' ay ang ika-25 edisyon ng [[Miss Earth]] pageant , na ginanap sa Okada Manila, sa [[Parañaque]], [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas noong 5 Nobyembre 2025. Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni Jessica Lane of Australya si Natálie Puškinová ng Republikang Tseko bilang Miss Earth 2025. Ito ang ikalawang pagkakataon na nanalo ang Republikang Tseko sa Miss Earth. Kinoronahan bilang Miss Earth-Air si Sóldís Vala Ívarsdóttir ng Lupangyelo, si Mỹ Anh Trịnh ng Biyetnam bilang Miss Earth-Water, at si Waree Ngamkham ng Taylandiya bilang Miss Earth-Fire. Mga kandidata mula sa pitumpu't-walong bansa at teritoryo ang lumahok sa edisyong ito. Pinangunahan ni James Deakin ang kompetisyon. == Kasaysayan == === Pagpili ng mga kandidata === ==== Mga pagpalit ==== Pinalitan ni Miss Earth-Water Japan 2025 Reimi Shimizu si Miss Earth Japan 2025 Emilia Shimanouchi bilang kinatawan ng Hapon dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{cite web |date=23 July 2025 |title=2025ミス・アース：日本代表に早稲田大2年の19歳、島内エミリアさん　世界大会でも「グランプリを狙っていきたい」 |trans-title=Miss Earth 2025: Japan's representative, 19-year-old Waseda University sophomore Emilia Shimauchi, who also aims to win the grand prize at the world competition. |url=https://mainichikirei.jp/article/20250723dog00m100027000c.html |access-date=23 July 2025 |website=Mainichi Kirei |language=ja}}</ref> Pinalitan ni Ndeshipewa Angula si Miss Earth Namibia 2025 Uatjiri Mbaisa dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref name=":0">{{Cite news |last=Nakaziko |first=Pinehas |date=20 Hulyo 2025 |title=Johanna Swartbooi crowned Miss Namibia 2025 |language=en |website=The Namibian |url=https://www.namibian.com.na/johanna-swartbooi-crowned-miss-namibia-2025/ |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250724122536/https://www.namibian.com.na/johanna-swartbooi-crowned-miss-namibia-2025/ |archive-date=24 Hulyo 2025}}</ref> Pinalitan ni Esther Mukoya si Miss Earth Kenya 2025 Mirel Atieno dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref name=":1">{{Cite web |date=15 Hulyo 2025 |title=Trans‑Nzoia Governor Natembeya Congratulates Ms. Mirel Atieno on Miss Earth Kenya 2025 Victory |url=http://www.vipasho.co.ke/2025/07/transnzoia-governor-natembeya.html |access-date=7 Agosto 2025 |website=Vipasho News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Muthee |first=Raymond |date=17 Oktubre 2025 |title=Beauty queen Mirel Atieno Ngesa dethroned as Miss Earth 2025 |url=https://www.standardmedia.co.ke/business/fashion-beauty/article/2001531342/beauty-queen-mirel-atieno-ngesa-dethroned-as-miss-earth-2025 |access-date=5 Nobyembre 2025 |website=The Standard |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Ntoyai |first=Manuel |date=17 Oktubre 2025 |title=Miss Earth Kenya 2025 Mirel Atieno Ngesa dethroned, replaced amid pageant controversy |url=https://www.tnx.africa/entertainment/article/2001532029/miss-earth-kenya-2025-mirel-atieno-ngesa-dethroned-replaced-amid-pageant-controversy |access-date=5 Nobyembre 2025 |website=TNX Africa |language=en }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Pinalitan din ni Elizaveta Kuznetsova si Diana Spotarenko bilang kinatawan ng Moldabya dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |date=15 Marso 2025 |title=Angelina Chitaica va reprezenta Republica Moldova la Miss World 2025 |trans-title=Angelina Chitaica will represent the Republic of Moldova at Miss World 2025 |url=https://ziuadeazi.md/stiri/angelina-chitaica-va-reprezenta-republica-moldova-la-miss-world-2025/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415022716/https://ziuadeazi.md/stiri/angelina-chitaica-va-reprezenta-republica-moldova-la-miss-world-2025/ |archive-date=15 Abril 2025 |access-date=23 Marso 2025 |website=Ziuadeazi |language=ro-ro}}</ref> Pinalitan ni India Holder ang orihinal na nagwagi na si Shae Parsons bilang kinatawan ng Nuweba Selandiya dahil sa personal na dahilan.<ref>{{cite web |date=19 Hunyo 2025 |title=East Aucklander crowned Miss Earth NZ 2025 |url=https://www.times.co.nz/business/east-aucklander-crowned-miss-earth-nz-2025/ |access-date=22 Hunyo 2025 |website=Eastern Times |language=en}}</ref> Pinalitan din ni Putri Juficha ang orihinal na nagwagi na si Jazmine Rowe bilang kinatawan ng Indonesya dahil sa personal na dahilan.<ref>{{Cite web |date=25 Hunyo 2025 |title=Raih Gelar Miss Earth Indonesia 2025, Jaz Rowe Siap Jadi Suara Perubahan Global |trans-title=Winning the Miss Earth Indonesia 2025 title, Jaz Rowe is ready to be a voice for global change. |url=https://www.kapanlagi.com/foto/berita-foto/indonesia/raih-gelar-miss-earth-indonesia-2025-jaz-rowe-siap-jadi-suara-perubahan-global.html |access-date=15 Hulyo 2025 |website=KapanLagi |language=id}}</ref><ref>{{Cite web |last=Prima |first=Berkat |date=7 October 2025 |title=Jazmine Rowe Batal Wakili Indonesia di Ajang Miss Earth 2025 |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/men-jazmine-rowe-batal-wakili-indonesia-di-ajang-miss-earth-2025-c1c2-01-l8vsm-xhv2mb |access-date=21 October 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref> Pinalitan ni Valentina Collazos ang orihinal na nagwagi na si Laura Isabel González bilang kinatawan ng Kolombya dahil lumagpas na ito sa limitasyon ng edad.<ref>{{Cite web |last=Duong |first=Hai |date=4 Oktubre 2025 |title=Miss Earth Colombia was deprived of the right to compete in the miss contest, the reason for the shock |url=https://vgt.vn/miss-earth-colombia-bi-tuoc-quyen-thi-hoa-hau-ly-do-soc-ihyes-20251004t7547267/?lang=en |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=VGT TV |language=en}}</ref> ==== Mga unang pagsali, pagbalik, at pag-urong ==== Lumahok sa unang pagkakataon ang bansang Usbekistan sa edisyong ito. Bumalik sa edisyong ito ang mga bansa at teritoryong Kapuluang Cayman na huling sumali noong [[Miss Earth 2010|2010]]; Nikaragwa na huling sumali noong [[Miss Earth 2012|2012]]; Tansaniya na huling sumali noong [[Miss Earth 2014|2014]]; Turkiya na huling sumali noong [[Miss Earth 2015|2015]]; Makaw na huling sumali noong [[Miss Earth 2016|2016]]; Hamayka, Moldabya at Pinlandiya na huling sumali noong [[Miss Earth 2020|2020]]; Libano at Suwesya na huling sumali noong [[Miss Earth 2021|2021]]; Austrya, Eskosya, at Estonya na huling sumali noong [[Miss Earth 2022|2022]]; at Alemanya, Armenya, Ekwador, Republikang Tseko, Rumanya, at Ukranya na huling sumali noong [[Miss Earth 2023|2023]].<ref>{{Cite web |last=Wolfová |first=Gabriela |date=3 Mayo 2025 |title=Novou Miss Czech Republic je kráska bez jediné plastiky Linda Górecká! Má plné rty a bujné vnady |trans-title=The new Miss Czech Republic is the beauty without a single plastic surgery, Linda Górecká! She has full lips and lush charms |url=https://www.super.cz/clanek/celebrity-novou-miss-czech-republic-je-kraska-bez-jedine-plastiky-linda-gorecka-ma-plne-rty-a-bujne-vnady-1514428 |access-date=11 Hunyo 2025 |website=Super.cz |language=cs}}</ref> Pinalitan ni Miss Earth Puerto Rico 2026 Cecilia Acosta si Miss Earth Puerto Rico 2025 Valeria Meléndez dahil sa personal na dahilan.<ref>{{Cite web |last=Rifai |date=23 Abril 2025 |title=7 Potret Miss Earth Puerto Riko 2025 Valeria Meléndez |trans-title=7 Portraits of Miss Earth Puerto Rico 2025 Valeria Meléndez, Captivating! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-earth-puerto-riko-2025-valeria-melendez-c1c2-01-9mwsv-cx3myc |access-date=15 Setyembre 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref><ref>{{Cite news |author=Martínez |first=José Rolón |date=5 Pebrero 2025 |title=VIDEO: Puerto Rico corona tres nuevas reinas |language=es |trans-title=VIDEO: Puerto Rico crowns three new queens |website=El Vocero |url=https://www.elvocero.com/escenario/video-puerto-rico-corona-tres-nuevas-reinas/article_1c1b38f8-e36d-11ef-83e7-f3c040e9eb53.html |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304082008/https://www.elvocero.com/escenario/video-puerto-rico-corona-tres-nuevas-reinas/article_1c1b38f8-e36d-11ef-83e7-f3c040e9eb53.html |archive-date=4 Marso 2025}}</ref> Gayunpaman, bumitiw rin si Acosta dahil sa personal na dahilan, dahilan upang bumitiw ang Porto Riko sa edisyong ito. Bumitiw si Jera Redant ng Belhika dahil sa isang malubhang kalagayan sa kaniyang kalusugan.<ref>{{Cite web |last=Vanden Berghe |first=Filip |date=18 Mayo 2025 |title=KIJK. Jera Redant (18) verkozen tot Miss Exclusive 2025 |url=https://myprivacy.dpgmedia.be/consent?siteKey=Uqxf9TXhjmaG4pbQ&callbackUrl=https%3A%2F%2Fwww.hln.be%2Fprivacy-gate%2Faccept-tcf2%3FredirectUri%3D%252Fgeraardsbergen%252Fkijk-jera-redant-18-verkozen-tot-miss-exclusive-2025%7Eaebcfd5a%252F%253Freferrer%253Dhttps%253A%252F%252Fwww.google.com%252F |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521202442/https://www.hln.be/geraardsbergen/kijk-jera-redant-18-verkozen-tot-miss-exclusive-2025~aebcfd5a/ |archive-date=21 Mayo 2025 |access-date=11 Hunyo 2025 |website=Het Laatste Nieuws |language=nl}}</ref> Bumitiw sina Kristina Milovanović ng Bosnya at Hersegobina, María Victoria Medina ng Espanya,<ref>{{cite web |date=2 Agosto 2025 |title=La modelo de Jaén que representará a España en Filipinas |url=https://lacontradejaen.eldiario.es/maria-victoria-candidata-espana-miss-tierra-jaen/ |access-date=8 Agosto 2025 |website=El Diario |language=es}}</ref> Erline Édouard ng Hayti, Claudia Castañeda ng Honduras,<ref>{{cite web |date=10 Agosto 2025 |title=Claudia Castañeda es coronada Miss Earth Honduras 2025 |trans-title=Claudia Castañeda is crowned Miss Earth Honduras 2025 |url=https://oncenoticias.hn/tendencias/virales/claudia-castaneda-coronacion-miss-earth-honduras-2025-el-progreso-yoro/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Once Noticias |language=es}}</ref> at Jiarong Yang ng Tsina dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref name="delegates">{{cite web |date=19 Mayo 2025 |title=ЈЕЛЕНА ЊЕГОВАН ПРВА ПРАТИЉА "МИС БАЛКАНА 2025." У БАЊА ЛУЦИ |url=https://www.radiodunav.com/jelena-njegovan-prva-pratilja-mis-balkana-2025-u-banja-luci/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Radiodunav |language=sr}}</ref> Dapat sanang lalahok si Abidemi Akannie ng Sierra Leone sa edisyong ito, ngunit hindi ito nagpatuloy dahil sa suliraning pinansiyal.<ref>{{Cite web |date=14 Oktubre 2025 |title=Abidemi Akannie to Represent Sierra Leone at Miss Earth International 2025 in Philippines |url=https://sierraloaded.sl/entertainment/akannie-sierra-leone-miss-earth-philippines/ |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=Sierraloaded |language=en-US}}</ref> == Mga resulta == === Mga pagkakalagay === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- |'''Miss Earth 2025''' | * {{flagicon|CZE}} '''Republikang Tseko''' – '''[[Natálie Puškinová]]'''<ref name=":02">{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=5 Nobyembre 2025 |title=Natalie Puskinova of Czech Republic is Miss Earth 2025 |url=https://entertainment.inquirer.net/636990/natalie-puskinova-of-czech-republic-is-miss-earth-2025 |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |- |Miss Earth – Air 2025 | * {{flagicon|ISL}} Lupangyelo – Sóldís Vala Ívarsdóttir<ref name=":02" /> |- |Miss Earth – Water 2025 | * {{flagicon|VIE}} Biyetnam – Mỹ Anh Trịnh<ref name=":02" /> |- |Miss Earth – Fire 2025 | * {{Flagdeco|THA}} Taylandiya – Waree Ngamkham<ref name=":02" /> |- |Top 8 (Mga runner-up) | * {{Flagicon|BRA}} Brasil – Laila Frizon<ref name=":3">{{Cite web |last=Layno |first=Karen Flores |date=5 Nobyembre 2025 |title=Czech Republic wins Miss Earth 2025; PH's Joy Barcoma finishes as runner-up |url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2025/11/5/czech-republic-wins-miss-earth-2025-ph-s-joy-barcoma-finishes-as-runner-up-2152 |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> * {{flagicon|PHI}} Pilipinas – [[Joy Barcoma]]<ref name=":3" /> * {{flagicon|CHI}} Tsile – Nathalie Briones<ref name=":3" /> * {{flagicon|UKR}} Ukranya – Mariia Zheliaskova<ref name=":3" /> |- |Top 12 | * {{flagdeco|ETH}} Etiyopiya – Delina Girma<ref name=":3" /> * {{flagicon|MEX}} Mehiko – Génesis Vera<ref name=":3" />★ * {{flagdeco|POL}} Polonya – Justyna Roguska<ref name=":3" /> * {{flagdeco|RUS}} Rusya – Elizaveta Guryanova<ref name=":3" /> |- |Top 25 | * {{flagicon|ARG}} Arhentina – Florencia Hernández<ref name=":3" /> * {{flagicon|UAE}} Emiratos Arabes Unidos – Ana Zafyra<ref name=":3" /> * {{flagicon|Northern Mariana Islands}} Hilagang Kapuluang Mariana – Aria Keilbach<ref name=":3" /> * {{Flagdeco|IND}} Indiya – Komal Choudhary<ref name=":3" /> * {{flagicon|ITA}} Italya – Natalia Guglielmo<ref name=":3" /> * {{flagicon|CAN}} Kanada – Hailey Wilson<ref name=":3" /> * {{flagu|Makaw}} – Evangeline Chen<ref name=":3" /> * {{flagicon|MDA}} Moldabya – Elizaveta Kuznetsova<ref name=":3" /> * {{Flagdeco|NAM}} Namibya – Ndeshipewa Angula<ref name=":3" /> * {{flagicon|Netherlands}} Olanda – Sanne-Esmee Walstra<ref name=":3" /> * {{flagu|Peru}} – Massiel Suárez<ref name=":3" /> * {{Flagdeco|ZAF}} Timog Aprika – Jenique Botha<ref name=":3" /> * {{flagicon|KOR}} Timog Korea – Yoon-seo Choi<ref name=":3" /> |} == Mga ''pre-pageant event'' == === ''Media Moments'' === Naganap ang ''media presentation'' ng mga kandidata na pinangalanang "Media Moments" sa Department of Environment and Natural Resources Compound, Lungsod Quezon noong 22 Oktubre 2025.<ref name="PHILIS1" /> Nakipagtulungan ang Miss Earth Organization sa Designers Circle Philippines sa pagpapakita ng mga [[Terno (kasuotang pambabae)|terno]] at mga kasuotang hango sa Filipiniana upang simulan ang mga gawain bago ang panghuling kompetisyon.<ref name="PHILIS1" /> {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" ! colspan="2" rowspan="2" |Parangal ! colspan="4" |Rehiyong Kontinental ! rowspan="2" scope="row" |Sang. |- !Kaamerikahan !Aprika !Asia at Oseaniya !Europa |- ! colspan="2" |Best in Terno | align="center" |Haley Poe {{flagu|Estados Unidos}} | align="center" |Marie-Laure Juppin [[Talaksan:Proposed_flag_of_Réunion_(VAR).svg|border|23x23px]] Réunion | align="center" |[[:en:Joy_Barcoma|Joy Barcoma]] {{flagu|Pilipinas}} | align="center" |Sanne-Esmee Walstra {{flagu|Olanda}} |<ref>{{Cite web |last=Bracamonte|first=Earl D. C.|date=5 Nobyembre 2025|title=DENR lauds Miss Earth's sustainability platform, Philippines among Best in Terno winners|url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/05/2485029/denr-lauds-miss-earths-sustainability-platform-philippines-among-best-terno-winners?fbclid=IwY2xjawN7qHtleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETFReElRUnF2RWhjb0xMM05Xc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHg-09aR7LlAfTy_YODkejHgQyI9kOs7Q0R6PLGbpPN3eMEhgIVljoqJEGmbY_aem_ux9hs_i7IsKhAJBbsQn6ZA|access-date=3 Hunyo 2026|website=[[Philippine Star]]}}</ref> |} {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" ! colspan="2" rowspan="2" |Parangal ! colspan="3" |Kandidata ! rowspan="2" scope="row" |Sang. |- !{{won|place=Gold}} !{{won|place=Silver}} !{{won|place=Bronze}} |- ! colspan="2" |Media Favorites | align="center" | Cherise Asher Ayisi<br>{{Flagdeco|GHA}} Gana | align="center" | Paris Cawich<br>{{flagicon|BLZ}} Belis | align="center" | Alexa Roder<br>{{flagicon|AUS}} Australya |<ref>{{Cite web |last=Mallorca |first=Hannah |date=26 Oktubre 2025 |title=PH’s Joy Barcoma among Best in Terno winners at Miss Earth silver show |url=https://entertainment.inquirer.net/635204/phs-joy-barcoma-among-best-in-terno-winners-at-miss-earth-silver-show |access-date=3 Hunyo 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]]|language=en}}</ref> |} == Mga kandidata == Pitumpu't-walong kandidata ang lumahok sa edisyong ito.<ref name="PHILIS1" /><ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=5 Nobyembre 2025 |title=Miss Earth 2025: African bets lead medal tally |url=https://entertainment.inquirer.net/636861/miss-earth-2025-african-bets-lead-medal-tally |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon}} !Bayan !Rehiyong Kontinental !Grupo |- |{{flagicon|ALB}} [[Albanya]] |{{sortname|Kleja|Sulejmani|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=19 Hunyo 2025 |title="Miss Albania", Valentina Gegprifti is declared the most beautiful for 2025 |url=https://pamfleti.net/kulture/miss-shqiperia-valentina-gegprifti-shpallet-me-e-bukura-per-vitin-2025-i285555 |access-date=22 Hunyo 2025 |website=Pamfleti |language=en}}</ref> |20 |[[Tirana]] |Europa |Eco |- |{{flagicon|DEU}} [[Alemanya]] |{{sortname|Melissa|Koutsandreas|nolink=1}}<ref name=":12">{{Cite web |last=Fernando |first=Jefferson |date=6 Oktubre 2025 |title=Silver lining: 2025 Miss Earth bets lead the green generation |url=https://tribune.net.ph/2025/10/06/silver-lining-2025-miss-earth-bets-lead-the-green-generation |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=Daily Tribune |language=en}}</ref> |24 |[[Ratisbona]] |Europa |Water |- |{{flagicon|ARG}} [[Arhentina]] |{{sortname|Florencia Sol|Hernández|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=20 Enero 2025 |title=Florencia Hernández entre agua y estrellas |trans-title=Florencia Hernández between water and stars |url=https://zonavip.com.ar/florencia-hernandez-entre-agua-y-estrellas/ |access-date=11 Hunyo 2025 |website=Zona VIP |language=es}}</ref> |21 |[[Mendoza, Arhentina|Mendoza]] |Kaamerikahan |Air |- |{{Flagdeco|ARM}} [[Armenya]] |{{sortname|Anoushe|Khalashyan|nolink=1}} |26 |[[Ereban]] |Europa |Water |- |{{flagicon|AUS}} [[Australia|Australya]] |{{sortname|Alexa|Roder|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=8 Setyembre 2025 |title=Fil-Aussies dominate national pageant stage in Australia |language=en |website=ABS-CBN Lifestyle |url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/2025/9/8/fil-aussies-dominate-national-pageant-stage-in-australia-1822 |url-status=live |access-date=11 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250909104713/https://www.abs-cbn.com/lifestyle/2025/9/8/fil-aussies-dominate-national-pageant-stage-in-australia-1822 |archive-date=9 Setyembre 2025}}</ref> |24 |[[Melbourne]] |Asya at Oseaniya |Eco |- |{{Flagdeco|AUT}} [[Austria|Austrya]] |{{sortname|Lotte|Diry|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=14 Setyembre 2025 |title=Wienerin Lotte Diry ist Miss Earth Austria 2025 |trans-title=Viennese Lotte Diry is Miss Earth Austria 2025 |url=https://www.oe24.at/leute/oesterreich/wienerin-lotte-diry-ist-miss-earth-austria-2025/648597012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915114100/https://www.oe24.at/leute/oesterreich/wienerin-lotte-diry-ist-miss-earth-austria-2025/648597012 |archive-date=15 Setyembre 2025 |access-date=15 Setyembre 2025 |website=OE24 |publisher=Österreich |language=de}}</ref> |20 |[[Viena]] |Europa |Eco |- |{{flagdeco|BAN}} [[Bangladesh|Bangglades]] |Somaya Harun<ref name="PHILIS1">{{cite news |last1=Bracamonte |first1=Earl D.C. |date=23 Oktubre 2025 |title=Miss Earth presents Silver Year delegates in Filipiniana finery |language=en |website=[[The Philippine Star]] |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/10/23/2481951/miss-earth-presents-silver-year-delegates-filipiniana-finery |access-date=5 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |[[Dhaka]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{flagicon|BLZ}} [[Belize|Belis]] |{{sortname|Paris|Cawich|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Cowo |first=Janelle |date=9 Hulyo 2025 |title=Young Models Celebrate Culture and Fashion at Empow.Her’s Third Annual Show |url=https://www.sanpedrosun.com/fashion/2025/07/09/young-models-celebrate-culture-and-fashion-at-empow-hers-third-annual-show/ |access-date=11 Setyembre 2025 |website=The San Pedro Sun |language=en}}</ref> |20 |[[Belmopan]] |Kaamerikahan |Fire |- |{{flagicon|VEN}} [[Beneswela]] |{{sortname|Roziel|Borges|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Obelmejias |first=Yolimer |date=7 Oktubre 2025 |title=Roziel Borges representará a Venezuela en el Miss Earth 2025 |trans-title=Roziel Borges will represent Venezuela at Miss Earth 2025. |url=http://www.eluniversal.com/entretenimiento/217427/roziel-borges-representara-a-venezuela-en-el-miss-earth-2025 |access-date=7 Oktubre 2025 |website=El Universal |language=es}}</ref> |24 |Maracay |Kaamerikahan |Eco |- |{{flagdeco|BLR}} [[Biyelorusya]] |{{sortname|Elizaveta|Moger|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=23 October 2025 |title=Asia Album: Highlights of Miss Earth 2025 in Philippines |website=[[Xinhua News Agency|Xinhua]] |url=https://english.news.cn/20251023/c608b758c52a46f28830fbd39fb5cd27/c.html |access-date=27 October 2025}}</ref> |21 |[[Kurgan, Rusya|Kurgan]] |Europa |Air |- |{{flagicon|VIE}} [[Biyetnam]] |{{sortname|Trịnh|Mỹ Anh|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Phuong |first=Hai |date=7 Hulyo 2025 |title=Á hậu 3 Trịnh Mỹ Anh được chọn đi thi Hoa hậu Trái đất 2025, gây bất ngờ |trans-title=3rd runner-up Trinh My Anh was chosen to compete in Miss Earth 2025, causing surprise |url=https://tuoitre.vn/a-hau-3-trinh-my-anh-duoc-chon-di-thi-hoa-hau-trai-dat-2025-gay-bat-ngo-20250707132556686.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20250726235228/https://tuoitre.vn/a-hau-3-trinh-my-anh-duoc-chon-di-thi-hoa-hau-trai-dat-2025-gay-bat-ngo-20250707132556686.htm |archive-date=26 Hulyo 2025 |access-date=7 Agosto 2025 |website=Báo Tuổi Trẻ |language=vi}}</ref> |21 |[[Hanoi]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{Flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] |{{sortname|Laila|Frizon|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=30 Agosto 2025 |title=Laila Frizon, representante do Rio Grande do Sul, é eleita Miss Brasil Terra 2025 |url=https://noticias.r7.com/record-news/laila-frizon-representante-do-rio-grande-do-sul-e-eleita-miss-brasil-terra-30082025/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Noticias R7 |language=pt}}</ref> |23 |Rio Grande |Kaamerikahan |Air |- |{{flagicon|BGR}} [[Bulgarya]] |{{sortname|Hrisiana|Hristova|nolink=1}}<ref name="delegates" /> |19 |Stara Zagora |Europa |Eco |- |{{Flagdeco|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] |{{sortname|Smirnova|Peñafiel|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Balseca |first=Ingrid |date=3 Oktubre 2025 |title=Smirnova Peñafiel: “Reciclo, cultivo un huerto y le doy nueva vida a la ropa” |trans-title=Smirnova Peñafiel: “I recycle, I grow a garden and I give new life to clothes” |url=https://www.expreso.ec/ocio/smirnova-penafiel-reciclo-cultivo-un-huerto-y-le-doy-nueva-vida-la-ropa-259597.html |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=Diario Expreso |language=es}}</ref> |20 |Naranjal |Kaamerikahan |Fire |- |{{Flagdeco|ESA}} [[El Salvador]] |{{sortname|Alejandra|Pérez|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=7 July 2025 |title=Alejandra Pérez se convierte en Miss Earth El Salvador 2025 |trans-title=Alejandra Pérez becomes Miss Earth El Salvador 2025 |url=https://xpot.sv/alejandra-perez-se-convierte-en-miss-earth-el-salvador-2025/ |access-date=11 Setyembre 2025 |website=XPOT |language=es}}</ref> |25 |San Vicente |Kaamerikahan |Eco |- |{{flagicon|UAE}} [[Emiratos Arabes Unidos]] |{{sortname|Ana|Zafyra|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=27 October 2025 |title=7 Potret Ana Zafyra Miss Earth Uni Emirat Arab 2025, Bikin Terpukau! |language=id |trans-title=7 Portraits of Zafira's Children, Miss Earth UAE 2025, Will Amaze You! |website=[[IDN Times]] |editor=Wahyu Kurniawan |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-ana-zafyra-miss-earth-uni-emirat-arab-2025-c1c2-01-cw2f3-zn05f1 |access-date=28 October 2025}}</ref> |24 |[[Dubai]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|SCO}} [[Scotland|Eskosya]] |{{sortname|Grace|McGregor|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |25 |[[Edinburgh]] |Europa |Air |- |{{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] |{{sortname|Haley|Poe|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Glicklin |first=Harry |date=7 Hulyo 2025 |title=Miss Earth champions unite on Good Morning Washington for environmental awareness |language=en |work=WJLA-TV |url=https://wjla.com/good-morning-washington/national-and-global-miss-earth-titleholders-advocate-for-sustainability-and-conservation |access-date=11 Hulyo 2025}}</ref> |22 |[[Erie, Pennsylvania|Erie]] |Kaamerikahan |Eco |- |{{Flagicon|EST}} [[Estonya]] |{{sortname|Birgit|Dimitrijev|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=16 Setyembre 2025 |title=Eesti kaunitar Birgit Dimitrijev esindab Eestit Miss Earth 2025 rahvusvahelisel iludusvõistlusel |language=Estonian |trans-title=Estonian beauty Birgit Dimitrijev will represent Estonia at the Miss Earth 2025 international beauty pageant |website=Buduaar - TV3 |url=https://buduaar.tv3.ee/ilu-ja-mood/eesti-kaunitar-birgit-dimitrijev-esindab-eestit-miss-earth-2025-rahvusvahelisel-iludusvoistlusel/ |access-date=6 Nobyembre 2025 |archive-date=2025-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923103346/https://buduaar.tv3.ee/ilu-ja-mood/eesti-kaunitar-birgit-dimitrijev-esindab-eestit-miss-earth-2025-rahvusvahelisel-iludusvoistlusel/ |url-status=dead }}</ref> |21 |Värska |Europa |Fire |- |{{flagdeco|ETH}} [[Ethiopia|Etiyopiya]] |{{sortname|Delina|Girma|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |18 |[[Adis Abeba]] |Aprika |Fire |- |{{Flagicon|WAL}} [[Gales]] |{{sortname|Abigail|Wood|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Birt |first=Elizabeth |date=9 Hunyo 2025 |title=Pembrokeshire penguin keeper crowned Miss Earth Wales 2025 |language=en-GB |work=Western Telegraph |url=https://www.westerntelegraph.co.uk/news/25224932.pembrokeshire-penguin-keeper-crowned-miss-earth-wales-2025/ |access-date=11 Hunyo 2025 |issn=0307-1235}}</ref> |25 |Tavernspite |Europa |Fire |- |{{Flagdeco|GHA}} [[Ghana|Gana]] |{{sortname|Cherise Asher|Ayisi|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Doğan Aziz Demirtaş |date=19 Agosto 2025 |title=Son Ağaç Öldüğünde, Son İnsan da Ölür |language=tr |trans-title=When the Last Tree Dies, the Last Man Dies Too |website=Dadmedya |url=https://dadmedya.com/son-agac-oldugunde-son-insan-da-olur/ |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901004325/https://dadmedya.com/son-agac-oldugunde-son-insan-da-olur/ |archive-date=1 Setyembre 2025}}</ref> |21 |[[Accra]] |Aprika |Eco |- |{{flagdeco|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |{{sortname|Shanae|Brown|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |19 |[[Kingston, Jamaica|Kingston]] |Kaamerikahan |Eco |- |{{flagicon|JPN}} [[Hapon]] |{{sortname|Reimi|Shimizu|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |24 |[[Tokyo]] |Asya at Oseaniya |Eco |- |{{flagicon|Northern Mariana Islands}} [[Hilagang Kapuluang Mariana]] |{{sortname|Aria|Keilbach|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=20 July 2025 |title=Aria Keilbach crowned Miss Earth NMI 2025 |url=https://www.mvariety.com/news/local/aria-keilbach-crowned-miss-earth-nmi-2025/article_9125b37a-4329-49af-ae3e-a5526eea2245.html#:~:text=ARIA%20Keilbach%20was%20crowned%20Miss,place%20in%20Manila%20this%20December. |access-date=20 July 2025 |website=Marianas Variety |language=en}}</ref> |23 |Saipan |Asya at Oseaniya |Water |- |{{flagicon|HKG}} [[Hong Kong]] |{{sortname|Shiyuan|Luo|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=21 Oktubre 2025 |title=Dàn người đẹp đổ bộ Philippines thi Hoa hậu Trái Đất |language=vi |trans-title=Beauties flock to the Philippines to compete in Miss Earth |website=24h |url=https://www.24h.com.vn/thoi-trang/dan-nguoi-dep-do-bo-philippines-thi-hoa-hau-trai-dat-c78a1707602.html |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |20 |[[Suzhou]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{Flagdeco|IND}} [[Indiya]] |{{sortname|Komal|Choudhary|nolink=1}}<ref>{{cite web |title=Miss Earth India 2025 Komal Choudhary and Miss Divine Beauty 2025 Ekta Singh Crowned at a Spectacular Finale |url=https://www.tribuneindia.com/news/business/miss-earth-india-2025-komal-choudhary-and-miss-divine-beauty-2025-ekta-singh-crowned-at-a-spectacular-finale/ |access-date=29 Setyembre 2025 |website=The Tribune |language=en-In}}</ref> |25 |[[Pune]] |Asya at Oseaniya |Eco |- |{{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]] |{{sortname|Putri|Juficha|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Murdianto |first=Muhammad Tarmizi |date=16 Oktubre 2025 |title=Putri Juficha Siap Menyalakan Cahaya Indonesia di Miss Earth 2025 |language=id |trans-title=Putri Juficha Ready to Shine Light on Indonesia at Miss Earth 2025 |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/putri-juficha-siap-menyalakan-cahaya-indonesia-di-miss-earth-2025-00-rqp85-l79ln2 |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |25 |Manado |Asya at Oseaniya |Air |- |{{flagicon|ENG}} [[Inglatera]] |{{sortname|Sofia|Mayers|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=31 Hulyo 2025 |title=7 Potret Sofia Mayers Miss Earth Inggris 2025, Inspiring! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-sofia-mayers-miss-earth-inggris-2025-c1c2-01-cw2f3-gjyy70 |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |25 |Canterbury |Europa |Eco |- |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] |{{sortname|Natalia|Guglielmo|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=25 Setyembre 2025 |title=Natalia Guglielmo è la nuova Miss Earth Italy 2025 |language=it |trans-title=Natalia Guglielmo is the new Miss Earth Italy 2025 |website=NotiCaMania Comunicati online |url=https://comunicationline.eu/natalia-guglielmo-e-la-nuova-miss-earth-italy-2025/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |[[Sicilia]] |Europa |Air |- |{{Flagdeco|KHM}} [[Kambodya]] |{{sortname|Saran|Kimlan|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=22 July 2025 |title=សារ៉ាន់ គីមឡាង ត្រូវបានតែងតាំងជា Miss Earth Cambodia 2025 |url=https://ams.com.kh/news/infotainment/life-style/saran-kimlan-become-miss-earth-cambodia-2025 |access-date=22 July 2025 |website=AMS |language=km}}</ref> |24 |[[Nom Pen]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] |{{sortname|Hailey|Wilson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Goodrunning |first=Deena |date=7 Hulyo 2025 |title=Miss Earth Canada 2025 is Hailey Hamelin-Wilson! |url=https://www.albertanativenews.com/miss-earth-canada-2025-is-hailey-hamelin-wilson/ |access-date=15 Hulyo 2025 |website=Alberta Native News |language=en-US}}</ref> |23 |[[Toronto]] |Kaamerikahan |Fire |- |{{flagicon|CAY}} [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] |{{sortname|Latecia|Bush|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Durston |first=Laura |date=9 Mayo 2025 |title=What's Hot on camera |language=en-GB |work=Cayman Compass |url=https://www.caymancompass.com/2025/05/09/whats-hot-on-camera-7/ |access-date=11 Hunyo 2025}}</ref> |22 |George Town |Kaamerikahan |Water |- |{{flagicon|KEN}} [[Kenya]] |{{sortname|Esther|Mukoya|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=17 Oktubre 2025 |title=Miss Earth Kenya 2025, Esther Princess Mukoya, Set for Send-Off Ahead of Miss Earth 2025 in the Philippines |language=en |website=Youth Village Kenya |url=https://youthvillage.co.ke/miss-earth-kenya-2025-esther-princess-mukoya-set-for-send-off-ahead-of-miss-earth-2025-in-the-philippines/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |26 |Kakamega |Aprika |Air |- |{{Flagdeco|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |{{sortname|Valentina|Collazos|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=22 Oktubre 2025 |title=7 Potret Valentina Collazos Miss Earth Kolombia 2025, Gorgeous Abis! |language=id |trans-title=7 Portraits of Valentina Collazos Miss Earth Colombia 2025, Absolutely Gorgeous! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-valentina-collazos-miss-earth-kolombia-2025-gorgeous-abis-c1c2-01-cw2f3-0t6r6j |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |22 |[[Talaan ng mga lungsod sa Colombia|Cali]] |Kaamerikahan |Fire |- |{{Flagdeco|CUB}} [[Cuba|Kuba]] |{{sortname|Rachel|Chang|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=24 Agosto 2025 |title=Historic: For the first time, two sisters will represent Cuba in global beauty contests |language=en |website=CiberCuba |url=https://en.cibercuba.com/noticias/2025-08-24-u194224-e208933-s27065-nid309572-historico-primera-vez-dos-hermanas |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901003350/https://en.cibercuba.com/noticias/2025-08-24-u194224-e208933-s27065-nid309572-historico-primera-vez-dos-hermanas |archive-date=1 Setyembre 2025}}</ref> |26 |[[Havana]] |Kaamerikahan |Fire |- |{{flagdeco|LAO}} [[Laos]] |{{sortname|Parami|Viengmay|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=30 Oktubre 2025 |title=Beauties for a cause: Miss Earth delegates defend pageant’s school events |url=https://entertainment.inquirer.net/635985/beauties-for-a-cause-miss-earth-delegates-defend-pageants-school-events |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |25 |[[Vientian]] |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|LBN}} [[Libano]] |{{sortname|Aline|Ghanem|nolink=1}}<ref>{{cite news |author=Rochana |first=Nina |date=12 Setyembre 2024 |title=17 Kontestan Miss Earth 2024 dari Berbagai Negara, Stunning Abis! |language=id |trans-title=17 Miss Earth 2024 Contestants from Various Countries, Absolutely Stunning! |website=Jateng IDN Times |url=https://jateng.idntimes.com/life/inspiration/17-kontestan-miss-earth-2024-dari-berbagai-negara-stunning-abis-00-5cf6w-gth3w7 |url-status=live |access-date=6 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923104916/https://jateng.idntimes.com/life/inspiration/17-kontestan-miss-earth-2024-dari-berbagai-negara-stunning-abis-00-5cf6w-gth3w7 |archive-date=23 Setyembre 2025}}</ref> |21 |[[Beirut]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|LBR}} [[Liberia|Liberya]] |{{sortname|Monica|Swen|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=4 Agosto 2025 |title=Monica Swen Crowned Miss Earth Liberia 2025 |url=https://www.liberianobserver.com/life/monica-swen-crowned-miss-earth-liberia-2025/article_5712217a-8219-4fd4-833b-16c1331c731d.html |access-date=7 Agosto 2025 |website=Daily Observer |language=en}}</ref> |23 |[[Monrovia]] |Aprika |Eco |- |{{flagicon|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] |{{sortname|Sóldís Vala|Ívarsdóttir|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Guðrún Ósk Guðjónsdóttir |date=20 Marso 2025 |title=Lærði að standa með sjálfri sér |language=is |trans-title=Learned to stand up for herself |website=DV |url=https://www.dv.is/fokus/2025/03/20/soldis-vala-laerdi-ad-standa-med-sjalfri-ser/ |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521054829/https://www.dv.is/fokus/2025/03/20/soldis-vala-laerdi-ad-standa-med-sjalfri-ser/ |archive-date=21 May 2025}}</ref> |19 |Árbær |Europa |Fire |- |{{flag|Makaw}} |{{sortname|Evangeline|Chen|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=25 Hulyo 2025 |title=陈思蓓：荣获2025澳门地球小姐，冠军荣耀加冕 |trans-title=Sibei Chen: Won the Miss Earth Macau 2025 title, crowned champion |url=https://m.sohu.com/a/917293281_122153156/?pvid=000115_3w_a |access-date=11 Setyembre 2025 |website=Sohu |language=zh}}</ref> |23 |Makaw |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|MYS}} [[Malaysia]] |{{sortname|Vaisnevi|Retnam|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |22 |Selangor |Asya at Oseaniya |Water |- |{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] |{{sortname|Génesis|Vera|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=2 Setyembre 2025 |title=Génesis Vera Miss Earth México 2025 |trans-title=Génesis Vera Miss Earth Mexico 2025 |url=https://www.notiver.com/sociales/genesis-vera-miss-earth-mexico-2025/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Notiver |language=es}}</ref> |24 |[[Veracruz]] |Kaamerikahan |Water |- |{{flagicon|MDA}} [[Moldabya]] |{{sortname|Elizaveta|Kuznetsova|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Andini |first=Dewi |date=2 Nobyembre 2025 |title=7 Potret Elizaveta Kuznetsova, Miss Earth Moldova 2025 yang Bikin Terpikat |trans-title=7 Captivating Portraits of Elizaveta Kuznetsova, Miss Earth Moldova 2025 |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-elizaveta-kuznetsova-miss-earth-moldova-2025-yang-bikin-terpikat-c1c2-01-cw2f3-d01zsv |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |25 |Tiraspol |Europa |Water |- |{{flagdeco|MNG}} [[Mongolya]] |{{sortname|Nomin-Erdene|Bayarkhuu|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |28 |Darkhan |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|MMR}} [[Myanmar]] |{{sortname|Khin Khin|Hlaing|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=13 Agosto 2025 |title=Miss Earth Myanmar 2025 ရဲ့ Winner Crown ကို ပိုင်ဆိုင်ခဲ့တဲ့ စစ်တွေ အလှမယ် |url=https://www.myanmarcelebrity.com/2025/08/miss-earth-myanmar-2025-winner-crown.html?m=1 |access-date=8 Setyembre 2025 |website=Myanmar Celebrity |language=my}}</ref> |19 |Mrauk U |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|NAM}} [[Namibia|Namibya]] |{{sortname|Ndeshipewa |Angula|nolink=1}}<ref name=":0" /> |20 |[[Windhoek]] |Aprika |Air |- |{{NPL}} |{{sortname|Sony|Ghale|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=30 Agosto 2025 |title=Luna Luitel crowned Miss Nepal 2025 |language=en |website=The Kathmandu Post |url=https://kathmandupost.com/art-culture/2025/08/30/luna-luitel-crowned-miss-nepal-2025 |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250830160002/https://kathmandupost.com/art-culture/2025/08/30/luna-luitel-crowned-miss-nepal-2025 |archive-date=30 Agosto 2025}}</ref> |26 |[[Katmandu]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|NGR}} [[Nigeria|Niherya]] |{{sortname|Divine|Nelson|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=26 Hulyo 2025 |title=Nelson emerges 24th Miss Earth Nigeria |url=https://thenationonlineng.net/nelson-emerges-24th-miss-earth-nigeria/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=The Nation |language=en}}</ref> |22 |Akwa Ibom |Aprika |Fire |- |{{Flagdeco|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] |{{sortname|Solange|Velásquez|nolink=1}}<ref name="TPDN1">{{Cite news |last=Nam |first=Duy |date=27 Oktubre 2025 |title=Hậu trường chụp áo tắm của thí sinh Hoa hậu Trái Đất |language=vi |trans-title=In the past, there will be a lot of people in the world |website=Tiền Phong |url=https://tienphong.vn/hau-truong-chup-ao-tam-cua-thi-sinh-hoa-hau-trai-dat-post1790893.tpo |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |23 |Chinandega |Kaamerikahan |Water |- |{{Flagdeco|NOR}} [[Noruwega]] |{{sortname|Julie|Børresen|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |26 |Bjørkelangen |Europa |Air |- |{{flagicon|NZL}} [[New Zealand|Nuweba Selandiya]] |{{sortname|India|Holder|nolink=1}}<ref name="TPDN1" /> |26 |[[Auckland]] |Asya at Oseaniya |Air |- |{{flagicon|Netherlands}} [[Netherlands|Olanda]] |{{sortname|Sanne-Esmee|Walstra|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Horjus |first=Andre |date=9 Hulyo 2025 |title=Sanne-Esmee (21) uit Sint Jacobiparochie naar Miss Earth-verkiezing: ‘Een droom is uitgekomen’ |trans-title=Sanne-Esmee (21) from Sint Jacobiparochie to Miss Earth pageant: 'A dream has come true' |url=https://lc.nl/friesland/waadhoeke/Sanne-Esmee-21-voor-Nederland-naar-Miss-Earth-verkiezing-%E2%80%98Een-droom-is-uitgekomen%E2%80%99-46803141.html |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Leeuwarder Courant |language=nl}}</ref> |21 |Sint Jacobiparochie |Europa |Water |- |{{flagicon|PAK}} [[Pakistan]] |{{sortname|Syeda |Dua-e-Khadija|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Kotwal |first=Farhan Hashim |date=2 Hulyo 2025 |title=Dua-e-Khadija crowned Miss Pakistan Global 2025 |url=https://www.pakistanstatetime.com/news/duaekhadija-crowned-miss-pakistan-global-2025 |access-date=11 Setyembre 2025 |website=Pakistan State Time |language=en-US}}</ref> |22 |Peshawar |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|PER}} [[Peru]] |{{sortname|Massiel|Suárez|nolink=1}}<ref name=":12" /> |24 |Huancavelica |Kaamerikahan |Water |- |{{flagicon|PHI}} [[Miss Philippines Earth|Pilipinas]] |{{sortname|Joy|Barcoma}}<ref>{{Cite news |author=Armin P. Adina |date=10 Agosto 2025 |title=Joy Barcoma of Bacoor City is Miss Philippines Earth 2025 |language=en |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/623032/joy-barcoma-of-bacoor-city-is-miss-philippines-earth-2025 |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810203815/https://entertainment.inquirer.net/623032/joy-barcoma-of-bacoor-city-is-miss-philippines-earth-2025 |archive-date=10 Agosto 2025}}</ref> |26 |[[Bacoor]] |Asya at Oseaniya |Eco |- |{{flagdeco|FIN}} [[Pinlandiya]] |{{sortname|Amanda|Niemi|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Ly |first=Pia |date=27 Agosto 2025 |title=Riihimäkeläislähtöinen Amanda, 24, on Miss Earth Finland – edustaa Suomea Filippiineillä |language=fi |trans-title=Amanda, 24, originally from Riihimäki, is Miss Earth Finland – representing Finland in the Philippines |website=Hämeen Sanomat |url=https://www.hameensanomat.fi/paikalliset/8798079 |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250827102349/https://www.hameensanomat.fi/paikalliset/8798079 |archive-date=27 Agosto 2025}}</ref> |24 |Riihimäki |Europa |Fire |- |{{flagdeco|POL}} [[Polonya]] |{{sortname|Justyna|Roguska|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=21 Oktubre 2025 |title=Justyna Roguska będzie reprezentować Polskę na Miss Earth 2025! |language=pl |trans-title=Justyna Roguska will represent Poland at Miss Earth 2025! |website=Ciekawe24.pl |url=https://ciekawe24.pl/justyna-roguska-bedzie-reprezentowac-polske-na-miss-earth-2025/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |21 |[[Varsovia]] |Europa |Eco |- |{{flagicon|Portugal}} [[Portugal]] |{{sortname|Raquel|Camelo|nolink=1}}<ref>{{cite web |last=Ferreira |first=Monica |date=16 Hunyo 2024 |title=Jovem da região conquista título de Miss Queen Portugal |trans-title=Young woman from the region wins the title of Miss Queen Portugal |url=https://www.imediato.pt/jovem-da-regiao-conquista-titulo-de-miss-queen-portugal/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Imediato |language=pt}}</ref> |23 |[[Oporto|Porto]] |Europa |Eco |- |{{flagdeco|FRA}} [[Pransiya]] |{{sortname|Sandra|Wallet|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |24 |Nouvelle-Aquitaine |Europa |Water |- |{{flagdeco|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |{{sortname|Valeria|Conde|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Andini |first=Dewi |date=28 Oktubre 2025 |title=7 Potret Valeria Conde Miss Earth Republik Dominika 2025, Seorang Atlet! |trans-title=7 Portraits of Valeria Conde, Miss Earth Dominican Republic 2025, an Athlete! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-valeria-conde-miss-earth-republik-dominika-2025-c1c2-01-cw2f3-byq57c |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |— |[[Santo Domingo, Republikang Dominikano|Santo Domingo]] |Kaamerikahan |Water |- |{{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko]] |'''{{sortname|Natálie|Puškinová}}'''<ref>{{Cite web |date=3 Mayo 2025 |title=Miss Czech Republic 2025 se stala jedenadvacetiletá studentka Linda Górecká |url=https://www.idnes.cz/zpravy/revue/modelky/miss-czech-republic-finale-vitezka-makarenko-anketa-kubiskova.A250428_165107_missamodelky_sub |access-date=11 Hunyo 2025 |website=iDNES.cz |language=cs}}</ref> |21 |[[Praga]] |Europa |Water |- |[[Talaksan:Proposed_flag_of_Réunion_(VAR).svg|border|23x23px]] [[Réunion]] |{{sortname|Marie-Laure|Juppin de Fondaumère|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=18 Setyembre 2025 |title=Miss Earth 2025 : une candidate de Sainte-Rose représentera La Réunion aux Philippines |language=fr |trans-title=Miss Earth 2025: A candidate from Sainte-Rose will represent Reunion Island in the Philippines |website=Le Quotidien de La Réunion |url=https://www.lequotidien.re/article/culture/2025/09/18/miss-earth-2025-une-candidate-de-sainte-rose-representera-la-reunion-aux-philippines |url-status=live |access-date=6 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923110905/https://www.lequotidien.re/article/culture/2025/09/18/miss-earth-2025-une-candidate-de-sainte-rose-representera-la-reunion-aux-philippines |archive-date=23 Setyembre 2025}}</ref> |21 |Sainte-Rose |Aprika |Water |- |{{flagdeco|ROU}} [[Rumanya]] |{{sortname|Sabina|Parmac|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Dinu |first=Beatrice Lianda |date=27 Oktubre 2025 |title=România, din nou pe harta internațională la Miss Earth |language=ro |trans-title=Romania, back on the international map at Miss Earth |website=Ziarul Pozitiv |url=https://ziarulpozitiv.ro/romania-din-nou-pe-harta-internationala-la-miss-earth/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |19 |[[Bukarest]] |Europa |Fire |- |{{flagdeco|RUS}} [[Rusya]] |{{sortname|Elizaveta|Guryanova|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=22 Oktubre 2025 |title=7 Potret Elizaveta Guryanova Miss Earth Rusia 2025, Bikin Terpikat! |language=id |trans-title=7 Portraits of Elizaveta Guryanova Miss Earth Russia 2025, Make You Captivate! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-elizaveta-guryanova-miss-earth-rusia-2025-bikin-terpikat-c1c2-01-cw2f3-kjkwkt |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |[[Mosku]] |Europa |Air |- |{{flagicon|SRB}} [[Serbia|Serbiya]] |{{sortname|Nina|Karapešev|nolink=1}}<ref name="delegates" /> |19 |[[Belgrado]] |Europa |Air |- |{{Flagdeco|ZIM}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] |{{sortname|Tinewimbo|Dupute|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=22 Oktubre 2025 |title=Tinewimbo Dupute Arrives in Philippines to Represent Zimbabwe at Miss Earth 2025 |language=en |website=Youth Village Zimbabwe |url=https://youthvillage.co.zw/sport-entertainment/celebrity-news/tinewimbo-dupute-arrives-in-philippines-to-represent-zimbabwe-at-miss-earth-2025/#google_vignette |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |Bulawayo |Aprika |Water |- |{{Flagdeco|SGP}} [[Singapore|Singapura]] |{{sortname|Ganga|Kannan|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=24 Oktubre 2025 |title=7 Potret Ganga Kannan Miss Earth Singapura 2025, Sweet Abis! |language=id |trans-title=7 Portraits of Ganga Kannan, Miss Earth Singapore 2025, So Sweet! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-ganga-kannan-miss-earth-singapura-2025-sweet-abis-c1c2-01-cw2f3-f89d73 |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |22 |[[Singapore|Singapura]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{Flagdeco|LKA}} [[Sri Lanka]] |{{sortname|Adithya|Dewmini|nolink=1}} |21 |[[Colombo]] |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|SWE}} [[Sweden|Suwesya]] |{{sortname|Tilde|Lööw|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |26 |[[Estokolmo]] |Europa |Eco |- |{{flagdeco|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] |{{sortname|Amina|Jigge|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=19 Agosto 2025 |title=Miss Grand Tanzania competition has ended successfully, here are the 7 winners |url=https://kenyatalk.com/t/miss-grand-tanzania-competition-has-ended-successfully-here-are-the-7-winners/576459 |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Kenya Talk |language=en |archive-date=29 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829173204/https://kenyatalk.com/t/miss-grand-tanzania-competition-has-ended-successfully-here-are-the-7-winners/576459 |url-status=dead }}</ref> |26 |Mwanza |Aprika |Water |- |{{Flagdeco|THA}} [[Taylandiya]] |{{sortname|Waree|Ngamkham|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=1 Setyembre 2025 |title=มงลง "น้ำเหนือ วารี" มิสเอิร์ธไทยแลนด์2025 |language=th |trans-title=The crown goes to Namnuea Waree, Miss Earth Thailand 2025 |website=Line Today |url=https://today.line.me/th/v3/article/Kwm2EyR |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901052206/https://today.line.me/th/v3/article/Kwm2EyR |archive-date=1 Setyembre 2025}}</ref> |26 |[[Chiang Rai]] |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|ZAF}} [[Timog Aprika]] |{{sortname|Jenique|Botha|nolink=1}}<ref>{{cite news |author=Phumi Ramalepe |date=18 Setyembre 2025 |title=Environmental advocate Jenique Botha crowned Miss Earth South Africa 2025 |language=en |website=[[News24 (website)|News24]] |url=https://www.news24.com/life/lifestyle-trends/beauty-and-fashion/environmental-advocate-jenique-botha-crowned-miss-earth-south-africa-2025-20250918-0469 |url-status=live |access-date=29 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918125915/https://www.news24.com/life/lifestyle-trends/beauty-and-fashion/environmental-advocate-jenique-botha-crowned-miss-earth-south-africa-2025-20250918-0469 |archive-date=18 Setyembre 2025}}</ref> |22 |Edenvale |Aprika |Eco |- |{{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] |{{sortname|Yoon-seo|Choi|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=20 Agosto 2025 |title=[S포토] 최윤서, '1등 미스어스~' (미스어스 2025 코리아) |trans-title=[S Photo] Choi Yoon-seo, "Miss Earth 2025 Korea" (Miss Earth 2025 Korea) |url=https://www.stardailynews.co.kr/news/articleView.html?idxno=498394 |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Star Daily News |language=ko}}</ref> |24 |[[Busan]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{flagicon|CHI}} [[Chile|Tsile]] |{{sortname|Nathalie|Briones|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=7 Setyembre 2025 |title=Quién es Nathalie Briones, la joven que se coronó como Miss Earth Chile 2025 |trans-title=Who is Nathalie Briones, the young woman who was crowned Miss Earth Chile 2025? |url=https://www.lagaceta.com.ar/nota/1101597/chile/quien-nathalie-briones-joven-se-corono-como-miss-earth-chile-2025.html |access-date=8 Setyembre 2025 |website=La Gaceta |language=es-CL |archive-date=2025-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250907182508/https://www.lagaceta.com.ar/nota/1101597/chile/quien-nathalie-briones-joven-se-corono-como-miss-earth-chile-2025.html |url-status=dead }}</ref> |19 |Puente Alto |Kaamerikahan |Eco |- |{{flagdeco|TUR}} [[Turkiya]] |{{sortname|Mira|Atagül|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=27 Oktubre 2025 |title=7 Potret Mira Atagül Miss Earth Turki 2025, Menawan Abis! |language=id |trans-title=7 Portraits of Mira Atagül, Miss Earth Türkiye 2025, Absolutely Stunning! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-mira-atagul-miss-earth-turki-2025-menawan-abis-c1c2-01-cw2f3-n4yywv |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |26 |[[Istanbul]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{flagicon|UKR}} [[Ukranya]] |{{sortname|Maria |Zheliaskova|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=28 Oktubre 2025 |title=7 Potret Maria Zheliaskova, Miss Earth Ukraina 2025 yang Bikin Terpikat |language=id |trans-title=7 Captivating Portraits of Maria Zheliaskova, Miss Earth Ukraine 2025 |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-maria-zheliaskova-miss-earth-ukraina-2025-yang-bikin-terpikat-c1c2-01-cw2f3-rq4r9l |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |[[Odessa|Odesa]] |Europa |Fire |- |{{Flagdeco|UZB}} [[Usbekistan]] |{{sortname|Shakhrizoda|Madaminova|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Umarova |first=Nigora |date=29 Setyembre 2025 |title=Shaxrizada Madaminova to Represent Uzbekistan at Miss Earth 2025 |language=en |website=Kursiv |url=https://uz.kursiv.media/en/2025-09-29/shaxrizada-madaminova-to-represent-uzbekistan-at-miss-earth-2025/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |21 |[[Taskent]] |Asya at Oseaniya |Eco |} == Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na kawing == * {{Official website|http://www.missearth.tv}} {{Miss Earth}} [[Kategorya:Patimpalak ng kagandahan sa Pilipinas]] [[Kategorya:Miss Earth]] ss5nzo8qs51l7807p6mdlt6axenykle 0 335023 2215277 2215188 2026-07-08T14:53:33Z Allyriana000 119761 2215277 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant|name=Miss World 2026|image=|caption=|venue=[[Nha Trang]], Biyetnam|date=5 Setyembre 2026|broadcaster=|presenters=|entrants=|placements=|debuts={{Hlist|Butan|Eritreya|French Guiana|Mosambik|Pakistan}}|withdrawals=|returns={{hlist|Aruba|Bahamas|Guinea-Bissau|Kapuluang Cook|Kapuluang Turks at Caicos|Kosta Rika|Laos|Maruekos|Noruwega|Pidyi|Santa Lucia|Tansaniya|Timog Korea}}|before=[[Miss World 2025|2025]]|next=}} Ang '''Miss World 2026''' ang magiging ika-73 edisyon ng [[Miss World]] pageant, na gaganapin sa [[Nha Trang]], Biyetnam sa 5 Setyembre 2026.<ref name=":0">{{cite news |date=26 Marso 2026 |title=Vietnam to host Miss World 2026 for the first time |language=en |website=Voice of Vietnam |url=https://english.vov.vn/en/culture/vietnam-to-host-miss-world-2026-for-the-first-time-post1278752.vov |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260326224111/https://english.vov.vn/en/culture/vietnam-to-host-miss-world-2026-for-the-first-time-post1278752.vov |archive-date=26 Marso 2026}}</ref> Kokoronahan ni [[Suchata Chuangsri]] ng Taylandiya ang kaniyang kahalili sa pagtatapos ng kompetisyon. == Kasaysayan == === Lokasyon at petsa ng kompetisyon === Noong 25 Marso 2026, inihayag ng Miss World Organization sa kanilang ''account'' sa ''[[Instagram]]'' na magaganap ang edisyong ito sa Biyetnam.<ref name=":0" /><ref>{{cite news |date=26 Marso 2026 |title=Miss World 2026 pageant to be held in Vietnam |language=en |website=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2026/3/26/miss-world-2026-pageant-to-be-held-in-vietnam-1205 |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260326222537/https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2026/3/26/miss-world-2026-pageant-to-be-held-in-vietnam-1205 |archive-date=26 Marso 2026}}</ref> Kinumpirma rin ni Hoàng Nhật Nam, direktor ng Miss World Vietnam, na mangunguna ang Biyetnam sa edisyong ito. === Pagpili ng mga kalahok === ==== Mga pagpalit ==== Pinalitan ni Yifei Dong si Rongfei Gan bilang kinatawan ng Tsina dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |last= |date=30 Disyembre 2024 |title=第73届世界小姐中国区总冠军诞生 中国地质大学研究生：网友称美的有气质！ |trans-title=The champion of the 73rd Miss World China was born. A graduate student from China University of Geosciences: Netizens said she is beautiful and has great temperament! |url=https://finance.sina.com.cn/tech/roll/2024-12-30/doc-ineceyfc1498477.shtml |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Sina}}</ref> == Mga kandidata == Ang mga sumusunod ay mga kumpirmadong kalahok:<ref>{{Cite web |last=Dhakal |first=Rishika |date=3 Agosto 2024 |title=Ashma Kumari KC crowned Miss Nepal 2024 |url=https://kathmandupost.com/national/2024/08/03/ashma-kumari-crowned-miss-nepal-2024 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Kathmandu Post |language=en}}</ref> {| class="sortable wikitable" style="font-size:95%" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon|group=A}} !Bayan |- |{{flagicon|ALB}} [[Albanya]] |{{sortname|Alba|Tirtja|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Lam |first=Duy |date=8 Hunyo 2026 |title=Lộ diện nhiều đối thủ của Bảo Ngọc ở Hoa hậu Thế giới |language=vi |trans-title=Many of Bảo Ngọc's rivals at Miss World have emerged |website=Tiền Phong |url=https://tienphong.vn/lo-dien-nhieu-doi-thu-cua-bao-ngoc-o-hoa-hau-the-gioi-post1849660.tpo |url-status=live |access-date=28 Hunyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260608082221/https://tienphong.vn/vu-tau-hoa-dam-xe-tai-o-ha-noi-cuc-csgt-de-nghi-xem-xet-trach-nhiem-cua-tai-xe-o-to-post1849670.tpo |archive-date=8 Hunyo 2026}}</ref> |25 |[[Tirana]] |- |{{flagdeco|ARG}} [[Arhentina]] |{{sortname|Alina|Akselrad|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=27 Disyembre 2025 |title=Alina Akselrad representará a Argentina en la competencia de Miss Mundo 2026 |language=es |trans-title=Alina Akselrad will represent Argentina in the Miss World 2026 competition |website=Córdoba Interior Informa |url=https://cordobainteriorinforma.com/2025/12/27/alina-akselrad-representara-a-argentina-en-la-competencia-de-miss-mundo-2026/ |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260513041450/https://cordobainteriorinforma.com/2025/12/27/alina-akselrad-representara-a-argentina-en-la-competencia-de-miss-mundo-2026/ |archive-date=13 May 2026}}</ref> |27 |Córdoba |- |{{flagicon|ARM}} [[Armenya]] |{{sortname|Monika|Harutjunjan|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=9 Pebrero 2026 |title=Չեխահայ Մոնիկա Հարությունյանը «Հայաստանի գեղեցկուհի» 2026 ազգային մրցույթի հաղթող |language=hy |trans-title=Czech-Armenian Monika Harutjunjanova is the winner of the "Miss Armenia 2026" national contest |website=Orer |url=https://orer.eu/hy/2026/02/09/monika-harutuinian-2026-miss-armenia/ |url-status=live |access-date=6 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260209183755/https://orer.eu/hy/2026/02/09/monika-harutuinian-2026-miss-armenia/ |archive-date=9 Pebrero 2026 |accessdate=}}</ref> |28 |[[Praga]] |- |{{flagicon|AUS}} [[Australya]] |{{sortname|Olivija|Spanovskis|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Rifai |date=12 Enero 2026 |title=7 Potret Miss World Australia 2026 Olivija Spanovskis, Curi Atensi! |language=id |trans-title=7 Portraits of Miss World Australia 2026 Olivija Spanovskis, Stealing Attention! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-world-australia-2026-olivija-spanovskis-curi-atensi-c1c2-01-9mwsv-xsplqs |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260206192814/https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-world-australia-2026-olivija-spanovskis-curi-atensi-c1c2-01-9mwsv-xsplqs |archive-date=6 Pebrero 2026 |accessdate=}}</ref> |25 |[[Adelaide]] |- |{{flagicon|BAH}} [[Bahamas]] |{{sortname|Marechan|Burrows|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=26 Marso 2025 |title=Miss World The Bahamas introduced |language=en |website=The Nassau Guardian |url=https://www.thenassauguardian.com/multimedia/video_gallery/miss-world-the-bahamas-introduced/video_5913ce5c-ff42-54b4-94f1-7784588cc06d.html |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260328023048/https://www.thenassauguardian.com/multimedia/video_gallery/miss-world-the-bahamas-introduced/video_5913ce5c-ff42-54b4-94f1-7784588cc06d.html |archive-date=28 Marso 2026 |accessdate=}}</ref> |27 |[[Nassau]] |- |{{flagicon|CIV}} [[Côte d'Ivoire|Baybaying Garing]] |{{sortname|Fatima|Koné|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |first= |date=29 Hunyo 2025 |title=Beauté: Koné Fatima élue Miss Côte d’Ivoire 2025 |trans-title=Beauty: Koné Fatima elected Miss Côte d’Ivoire 2025 |url=https://www.linfodrome.com/culture/110869-beaute-kone-fatima-elue-miss-cote-d-ivoire-2025 |access-date=29 Hunyo 2025 |website=Linfodrome |language=fr}}</ref> |23 |Azaguié |- |{{Flagdeco|BEL}} [[Belhika]] |{{sortname|Olga|Lombardo|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Clapson |first=Colin |date=23 Pebrero 2026 |title=22-year-old student Olga Lombardo is new Miss Belgium |url=https://www.vrt.be/vrtnws/en/2026/02/23/22-year-old-student-olga-lombardo-is-new-miss-belgium/ |access-date=5 Hulyo 2026 |website=VRT NWS |language=en}}</ref> |22 |Leuven |- |{{flagicon|BIZ}} [[Belize|Belis]] |{{sortname|Faith|Edgar|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Keme-Palacio |first=Benita |date=17 Hunyo 2025 |title=Faith Edgar Crowned Miss World Belize 2025 |url=https://www.greaterbelize.com/faith-edgar-crowned-miss-world-belize-2025/ |access-date=9 Hulyo 2025 |website=Greater Belize Media |language=en-US}}</ref> |24 |San Pedro |- |{{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] |{{sortname|Mística|Núñez|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Primicia |first=Redacción |date=12 Nobyembre 2025 |title=Miss Falcón gana el Miss World Venezuela 2025 |url=https://primicia.com.ve/placeres/miss-falcon-gana-el-miss-world-venezuela-2025/|access-date=13 Nobyembre 2025 |website=Primicia|language=es}}</ref> |24 |Punto Fijo |- |{{flagdeco|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]] |{{sortname|Bảo Ngọc|Nguyễn|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=8 Agosto 2025 |title=Hoa hậu Bảo Ngọc thi Miss World |language=vi |trans-title=Miss Bảo Ngọc competes in Miss World |website=VnExpress |url=https://vnexpress.net/hoa-hau-bao-ngoc-thi-miss-world-4924166.html |access-date=10 Setyembre 2025}}</ref> |24 |Cần Thơ |- |{{flagicon|BIH}} [[Bosniya at Herzegovina|Bosnya at Hersegobina]] |{{sortname|Lana|Jahić|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=27 Hunyo 2026 |title=Tuzlanka Lana Jahić je nova Miss Bosne i Hercegovine |trans-title=Lana Jahić from Tuzla is the new Miss Bosnia and Herzegovina |url=https://radiosarajevo.ba/magazin/showbiz/tuzlanka-lana-jahic-nova-miss-bosne-i-hercegovine/642737 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260628051312/https://radiosarajevo.ba/magazin/showbiz/tuzlanka-lana-jahic-nova-miss-bosne-i-hercegovine/642737 |archive-date=28 Hunyo 2026 |access-date=5 Hulyo 2026 |website=Radio Sarajavo |language=bs}}</ref> |18 |Tuzla |- |{{flagicon|BOT}} [[Botswana]] |{{sortname|Ruth|Thomas|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Kgamanyane |first=Nnasaretha |date=25 March 2025 |title=Thomas prophecy on winning Miss Botswana comes to pass |url=https://www.mmegi.bw/lifestyle/thomas-prophecy-on-winning-miss-botswana-comes-to-pass/news |access-date=9 May 2025 |website=Mmegi Online |language=en}}</ref> |24 |Masunga |- |{{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] |{{sortname|Gabriela|Botelho|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Nicolau |first=André |date=1 Pebrero 2026 |title=Gabriela Botelho, representante de Sergipe, é eleita Miss Brasil Mundo 2026 |language=pt-BR |trans-title=Gabriela Botelho, representing Sergipe, is elected Miss Brazil World 2026 |website=CNN Brasil |url=https://www.cnnbrasil.com.br/lifestyle/gabriela-botelho-representante-de-sergipe-e-eleita-miss-brasil-mundo-2026/ |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260202040947/https://www.cnnbrasil.com.br/lifestyle/gabriela-botelho-representante-de-sergipe-e-eleita-miss-brasil-mundo-2026/ |archive-date=2 Pebrero 2026}}</ref> |25 |Belo Horizonte |- |{{flagicon|BOL}} [[Bolivia|Bulibya]] |{{sortname|Vanessa|Kraljevic|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Ruiz |first=Melvy |date=28 Hunyo 2025 |title=La cruceña Vanessa Kraljevic es la nueva Miss Bolivia Mundo 2025 |trans-title=Vanessa Kraljevic from Santa Cruz is the new Miss Bolivia World 2025 |url=https://eju.tv/2025/06/la-crucena-vanessa-kraljevic-es-la-nueva-miss-bolivia-mundo-2025/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Eju.tv |language=es}}</ref> |23 |[[Santa Cruz de la Sierra]] |- |{{flagicon|CUR}} [[Curaçao]] |{{sortname|Lishantely|Jennie|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=16 Disyembre 2025 |title=Lishantely Jennie koroná komo Miss World Curaçao |language=pap |trans-title=Lishantely Jennie was crowned as Miss World Curaçao |website=extra.cw |url=https://extra.cw/lishantely-jennie-korona-komo-miss-world-curacao/ |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260125094420/https://extra.cw/lishantely-jennie-korona-komo-miss-world-curacao/ |archive-date=25 Enero 2026}}</ref> |18 |Willemstad |- |{{flagicon|DEN}} [[Dinamarka]] |{{sortname|Josephine|Bøttger|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Lam |first=Duy |date=26 Abril 2026 |title=Lộ diện thêm nhiều người đẹp đến Việt Nam thi Hoa hậu Thế giới |language=vi |trans-title=More beauties revealed to be coming to Vietnam to compete in Miss World |website=Tiền Phong |url=https://tienphong.vn/lo-dien-them-nhieu-nguoi-dep-den-viet-nam-thi-hoa-hau-the-gioi-post1838810.tpo |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260427012148/https://tienphong.vn/lo-dien-them-nhieu-nguoi-dep-den-viet-nam-thi-hoa-hau-the-gioi-post1838810.tpo |archive-date=27 Abril 2026}}</ref> |24 |Hillerød |- |{{flagdeco|ESA}} [[:en:Miss_El_Salvador|El Salvador]] |{{sortname|Andrea|Rivas|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Palacios |first=Marcella |date=1 Oktubre 2025 |title=Adriana Rivas, Miss Usulután, es la nueva Miss World El Salvador 2025/26 |trans-title=Adriana Rivas, Miss Usulután, is the new Miss World El Salvador 2025/26 |url=https://www.elsalvador.com/entretenimiento/escena/miss-mundo-2025-usulutan/1244878/2025/ |access-date=16 Oktubre 2025 |website=El Diario de Hoy}}</ref> |23 |[[:en:Usulután|Usulután]] |- |{{flagicon|SLO}} [[Eslobenya]] |{{sortname|Amadea|Zupan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=13 Enero 2025 |title=Nova Miss Slovenije je postala Amadea Zupan iz Sežane |trans-title=Amadea Zupan from Sežana became the new Miss Slovenia |url=https://svet24.si/novice/kultura/miss-slovenije-2025-zmagovalka-1393630 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Novice Svet24 |language=sl}}</ref> |26 |Sežana |- |{{flagdeco|EST}} [[Estonya]] |{{sortname|Mari-Ann|Rõuk|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Külm |first=Ülo |date=17 Agosto 2025 |title=FOTOD: tema ongi uus Miss World Estonia 2025! |language=Estonian |trans-title=PHOTOS: She is the new Miss World Estonia 2025! |website=Nelli Teataja |url=https://www.nelli.ee/fotod-tema-ongi-uus-miss-world-estonia-2025 |url-status=live |access-date=10 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250817173439/https://www.nelli.ee/fotod-tema-ongi-uus-miss-world-estonia-2025 |archive-date=17 Agosto 2025}}</ref> |19 |[[Tallin]] |- |{{flagicon|WAL}} [[Wales|Gales]] |{{sortname|Helena|Hawke|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Owens |first=David |date=5 Mayo 2025 |title=Student nurse is crowned Miss Wales 2025 |url=https://nation.cymru/culture/student-nurse-is-crowned-miss-wales-2025/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Nation Cymru |language=en-GB}}</ref> |20 |Caerleon |- |{{flagdeco|GNQ}} [[Gineang Ekwatoriyal]] |{{sortname|María de los Ángeles|Ndong|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Nkene |first=Gabriel Ebang Oyono |date=9 Setyembre 2025 |title=Conozca a todas las ganadoras del certamen Miss Guinea Ecuatorial 2024 |language=es |trans-title=Meet all the winners of the Miss Equatorial Guinea 2024 pageant |website=Ahora Equatorial Guinea |url=https://ahoraeg.com/cultura/2024/09/09/conozca-a-todas-las-ganadoras-del-certamen-miss-guinea-ecuatorial-2024/ |url-status=live |access-date=1 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250804214509/https://ahoraeg.com/cultura/2024/09/09/conozca-a-todas-las-ganadoras-del-certamen-miss-guinea-ecuatorial-2024/ |archive-date=4 Agosto 2025}}</ref> |25 |[[Malabo]] |- |{{flagicon|GLP|local}} [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] |{{sortname|Océane|Millitie|nolink=1}} |27 |Petit-Bourg |- |{{flagicon|GUA}} [[Guatemala|Guwatemala]] |{{sortname|Jennifer Andrea|Ortíz|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Guzmán |first=María Alejandra |date=1 Hunyo 2025 |title=Miss Guatemala Contest 2025: ¿Quiénes son las seis ganadoras que representarán a Guatemala en certámenes internacionales? |trans-title=Miss Guatemala Contest 2025: Who are the six winners who will represent Guatemala in international pageants? |url=https://www.prensalibre.com/vida/escenario/miss-guatemala-contest-2025-quienes-son-las-seis-ganadoras-que-representaran-a-guatemala-en-certamenes-internacionales/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Prensa Libre |language=es-GT}}</ref> |20 |Chiquimula |- |{{flagdeco|JPN}} [[Hapon]] |{{sortname|Yui|Kawana|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=22 Oktubre 2025 |title=『ミス・ワールド』日本代表に川名祐衣さん、憧れの存在は上戸彩 「刑事ものに出たい」 |trans-title=Yui Kawana is Japan's representative for Miss World, and her idol is Aya Ueto: "I want to be in a detective show" |url=https://www.sankei.com/article/20251022-BFZZXZT6E5LADJ5QA3UQNURWXQ/ |access-date=14 Nobyembre 2025 |website=Sankei Shimbun |language=ja }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |24 |[[Tokyo]] |- |{{flagdeco|GIB}} [[Gibraltar|Hibraltar]] |{{sortname|Julia|Horne|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=18 Agosto 2025 |title=New Miss Gibraltar looks ahead to a busy year |url=https://www.gbc.gi/news/julia-horne-wins-miss-gibraltar-2025 |access-date=10 Setyembre 2025 |website=Gibraltar Broadcasting Corporation |language=en}}</ref> |26 |[[Gibraltar|Hibraltar]] |- |{{flagicon|NIR}} [[Hilagang Irlanda]] |{{sortname|Carly|Wilson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=McLaughlin |first=Sophie |date=3 Hunyo 2025 |title=Carly Wilson crowned as Miss Northern Ireland 2025 |url=https://www.belfastlive.co.uk/whats-on/be/gallery/miss-northern-ireland-2025-named-31771078 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Belfast Live |language=en}}</ref> |24 |Rathfriland |- |{{flagicon|IND}} [[Indiya]] |{{sortname|Nikita|Porwal|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Jose |first=Jinta |date=4 Setyembre 2024 |title=Who is Femina Miss India Madhya Pradesh 2024, Nikita Porwal? Learn now! |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-india/who-is-femina-miss-india-madhya-pradesh-2024-nikita-porwal-learn-now/articleshow/113066234.cms |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Femina |language=en}}</ref> |24 |Ujjain |- |{{flagicon|INA}} [[Indonesia|Indonesya]] |{{sortname|Audrey Bianca|Callista|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Sukardi |first=Muhammad |date=9 Hulyo 2025 |title=Profil Audrey Bianca, Pemenang Miss Indonesia 2025 |trans-title=Profile of Audrey Bianca, Winner of Miss Indonesia 2025 |url=https://www.inews.id/lifestyle/seleb/profil-audrey-bianca-pemenang-miss-indonesia-2025 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=iNews |language=id}}</ref> |22 |[[Jakarta]] |- |{{flagicon|ENG}} [[Inglatera]] |{{sortname|Grace|Richardson|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Billson |first=Chantelle |date=24 Nobyembre 2025 |title='Powerful and proud' student makes history as first out gay Miss England |language=en |website=PinkNews |url=https://www.thepinknews.com/2025/11/24/powerful-and-proud-student-makes-history-as-first-out-gay-miss-england/ |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251124113009/https://www.thepinknews.com/2025/11/24/powerful-and-proud-student-makes-history-as-first-out-gay-miss-england/ |archive-date=24 Nobyembre 2025}}</ref> |19 |[[Leicester]] |- |{{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] |{{sortname|Caoimhe|Kenny|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Barr |first=Caoimhinn |date=16 Hunyo 2025 |title=Former Inishowen schoolgirl crowned Miss Ireland 2025 |language=en |website=Donegal Live |url=https://www.donegallive.ie/news/home/1826756/former-inishowen-schoolgirl-crowned-miss-ireland-2025.html |url-status=live |access-date=10 Hulyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250616160846/https://www.donegallive.ie/news/home/1826756/former-inishowen-schoolgirl-crowned-miss-ireland-2025.html |archive-date=16 Hunyo 2025}}</ref> |25 |[[Dublin]] |- |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] |{{sortname|Lucrezia|Mangilli|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=18 Hunyo 2024 |title=Chi è Lucrezia Mangilli, la nuova Miss Mondo Italia 2024 |trans-title=Who is Lucrezia Mangilli, the new Miss World Italy 2024 |url=https://www.ilgiornale.it/news/personaggi/chi-lucrezia-mangilli-nuova-miss-mondo-italia-2024-2335831.html |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Il Giornale |language=it}}</ref> |26 |[[Udine]] |- |{{flagdeco|CMR}} [[Cameroon|Kamerun]] |{{sortname|Noura|Njikam|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Mbassi |first=Jean |date=28 Hunyo 2024 |title=Miss Cameroun 2024 : Noura Raïssa Njikam remporte la couronne |trans-title=Miss Cameroon 2024: Noura Raïssa Njikam wins the crown |url=https://www.lebledparle.com/miss-cameroun-2024-noura-raissa-njikam-sur-le-toit-du-cameroun/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108231921/https://www.lebledparle.com/miss-cameroun-2024-noura-raissa-njikam-sur-le-toit-du-cameroun/ |archive-date=8 Nobyembre 2024 |access-date=29 Hunyo 2024 |website=Le Bled Parle |language=fr-FR}}</ref> |25 |[[Yaoundé]] |- |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] |{{sortname|Angelina|Fan|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=26 Agosto 2024 |title=2024年第三届加拿大中国高校校友网球公开赛成功举办 |language=zh-Hans |trans-title=The 3rd Canada Chinese University Alumni Tennis Open 2024 was successfully held |website=Easyca.ca |url=https://easyca.ca/archives/409461 |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807031614/https://easyca.ca/archives/409461 |archive-date=7 Agosto 2025}}</ref> | 24 | [[Toronto]] |- |{{flagicon|CAY}} [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] |{{sortname|Kristianna|Gordon|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Khôi |first=Minh |date=28 Marso 2026 |title=Điều đặc biệt của mỹ nhân Cayman thi Miss World 2026 |language=vi |trans-title=The Special Features of the Cayman Beauty Queen Competing in Miss World 2026 |website=Saostar |url=https://www.saostar.vn/nguoi-mau-hoa-hau/dieu-dac-biet-cua-my-nhan-cayman-thi-miss-world-2026-202603281126245696.html |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260329091136/https://www.saostar.vn/nguoi-mau-hoa-hau/dieu-dac-biet-cua-my-nhan-cayman-thi-miss-world-2026-202603281126245696.html |archive-date=29 Marso 2026}}</ref> |21 |West Bay |- |{{flagdeco|COK}} [[Kapuluang Cook]] |{{sortname|Tiarē|Henry-Anguna|nolink=1}}<ref name="HACMCI">{{cite news |last=Etches |first=Melina |date=4 Nobyembre 2025 |title=Henry-Anguna crowned Miss Cook Islands 2025 |website=Radio New Zealand |url=https://www.rnz.co.nz/news/pacific/577773/henry-anguna-crowned-miss-cook-islands-2025 |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219065209/https://www.rnz.co.nz/news/pacific/577773/henry-anguna-crowned-miss-cook-islands-2025 |archive-date=19 Disyembre 2025 |accessdate=}}</ref> |23 |Titikaveka |- |{{flagicon|KAZ}} [[Kasakistan]] |{{sortname|Bagim|Baltabaeva|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=5 Disyembre 2024 |title="Қазақстан аруы - 2024" байқауының жеңімпазы анықталды (фото) |trans-title=The winner of the "Miss Kazakhstan - 2024" contest has been announced |url=https://kaz.nur.kz/lady/2196852-qazaqstan-aruy-2024-baiqauynyng-zhengimpazy-anyqtaldy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207013424/https://kaz.nur.kz/lady/2196852-qazaqstan-aruy-2024-baiqauynyng-zhengimpazy-anyqtaldy/ |archive-date=7 Disyembre 2024 |access-date=14 Pebrero 2025 |website=Nur.kz |language=kk}}</ref> |23 |Oskemen |- |{{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |{{sortname|Andrea|Romero|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Morales |first=Carolina |date=6 Agosto 2024 |title=Quién es Andrea Romero, la nueva Miss Mundo Colombia 2024: tiene una anécdota con Iván Duque |trans-title=Who is Andrea Romero, the new Miss World Colombia 2024? She has an anecdote with Iván Duque |url=https://colombia.as.com/actualidad/quien-es-andrea-romero-la-nueva-miss-mundo-colombia-2024-tiene-una-anecdota-con-ivan-duque-n/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Diario AS |language=es-co}}</ref> |19 |[[Atlántico (Colombia)|Atlántico]] |- |{{Flagicon|CRO}} [[Croatia|Kroasya]] |{{sortname|Ema Helena|Vičar|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=29 Oktubre 2025 |title=Ema Helena (23) je nova Miss Hrvatske |language=hr |trans-title=Ema Helena (23) is the new Miss Croatia |website=Index.hr |url=https://www.index.hr/clanak.aspx?id=2725361 |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251029205303/https://www.index.hr/clanak.aspx?id=2725361 |archive-date=29 Oktubre 2025}}</ref> |23 |[[Zagreb]] |- |{{flagdeco|LBN}} [[Lebanon|Libano]] |{{sortname|Perla|Harb|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=5 Oktubre 2025 |title=Perla Harb wins Miss Lebanon 2025 crown in star-studded ceremony |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/882325/perla-harb-wins-miss-lebanon-2025-crown-in-star-studded-ceremony/en |access-date=21 Oktubre 2025 |website=Lebanese Broadcasting Corporation International |language=en}}|</ref> |22 |Al-Maamriyah |- |{{flagdeco|MYS}} [[Malaysia]] |{{sortname|Taanusiya|Chetty|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Sokial |first=Sandra |date=4 Disyembre 2024 |title=Taanusiya Chetty wins Miss World Malaysia 2024 |url=https://www.thestar.com.my/news/nation/2024/12/04/taanusiya-chetty-wins-miss-world-malaysia-2024#goog_rewarded |access-date=10 Hulyo 2025 |website=The Star |language=en}}</ref> |24 |[[Kuala Lumpur]] |- |{{flagdeco|MLT}} [[Malta]] |{{sortname|Nicole|Spiteri|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=4 Hulyo 2024 |title=Nicole Spiteri wins Miss World Malta contest |url=https://tvmnews.mt/en/news/nicole-spiteri-wins-miss-world-malta-contest/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=TVM News |language=en-GB}}</ref> |23 |Marsa |- |{{flagicon|MGL}} [[Mongolya]] |{{sortname|Enkhtuul|Bayarsaikhan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=24 Setyembre 2025 |title=“Miss World Mongolia-2026” фестивалийн үндэсний ялагчаар Б.Энхтуул шалгарлаа |url=https://ikon.mn/n/3i1p |access-date=25 Setyembre 2025 |website=Ikon.mn |language=mn}}</ref> |26 |[[Ulan Bator]] |- |{{NPL}} |{{sortname|Luna|Luitel|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Sanskriti Pokharel |date=31 Agosto 2025 |title=Luna Luitel crowned Miss Nepal World 2025 |language=en |website=The Kathmandu Post |url=https://kathmandupost.com/art-culture/2025/08/31/luna-luitel-crowned-miss-nepal-world-2025 |url-status=live |access-date=21 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250902041014/https://kathmandupost.com/art-culture/2025/08/31/luna-luitel-crowned-miss-nepal-world-2025 |archive-date=2 Setyembre 2025}}</ref> |26 |[[Katmandu]] |- |{{flagicon|NED}} [[Holland|Olanda]] |{{sortname|Charlotte|Boonstra|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Reitsma |first=Martin |date=7 Oktubre 2025 |title=Miss World Nederland, Beauty with A Purpose op Kasteel de Wittenburg |language=nl |website=Delft op Zondag |url=https://www.delftopzondag.nl/nieuws/algemeen/108121/miss-world-nederland-beauty-with-a-purpose-op-kasteel-de-witt |url-status=live |access-date=16 Oktubre 2025}}</ref> |26 |[[Ang Haya]] |- |{{flagicon|POL}} [[Polonya]] |{{sortname|Maja|Todd|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=22 Hunyo 2025 |title=Maja Todd została Miss Polonia 2025! Co wiemy o laureatce? |trans-title=Maja Todd is Miss Polonia 2025! What do we know about the winner? |url=https://wloclawek.naszemiasto.pl/maja-todd-zostala-miss-polonia-2025-co-wiemy-o-laureatce/ar/c6p2-27711799 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Włocławek Nasze Miasto |language=pl-PL}}</ref> |21 |Katowice |- |{{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |{{sortname|Joheirry|Mola|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Albuez |first=Maholi |date=12 Oktubre 2025 |title=Joheirry Mola es coronada Miss Mundo Dominicana 2025 |trans-title=Joheirry Mola is crowned Miss Mundo Dominicana 2025 |url=https://elnacional.com.do/joheirry-mola-es-coronada-miss-mundo-dominicana/ |access-date=16 Oktubre 2025 |website=El Nacional |language=es}}</ref> |24 |[[Santo Domingo, Republikang Dominikano|Santo Domingo]] |- |{{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko]] |{{sortname|Linda|Górecká|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Soukup |first=Jaroslav |date=3 Mayo 2025 |title=Vítězkou Miss Czech Republic se stala Linda Górecká |trans-title=Linda Górecká was crowned Miss Czech Republic |url=https://www.novinky.cz/clanek/koktejl-vitezkou-miss-czech-republic-2025-se-stala-linda-gorecka-40519702 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Novinky |language=cs}}</ref> |22 |[[Praga]] |- |{{flagicon|SEN}} [[Senegal]] |{{sortname|Fatima |Diop|nolink=1}} | | |- |{{flagicon|SGP}} [[Singapore|Singapura]] |{{sortname|Aishwarya Nicole|Tan|nolink=1}} |22 |[[Singapura]] |- |{{flagicon|CHI}} [[Chile|Tsile]] |{{sortname|Ignacia|Fernández|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Valdez |first=Cynthia |date=10 Nobyembre 2025 |title=Ignacia Fernández, la nueva Miss Mundo Chile que ganó la corona a ritmo de death metal |language=es |trans-title=Ignacia Fernández, the new Miss World Chile who won the crown to the rhythm of death metal |website=¡Hola! |url=https://www.hola.com/us-es/celebrities/20251110866743/miss-mundo-chile-ganadora-corona-heavy-metal |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112193727/https://www.hola.com/us-es/celebrities/20251110866743/miss-mundo-chile-ganadora-corona-heavy-metal/ |archive-date=12 Nobyembre 2025}}</ref> |27 |Las Condes |- |{{flagicon|CHN}} [[Tsina]] |{{sortname|Yifei|Dong|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Singh |first=Shruthi |date=1 Hulyo 2026 |title=Dong Yifei Set to Represent China at the 75th Anniversary edition of Miss World |language=en |website=Fermina India |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/dong-yifei-set-to-represent-china-at-the-75th-anniversary-edition-of-miss-world/amp_articleshow/154823989.cms |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260702061123/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/dong-yifei-set-to-represent-china-at-the-75th-anniversary-edition-of-miss-world/amp_articleshow/154823989.cms |archive-date=2 Hulyo 2026}}</ref> |26 |[[Qiqihar]] |- |{{flagicon|UGA}} [[Uganda]] |{{sortname|Elle|Muhoza|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=22 Setyembre 2025 |title=Who is Miss Uganda 2025, Elle Trivia Muhoza? |url=https://www.newtimes.co.rw/article/29907/entertainment/who-is-miss-uganda-2025-elle-trivia-muhoza |access-date=25 Setyembre 2025 |website=The New Times |language=en}}</ref> |22 |Bukomansimbi |- |{{flagicon|HUN}} [[Unggriya]] |{{sortname|Janka|Végvári|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=22 Hunyo 2025 |title=Végvári Janka lett a Miss World Hungary győztese |trans-title=Here is the beautiful winner! Janka Végvári became the winner of Miss World Hungary |url=https://www.blikk.hu/galeria/miss-world-hungary-gyoztes/w2pggc7 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Blikk |language=hu}}</ref> |18 |Mosonmagyaróvár |} == Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Panlabas na kawing == * {{Official website|https://www.missworld.com/}} {{Miss World}} [[Kategorya:Miss World]] 03dv9rzoai99o0rwtpp969crf4e3151 2215394 2215277 2026-07-09T05:08:44Z Allyriana000 119761 Inupdate ang listahan ng mga kandidata 2215394 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant|name=Miss World 2026|image=|caption=|venue=[[Nha Trang]], Biyetnam|date=5 Setyembre 2026|broadcaster=|presenters=|entrants=|placements=|debuts={{Hlist|Butan|Eritreya|French Guiana|Mosambik|Pakistan}}|withdrawals=|returns={{hlist|Aruba|Bahamas|Guinea-Bissau|Kapuluang Cook|Kapuluang Turks at Caicos|Kosta Rika|Laos|Maruekos|Noruwega|Pidyi|Santa Lucia|Tansaniya|Timog Korea}}|before=[[Miss World 2025|2025]]|next=}} Ang '''Miss World 2026''' ang magiging ika-73 edisyon ng [[Miss World]] pageant, na gaganapin sa [[Nha Trang]], Biyetnam sa 5 Setyembre 2026.<ref name=":0">{{cite news |date=26 Marso 2026 |title=Vietnam to host Miss World 2026 for the first time |language=en |website=Voice of Vietnam |url=https://english.vov.vn/en/culture/vietnam-to-host-miss-world-2026-for-the-first-time-post1278752.vov |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260326224111/https://english.vov.vn/en/culture/vietnam-to-host-miss-world-2026-for-the-first-time-post1278752.vov |archive-date=26 Marso 2026}}</ref> Kokoronahan ni [[Suchata Chuangsri]] ng Taylandiya ang kaniyang kahalili sa pagtatapos ng kompetisyon. == Kasaysayan == === Lokasyon at petsa ng kompetisyon === Noong 25 Marso 2026, inihayag ng Miss World Organization sa kanilang ''account'' sa ''[[Instagram]]'' na magaganap ang edisyong ito sa Biyetnam.<ref name=":0" /><ref>{{cite news |date=26 Marso 2026 |title=Miss World 2026 pageant to be held in Vietnam |language=en |website=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2026/3/26/miss-world-2026-pageant-to-be-held-in-vietnam-1205 |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260326222537/https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2026/3/26/miss-world-2026-pageant-to-be-held-in-vietnam-1205 |archive-date=26 Marso 2026}}</ref> Kinumpirma rin ni Hoàng Nhật Nam, direktor ng Miss World Vietnam, na mangunguna ang Biyetnam sa edisyong ito.<ref>{{cite news |last=Tieu |first=Tan |date=26 Marso 2026 |title=Vietnam to host Miss World pageant for the first time |language=en |website=Sài Gòn Giải Phóng |url=https://en.sggp.org.vn/vietnam-to-host-miss-world-pageant-for-the-first-time-post124913.html |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260326225920/https://en.sggp.org.vn/vietnam-to-host-miss-world-pageant-for-the-first-time-post124913.html |archive-date=26 Marso 2026}}</ref> === Pagpili ng mga kalahok === ==== Mga pagpalit ==== Iniluklok ang ''first runner-up'' ng Miss World Estonia 2025 na si Henel Vare upang kumatawan sa kaniyang bansa matapos bumitiw ang orihinal na nagwagi na si Mari-Ann Rõuk upang pagtuonan ang kaniyang pag-aaral.<ref>{{Cite news |author=Külm |first=Ülo |date=17 Agosto 2025 |title=FOTOD: tema ongi uus Miss World Estonia 2025! |language=Estonian |trans-title=PHOTOS: She is the new Miss World Estonia 2025! |website=Nelli Teataja |url=https://www.nelli.ee/fotod-tema-ongi-uus-miss-world-estonia-2025 |url-status=live |access-date=10 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250817173439/https://www.nelli.ee/fotod-tema-ongi-uus-miss-world-estonia-2025 |archive-date=17 Agosto 2025}}</ref><ref>{{cite web |date=16 Pebrero 2026 |title=Henel Vare Confirmed as Miss World Estonia 2025 |url=https://www.missworld.com/news/henel-vare-confirmed-as-miss-world-estonia-2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301193803/https://www.missworld.com/news/henel-vare-confirmed-as-miss-world-estonia-2025 |archive-date=1 Marso 2026 |access-date=9 Hulyo 2026 |website=Miss World |language=en}}</ref> Pinalitan ni Yifei Dong si Rongfei Gan bilang kinatawan ng Tsina dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |last= |date=30 Disyembre 2024 |title=第73届世界小姐中国区总冠军诞生 中国地质大学研究生：网友称美的有气质！ |trans-title=The champion of the 73rd Miss World China was born. A graduate student from China University of Geosciences: Netizens said she is beautiful and has great temperament! |url=https://finance.sina.com.cn/tech/roll/2024-12-30/doc-ineceyfc1498477.shtml |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Sina}}</ref> == Mga kandidata == Ang mga sumusunod ay mga kumpirmadong kalahok:<ref>{{Cite web |last=Dhakal |first=Rishika |date=3 Agosto 2024 |title=Ashma Kumari KC crowned Miss Nepal 2024 |url=https://kathmandupost.com/national/2024/08/03/ashma-kumari-crowned-miss-nepal-2024 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Kathmandu Post |language=en}}</ref> {| class="sortable wikitable" style="font-size:95%" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon|group=A}} !Bayan |- |{{flagicon|ALB}} [[Albanya]] |{{sortname|Alba|Tirtja|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Lam |first=Duy |date=8 Hunyo 2026 |title=Lộ diện nhiều đối thủ của Bảo Ngọc ở Hoa hậu Thế giới |language=vi |trans-title=Many of Bảo Ngọc's rivals at Miss World have emerged |website=Tiền Phong |url=https://tienphong.vn/lo-dien-nhieu-doi-thu-cua-bao-ngoc-o-hoa-hau-the-gioi-post1849660.tpo |url-status=live |access-date=28 Hunyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260608082221/https://tienphong.vn/vu-tau-hoa-dam-xe-tai-o-ha-noi-cuc-csgt-de-nghi-xem-xet-trach-nhiem-cua-tai-xe-o-to-post1849670.tpo |archive-date=8 Hunyo 2026}}</ref> |25 |[[Tirana]] |- |{{Flagicon|ARG}} [[Arhentina]] |{{sortname|Alina|Akselrad|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=27 Disyembre 2025 |title=Alina Akselrad representará a Argentina en la competencia de Miss Mundo 2026 |language=es |trans-title=Alina Akselrad will represent Argentina in the Miss World 2026 competition |website=Córdoba Interior Informa |url=https://cordobainteriorinforma.com/2025/12/27/alina-akselrad-representara-a-argentina-en-la-competencia-de-miss-mundo-2026/ |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260513041450/https://cordobainteriorinforma.com/2025/12/27/alina-akselrad-representara-a-argentina-en-la-competencia-de-miss-mundo-2026/ |archive-date=13 May 2026}}</ref> |27 |Córdoba |- |{{flagicon|ARM}} [[Armenya]] |{{sortname|Monika|Harutjunjan|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=9 Pebrero 2026 |title=Չեխահայ Մոնիկա Հարությունյանը «Հայաստանի գեղեցկուհի» 2026 ազգային մրցույթի հաղթող |language=hy |trans-title=Czech-Armenian Monika Harutjunjanova is the winner of the "Miss Armenia 2026" national contest |website=Orer |url=https://orer.eu/hy/2026/02/09/monika-harutuinian-2026-miss-armenia/ |url-status=live |access-date=6 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260209183755/https://orer.eu/hy/2026/02/09/monika-harutuinian-2026-miss-armenia/ |archive-date=9 Pebrero 2026 |accessdate=}}</ref> |28 |[[Praga]] |- |{{flagicon|AUS}} [[Australya]] |{{sortname|Olivija|Spanovskis|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Rifai |date=12 Enero 2026 |title=7 Potret Miss World Australia 2026 Olivija Spanovskis, Curi Atensi! |language=id |trans-title=7 Portraits of Miss World Australia 2026 Olivija Spanovskis, Stealing Attention! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-world-australia-2026-olivija-spanovskis-curi-atensi-c1c2-01-9mwsv-xsplqs |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260206192814/https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-world-australia-2026-olivija-spanovskis-curi-atensi-c1c2-01-9mwsv-xsplqs |archive-date=6 Pebrero 2026 |accessdate=}}</ref> |25 |[[Adelaide]] |- |{{flagicon|BAH}} [[Bahamas]] |{{sortname|Marechan|Burrows|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=26 Marso 2025 |title=Miss World The Bahamas introduced |language=en |website=The Nassau Guardian |url=https://www.thenassauguardian.com/multimedia/video_gallery/miss-world-the-bahamas-introduced/video_5913ce5c-ff42-54b4-94f1-7784588cc06d.html |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260328023048/https://www.thenassauguardian.com/multimedia/video_gallery/miss-world-the-bahamas-introduced/video_5913ce5c-ff42-54b4-94f1-7784588cc06d.html |archive-date=28 Marso 2026 |accessdate=}}</ref> |27 |[[Nassau]] |- |{{flagicon|CIV}} [[Côte d'Ivoire|Baybaying Garing]] |{{sortname|Fatima|Koné|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |first= |date=29 Hunyo 2025 |title=Beauté: Koné Fatima élue Miss Côte d’Ivoire 2025 |trans-title=Beauty: Koné Fatima elected Miss Côte d’Ivoire 2025 |url=https://www.linfodrome.com/culture/110869-beaute-kone-fatima-elue-miss-cote-d-ivoire-2025 |access-date=29 Hunyo 2025 |website=Linfodrome |language=fr}}</ref> |23 |Azaguié |- |{{flagicon|BEL}} [[Belhika]] |{{sortname|Olga|Lombardo|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Clapson |first=Colin |date=23 Pebrero 2026 |title=22-year-old student Olga Lombardo is new Miss Belgium |url=https://www.vrt.be/vrtnws/en/2026/02/23/22-year-old-student-olga-lombardo-is-new-miss-belgium/ |access-date=5 Hulyo 2026 |website=VRT NWS |language=en}}</ref> |22 |Leuven |- |{{flagicon|BIZ}} [[Belize|Belis]] |{{sortname|Faith|Edgar|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Keme-Palacio |first=Benita |date=17 Hunyo 2025 |title=Faith Edgar Crowned Miss World Belize 2025 |url=https://www.greaterbelize.com/faith-edgar-crowned-miss-world-belize-2025/ |access-date=9 Hulyo 2025 |website=Greater Belize Media |language=en-US}}</ref> |24 |San Pedro |- |{{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] |{{sortname|Mística|Núñez|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Primicia |first=Redacción |date=12 Nobyembre 2025 |title=Miss Falcón gana el Miss World Venezuela 2025 |url=https://primicia.com.ve/placeres/miss-falcon-gana-el-miss-world-venezuela-2025/|access-date=13 Nobyembre 2025 |website=Primicia|language=es}}</ref> |24 |Punto Fijo |- |{{flagicon|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]] |{{sortname|Bảo Ngọc|Nguyễn|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=8 Agosto 2025 |title=Hoa hậu Bảo Ngọc thi Miss World |language=vi |trans-title=Miss Bảo Ngọc competes in Miss World |website=VnExpress |url=https://vnexpress.net/hoa-hau-bao-ngoc-thi-miss-world-4924166.html |access-date=10 Setyembre 2025}}</ref> |24 |Cần Thơ |- |{{flagicon|BIH}} [[Bosniya at Herzegovina|Bosnya at Hersegobina]] |{{sortname|Lana|Jahić|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=27 Hunyo 2026 |title=Tuzlanka Lana Jahić je nova Miss Bosne i Hercegovine |trans-title=Lana Jahić from Tuzla is the new Miss Bosnia and Herzegovina |url=https://radiosarajevo.ba/magazin/showbiz/tuzlanka-lana-jahic-nova-miss-bosne-i-hercegovine/642737 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260628051312/https://radiosarajevo.ba/magazin/showbiz/tuzlanka-lana-jahic-nova-miss-bosne-i-hercegovine/642737 |archive-date=28 Hunyo 2026 |access-date=5 Hulyo 2026 |website=Radio Sarajavo |language=bs}}</ref> |18 |Tuzla |- |{{flagicon|BOT}} [[Botswana]] |{{sortname|Ruth|Thomas|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Kgamanyane |first=Nnasaretha |date=25 March 2025 |title=Thomas prophecy on winning Miss Botswana comes to pass |url=https://www.mmegi.bw/lifestyle/thomas-prophecy-on-winning-miss-botswana-comes-to-pass/news |access-date=9 May 2025 |website=Mmegi Online |language=en}}</ref> |24 |Masunga |- |{{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] |{{sortname|Gabriela|Botelho|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Nicolau |first=André |date=1 Pebrero 2026 |title=Gabriela Botelho, representante de Sergipe, é eleita Miss Brasil Mundo 2026 |language=pt-BR |trans-title=Gabriela Botelho, representing Sergipe, is elected Miss Brazil World 2026 |website=CNN Brasil |url=https://www.cnnbrasil.com.br/lifestyle/gabriela-botelho-representante-de-sergipe-e-eleita-miss-brasil-mundo-2026/ |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260202040947/https://www.cnnbrasil.com.br/lifestyle/gabriela-botelho-representante-de-sergipe-e-eleita-miss-brasil-mundo-2026/ |archive-date=2 Pebrero 2026}}</ref> |25 |Belo Horizonte |- |{{flagicon|BOL}} [[Bolivia|Bulibya]] |{{sortname|Vanessa|Kraljevic|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Ruiz |first=Melvy |date=28 Hunyo 2025 |title=La cruceña Vanessa Kraljevic es la nueva Miss Bolivia Mundo 2025 |trans-title=Vanessa Kraljevic from Santa Cruz is the new Miss Bolivia World 2025 |url=https://eju.tv/2025/06/la-crucena-vanessa-kraljevic-es-la-nueva-miss-bolivia-mundo-2025/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Eju.tv |language=es}}</ref> |23 |[[Santa Cruz de la Sierra]] |- |{{flagicon|CUR}} [[Curaçao]] |{{sortname|Lishantely|Jennie|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=16 Disyembre 2025 |title=Lishantely Jennie koroná komo Miss World Curaçao |language=pap |trans-title=Lishantely Jennie was crowned as Miss World Curaçao |website=extra.cw |url=https://extra.cw/lishantely-jennie-korona-komo-miss-world-curacao/ |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260125094420/https://extra.cw/lishantely-jennie-korona-komo-miss-world-curacao/ |archive-date=25 Enero 2026}}</ref> |18 |Willemstad |- |{{flagicon|DEN}} [[Dinamarka]] |{{sortname|Josephine|Bøttger|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Lam |first=Duy |date=26 Abril 2026 |title=Lộ diện thêm nhiều người đẹp đến Việt Nam thi Hoa hậu Thế giới |language=vi |trans-title=More beauties revealed to be coming to Vietnam to compete in Miss World |website=Tiền Phong |url=https://tienphong.vn/lo-dien-them-nhieu-nguoi-dep-den-viet-nam-thi-hoa-hau-the-gioi-post1838810.tpo |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260427012148/https://tienphong.vn/lo-dien-them-nhieu-nguoi-dep-den-viet-nam-thi-hoa-hau-the-gioi-post1838810.tpo |archive-date=27 Abril 2026}}</ref> |24 |Hillerød |- |{{flagdeco|ESA}} [[:en:Miss_El_Salvador|El Salvador]] |{{sortname|Andrea|Rivas|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Palacios |first=Marcella |date=1 Oktubre 2025 |title=Adriana Rivas, Miss Usulután, es la nueva Miss World El Salvador 2025/26 |trans-title=Adriana Rivas, Miss Usulután, is the new Miss World El Salvador 2025/26 |url=https://www.elsalvador.com/entretenimiento/escena/miss-mundo-2025-usulutan/1244878/2025/ |access-date=16 Oktubre 2025 |website=El Diario de Hoy}}</ref> |23 |[[:en:Usulután|Usulután]] |- |{{flagicon|SCO}} [[Scotland|Eskosya]] |{{sortname|Eilidh|MacDonald|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Peddi |first=Sarah |date=24 Nobyembre 2025 |title=Miss Scotland 2025 winner revealed as stunning Glasgow beauty takes crown just before age cut-off |language=en |website=The Scottish Sun |url=https://www.thescottishsun.co.uk/tvandshowbiz/15606953/miss-scotland-winner-eilidh-macdonald-glasgow-crown/ |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |27 |[[Glasgow]] |- |{{flagicon|SLO}} [[Eslobenya]] |{{sortname|Amadea|Zupan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=13 Enero 2025 |title=Nova Miss Slovenije je postala Amadea Zupan iz Sežane |trans-title=Amadea Zupan from Sežana became the new Miss Slovenia |url=https://svet24.si/novice/kultura/miss-slovenije-2025-zmagovalka-1393630 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Novice Svet24 |language=sl}}</ref> |26 |Sežana |- |{{flagicon|SPA}} [[Espanya]] |{{sortname|Elisabeth|Reynés|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=19 Abril 2026 |title=Elisabeth Reynés, proclamada Miss World Spain 2026, será la representante de España en Miss Mundo |language=es |trans-title=Elisabeth Reynés, proclaimed Miss World Spain 2026, will be Spain's representative at Miss World |website=El Mundo |url=https://www.elmundo.es/loc/famosos/2026/04/19/69e4ca01e9cf4a6f358b4579.html |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |22 |[[Mallorca]] |- |{{flagdeco|EST}} [[Estonya]] |{{sortname|Henel|Vare|nolink=1}} |28 |[[Tallin]] |- |{{Flagicon|Ethiopia}} [[Ethiopia|Etiyopiya]] |{{sortname|Ruth|Yirgalem|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=23 Abril 2026 |title=The Enduring Legacy of Miss World from London to Vietnam |language=en |website=Pulse of Africa |url=https://pulseofafrica.info/entertainment/216?lang=en |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260628062603/https://pulseofafrica.info/entertainment/216?lang=en |archive-date=28 Hunyo 2026}}</ref> |21 |[[Adis Abeba]] |- |{{Flagicon image|Flag of French Guiana.svg}} [[French Guiana]] |{{sortname|Audrey|Ho-Wen-Tsaï|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=10 Hunyo 2026 |title=Audrey Ho Wen Tsai représentera la Guyane au concours Miss World, une « première historique » pour le territoire |language=fr |trans-title=Audrey Ho Wen Tsai will represent French Guiana at the Miss World competition, a "historic first" for the territory |work=Outremers360 |url=https://outremers360.com/bassin-atlantique-appli/audrey-ho-wen-tsai-representera-la-guyane-au-concours-miss-world-une-premiere-historique-pour-le-territoire |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |20 |[[:en:Kourou|Kourou]] |- |{{flagicon|WAL}} [[Wales|Gales]] |{{sortname|Helena|Hawke|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Owens |first=David |date=5 Mayo 2025 |title=Student nurse is crowned Miss Wales 2025 |url=https://nation.cymru/culture/student-nurse-is-crowned-miss-wales-2025/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Nation Cymru |language=en-GB}}</ref> |20 |Caerleon |- |{{flagdeco|GNQ}} [[Gineang Ekwatoriyal]] |{{sortname|María de los Ángeles|Ndong|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Nkene |first=Gabriel Ebang Oyono |date=9 Setyembre 2025 |title=Conozca a todas las ganadoras del certamen Miss Guinea Ecuatorial 2024 |language=es |trans-title=Meet all the winners of the Miss Equatorial Guinea 2024 pageant |website=Ahora Equatorial Guinea |url=https://ahoraeg.com/cultura/2024/09/09/conozca-a-todas-las-ganadoras-del-certamen-miss-guinea-ecuatorial-2024/ |url-status=live |access-date=1 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250804214509/https://ahoraeg.com/cultura/2024/09/09/conozca-a-todas-las-ganadoras-del-certamen-miss-guinea-ecuatorial-2024/ |archive-date=4 Agosto 2025}}</ref> |25 |[[Malabo]] |- |{{Flagicon|GRC}} [[Gresya]] |{{sortname|Mikaela|Kasari|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=27 Disyembre 2025 |title=73ος Διαγωνισμός Ομορφιάς: Star Hellas 2025 η Μικαέλα Κάσαρι – Λάμψη στο Fantasia Live |language=el |trans-title=73rd Beauty Contest: Star Hellas 2025 Mikaela Kasari – Shine at Fantasia Live |website=Showbiz TV |url=https://showbiz-tv.gr/lifestyle/81884/73os-diagonismos-omorfias-star-hellas-2025-i/ |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |19 |[[Atenas]] |- |{{flagicon|GLP|local}} [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] |{{sortname|Annaëlle|Ibo|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=28 Mayo 2026 |title=Annaelle Ibo représentera la Guadeloupe à Miss Monde 2026 |language=fr |trans-title=Annaelle Ibo will represent Guadeloupe at Miss World 2026 |website=France-Antilles |url=https://www.guadeloupe.franceantilles.fr/actualite/culture/annaelle-ibo-representera-la-guadeloupe-a-miss-monde-2026-1080445.php |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260529111751/https://www.guadeloupe.franceantilles.fr/actualite/culture/annaelle-ibo-representera-la-guadeloupe-a-miss-monde-2026-1080445.php |archive-date=29 Mayo 2026}}</ref> |24 |Metz |- |{{flagicon|GUA}} [[Guatemala|Guwatemala]] |{{sortname|Andrea|Ortíz|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Guzmán |first=María Alejandra |date=1 Hunyo 2025 |title=Miss Guatemala Contest 2025: ¿Quiénes son las seis ganadoras que representarán a Guatemala en certámenes internacionales? |trans-title=Miss Guatemala Contest 2025: Who are the six winners who will represent Guatemala in international pageants? |url=https://www.prensalibre.com/vida/escenario/miss-guatemala-contest-2025-quienes-son-las-seis-ganadoras-que-representaran-a-guatemala-en-certamenes-internacionales/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Prensa Libre |language=es-GT}}</ref> |20 |Chiquimula |- |{{Flagicon|Guyana}} [[Guyana]] |{{sortname|Kelcia|Nelson|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=26 Mayo 2026 |title=Kelcia Nelson crowned Miss World Guyana 2026 |language=en |website=Newsroom Guyana |url=https://newsroom.gy/2026/05/26/kelcia-nelson-crowned-miss-world-guyana-2026/ |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |27 |Linden |- |{{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |{{sortname|Nevaeh|Allen|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=26 Enero 2026 |title=Nevaeh Allen is the new Miss Jamaica World |language=en |website=The Gleaner |url=https://jamaica-gleaner.com/article/entertainment/20260126/nevaeh-allen-new-miss-jamaica-world |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |19 |Linstead |- |{{flagdeco|JPN}} [[Hapon]] |{{sortname|Yui|Kawana|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=22 Oktubre 2025 |title=『ミス・ワールド』日本代表に川名祐衣さん、憧れの存在は上戸彩 「刑事ものに出たい」 |trans-title=Yui Kawana is Japan's representative for Miss World, and her idol is Aya Ueto: "I want to be in a detective show" |url=https://www.sankei.com/article/20251022-BFZZXZT6E5LADJ5QA3UQNURWXQ/ |access-date=14 Nobyembre 2025 |website=Sankei Shimbun |language=ja }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |24 |[[Tokyo]] |- |{{flagicon|HAI}} [[Haiti|Hayti]] |{{sortname|Marie Kemlyne|Félix|nolink=1}}<ref>{{cite web |last=Cerisier |first=Angella Laurancya |date=9 Hunyo 2026 |title=« ZOOMONS » sur Miss World Haïti 2026 : « Beauty with a Purpose »… ou « j’ai pas de connexion en fait » ! |trans-title="ZOOMONS" on Miss World Haiti 2026: "Beauty with a Purpose"... or "I don't actually have a connection!" |url=https://belidemag.net/culture/zoomons-sur-miss-world-haiti-2026-beauty-with-a-purpose-ou-jai-pas-de-connexion-en-fait/ |access-date=9 Hulyo 2026 |website=Belinde Magzaine |language=fr}}</ref> |25 |Jérémie |- |{{flagdeco|GIB}} [[Gibraltar|Hibraltar]] |{{sortname|Julia|Horne|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=18 Agosto 2025 |title=New Miss Gibraltar looks ahead to a busy year |url=https://www.gbc.gi/news/julia-horne-wins-miss-gibraltar-2025 |access-date=10 Setyembre 2025 |website=Gibraltar Broadcasting Corporation |language=en}}</ref> |26 |[[Gibraltar|Hibraltar]] |- |{{flagicon|NIR}} [[Hilagang Irlanda]] |{{sortname|Carly|Wilson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=McLaughlin |first=Sophie |date=3 Hunyo 2025 |title=Carly Wilson crowned as Miss Northern Ireland 2025 |url=https://www.belfastlive.co.uk/whats-on/be/gallery/miss-northern-ireland-2025-named-31771078 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Belfast Live |language=en}}</ref> |24 |Rathfriland |- |{{flagicon|IND}} [[Indiya]] |{{sortname|Nikita|Porwal|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Jose |first=Jinta |date=4 Setyembre 2024 |title=Who is Femina Miss India Madhya Pradesh 2024, Nikita Porwal? Learn now! |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-india/who-is-femina-miss-india-madhya-pradesh-2024-nikita-porwal-learn-now/articleshow/113066234.cms |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Femina |language=en}}</ref> |24 |Ujjain |- |{{flagicon|INA}} [[Indonesia|Indonesya]] |{{sortname|Audrey Bianca|Callista|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Sukardi |first=Muhammad |date=9 Hulyo 2025 |title=Profil Audrey Bianca, Pemenang Miss Indonesia 2025 |trans-title=Profile of Audrey Bianca, Winner of Miss Indonesia 2025 |url=https://www.inews.id/lifestyle/seleb/profil-audrey-bianca-pemenang-miss-indonesia-2025 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=iNews |language=id}}</ref> |22 |[[Jakarta]] |- |{{flagicon|ENG}} [[Inglatera]] |{{sortname|Grace|Richardson|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Billson |first=Chantelle |date=24 Nobyembre 2025 |title='Powerful and proud' student makes history as first out gay Miss England |language=en |website=PinkNews |url=https://www.thepinknews.com/2025/11/24/powerful-and-proud-student-makes-history-as-first-out-gay-miss-england/ |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251124113009/https://www.thepinknews.com/2025/11/24/powerful-and-proud-student-makes-history-as-first-out-gay-miss-england/ |archive-date=24 Nobyembre 2025}}</ref> |19 |[[Leicester]] |- |{{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] |{{sortname|Caoimhe|Kenny|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Barr |first=Caoimhinn |date=16 Hunyo 2025 |title=Former Inishowen schoolgirl crowned Miss Ireland 2025 |language=en |website=Donegal Live |url=https://www.donegallive.ie/news/home/1826756/former-inishowen-schoolgirl-crowned-miss-ireland-2025.html |url-status=live |access-date=10 Hulyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250616160846/https://www.donegallive.ie/news/home/1826756/former-inishowen-schoolgirl-crowned-miss-ireland-2025.html |archive-date=16 Hunyo 2025}}</ref> |25 |[[Dublin]] |- |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] |{{sortname|Lucrezia|Mangilli|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=18 Hunyo 2024 |title=Chi è Lucrezia Mangilli, la nuova Miss Mondo Italia 2024 |trans-title=Who is Lucrezia Mangilli, the new Miss World Italy 2024 |url=https://www.ilgiornale.it/news/personaggi/chi-lucrezia-mangilli-nuova-miss-mondo-italia-2024-2335831.html |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Il Giornale |language=it}}</ref> |26 |[[Udine]] |- |{{flagicon|CAM}} [[Kambodya]] |{{sortname|Leakena|In|nolink=1}} |24 |[[Nom Pen]] |- |{{flagdeco|CMR}} [[Cameroon|Kamerun]] |{{sortname|Noura|Njikam|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Mbassi |first=Jean |date=28 Hunyo 2024 |title=Miss Cameroun 2024 : Noura Raïssa Njikam remporte la couronne |trans-title=Miss Cameroon 2024: Noura Raïssa Njikam wins the crown |url=https://www.lebledparle.com/miss-cameroun-2024-noura-raissa-njikam-sur-le-toit-du-cameroun/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108231921/https://www.lebledparle.com/miss-cameroun-2024-noura-raissa-njikam-sur-le-toit-du-cameroun/ |archive-date=8 Nobyembre 2024 |access-date=29 Hunyo 2024 |website=Le Bled Parle |language=fr-FR}}</ref> |25 |[[Yaoundé]] |- |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] |{{sortname|Angelina|Fan|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=26 Agosto 2024 |title=2024年第三届加拿大中国高校校友网球公开赛成功举办 |language=zh-Hans |trans-title=The 3rd Canada Chinese University Alumni Tennis Open 2024 was successfully held |website=Easyca.ca |url=https://easyca.ca/archives/409461 |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807031614/https://easyca.ca/archives/409461 |archive-date=7 Agosto 2025}}</ref> | 24 | [[Toronto]] |- |{{flagicon|CAY}} [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] |{{sortname|Kristianna|Gordon|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Khôi |first=Minh |date=28 Marso 2026 |title=Điều đặc biệt của mỹ nhân Cayman thi Miss World 2026 |language=vi |trans-title=The Special Features of the Cayman Beauty Queen Competing in Miss World 2026 |website=Saostar |url=https://www.saostar.vn/nguoi-mau-hoa-hau/dieu-dac-biet-cua-my-nhan-cayman-thi-miss-world-2026-202603281126245696.html |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260329091136/https://www.saostar.vn/nguoi-mau-hoa-hau/dieu-dac-biet-cua-my-nhan-cayman-thi-miss-world-2026-202603281126245696.html |archive-date=29 Marso 2026}}</ref> |21 |West Bay |- |{{flagdeco|COK}} [[Kapuluang Cook]] |{{sortname|Tiarē|Henry-Anguna|nolink=1}}<ref name="HACMCI">{{cite news |last=Etches |first=Melina |date=4 Nobyembre 2025 |title=Henry-Anguna crowned Miss Cook Islands 2025 |website=Radio New Zealand |url=https://www.rnz.co.nz/news/pacific/577773/henry-anguna-crowned-miss-cook-islands-2025 |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219065209/https://www.rnz.co.nz/news/pacific/577773/henry-anguna-crowned-miss-cook-islands-2025 |archive-date=19 Disyembre 2025 |accessdate=}}</ref> |23 |Titikaveka |- |{{flagicon|KAZ}} [[Kasakistan]] |{{sortname|Bagym|Baltabaeva|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=5 Disyembre 2024 |title="Қазақстан аруы - 2024" байқауының жеңімпазы анықталды (фото) |trans-title=The winner of the "Miss Kazakhstan - 2024" contest has been announced |url=https://kaz.nur.kz/lady/2196852-qazaqstan-aruy-2024-baiqauynyng-zhengimpazy-anyqtaldy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207013424/https://kaz.nur.kz/lady/2196852-qazaqstan-aruy-2024-baiqauynyng-zhengimpazy-anyqtaldy/ |archive-date=7 Disyembre 2024 |access-date=14 Pebrero 2025 |website=Nur.kz |language=kk}}</ref> |23 |Oskemen |- |{{Flagicon|KEN}} [[Kenya]] |{{sortname|Trizah Muhenje|Akala|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Wangu |first=Mariam |date=20 Disyembre 2025 |title=Ivy Trizah Muhenje crowned Miss World Kenya 2026: A new Queen, A new era |language=en |website=TV47 Digital |url=https://www.tv47.digital/ivy-trizah-muhenje-crowned-miss-world-kenya-2026-a-new-queen-a-new-era-130331/ |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260118163138/https://www.tv47.digital/ivy-trizah-muhenje-crowned-miss-world-kenya-2026-a-new-queen-a-new-era-130331/ |archive-date=18 Enero 2026}}</ref> |24 |[[Nairobi]] |- |{{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |{{sortname|Andrea|Romero|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Morales |first=Carolina |date=6 Agosto 2024 |title=Quién es Andrea Romero, la nueva Miss Mundo Colombia 2024: tiene una anécdota con Iván Duque |trans-title=Who is Andrea Romero, the new Miss World Colombia 2024? She has an anecdote with Iván Duque |url=https://colombia.as.com/actualidad/quien-es-andrea-romero-la-nueva-miss-mundo-colombia-2024-tiene-una-anecdota-con-ivan-duque-n/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Diario AS |language=es-co}}</ref> |19 |[[Atlántico (Colombia)|Atlántico]] |- |{{Flagicon|Croatia}} [[Croatia|Kroasya]] |{{sortname|Ema Helena|Vičar|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=29 Oktubre 2025 |title=Ema Helena (23) je nova Miss Hrvatske |language=hr |trans-title=Ema Helena (23) is the new Miss Croatia |website=Index.hr |url=https://www.index.hr/clanak.aspx?id=2725361 |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251029205303/https://www.index.hr/clanak.aspx?id=2725361 |archive-date=29 Oktubre 2025}}</ref> |23 |[[Zagreb]] |- |{{Flagicon|Laos}} [[Laos]] |{{sortname|Mongkoutphet|Harnsana|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=3 Hulyo 2026 |title=Miss World Laos Is Preserving Traditional Weaving Through Her Beauty With a Purpose Project |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-laos-is-preserving-traditional-weaving-through-her-beauty-with-a-purpose-project/articleshow/154913211.cms |access-date=9 Hulyo 2026 |website=Femina |language=en}}</ref> |24 |Salavan |- |{{Flagicon|Lebanon}} [[Lebanon|Libano]] |{{sortname|Perla|Harb|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=5 Oktubre 2025 |title=Perla Harb wins Miss Lebanon 2025 crown in star-studded ceremony |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/882325/perla-harb-wins-miss-lebanon-2025-crown-in-star-studded-ceremony/en |access-date=21 Oktubre 2025 |website=Lebanese Broadcasting Corporation International |language=en}}|</ref> |22 |Al-Maamriyah |- |{{flagdeco|MYS}} [[Malaysia]] |{{sortname|Taanusiya|Chetty|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Sokial |first=Sandra |date=4 Disyembre 2024 |title=Taanusiya Chetty wins Miss World Malaysia 2024 |url=https://www.thestar.com.my/news/nation/2024/12/04/taanusiya-chetty-wins-miss-world-malaysia-2024#goog_rewarded |access-date=10 Hulyo 2025 |website=The Star |language=en}}</ref> |24 |[[Kuala Lumpur]] |- |{{flagdeco|MLT}} [[Malta]] |{{sortname|Nicole|Spiteri|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=4 Hulyo 2024 |title=Nicole Spiteri wins Miss World Malta contest |url=https://tvmnews.mt/en/news/nicole-spiteri-wins-miss-world-malta-contest/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=TVM News |language=en-GB}}</ref> |23 |Marsa |- |{{Flagicon image|Flag-of-Martinique.svg}} [[Martinika]] |{{sortname|Laurence|Fibleuil|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Pinel-Fereol |first=Peggy |date=14 Hunyo 2026 |title=Miss Martinique 2026 : Maureen-Alycia Lucea-Merlin représentera la Martinique à Miss France 2027 |language=fr |trans-title=Miss Martinique 2026: Maureen-Alycia Lucea-Merlin will represent Martinique at Miss France 2027 |website=Outre-mer La 1ère |url=https://la1ere.franceinfo.fr/martinique/miss-martinique-2026-maureen-alycia-lucea-merlin-representera-la-martinique-a-miss-france-2027-1710355.html |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260614055134/https://la1ere.franceinfo.fr/martinique/miss-martinique-2026-maureen-alycia-lucea-merlin-representera-la-martinique-a-miss-france-2027-1710355.html |archive-date=14 Hunyo 2026}}</ref> |24 |Le Robert |- |{{flagicon|MAR}} [[Maruekos]] |{{sortname|Chirihan|Chergui|nolink=1}} |– |– |- |{{flagicon|MRI}} [[Mauritius|Mawrisyo]] |{{sortname|Shreeya|Bokhoree|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Mungur |first=Nathalie Marion |date=25 Abril 2025 |title=Shreeya Bokhoree élue Miss World Mauritius 2026 |language=fr |trans-title=Shreeya Bokhoree elected Miss World Mauritius 2026 |website=Le Défi Media Group |url=https://defimedia.info/shreeya-bokhoree-elue-miss-world-mauritius-2026 |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |23 |Grand Port |- |{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] |{{sortname|Cassandra|García|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Naranjo López |first=Itzel |date=30 Nobyembre 2025 |title=¿Quién es Cassandra García Olea, Miss México 2025? Competirá en Miss Mundo 2026 |language=es |trans-title=Who is Cassandra García Olea, Miss Mexico 2025? She will compete in Miss World 2026 |website=SDP Noticias |url=https://www.sdpnoticias.com/espectaculos/famosos/quien-es-cassandra-garcia-olea-miss-mexico-2025-competira-en-miss-mundo-2026/ |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |23 |Emiliano Zapata |- |{{flagicon|MGL}} [[Mongolya]] |{{sortname|Enkhtuul|Bayarsaikhan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=24 Setyembre 2025 |title=“Miss World Mongolia-2026” фестивалийн үндэсний ялагчаар Б.Энхтуул шалгарлаа |url=https://ikon.mn/n/3i1p |access-date=25 Setyembre 2025 |website=Ikon.mn |language=mn}}</ref> |26 |[[Ulan Bator]] |- |{{flagicon|Montenegro}} [[Montenegro]] |{{sortname|Maša|Vukićević|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=29 Abril 2026 |title=Maša Vukićević sa Cetinja predstavlja Crnu Goru na Izboru za miss svijeta |language=bs |trans-title=Maša Vukićević from Cetinje represents Montenegro at the Miss World Pageant |website=Cafe del Montenegro |url=https://www.cdm.me/zabava/showbiz/masa-vukicevic-sa-cetinja-predstavlja-crnu-goru-na-izboru-za-miss-svijeta/ |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |21 |Cetinje |- |{{flagicon|Namibia}} [[Namibia|Namibya]] |{{sortname|Elly|Aron|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Nghifindaka |first=Lucia |date=2 Pebrero 2026 |title=Elly Aron crowned Miss NGO Namibia 2026 |language=en |website=Namibian Broadcasting Corporation |url=https://nbcnews.na/node/114863 |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |20 |Ohangwena |- |{{NPL}} |{{sortname|Luna|Luitel|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Sanskriti Pokharel |date=31 Agosto 2025 |title=Luna Luitel crowned Miss Nepal World 2025 |language=en |website=The Kathmandu Post |url=https://kathmandupost.com/art-culture/2025/08/31/luna-luitel-crowned-miss-nepal-world-2025 |url-status=live |access-date=21 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250902041014/https://kathmandupost.com/art-culture/2025/08/31/luna-luitel-crowned-miss-nepal-world-2025 |archive-date=2 Setyembre 2025}}</ref> |26 |[[Katmandu]] |- |{{flagicon|NGR}} [[Nigeria|Niherya]] |{{sortname|Tamunosoye|Karibi-George|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=6 Hunyo 2026 |title=Miss Bayelsa Crowned Miss World Nigeria 2026 |language=en |website=Silverbird Group |url=https://silverbirdtv.com/miss-bayelsa-crowned-miss-world-nigeria-2026/ |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260607061949/https://silverbirdtv.com/miss-bayelsa-crowned-miss-world-nigeria-2026/ |archive-date=7 Hunyo 2026}}</ref> |26 |Port Harcourt |- |{{Flagicon|Nicaragua}} [[Nikaragwa]] |{{sortname|Belén|Cáceres|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Shruthi |date=25 Hunyo 2026 |title=Miss World Nicaragua Belen Cáceres Launches Her Beauty With A Purpose Project, One Smile at a Time |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-nicaragua-belen-cceres-launches-her-beauty-with-a-purpose-project-one-smile-at-a-time/articleshow/154759256.cms |access-date=9 Hulyo 2026 |website=Femina |language=en}}</ref> |26 |Matagalpa |- |{{flagicon|NZL}} [[New Zealand|Nuweba Selandiya]] |{{sortname|Chloe|Robinson|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=8 Hunyo 2026 |title=Lộ diện nhiều đối thủ của Bảo Ngọc ở Hoa hậu Thế giới |language=vi |trans-title=Many of Bao Ngoc's rivals at Miss World have emerged |website=24h |url=https://www.24h.com.vn/dep/lo-dien-nhieu-doi-thu-cua-bao-ngoc-o-hoa-hau-the-gioi-c78a1768414.html |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260608191438/https://www.24h.com.vn/dep/lo-dien-nhieu-doi-thu-cua-bao-ngoc-o-hoa-hau-the-gioi-c78a1768414.html |archive-date=8 Hunyo 2026}}</ref> |19 |[[Auckland]] |- |{{flagicon|NED}} [[Holland|Olanda]] |{{sortname|Charlotte|Boonstra|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Reitsma |first=Martin |date=7 Oktubre 2025 |title=Miss World Nederland, Beauty with A Purpose op Kasteel de Wittenburg |language=nl |website=Delft op Zondag |url=https://www.delftopzondag.nl/nieuws/algemeen/108121/miss-world-nederland-beauty-with-a-purpose-op-kasteel-de-witt |url-status=live |access-date=16 Oktubre 2025}}</ref> |26 |[[Ang Haya]] |- |{{flagicon|PAN}} [[Panama]] |{{sortname|Madeline|Miller|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Fernández |first=Diana |date=16 Hunyo 2026 |title=La modelo Madeline Elena Miller Vergara es la nueva Miss Mundo Panamá 2026 |language=es |trans-title=Model Madeline Elena Miller Vergara is the new Miss World Panama 2026 |website=Ellas |url=https://www.ellas.pa/belleza/la-modelo-madeline-elena-miller-vergara-es-la-nueva-miss-mundo-panama-2026/ |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |23 |[[Lungsod ng Panama]] |- |{{flagicon|PER}} [[Peru]] |{{sortname|Josiane|Sciotti|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Singh |first=Shruthi |date=1 Hulyo 2026 |title=Josiane Sciotti Wins Miss World Peru 2026 |language=en |website=Fermina |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/josiane-sciotti-wins-miss-world-peru-2026/articleshow/154823736.cms |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260702061836/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/josiane-sciotti-wins-miss-world-peru-2026/articleshow/154823736.cms |archive-date=2 Hulyo 2026}}</ref> |20 |[[Lungsod ng Lima|Lima]] |- |{{flagicon|PHI}} [[Miss World Philippines|Pilipinas]] |{{Sortname|Asia Rose|Simpson}}<ref>{{Cite news |last=Adina |first=Armin P. |date=4 Pebrero 2026 |title=Asia Rose Simpson of Quezon City crowned Miss World Philippines 2026 |language=en |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/651535/asia-rose-simpson-of-quezon-city-crowned-miss-world-philippines-2026 |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |18 |[[Lungsod Quezon]] |- |{{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]] |{{sortname|Kiia|Huutoniemi|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=25 Nobyembre 2025 |title=Huutoniemi Miss World Finland voittoon |language=fi |trans-title=Huutoniemi wins Miss World Finland |website=Ähtärijärven Uutisnuotta |url=https://www.ahtarinjarvenuutisnuotta.net/teemat/huutoniemi-miss-world-finland-voittoon-6.177.47503.6e114f7653 |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260101071417/https://www.ahtarinjarvenuutisnuotta.net/teemat/huutoniemi-miss-world-finland-voittoon-6.177.47503.6e114f7653 |archive-date=1 Enero 2026}}</ref> |21 |Jyväskylä |- |{{flagicon|POL}} [[Polonya]] |{{sortname|Maja|Todd|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=22 Hunyo 2025 |title=Maja Todd została Miss Polonia 2025! Co wiemy o laureatce? |trans-title=Maja Todd is Miss Polonia 2025! What do we know about the winner? |url=https://wloclawek.naszemiasto.pl/maja-todd-zostala-miss-polonia-2025-co-wiemy-o-laureatce/ar/c6p2-27711799 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Włocławek Nasze Miasto |language=pl-PL}}</ref> |21 |Katowice |- |{{flagicon|PUR}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] |{{sortname|Suil Anyelina|Pagán|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Sepúlveda Núñez |first=Bárbara |date=30 Hunyo 2026 |title=Conoce a la nueva Miss Mundo de Puerto Rico 2026: Así comienza el camino de Suil Anyelina Pagán |language=es |trans-title=Meet the new Miss World Puerto Rico 2026: This is how Suil Anyelina Pagán's journey begins |website=El Nuevo Día |url=https://www.elnuevodia.com/magacin/inspiracion-liderazgo/fotogalerias/conoce-a-la-nueva-miss-mundo-de-puerto-rico-2026-asi-comienza-el-camino-de-suil-anyelina-pagan/ |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |21 |San Juan |- |{{flagicon|POR}} [[Portugal]] |{{sortname|Vitória|Babinetchi|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Antunes |first=Sandra Catarina |date=30 Hunyo 2026 |title=Jovem de Guimarães é a nova Miss World Portugal e vai representar o país no Vietname |language=pt |trans-title=A young woman from Guimarães is the new Miss World Portugal and will represent the country in Vietnam |website=Braga TV |url=https://bragatv.pt/jovem-de-guimaraes-e-a-nova-miss-world-portugal-e-vai-representar-o-pais-no-vietname/ |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |22 |Guimarães |- |{{flagicon|FRA}} [[Pransiya]] |{{sortname|Indira|Ampiot|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Litaud |first=Emmanuelle |date=18 Mayo 2026 |title=«Déterminée à porter haut les couleurs de notre pays» : Indira Ampiot représentera la France à Miss Monde |language=fr |trans-title="Determined to proudly represent our country": Indira Ampiot will represent France at Miss World |website=TV Magazine |url=https://tvmag.lefigaro.fr/programme-tv/miss-france/determinee-a-porter-haut-les-couleurs-de-notre-pays-indira-ampiot-representera-la-france-a-miss-monde-20260518 |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518100201/https://tvmag.lefigaro.fr/programme-tv/miss-france/determinee-a-porter-haut-les-couleurs-de-notre-pays-indira-ampiot-representera-la-france-a-miss-monde-20260518 |archive-date=18 Mayo 2026}}</ref> |21 |Basse-Terre |- |{{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |{{sortname|Joheirry|Mola|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Albuez |first=Maholi |date=12 Oktubre 2025 |title=Joheirry Mola es coronada Miss Mundo Dominicana 2025 |trans-title=Joheirry Mola is crowned Miss Mundo Dominicana 2025 |url=https://elnacional.com.do/joheirry-mola-es-coronada-miss-mundo-dominicana/ |access-date=16 Oktubre 2025 |website=El Nacional |language=es}}</ref> |24 |[[Santo Domingo, Republikang Dominikano|Santo Domingo]] |- |{{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko]] |{{sortname|Linda|Górecká|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Soukup |first=Jaroslav |date=3 Mayo 2025 |title=Vítězkou Miss Czech Republic se stala Linda Górecká |trans-title=Linda Górecká was crowned Miss Czech Republic |url=https://www.novinky.cz/clanek/koktejl-vitezkou-miss-czech-republic-2025-se-stala-linda-gorecka-40519702 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Novinky |language=cs}}</ref> |22 |[[Praga]] |- |{{flagicon|ZAM}} [[Zambia|Sambia]] |{{sortname|Adah|Mushibi|nolink=1}} |26 |[[Lusaka]] |- |{{flagicon|SEN}} [[Senegal]] |{{sortname|Fatima |Diop|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=8 Hulyo 2026 |title=Fatoumata Diop portera les couleurs du Sénégal |language=fr |trans-title=Fatoumata Diop will represent Senegal |website=Le Soleil |url=https://lesoleil.sn/actualites/arts-et-culture/fatoumata-diop-portera-les-couleurs-du-senegal/ |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260708134715/https://lesoleil.sn/actualites/arts-et-culture/fatoumata-diop-portera-les-couleurs-du-senegal/ |archive-date=8 Hulyo 2026}}</ref> |26 |[[Dakar]] |- |{{flagicon|SRB}} [[Serbia|Serbiya]] |{{sortname|Simona|Manojlović|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=8 Pebrero 2026 |title=One je ponela titulu najlepše! Simona Manojlović je nova mis Srbije! |language=bs |trans-title=She took home the title of most beautiful! Simona Manojlović is the new Miss Serbia! |website=Republika |url=https://www.republika.rs/zabava/estrada/729287/mis-srbije-2026 |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |21 |Novi Sad |- |{{Flagicon|Zimbabwe}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] |{{sortname|Brunette|Makanyiso|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Shruthi |date=1 Hulyo 2026 |title=Miss World Zimbabwe 2026 Brunette Makanyiso Champions Youth Empowerment at Teen Rescue Mission |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-zimbabwe-2026-brunette-makanyiso-champions-youth-empowerment-at-teen-rescue-mission/articleshow/154823908.cms |access-date=9 Hulyo 2026 |website=Femina |language=en}}</ref> |26 |Chitungwiza |- |{{flagicon|SGP}} [[Singapore|Singapura]] |{{sortname|Aishwarya Nicole|Tan|nolink=1}} |22 |[[Singapura]] |- |{{flagicon|SOM}} [[Somalia|Somalya]] |{{sortname|Foziya Abdullahi|Garad|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Shruthi |date=29 Hunyo 2026 |title=Foziya Abdullahi Garad Wins Miss World Somalia 2026 |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/foziya-abdullahi-garad-wins-miss-world-somalia-2026/articleshow/154797612.cms |access-date=9 Hulyo 2026 |website=Femina |language=en}}</ref> |21 |[[Mogadishu]] |- |{{flagicon|SRI}} [[Sri Lanka]] |{{sortname|Prathibha|Liyanarachchi|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=21 Hunyo 2026 |title=In conversation with Miss World Sri Lanka 2026 Prathibha Liyanaarachchi |url=https://themorning.lk//articles/51TZkbRARIpVJTf9YxNj |access-date=9 Hulyo 2026 |website=The Morning |language=en}}</ref> |27 |[[Colombo]] |- |{{flagicon|SWE}} [[Sweden|Suwesya]] |{{sortname|Bianca|Lindström|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Singh |first=Shruthi |date=25 Hunyo 2026 |title=Maria Berit Bianca Santos Lindström Wins Miss World Sweden 2026 Crown |language=en |website=Fermina |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/maria-berit-bianca-santos-lindstrm-wins-miss-world-sweden-2026-crown/articleshow/154759399.cms |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260628064744/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/maria-berit-bianca-santos-lindstrm-wins-miss-world-sweden-2026-crown/articleshow/154759399.cms |archive-date=28 Hunyo 2026}}</ref> |22 |[[Estokolmo]] |- |{{flagicon|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] |{{sortname|Latricia Ian|Sawe|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Maricha |first=Julius |date=1 Mayo 2026 |title=Latricia Sawe: The girl who dreamt of flying, then ruled the runway |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/magazines/latricia-sawe-the-girl-who-dreamt-of-flying-then-ruled-the-runway-5442892 |access-date=9 Hulyo 2026 |website=The Citizen |language=en}}</ref> |24 |[[Dar es Salaam]] |- |{{flagicon|THA}} [[Thailand|Taylandiya]] |{{sortname|Kanteera|Techaphattanakul|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=10 Mayo 2026 |title=งดงามทรงพลัง น้ำผึ้ง กานต์ธีรา คว้ามงมิสเวิลด์-ไทยแลนด์ 2026 พร้อมชิงมงฟ้าที่เวียดนาม ก.ย. นี้ |language=th |trans-title=Beautiful and powerful, Namphueng Kanteera wins the Miss World-Thailand 2026 crown and will compete for the Miss World title in Vietnam this September |website=Thairath |url=https://www.thairath.co.th/entertain/beauty-pageant/2931854 |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260510185219/https://www.thairath.co.th/entertain/beauty-pageant/2931854#goog_rewarded |archive-date=10 Mayo 2026}}</ref> |25 |Mae Yao |- |{{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] |{{sortname|Min-seo|Cha|nolink=1}} |20 |[[Seoul]] |- |{{flagicon|South Sudan}} [[Timog Sudan]] |{{sortname|Nyandeng Kerubino|Kuanyin|nolink=1}} |– |[[Juba]] |- |{{flagicon|TOG}} [[Togo]] |{{sortname|Nadiratou|Afolabi|nolink=1}} |23 |Sokodé |- |{{flagicon|TTO}} [[Trinidad at Tobago]] |{{sortname|Georgia-Lee|Gill|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=9 Disyembre 2025 |title=Georgia-Lee is Miss World T&T |language=en |website=Trinidad Express Newspapers |url=https://trinidadexpress.com/news/local/georgia-lee-is-miss-world-t-t/article_6dc15b78-2e2c-452d-88d9-27c8121a4d3f.html |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |24 |Arima |- |{{flagicon|CHI}} [[Chile|Tsile]] |{{sortname|Ignacia|Fernández|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Valdez |first=Cynthia |date=10 Nobyembre 2025 |title=Ignacia Fernández, la nueva Miss Mundo Chile que ganó la corona a ritmo de death metal |language=es |trans-title=Ignacia Fernández, the new Miss World Chile who won the crown to the rhythm of death metal |website=¡Hola! |url=https://www.hola.com/us-es/celebrities/20251110866743/miss-mundo-chile-ganadora-corona-heavy-metal |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112193727/https://www.hola.com/us-es/celebrities/20251110866743/miss-mundo-chile-ganadora-corona-heavy-metal/ |archive-date=12 Nobyembre 2025}}</ref> |27 |Las Condes |- |{{flagicon|CHN}} [[Tsina]] |{{sortname|Yifei|Dong|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Singh |first=Shruthi |date=1 Hulyo 2026 |title=Dong Yifei Set to Represent China at the 75th Anniversary edition of Miss World |language=en |website=Fermina India |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/dong-yifei-set-to-represent-china-at-the-75th-anniversary-edition-of-miss-world/amp_articleshow/154823989.cms |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260702061123/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/dong-yifei-set-to-represent-china-at-the-75th-anniversary-edition-of-miss-world/amp_articleshow/154823989.cms |archive-date=2 Hulyo 2026}}</ref> |26 |[[Qiqihar]] |- |{{flagicon|TUR}} [[Turkiya]] |{{sortname|Sıla|Saraydemir|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=20 Disyembre 2025 |title=New Azra Akın! Who is Sıla Saraydemir, the 2025 Miss Turkey? |language=en |website=Haberler |url=https://en.haberler.com/new-azra-akin-who-is-sila-saraydemir-the-2025-miss-19374446/ |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |22 |[[Istanbul]] |- |{{flagicon|UGA}} [[Uganda]] |{{sortname|Elle|Muhoza|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=22 Setyembre 2025 |title=Who is Miss Uganda 2025, Elle Trivia Muhoza? |url=https://www.newtimes.co.rw/article/29907/entertainment/who-is-miss-uganda-2025-elle-trivia-muhoza |access-date=25 Setyembre 2025 |website=The New Times |language=en}}</ref> |22 |Bukomansimbi |- |{{flagicon|UKR}} [[Ukranya]] |{{sortname|Valeriia|Lisovska|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Zelenetska |first=Vita |date=14 Disyembre 2025 |title=18-year-old Odesa resident Valeriia Lisovska received the crown of "Miss Ukraine - 2025" |language=en |website=Ukrainian National News |url=https://unn.ua/en/news/18-year-old-odesa-resident-valeriia-lisovska-received-the-crown-of-miss-ukraine-2025 |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251214143950/https://unn.ua/en/news/18-year-old-odesa-resident-valeriia-lisovska-received-the-crown-of-miss-ukraine-2025 |archive-date=14 Disyembre 2025}}</ref> |18 |[[Odessa]] |- |{{flagicon|HUN}} [[Unggriya]] |{{sortname|Janka|Végvári|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=22 Hunyo 2025 |title=Végvári Janka lett a Miss World Hungary győztese |trans-title=Here is the beautiful winner! Janka Végvári became the winner of Miss World Hungary |url=https://www.blikk.hu/galeria/miss-world-hungary-gyoztes/w2pggc7 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Blikk |language=hu}}</ref> |18 |Mosonmagyaróvár |} == Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Panlabas na kawing == * {{Official website|https://www.missworld.com/}} {{Miss World}} [[Kategorya:Miss World]] o6q5asp0k47psz9sd3o36c39b0i3tm9 0 336226 2215324 2214665 2026-07-08T18:03:52Z ~2026-38904-41 163837 /* Argumento ng mga Kritiko at Lingguwista */ 2215324 wikitext text/x-wiki {{kinukumpuni}} Ang '''wikang neutral sa kasarian''' ([[Wikang Ingles|Ingles]]: ''gender-neutral language)'' ay istilo ng paggamit ng wika na sinasadyang hindi tumutukoy sa partikular na kasarian. Kabilang dito ang paggamit ng mga pangngalan na hindi partikular sa kasarian upang tumukoy sa mga tungkulin o propesyon, <ref name="Fowler 2015 gender-neutral language">{{Cite book |last=Fowler |first=H.W. |title=Fowler's Dictionary of Modern English Usage |url=https://archive.org/details/fowlersdictionar00unse |date=2015 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-966135-0 |editor-last=Butterfield |editor-first=Jeremy}}</ref> pagbuo ng mga parirala sa magkatulad na paraan, at paghinto ng paggamit ng mga lalaki o babaeng termino bilang pangkalahatan. <ref>{{Cite journal |last=Sarrasin |first=Oriane |last2=Gabriel |first2=Ute |last3=Gygax |first3=Pascal |date=2012-01-01 |title=Sexism and Attitudes Toward Gender-Neutral Language |url=https://econtent.hogrefe.com/doi/10.1024/1421-0185/a000078 |journal=[[Swiss Journal of Psychology]] |volume=71 |issue=3 |pages=113–4 |doi=10.1024/1421-0185/a000078 |issn=1421-0185 |url-access=subscription |via=}}</ref> Halimbawa sa wikang Tagalog, ang mga salitang ''doktora'' at ''tindera'' ay mga titulo ng trabahong partikular sa kasarian ng babae; ang mga kaukulang katagang neutral sa kasarian ay ''doktor (''o ''manggagamot)'' at ''manininda''. Ang ilang kataga sa Tagalog na [[Salitang hiram|hiram]] mula sa [[wikang Espanyol]] (na orihinal na panlalaki), gaya ng ''abogado, inhinyero'' at ''empleyado'', na nagtatapos sa "-''o"'' ay tinatanggap na neutral ang kasarian, samantalang ang mga katagang pambabae ay pinananatiling natatangi para sa babae. <ref>{{Cite web |last=Lowry |first=Howard |title=Tone: A Matter of Attitude |url=http://grammar.ccc.commnet.edu/grammar/unbiased.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150627020259/http://grammar.ccc.commnet.edu/GRAMMAR/unbiased.htm |archive-date=2015-06-27 |access-date=2015-01-28 |publisher=Grammar.ccc.commnet.edu}}</ref> Ito ay pagsasakatutubong impluwensya ng wikang Tagalog bilang [[wikang walang kasarian]] (hindi dahil sa preskriptibong estilo o pagtatakda sa wika upang gawing neutral) kaya't ang mga katagang panlalaki na nagtatapos "-''o"'' ay likas na naging kolektibong katawagan. Upang maging tiyak sa kasarian sa mga salitang walang kasarian, nilalapatan ng katagang "lalaki" o "babae" ang salitang tinutukoy (halimbawa: babaeng inhinyero o lalaking inhinyero). == Kasaysayan at Impluwensyang Kanluranin (Wikang Ingles) == Ang modernong kilusan para sa wikang neutral sa kasarian sa Ingles ay nagsimulang maging malawak noong dekada 1960–1970, kasabay ng second-wave feminism sa Estados Unidos at United Kingdom. Ayon sa mga feministang kritiko, ang tradisyunal na Ingles ay may androcentric bias (pagsentro sa kalalakihan). Ipinunto nila na ang wika ay ginagamit bilang mekanismo upang gawing "invisible" ang kababaihan. Itinaguyod ang mga ilang pagbabago: * Pagtanggal sa generic masculine (''man''/''mankind'' → ''humanity'') * Neutralisasyon ng mga trabaho (''chairman'' → ''chairperson'', ''fireman'' → ''firefighter'') * Paglipat mula generic ''he'' patungo sa "he or she" at kalaunan ay singular ''they/them''. Sa ika-21 siglo, kasabay ng ''queer theory'' at ''transgender movements'', lalong naging radikal ang diskurso. Hindi na lang ito sa pagbibigay-puwang sa kababaihan, kundi sa tuluyang pagtanggi sa binaryong konsepto ng kasarian batay sa biyolohiya. Ito ay humantong sa ''preferred pronouns'' (gustong panghalip), ''neopronouns'' (''ze/zir, xe/xem''), at pag-iwas sa sex-based terms sa ilang konteksto (hal. "''birthing person''", "''people who menstruate''").<ref>{{Cite journal |last=Soegiarto |first=Herryono |date=2025-06-20 |title=GENDER-NEUTRAL LANGUAGE: BETWEEN INCLUSION AND CONTROVERSY IN SOCIETAL PERCEPTIONS |url=https://www.researchgate.net/publication/394746443_GENDER-NEUTRAL_LANGUAGE_BETWEEN_INCLUSION_AND_CONTROVERSY_IN_SOCIETAL_PERCEPTIONS |journal=JILPR Journal Indonesia Law and Policy Review |volume=6 |pages=535–543 |doi=10.56371/jirpl.v6i3.374}}</ref> Dahil opisyal na wika ang Ingles sa Pilipinas, direktang nakakaapekto ang mga Western guidelines sa edukasyon, batas, at media sa bansa.<ref name="PHSC">Philippine Supreme Court. Guidelines on gender-fair language (2022–2023).</ref> == Ang Ideolohikal na Kontrobersya sa Pilipinas == Dahil ang ideolohiya ng wikang-neutral ay nagmula sa kulturang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]] at [[wikang Ingles]], nagdudulot ng debate ang pagpapatupad nito sa kontekstong Pilipino: === Argumento para sa Inklusyon === Naniniwala ang mga lokal na tagataguyod na kailangang iakma ang Tagalog upang maging mas inklusibo sa may ''queer'' na identitad. Upang maiwasan ang kasarian, iminumungkahi ang paggamit ng mga kolektibong katutubong salita (hal. "mga magulang" sa halip na "ama at ina", o "kapatid" sa halip na "kuya at ate"). Sa mga akademikong sirkulo sa labas ng Pilipinas (lalo na sa Estados Unidos), umusbong din ang neologismo o bagong salita tulad ng ''Filipinx'' o ''Pinxy'' upang maging neutral na katumbas ng Filipino/Filipina. === Argumento ng mga Kritiko at Lingguwista === Maraming kritiko, kabilang ang mga lokal na lingguwista at mga tagapagtanggol ng wika, ang tumututol sa pagpilit ng mga Kanluraning konsepto sa Tagalog. Ayon sa kanila: Ang pagpilit ng mga terminong may ''-x'' (tulad ng ''Filipinx'') ay isang anyo ng imperyalismong lingguwistiko at kulturang Amerikano na hindi umaangkop sa ponolohiya (tunog) at kalikasan ng wikang Tagalog. Likas nang inklusibo ang wikang Tagalog sa estruktura nito (gaya ng paggamit ng "siya"), kaya hindi makatwirang hiramin ang mga solusyong pangkasarian na ginawa para sa Ingles o Espanyol. Ang labis na pag-iwas o pagbubura sa mga katutubong salitang may kasarian sa ngalan ng "neutralidad" ay nagpapahina sa yaman ng kultura at bokabularyo ng wika.<ref name="Tatler2022">Tatler Asia. "Filipinx: Why is the Gender-Neutral Term So Controversial?" 2022.</ref><ref name="Cruz2023">Cruz, Y. F. B. D. (2023). "Siya nga ba’y Gender Neutral?" ''UP Working Papers in Linguistics''.</ref> Ang debate na ito ay bahagi ng mas malawak na tensyon sa pagitan ng global na mga uso sa wika at pagpapanatili ng katutubong lingwistiko at kultural na integridad. == Tingnan din == * [[Wikang walang kasarian]] == Mga sanggunian == {{reflist}} 9o5s1zue4sl2bs6tpx205v89gnpooos 2215325 2215324 2026-07-08T18:05:48Z ~2026-38904-41 163837 /* Argumento ng mga Kritiko at Lingguwista */ 2215325 wikitext text/x-wiki {{kinukumpuni}} Ang '''wikang neutral sa kasarian''' ([[Wikang Ingles|Ingles]]: ''gender-neutral language)'' ay istilo ng paggamit ng wika na sinasadyang hindi tumutukoy sa partikular na kasarian. Kabilang dito ang paggamit ng mga pangngalan na hindi partikular sa kasarian upang tumukoy sa mga tungkulin o propesyon, <ref name="Fowler 2015 gender-neutral language">{{Cite book |last=Fowler |first=H.W. |title=Fowler's Dictionary of Modern English Usage |url=https://archive.org/details/fowlersdictionar00unse |date=2015 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-966135-0 |editor-last=Butterfield |editor-first=Jeremy}}</ref> pagbuo ng mga parirala sa magkatulad na paraan, at paghinto ng paggamit ng mga lalaki o babaeng termino bilang pangkalahatan. <ref>{{Cite journal |last=Sarrasin |first=Oriane |last2=Gabriel |first2=Ute |last3=Gygax |first3=Pascal |date=2012-01-01 |title=Sexism and Attitudes Toward Gender-Neutral Language |url=https://econtent.hogrefe.com/doi/10.1024/1421-0185/a000078 |journal=[[Swiss Journal of Psychology]] |volume=71 |issue=3 |pages=113–4 |doi=10.1024/1421-0185/a000078 |issn=1421-0185 |url-access=subscription |via=}}</ref> Halimbawa sa wikang Tagalog, ang mga salitang ''doktora'' at ''tindera'' ay mga titulo ng trabahong partikular sa kasarian ng babae; ang mga kaukulang katagang neutral sa kasarian ay ''doktor (''o ''manggagamot)'' at ''manininda''. Ang ilang kataga sa Tagalog na [[Salitang hiram|hiram]] mula sa [[wikang Espanyol]] (na orihinal na panlalaki), gaya ng ''abogado, inhinyero'' at ''empleyado'', na nagtatapos sa "-''o"'' ay tinatanggap na neutral ang kasarian, samantalang ang mga katagang pambabae ay pinananatiling natatangi para sa babae. <ref>{{Cite web |last=Lowry |first=Howard |title=Tone: A Matter of Attitude |url=http://grammar.ccc.commnet.edu/grammar/unbiased.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150627020259/http://grammar.ccc.commnet.edu/GRAMMAR/unbiased.htm |archive-date=2015-06-27 |access-date=2015-01-28 |publisher=Grammar.ccc.commnet.edu}}</ref> Ito ay pagsasakatutubong impluwensya ng wikang Tagalog bilang [[wikang walang kasarian]] (hindi dahil sa preskriptibong estilo o pagtatakda sa wika upang gawing neutral) kaya't ang mga katagang panlalaki na nagtatapos "-''o"'' ay likas na naging kolektibong katawagan. Upang maging tiyak sa kasarian sa mga salitang walang kasarian, nilalapatan ng katagang "lalaki" o "babae" ang salitang tinutukoy (halimbawa: babaeng inhinyero o lalaking inhinyero). == Kasaysayan at Impluwensyang Kanluranin (Wikang Ingles) == Ang modernong kilusan para sa wikang neutral sa kasarian sa Ingles ay nagsimulang maging malawak noong dekada 1960–1970, kasabay ng second-wave feminism sa Estados Unidos at United Kingdom. Ayon sa mga feministang kritiko, ang tradisyunal na Ingles ay may androcentric bias (pagsentro sa kalalakihan). Ipinunto nila na ang wika ay ginagamit bilang mekanismo upang gawing "invisible" ang kababaihan. Itinaguyod ang mga ilang pagbabago: * Pagtanggal sa generic masculine (''man''/''mankind'' → ''humanity'') * Neutralisasyon ng mga trabaho (''chairman'' → ''chairperson'', ''fireman'' → ''firefighter'') * Paglipat mula generic ''he'' patungo sa "he or she" at kalaunan ay singular ''they/them''. Sa ika-21 siglo, kasabay ng ''queer theory'' at ''transgender movements'', lalong naging radikal ang diskurso. Hindi na lang ito sa pagbibigay-puwang sa kababaihan, kundi sa tuluyang pagtanggi sa binaryong konsepto ng kasarian batay sa biyolohiya. Ito ay humantong sa ''preferred pronouns'' (gustong panghalip), ''neopronouns'' (''ze/zir, xe/xem''), at pag-iwas sa sex-based terms sa ilang konteksto (hal. "''birthing person''", "''people who menstruate''").<ref>{{Cite journal |last=Soegiarto |first=Herryono |date=2025-06-20 |title=GENDER-NEUTRAL LANGUAGE: BETWEEN INCLUSION AND CONTROVERSY IN SOCIETAL PERCEPTIONS |url=https://www.researchgate.net/publication/394746443_GENDER-NEUTRAL_LANGUAGE_BETWEEN_INCLUSION_AND_CONTROVERSY_IN_SOCIETAL_PERCEPTIONS |journal=JILPR Journal Indonesia Law and Policy Review |volume=6 |pages=535–543 |doi=10.56371/jirpl.v6i3.374}}</ref> Dahil opisyal na wika ang Ingles sa Pilipinas, direktang nakakaapekto ang mga Western guidelines sa edukasyon, batas, at media sa bansa.<ref name="PHSC">Philippine Supreme Court. Guidelines on gender-fair language (2022–2023).</ref> == Ang Ideolohikal na Kontrobersya sa Pilipinas == Dahil ang ideolohiya ng wikang-neutral ay nagmula sa kulturang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]] at [[wikang Ingles]], nagdudulot ng debate ang pagpapatupad nito sa kontekstong Pilipino: === Argumento para sa Inklusyon === Naniniwala ang mga lokal na tagataguyod na kailangang iakma ang Tagalog upang maging mas inklusibo sa may ''queer'' na identitad. Upang maiwasan ang kasarian, iminumungkahi ang paggamit ng mga kolektibong katutubong salita (hal. "mga magulang" sa halip na "ama at ina", o "kapatid" sa halip na "kuya at ate"). Sa mga akademikong sirkulo sa labas ng Pilipinas (lalo na sa Estados Unidos), umusbong din ang neologismo o bagong salita tulad ng ''Filipinx'' o ''Pinxy'' upang maging neutral na katumbas ng Filipino/Filipina. === Argumento ng mga Kritiko at Lingguwista === Maraming kritiko, kabilang ang mga lokal na lingguwista at mga tagapagtanggol ng wika, ang tumututol sa pagpilit ng mga Kanluraning konsepto sa Tagalog. Ayon sa kanila: Ang pagpilit ng mga terminong may ''-x'' (tulad ng ''Filipinx'') ay isang anyo ng imperyalismong lingguwistiko at kulturang Amerikano na hindi umaangkop sa ponolohiya (tunog) at kalikasan ng wikang Tagalog. Likas nang inklusibo ang wikang Tagalog sa estruktura nito (gaya ng paggamit ng "siya"), kaya hindi makatwirang hiramin ang mga solusyong pangkasarian na ginawa para sa Ingles o Espanyol. Ang labis na pag-iwas o pagbubura sa mga katutubong salitang may kasarian sa ngalan ng "neutralidad" ay nagpapahina sa yaman ng kultura at bokabularyo ng wika.<ref>{{Cite web |last=Golangco |first=Lauren |title=The Controversy Behind "Filipinx": What Does it Mean and Why Is it So Contentious? |url=https://www.tatlerasia.com/power-purpose/ideas-education/fiilpinx-definition-and-controversy |access-date=2026-07-08 |website=Tatler Asia |language=en}}</ref><ref name="Cruz2023">Cruz, Y. F. B. D. (2023). "Siya nga ba’y Gender Neutral?" ''UP Working Papers in Linguistics''.</ref> Ang debate na ito ay bahagi ng mas malawak na tensyon sa pagitan ng global na mga uso sa wika at pagpapanatili ng katutubong lingwistiko at kultural na integridad. == Tingnan din == * [[Wikang walang kasarian]] == Mga sanggunian == {{reflist}} n1qxk4ywtoyoqntm0l1e4p4rqv5yckf 0 337359 2215363 2214994 2026-07-09T01:28:50Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215363 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Sperrungen von Wikipedia in der Volksrepublik China.jpg|thumb|Pagharang ng [[Wikipediang Aleman]] sa mga ''browser'' sa [[Tsina]] (''screenshot'' noong 2011)]] [[Sensura|Sinensura]] ng mga pamahalaan ng ilang mga bansa ang [[Wikipedia]], kabilang na ang Belarus, Beneswela, Iran, Nagkakaisang Kaharian (UK), Pakistan, Rusya, Saudi Arabia, Sirya, Tsina, Turkya, at Uzbekistan. Sa ilang mga pagkakataon, may malawakang [[pagsensura sa Internet]] sa pagkalahatan at nasasama ang mga nilalaman ng Wikipedia. Ipinagbabawal naman ng ibang mga hakbang ang pagpapanatili ng espesipikong nilalaman na maituturing na nakasasakit sa damdamin o opensibo. Isa ang pagharang sa mga kasangkapan na ginagamit ng mga awtoridad sa ilang bansa para isensura ang Wikipedia. Ilan pa sa mga kasangkapan ng mga awtoridad ang tahasang pagtarget ng mga tagagamit at ang pagbabago (ng mga awtoridad) ng mismong nilalaman ng nga artikulo. Nagagawa pa rati ng mga pamahalaan na iharang ang partikular na mga artikulo, ngunit lumipat ang Wikipedia sa [[HTTPS]] noong 2015. Napilitan ang mga sensor na iharang ang buong website.<ref name=":8">{{Cite web|url=https://cyber.harvard.edu/publications/2017/04/WikipediaCensorship|title=Analyzing Accessibility of Wikipedia Projects Around the World|last1=Clark|first1=Justin|last2=Faris|first2=Robert|date=2017|website=Berkman Klein Center|language=en|access-date=Setyembre 20, 2018|last3=Heacock Jones|first3=Rebekah|archive-url=https://web.archive.org/web/20180920131348/https://cyber.harvard.edu/publications/2017/04/WikipediaCensorship|archive-date=Setyembre 20, 2018|url-status=live}}</ref> == Mga uri ng pagsensura sa Wikipedia == {{See also|Pagsensura ng Internet}} === Pagharang ng lahat ng website ng Wikipedia (sa isa o sa bawat edisyong pangwika) === Patuloy na hinaharang ng ilang bansa ang Wikipedia sa loob ng napakahabang panahon, tulad ng Tsina. Ang ibang bansa naman ay gumagamit ng malawakang pagharang sa loob ng maikling panahon, mapa-ilang buwan man (halimbawa, sa Sirya) o ilang oras lamang (halimbawa, sa Pakistan).<ref name="Zaccaro 2023">{{cite web|last=Zaccaro|first=Maria|title=Pakistan blocks Wikipedia for 'blasphemous content'|website=BBC News|date=4 February 2023|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-64523501|access-date=Pebrero 4, 2023|archive-date=Pebrero 6, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206064510/https://www.bbc.com/news/world-asia-64523501|url-status=live}}</ref> === Pagharang ng espesipikong mga artikulo === Bago ang Hunyo 2015, kung kailang ganap na lumipat ang Wikipedia sa [[HTTPS]] mula [[HTTP]], hinarang ng ilang bansa ang ilang artikulong tungkol sa sensitibong mga paksa, tulad ng mga kaisipang itinataguyod ng isang kalabang partidong pampolitika, mga artikulong tungkol sa kasalukuyang mga kaganapan (halimbawa, sa Rusya), o mga kaisipan na tumututol sa tradisyong panrelihiyon ng isang rehimen (halimbawa, sa Iran). Nahirapan ang mga pamahalaan na siyasatin kung aling mga pahina ang pinupuntahan ng mga mambabasa sa Wikipedia, dahil sa HTTPS. Dahil dito, napilitan ang mga sensor na alisin man ang pagharang sa mga artikulo, o iharang ang buong website.<ref name=":8" /> === Pag-usig ng mga tagagamit === {{further|Talaan ng mga taong ikinulong dahil sa pag-ambag sa Wikipedia}} Malimit na nakatuon ang mga pag-uusig na ito sa mga tagagamit na naglalathala ng impormasyon na nais na isensura ng isang pamahalaan. Humahantong ito sa [[sariling pagsensura]]. === Pag-usig ng mga mambabasa === Simula nang lumipat ang Wikipedia sa HTTPS noong 2015, bibihira o wala na ang mga ulat ng malawakang paniniktik ng pamahalaan sa mga paggamit ng Wikipedia. Ngunit nagkabit naman ang ilang pamahalaan at kompanya ng [[Malawakang paniniktik|pangmalawakang paniniktik]] na mga ''[[spyware]] application'' sa mga kagamitan ng mga tagagamit. Maaaring masagap ng mga ito ang paggamit ng [[virtual private network|VPN]] software at magtala ng napuntahang mga [[URL]].<ref>{{Cite journal|date=Mayo 1, 2019|title=China's Algorithms of Repression|url=https://www.hrw.org/report/2019/05/01/chinas-algorithms-repression/reverse-engineering-xinjiang-police-mass|journal=Human Rights Watch|language=en}}</ref> == Malawakang pagsensura sa Wikipedia == === Talahanayan batay sa bansa === {| class="wikitable sortable" |+Mga halimbawa ng pagsensura sa Wikipedia !Bansa !Tagal !Kasalukyang naghaharang ng nilalaman !Dating naghaharang ng nilalaman !''Conflict-of-interest'' na pagbabago gawa ng mismong pamahalaan !Inu(u)sig ang mga tagagamit !Detalye |- |[[Belarus]] |Hinarang ang Wikipedia noong ika-11 ng March 2022 at ika-7 ng April 2022, may ikinulong na mga tagagamit simula noong 2022 | | | |{{ya}} | |- |[[Beneswela]] |Ika-12 hanggang ika-18 ng Enero 2019 | |{{ya}} | | |Lahat ng mga bersiyon |- |[[Hilagang Korea]] | |Lahat |{{ya}} |{{ya}} |{{ya}} |Pisikal na hindi nakakonekta sa mundo ang World Wide Web ng Hilagang Korea |- |[[Iran]] |2013–2015 (bahagi) | |{{ya}} |Pinaghihinalaan<ref name=":9" /> | |Daan-daang mga artikulo (2013–2015) |- |[[Myanmar]] |15 February 2021 – present |Lahat |{{ya}} | | |Lahat ng mga bersiyon |- |[[Pakistan]] |Ika-31 ng March 2006, ilang araw noong Mayo 2010, ika-3 ng Pebrero 2023 – ika-6 ng Pebrero 2023 | |{{ya}} | | |Ilan at lahat ng mga bersiyon |- |[[Rusya]] |Dekada-2010–kasalukuyan | |{{ya}} |{{ya}} |{{ya}} |Piling mga pahina |- |[[Saudi Arabia]] |Dekada-2000–kasalukuyan | |{{ya}} |{{ya}} |{{ya}} |Piling mga pahina |- |[[Sirya]] |Ika-30 ng Abril 2008 – ika-13 ng Pebrero 2009 (pagharang), 2012–2015 (pagkulong at pagbitay ng isang tagagamit) | |{{ya}} | |{{ya}} |Arabe |- |[[Tsina]] |2004, 2005–2008, 2015–kasalukuyan (HTTPS), Abril 2019–kasalukuyan (lahat) |Lahat |{{ya}} |{{ya}} |{{ya}} |Lahat ng mga bersiyon |- |[[Tunisia]] |Ika-23 hanggang ika-27 ng Nobyembre 2006 | |{{ya}} | | |Lahat ng mga bersiyon |- |[[Turkya]] |2014–2015 (bahagi), Abril 2017–Enero 2020 (buo) | |{{ya}} | | |Lahat ng mga bersiyon |- |[[Uzbekistan]] |2007, 2008, 2012 | |{{ya}} | | |Lahat (2007, 2008) Uzbek (2012) |} == Pagpatay ng mga feature ng Wikimedia sa utos ng estado == === Indonesya === [[Talaksan:Blocked login.jpg|thumb|''Screenshot'' ng naharang na ''authentication domain'' ng Wikimedia kapag sinubukang mag-''log in'' gamit ang selpon sa Indonesya, noong ika-9 ng Marso 2026]] Hinarang ng [[Ministeryo ng Komunikasyon at Ugnayang Dihital]] (Komdigi) ng Indonesya ang akses sa ''authentication domain'' ng Wikimedia (<code>auth.wikimedia.org</code>) noong ika-25 ng Pebrero 2026. Dahil ito sa hindi pagtalima ng organisasyon na magtala bilang "Tagapaglaan ng Sistemang Elektroniko" ({{lang|id|Penyelenggara Sistem Elektronik}} o ''PSE''). Hinahadlangan nito ang pag-''log in'' ng mga tagagamit at ang paggawa ng mga akawnt sa lahat ng mga proyekto ng Wikimedia, kabilang na ang Wikipedia.<ref name="PSE-WMF">{{Cite press release |date=Pebrero 27, 2026 |title=Kemkomdigi Batasi Fitur Login Wikimedia karena Belum Daftar PSE Privat |url=https://www.komdigi.go.id/berita/siaran-pers/detail/kemkomdigi-batasi-fitur-login-wikimedia-karena-belum-daftar-pse-privat |access-date=Pebrero 28, 2026 |publisher=Ministry of Communication and Digital Affairs |website=Komdigi.go.id |language=id |archive-date=Marso 25, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260325235238/https://www.komdigi.go.id/berita/siaran-pers/detail/kemkomdigi-batasi-fitur-login-wikimedia-karena-belum-daftar-pse-privat |url-status=dead }}</ref> Nanawagan ang mga pangkat sa karapatang pantao na ibalik ang normal na akses sa mga website ng Wikimedia.<ref name="Tirto27Feb26">{{Cite web |last=Majid |first=Naufal |title=Koalisi Damai Desak Pemerintah Segera Buka Blokir Wikipedia |url=https://tirto.id/koalisi-damai-desak-pemerintah-segera-buka-blokir-wikipedia-hrGR |access-date=Pebrero 27, 2026 |date=Pebrero 27, 2026 |website=Tirto.id |language=id|trans-title=Peace Coalition, Nanawagan sa Pamahalaan na Agarang Alisin ang Harang sa Wikipedia}}</ref><ref name="TimesID27Feb26">{{Cite web |last=Nurdiyanto |first=Wahyu |date=Pebrero 27, 2026 |title=Koalisi Damai Desak Pemerintah Buka Blokir Login Wikipedia |url=https://timesindonesia.co.id/peristiwa-nasional/579653/koalisi-damai-desak-pemerintah-buka-blokir-login-wikipedia |access-date=Pebrero 27, 2026 |website=Times Indonesia |language=id|trans-title=Nanawagan ang Peace Coalition sa Pamahalaan na Bawiin ang Harang sa Wikipedia}}</ref><ref name="SAFE27Feb26">{{Cite press release |date=Pebrero 27, 2026 |title=Pemerintah Harus Segera Buka Kembali Blokir Wikipedia |url=https://safenet.or.id/id/2026/02/pemerintah-harus-segera-buka-kembali-blokir-wikipedia/ |access-date=Pebrero 28, 2026 |website=SAFEnet.or.id |publisher=Southeast Asia Freedom of Expression Network |language=id |archive-date=Hunyo 9, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260609002626/https://safenet.or.id/id/2026/02/pemerintah-harus-segera-buka-kembali-blokir-wikipedia/ |url-status=dead }}</ref> Noong ika-25 ng March 2026, hinarang ang [[Wikimedia Commons]] sa Indonesya.<ref>{{cite web|url=https://radarjogja.jawapos.com/news/657327884/kemkomdigi-blokir-wikimedia-commons-hari-ini-akses-edit-wikipedia-indonesia-terhenti-netizen-protes-keras?page=all#goog_rewarded|title=Kemkomdigi Blokir Wikimedia Commons Hari Ini, Akses Edit Wikipedia Indonesia Terhenti: Netizen Protes Keras|website=Radar Jogja|date=Marso 25, 2026|last=Ikhwanuddin|first=Iwa|publisher=[[Jawa Pos]]|trans-title=Hinarang Ngayon ng Ministry of Communication and Information Technology ang Wikimedia Commons, Hininto ang Akses sa Pag-edit ng Indonesian Wikipedia: Mariing Tinututulan ng mga Netizen|language=id}}</ref> Inalis ang harang na ito sa di-katagalan, at ipinaliwanag ng Komdigi na awtomatikong hinarang ng sistema ng sensura ang Wikimedia Commons dahil sa natuklasang mga salitang may kinalaman sa "pagsusugal." Gayunpaman, binigyang-diin ng Komdigi na marapat lamang na rumehistro na ang Pundasyong Wikimedia bilang ''PSE'' upang maisama na umano sila sa kanilang ''whitelist'' para hindi na madamay sa awtomatikong pagharang.<ref>{{cite news |url=https://tekno.kompas.com/read/2026/03/27/18593167/komdigi-buka-blokir-situs-web-wikimedia-commons |title=Komdigi Buka Blokir Situs Web Wikimedia Commons |date=Marso 27, 2026 |last1=Clinten |first1=Bill |last2=Pertiwi |first2=Wahyunanda Kusuma |website=Kompas.com |language=id |access-date=Abril 21, 2026}}</ref> Binantaan ng pamahalaan ng Indonesya ang Pundasyong Wikimedia noong ika-16 ng April 2026 na papatayin nila ang lahat ng akses sa mga website ng Wikimedia pagkaraan ng pitong mga araw ng pagtatrabaho, kapag hindi pa sila rumehistro bilang ''PSE''.<ref>{{cite web|url=https://en.tempo.co/read/2098753/indonesia-threatens-to-block-wikipedia-and-wikimedia-commons-access|title=Indonesia Threatens to Block Wikipedia and Wikimedia Commons Access|website=Tempo English|date=Abril 17, 2026|access-date=Abril 17, 2026|last=Mardianti|first=Dede Leni|publisher=[[Tempo (magasing Indones)|Tempo]]|language=en}}</ref> Inihayag ng pundasyon noong ika-30 ng Abril na nakapagtala na sila sa pamahalaan ng Indonesya bilang ''PSE''.<ref>{{cite news |url=https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/wikimedia-completes-indonesia-registration-under-threat-of-ban |title=Wikimedia completes Indonesia registration under threat of ban |work=The Straits Times |author=Agence France Presse |date=Abril 30, 2026 |access-date=Hulyo 7, 2026}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Wikipedia}} [[Kategorya:Sensura sa Internet ayon sa organisasyon]] [[Kategorya:Wikipedia]] jq7fs9upwc70rwv9r4p98cpldwp40pw 0 337946 2215330 2203984 2026-07-08T19:58:58Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215330 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Return_of_the_warrior._Detail_of_Lucanian_tomb.jpg|thumb|Pagbabalik ng mandirigma. Detalye ng fresco mula sa libingan ng mga [[Mga Lucano|Lucano]], ika-4 na siglo BK.]] Ang konsepto ng '''mga Italiko''' ay malawakang ginagamit sa [[lingguwistika]] at [[Historyograpiya|historiograpiya]] ng sinaunang Italya. Sa isang mahigpit na kahulugan, na karaniwang ginagamit sa lingguwistika, tumutukoy ito sa mga [[Mga wikang Osco-Umbra|Osco-Umbra]] at [[Mga wikang Latino-Falisca|Latino-Falisca]], mga nagsasalita ng [[mga wikang Italiko]], isang subgrupo ng pamilya ng wikang [[Mga wikang Indo-Europeo|Indo-Europeo]]. Sa mas malawak na kahulugan, na karaniwang ginagamit sa historiograpiya, lahat ng [[Talaan ng mga sinaunang tao sa Italya|sinaunang tao ng Italya]] ay tinutukoy bilang mga taong Italiko, kabilang ang mga hindi Indo-Europeo, bilang mga [[Mga Retico|Retico]], [[Mga Ligur|Ligur]], at [[Kabihasnang Etrusko|Etruskano]]. Nang makamit ng mga [[Mga Latin (tribung Italiko)|Latin]] ang isang nangingibabaw na posisyon sa mga tribung ito, dahil sa paglawak ng [[Sinaunang Roma|kabihasnang Romano]], inampon ng iba pang mga tribong Italiko ang wika at kulturang [[Wikang Latin|Latin]] bilang bahagi ng proseso ng [[Romanisasyon (kultural)|Romanisasyon]]. == Klasipikasyon == [[Talaksan:Iron_Age_Italy.svg|thumb|Mapang etnolingguwistiko ng Italya noong [[Panahong Bakal]], bago ang [[Pananakop ng mga Romano sa Italya|pagpapalawak at pananakop ng mga Romano sa Italya]]]] Ang mga Italiko ay isang [[pangkat etnolingguwistiko]] na nakikilala sa pamamagitan ng kanilang paggamit ng [[mga wikang Italiko]], na bumubuo sa isa sa mga sangay ng mga [[wikang Indo-Europeo]]. Karaniwang iniuugnay ng mga arkeologo at lingguwista ang mga unang taong malinaw na makikilala bilang proto-Italiko sa mga pangkat na [[kulturang Basong Kampana]] at [[kulturang Kaparangang Urna]], na noong Panahong Tanso ay lumipat mula sa hilaga at silangan ng Alpes patungo sa tangway ng Italya sa maraming alon.{{Sfn|Mallory|Adams|1997|p=314–319}}{{Sfn|Bossong|2017|p=859}}{{Sfn|Fortson|2004|p=245}}{{Sfn|Bossong|2017|p=859}} Bukod sa espesyalisadong panitikang lingguwistika, ang termino ay ginagamit din upang ilarawan ang mga [[Talaan ng mga sinaunang tao ng Italya|sinaunang tao ng Italya]] gaya ng kahulugan noong panahon ng mga Romano, kabilang ang mga taong bago ang mga [[Sinaunang Roma|Romano]] tulad ng mga [[Kabihasnang Etrusko|Etrusko]] at mga [[Mga Retico|Retico]], na hindi nagsasalita ng mga wikang Indo-Europeo.<ref name="WM452">{{Harvard citation no brackets|Waldman|Mason|2006}}</ref> Ang ganitong paggamit ay hindi wasto sa lingguwistika, ngunit ginagamit ng mga sanggunian tulad ng [[Encyclopædia Britannica]], na nangangatwiran na "nakamit ng Italya ang isang pinag-isang etnolingguwistiko, pampolitika, at kultural na pisonomiya pagkatapos lamang ng pananakop ng mga Romano, ngunit ang mga pinakasinaunang tao nito ay nananatiling nakaangkla sa mga pangalan ng mga rehiyon ng Romanong Italya — [[Latium]], [[Campania]], [[Apulia]], [[Mga Brucio|Brucio]], [[Lucania]], [[Emilia-Romaña]], [[Samnio]], [[Piceno]], [[Umbria]], [[Etruria]], [[Veneto]], at [[Liguria]]".<ref>{{Cite web |title=Ancient Italic people &#124; Etruscans, Latins, & Samnites &#124; Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/ancient-Italic-people |website=www.britannica.com}}</ref> == Teatro == [[Talaksan:Teatro-Pietrabbondante.jpg|thumb|[[:it:Teatro e tempio italico di Pietrabbondante|Samnitang teatro sa Pietrabbondante]], [[Molise]], [[Italya]]]] Ang mga Italyano tulad ng mga [[Kabihasnang Etrusko|Etrusco]] ay nakabuo na ng mga anyo ng panitikang panteatro.<ref name="brunelleschi">{{Cite web |title=Storia del teatro: lo spazio scenico in Toscana |url=https://brunelleschi.imss.fi.it/itinerari/itinerario/storiateatrospazioscenicotoscana.html |access-date=28 July 2022 |language=it}}</ref> Ang alamat, na iniulat din ni [[Livio]], ay nagsasabi tungkol sa isang salot na tumama sa Roma, noong una, at ang kahilingan para sa mga historyador na Etrusko. Kaya tinanggihan ng historyador na Romano ang pag-alis sa teatro ng mga Griyego bago pa man makipag-ugnayan sa [[Magna Graecia]] at sa mga tradisyon nito sa teatro. Walang mga testimonya sa arkitektura at sining tungkol sa teatro ng mga Etrusko.<ref name="brunelleschi" /> Isang huling sanggunian, tulad ng historyador na si na si [[Marcus Terentius Varro|Varro]], ang bumanggit sa pangalan ng isang Volnius na sumulat ng mga trahedya sa [[wikang Etrusko]]. Maging ang mga Samnita ay may mga orihinal na anyong representasyonal na may malaking impluwensiya sa dramaturhiya ng mga Romano tulad ng mga komedya ng [[Atelana]], at ilang mga testimonya sa arkitektura tulad ng teatro ni [[Pietrabbondante]] sa [[Molise]], at ng sa [[Nocera Superiore]] kung saan itinayo ng mga Romano ang sarili nilang teatro.<ref>{{Cite web |title=La fertile terra di Nuceria Alfaterna |url=https://riscoprendoleradici.com/2022/06/11/la-fertile-terra-di-nuceria-alfaterna/ |access-date=28 July 2022 |language=it |archive-date=6 Hulyo 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706071658/https://riscoprendoleradici.com/2022/06/11/la-fertile-terra-di-nuceria-alfaterna/ |url-status=dead }}</ref> Ang pagtatayo ng mga teatro ng Samnita sa Pietrabbondante at Nocera ay nagpapaunawa sa arkitekturang pagkakaugnay ng teatro ng mga Griyego. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Karagdagang babasahin == * M. Aberson, R. Wachter, «Ombriens, Sabins, Picéniens, peuples sabelliques des Abruzzes : une enquête historique, épigraphique et linguistique", sa : ''Entre archéologie et Histoire : dialogues sur divers peuples de l'Italie préromaine, Bern, atbp.'', 2014, p.&nbsp;167-201. {{Italy topics}} b2ne04807f45qikzsg8m1cy52ripktz 0 338016 2215343 2206436 2026-07-08T23:24:02Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215343 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = Nadaillac |settlement_type = Bayan |image_skyline = Nadaillac - Église Saint-Denis -01.JPG |image_caption = Ang Simbahan ng Saint-Denis sa Nadaillac |image_shield = Blason ville fr Nadaillac (Dordogne).svg |pushpin_map = France#France Nouvelle-Aquitaine |pushpin_map_caption = Lokasyon ng Nadaillac |subdivision_type = Bansa |subdivision_name = {{Flag|France}} |subdivision_type1 = [[Mga Rehiyon ng Pransiya|Rehiyon]] |subdivision_name1 = [[Nouvelle-Aquitaine|Nòva Aquitània]] |subdivision_type2 = [[Mga Departamento ng Pransiya|Departamento]] |subdivision_name2 = [[Dordogne|Dordonha]] |subdivision_type3 = Arrondissement |subdivision_name3 = [[Arrondissement of Sarlat-la-Canéda|Sarlat e La Canedat]] |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |leader_title = Alkade (2020-2026) |leader_name = Jean-Claude Veyssière<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|publisher=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=13 September 2022|language=fr}}</ref> |area_total_km2 = 26.90 |population_as_of = 2023 |population_total = 372 |population_demonym = Nadaillacois, Nadaillacoises |population_density_km2 = auto |website = http://www.nadaillac.fr/ |coordinates = {{coord|45.0397|1.3986|format=dms|display=inline,title}} |elevation_m = 205 |elevation_min_m = 193 |elevation_max_m = 351 |postal_code_type = INSEE/Postal code |postal_code = 24590/24301 }} Ang '''Nadaillac''' ({{IPA|fr|nadajak}}; {{langx|oc|Nadalhac}}) ay isang [[Mga komuna sa Pransiya|bayan]] sa [[Pransiya]] na matatagpuan sa departamento ng [[Dordogne]], sa rehiyon ng [[Nouvelle-Aquitaine]]. Ang mga naninirahan sa Nadaillac ay tinatawag na Nadaillacois (lalaki) at Nadaillacoises (babae).<ref>{{Cite web |url=http://www.habitants.fr/habitants_nadaillac_24301.html |title=Dordogne > Nadaillac (24590) |access-date=2010-07-08 }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Heograpiya== Ang Nadaillac ay ang pinakasilangang komyun sa departamento ng Dordogne, sa rehiyon ng [[Périgord noir]]. Ito ay isang komyun sa kanayunan sa loob ng mas malawak na lugar ng Brive-la-Gaillarde. Ang lupang limestone nito ay tinatamnan ng mga taniman ng truffle (na naging napakayaman noong simula ng ika-19 na siglo). Matatagpuan sa interseksyon ng mga departmental roads (RD) 63 at 63E1, ang nayon ng Nadaillac ay matatagpuan, gaya ng inaasahan, labindalawang kilometro sa timog-silangan ng sentro ng bayan ng [[Terrasson-Lavilledieu]] at labingwalong kilometro sa silangan ng [[Montignac-Lascaux]]. Ang komyun ay pinaglilingkuran din ng RD 60. Ang Nadaillac ay nasa hangganan ng pitong iba pang komyun, dalawa sa [[Corrèze]] at isa sa [[Lot]]. Sa timog-kanluran, ang teritoryo nito ay humigit-kumulang 620 metro mula sa [[Paulin, Dordogne|Paulin]]. ==Urbanismo== ===Tipolohiya=== Noong Enero 1, 2024, ang Nadaillac ay ikinategorya bilang isang munisipalidad sa kanayunan na may napakakalat na pabahay, ayon sa bagong 7-level na iskala ng densidad ng munisipyo na tinukoy ng INSEE noong 2022. Ito ay matatagpuan sa labas ng isang urban area. Bukod pa rito, ang munisipalidad ay bahagi ng Brive-la-Gaillarde catchment area, kung saan ito ay isang peripheral municipality. Ang lugar na ito, na kinabibilangan ng 80 munisipalidad, ay ikinategorya bilang may populasyon sa pagitan ng 50,000 at 200,000. ===Paggamit ng lupa=== Ang paggamit ng lupa sa munisipalidad, gaya ng ipinapakita sa European biophysical land cover database na Corine Land Cover (CLC), ay nailalarawan sa pamamagitan ng malaking presensya ng mga kagubatan at semi-natural na lugar (50.9% noong 2018), isang proporsyon na halos katumbas ng noong 1990 (51%). Ang detalyadong pagkasira noong 2018 ay ang mga sumusunod: mga kagubatan (49.7%), mga heterogeneous na lugar na pang-agrikultura (48.9%), mga lugar na may palumpong at/o mala-damo na halaman (1.2%), at mga parang (0.1%). [[File:24301-Nadaillac-Sols.png|thumb|upright=1.4|center|alt=Carte en couleurs présentant l'occupation des sols.|Carte des infrastructures et de l'occupation des sols de la commune en 2018 ([[Corine Land Cover|CLC]]).]] ==Pangalan== Pinagmulan ng pangalan: Ang salita ay nagmula sa isang personal na pangalang Gallo-Romano na sinusundan ng "''acum''", ang pangalang ''Natalius'' ay nabuo mula sa Latin na ''Natalis'' na nangangahulugang "tinubuang-bayan." Sa [[Wikang Oksitano|Oksitano]], ang bayan ay tinatawag na ''Nadalhac''.<ref>[https://communes-oc.dordogne.fr/cantons/salignac-eyvigues/NADAILLAC.htm Le nom occitan des communes du Périgord - Nadalhac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260425072901/https://communes-oc.dordogne.fr/cantons/salignac-eyvigues/NADAILLAC.htm |date=2026-04-25 }} sur le site du Conseil général de la Dordogne, consulté le 10 octobre 2021.</ref> ==Kasaysayan== [[File:Nadaillac, le 27 juin 2025.png|thumb|283x283px|Vue de la commune, le 27 juin 2025.]] Noong Hunyo 25, 2025, ang bayan ay sinalanta ng isang malakas na bagyo, na nagdulot ng malawakang pinsala. Kinabukasan, isang crisis center ang itinayo sa munisipyo, kasama na ang mga bumbero mula sa rehiyon ng Dordogne.<ref>{{Cite web |title=Vidéo. « Ça n’a pas duré dix minutes » : en Dordogne, le village de Nadaillac panse ses plaies après l’orage |url=https://www.sudouest.fr/environnement/meteo/intemperies/ca-n-a-pas-dure-dix-minutes-en-dordogne-le-village-de-nadaillac-panse-ses-plaies-apres-l-orage-25006435.php|author=Virginie Desmet|website=[[Sud Ouest]]| date=2025-06-26}}</ref> ==Mga kaganapang pangkultura at pagdiriwang== * Pista sa nayon, huling bahagi ng Mayo, tatlong araw ang haba.<ref>Didier Rivet, « Trois jours de liesse en fin de semaine », ''[[Sud Ouest]] édition Dordogne'', 20 mai 2025, p. 21.</ref> * Sa unang bahagi ng Setyembre, ang Tatlong Obispo Hike ay isang 7.5 km na paglalakad patungo sa "Bato na Tatlong Obispo, na matatagpuan sa sangandaan ng Périgord, Limousin, at Quercy", kung saan "maaaring makipagkamay ang bawat obispo sa kanyang kapitbahay nang hindi umaalis sa kanyang diyosesis" (ika-13 edisyon noong 2025).<ref>Didier Rivet, « La randonnée des Trois Évêques fête ses 13 ans », ''[[Sud Ouest]] édition Dordogne'', 29 août 2025, p. 20.</ref> ==Mga lugar at monumento== * Puno ng Linden (ang Puno ng Kalayaan ng bayan) na nagmula pa noong Rebolusyong Pranses, na matatagpuan sa Barry. * Rue Noire na may eskudo de armas ng Itim na Prinsipe ng Inglatera. * Ang Romanesque na [[simbahan ng Saint-Denis sa Nadaillac]], ika-12 siglo, ay nakalista bilang isang makasaysayang monumento noong Enero 1948. * Ang tore ng Chanet, kasama ang sundial nito, ika-11 siglo. * Ang kapilya ng Sainte-Marie-Madeleine sa Chambrazès, ika-11 siglo. * Ang alaala ng digmaan na itinayo noong 1925 ng mga sundalo mula sa nayon ng Nadaillac ay gawa ng Franco-Swiss artist na si Frédy Stoll at naglalarawan ng "Ang Sundalong Nakikinig," "isang sundalong kalahating nakalibing sa kanyang trench, sinusuri ang abot-tanaw, handang ihagis ang kanyang granada".<ref>Didier Rivet, Un hommage pour les 100 ans du monument aux morts, ''[[Sud Ouest]] édition Dordogne'', 27 novembre 2025, p. 24.</ref> ==Mga pagkakaiba sa kultura== Ang Nadaillac ay isa sa mga munisipalidad na nakatanggap ng berdeng bituin ng Esperanto noong 2010, isang parangal na iginagawad sa mga alkalde ng mga munisipalidad na may mga nagsasalita ng [[wikang Esperanto]]. ==Eskudo de armas== [[File:Blason ville fr Nadaillac (Dordogne).svg|thumb|Nadaillac]] ''Asul, isang espadang pilak na nakatayo sa pagitan ng dalawang gintong leon na hinamak; sa isang gintong pinuno ay isang asul na bituin.''<ref>[https://armorialdefrance.fr/page_blason.php?ville=15598 Eskudo de armas ng Nadaillac]</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Nadaillac]] [[Kategorya:Dordogne]] [[Kategorya:Mga pamayanan sa Pransiya]] [[Kategorya:Mga komuna sa Pransiya]] rsxgare8fde3hlfyn046pasdkzxnzul 10 338119 2215373 2209922 2026-07-09T03:18:16Z GinawaSaHapon 102500 2215373 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Articulation navbox | title = Artikulasyon | listclass = hlist | above = [[Ponetikang artikularyo]] – [[Magkasabay na katinig|Sabayang artikulasyon]] – [[Internasyonal na Ponetikong Alpabeto]] | group1 = [[Lugar ng artikulasyon|Lugar]] | list1 = child | 1_group1 = [[Katinig sa labi|Labi]] | 1_list1 = * [[Katinig sa parehong labi|Parehong labi]] * [[Katinig sa labi-ngipin|Labi-ngipin]] * [[Katinig sa ngipin-labi|Ngipin-labi]] | 1_group2 = [[Katinig sa harapan|Harapan]] | 1_list2 = child | 1_2_list1 = * [[Katinig sa dila-labi|Dila-labi]] * [[Katinig sa pagitan ng ngipin|Pagitan ng ngipin]] * [[Katinig sa ngipin|Ngipin]] * [[Katinig sa ngipin-gilagid|Ngipin-gilagid]] * [[Katinig sa gilagid|Gilagid]] * [[Katinig sa likurang gilagid|Likurang gilagid]] ** [[Katinig sa dilang pulupot|Dilang pulupot]] | 1_2_group2 = Aktibo | 1_2_list2 = * [[Katinig sa dulo ng dila|Dulo ng dila]] * [[Katinig sa katawan ng dila|Katawan ng dila]] * [[Katinig sa ilalim ng dila|Ilalim ng dila]] | 1_group3 = [[Katinig sa likuran|Likuran]] | 1_list3 = * [[Katinig sa gilagid-paleta|Gilagid-paleta]] * [[Katinig sa paleta|Paleta]] * [[Katinig sa ngala-ngala|Ngala-ngala]] * [[Katinig sa tilao|Tilao]] | 1_group4 = [[Katinig sa lalamunan|Lalamunan]] | 1_list4 = * [[Katinig sa lalaugan|Lalaugan]] * [[Katinig sa tagukan|Tagukan]] | 1_group5 = [[Katinig na dalawahan]] | 1_list5 = * [[Katinig sa labi't harapang dila|Labi't harapang dila]] ** [[Katinig sa labi't gilagid|Labi't gilagid]] ** [[Katinig sa labi't dilang pulupot|Labi't dilang pulupot]] * [[Katinig sa labi't paleta|Labi't paleta]] * [[Katinig sa labi't ngala-ngala|Labi't ngala-ngala]] * [[Katinig sa labi't tilao|Labi't tilao]] * [[Katinig sa harapang dila't ngala-ngala|Harapang dila't ngala-ngala]] * [[Katinig sa tilao't tagukan|Tilao't tagukan]] | 1_group6 = [[Patolohiya ng pananalita|Patolohikal]] | 1_list6 = * [[Katinig sa ngala-ngala-lalaugan]] | 1_group7 = Iba pa | 1_list7 = * [[Katinig sa parehong ngipin|Parehong ngipin]] | group2 = [[Paraan ng artikulasyon|Paraan]] | list2 = child | 2_group1 = [[Tunog na may harang|May harang]] | 2_list1 = * [[Katinig na pasara|Pasara]] ** [[Katinig bago pasara|Bago pasara]] ** [[Paglabas pagilid (ponetika)|Paglabas pagilid]] ** [[Paglabas pailong]] ** [[Paglabas na walang tinig]] * [[Katinig na pasara-sutsot|Pasara-sutsot]] ** [[Pakatal na katinig na pasara-sutsot|Pakatal na pasara-sutsot]] * [[Katinig na pasutsot|Pasutsot]] ** [[Matinis na katinig|Matinis]] | 2_group2 = [[Tunog na walang harang|Walang harang]] | 2_list2 = * [[Katinig na pailong|Pailong]] ** [[Katinig bago pailong|Bago pailong]] * [[Patinig]] ** [[Patinig na pailong|Pailong]] ** [[Matinis na patinig|Matinis]] * [[Katinig na palapit|Palapit]] ** [[Malapatinig]] * [[Katinig na pakatal|Pakatal]] ** [[Simpleng katinig na pakatal|Simple]] ** [[Matinding katinig na pakatal|Matindi]] | 2_list3 = * [[Likidong katinig|Likido]] ** [[Katinig na tunog-R|Tunog-''R'']] ** [[Katinig na pagilid|Pagilid]] * [[Katinig na pagitna|Pagitna]] * [[Tunog na hinaharangan]] * [[Tunog na dinadaluyan]] | group3 = [[Mekanismo ng pagdaloy]] | list3 = * [[Tunog na pabuga|Pabuga]] ** [[Pulmonikong katinig|Pulmoniko]] * [[Tunog na pahigop|Pahigop]] * [[Katinig mula tagukan|Tagukan]] ** [[Palabas na katinig|Palabas]] ** [[Paloob na katinig|Paloob]] * [[Katinig na pitik|Pitik]] ** [[Katinig na pitik pulmoniko|Pulmoniko]] ** [[Katinig na pitik palabas|Palabas]] ** [[Katinig na pitik pailong|Pailong]] ** [[Katinig na pitik tagukan|Tagukan]] * [[Katinig na pahampas|Pahampas]] | group4 = [[Sekundaryong artikulasyon]] | list4 = child | 4_list1 = * [[Labialisasyon]] ** [[Pagkabilog]] * [[Palatalisasyon]] * [[Labiopalatalisasyon]] * [[Belarisasyon]] * [[Ubularisasyon]] * [[Paringalisasyon]] | 4_group2 = Kaugnay | 4_list2 = * [[Nasalisasyon]] * [[Sulkalisasyon]] | group5 = [[Ponasyon]]<br />([[Tunog (ponetika)|Tunog]]) | list5 = child | 5_group1 = [[Tagukan]] | 5_list1 = * [[Kawalang-tunog]] ** [[Katinig na tenuis|Tenuis]] ** [[Pagbulong]] * [[Katinig na may paghinga]] ** [[Katinig bago huminga|Bago huminga]] * [[Buntong-hiningang boses|Buntong-hininga]] * [[Malubay na boses|Malubay]] * [[Karaniwang boses|Karaniwan]] * [[Mahigpit na boses|Mahigpit]] * [[Langitngit na boses|Langitngit]] * [[Glotalisasyon]] | 5_group2 = [[Bagtingan]] | 5_list2 = * [[Malahikab na boses|Malahikab]] * [[Magaspang na boses|Magaspang]] |5_group3 = [[Rehistro ng boses|Rehistro]] |5_list3 = child |5_3_list1 = *[[Birit]] *[[Palseto]] *[[Garalgal na boses]] |5_3_group2 = Transisyonal |5_3_list2 = *[[Vibrato]] *[[Passaggio]] |5_list4 = * [[Katunugan ng boses|Katunugan]] * [[Oras ng simula ng boses|Oras ng simula]] | state = {{{state|autocollapse}}} }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> s70kg2mpsvhnd2tzxw27nto70c2r4ek 0 338413 2215374 2209417 2026-07-09T03:18:27Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215374 wikitext text/x-wiki Ang '''internasyonal na makataong batas''' ('''International humaniratian law''' o '''IHL'''), na tinutukoy din bilang '''mga batas ng armadong tunggalian''', ay ang batas na kumokontrol sa pagsasagawa ng [[digmaan]] (''[[wiktionary:jus in bello|jus in bello]]'').<ref>{{Cite book |title=The law of armed conflict : an operational approach |date=2012 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |others=Corn, Geoffrey S. |isbn=9781454806905 |location=New York |oclc=779607396}}</ref><ref name=":0">{{Cite book |url=https://www.jagcnet.army.mil/Sites%5C%5Cio.nsf/0/EEF9422EB2C293B68525805A0063ABED/%24File/LOAC%20Deskbook%20final%20with%202016%20index%20(20%20Sep).pdf |title=Law of Armed Conflict Deskbook |publisher=The United States Army Judge Advocate General's Legal Center and School |year=2016 |location=Charlottesville, VA |access-date=July 18, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322174323/https://www.jagcnet.army.mil/Sites%5C%5Cio.nsf/0/EEF9422EB2C293B68525805A0063ABED/$File/LOAC%20Deskbook%20final%20with%202016%20index%20%2820%20Sep%29.pdf |archive-date=March 22, 2023 |url-status=dead}}</ref> Ito ay isang sangay ng [[pandaigdigang batas]] na naglalayong limitahan ang mga epekto ng armadong tunggalian sa pamamagitan ng pagprotekta sa mga taong hindi kalahok sa mga labanan at sa pamamagitan ng paghihigpit at pag-regulate sa mga paraan at pamamaraan ng pakikidigma na magagamit ng mga [[Madirigma|mandirigma]]. Ang internasyonal na batas makatao ay inspirasyon ng mga pagsasaalang-alang sa sangkatauhan at ang pagpapagaan ng pagdurusa ng tao. Binubuo ito ng isang hanay ng mga patakaran, na itinatag ng kasunduan o kaugalian at naglalayong protektahan ang mga tao at ari-arian/bagay na apektado o maaaring maapektuhan ng armadong tunggalian, at nililimitahan nito ang mga karapatan ng mga partido sa isang tunggalian na gumamit ng mga pamamaraan at paraan ng pakikidigma na kanilang napili. <ref name="Topic Guide Archive">{{Cite web |title=Topic Guide Archive |url=https://gsdrc.org/topic-guides/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127203831/https://gsdrc.org/topic-guides/ |archive-date=November 27, 2021 |access-date=2019-08-27 |website=GSDRC |language=en-US}}</ref> Kabilang sa mga mapagkukunan ng internasyonal na batas ang mga internasyonal na kasunduan (ang [[Mga Kombensiyong Ginebra]]), [[kaugaliang pandaigdigang batas]], pangkalahatang mga prinsipyo ng mga bansa, at mga [[kaso ng batas]].<ref name=":0"/><ref>[[International Committee of the Red Cross|ICRC]]''[http://www.icrc.org/web/eng/siteeng0.nsf/html/humanitarian-law-factsheet What is international humanitarian law?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070320035319/http://www.icrc.org/web/eng/siteeng0.nsf/html/humanitarian-law-factsheet|date=2007-03-20}}''</ref> Tinutukoy nito ang pag-uugali at mga responsibilidad ng mga bansang [[nagdirigmaan]], mga [[bansang neutral]], at mga indibidwal na nakikibahagi sa pakikidigma, kaugnay ng isa't isa at sa mga ''[[Mga taong protektado|taong protektado]]'', na karaniwang nangangahulugang mga [[hindi mandirigma]]. Ito ay idinisenyo upang balansehin ang mga alalahanin sa makatao at [[pangangailangang militar]], at isinasailalim ang pakikidigma sa panuntunan ng batas sa pamamagitan ng paglilimita sa mapanirang epekto nito at pagpapagaan ng pagdurusa ng tao.<ref name="Topic Guide Archive" /> Ang mga malubhang paglabag sa internasyonal na batas makatao ay tinatawag na [[mga krimen sa digmaan]]. Mula nang itatag ito, ang IHL ay naharap sa kritisismo dahil sa katotohanang ang nakikinita na pagpatay sa maraming mamamayan ay maituturing na sumusunod sa IHL, at ang paglikha nito na higit sa lahat ay ng mga kapangyarihang Kanluranin para sa kanilang sariling interes. Mayroong akademikong debate kung ang IHL, na pormal na itinayo bilang isang sistemang nagbabawal sa ilang mga gawain, ay maaari ring magpadali sa karahasan laban sa mga sibilyan kapag ang mga mandirigma ay nangangatwiran na ang kanilang mga pag-atake ay sumusunod sa IHL. == Mga batayang tuntunin ng IHL == # Ang mga [[Mga taong protektado|taong protektado]] ay ang mga ''[[hors de combat]]'' (labas ng labanan) o hindi nakikilahok sa mga labanan sa isang sitwasyon ng armadong tunggalian, at dapat protektahan sa lahat ng pagkakataon. Hindi kasama sa listahan ng mga taong protektado sa pandaigdigang armadong tunggalian ang mga sibilyan sa ilalim ng kanilang sariling pambansang awtoridad at mga [[Bansang neutral|neutral]] na mamamayan na naninirahan sa teritoryong mga [[nagdirigmaan]] at mga taong mga [[kapuwa nagdirigmaan]] hangga't ang kanilang estado ng pagkamamamayan ay nagpapanatili ng diplomatikong relasyon sa isang kapangyarihang may digmaan.<ref name="MHGN">{{Cite web |title=The Practical Guide to Humanitarian Law: Protected Persons |url=https://guide-humanitarian-law.org/content/article/3/protected-persons/ |publisher=[[Médecins Sans Frontières]] |access-date=2026-05-28 |archive-date=2023-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230921130423/https://guide-humanitarian-law.org/content/article/3/protected-persons/ |url-status=dead }}</ref> # Ang mga taong protektado na sugatan at may sakit ay dapat alagaan at protektahan ng panig sa tunggalian na may kapangyarihan sa kanila. Ang sagisag ng "Pulang Krus", o ng "Pulang Gasuklay", o ang "Pulang Suklay" ay kinakailangang igalang bilang tanda ng proteksiyon. # Ang mga taong protektado na nabihag ng isang mandirigma ay dapat protektahan laban sa mga karahasan at paghihiganti. May karapatan silang makipag-ugnayan sa kanilang mga pamilya at tumanggap ng tulong.<ref name="MHGN" /> # Walang sinumang protektadong tao ang dapat [[Pagmamalupit|pagmalupitan]] o dumanas ng [[Malupit, hindi makatao, o mapanghamak na pagtrato|malupit, hindi makatao, o mapanghamak na pagtrato o parusa]].<ref name="MHGN" /> # Ang mga partido sa isang tunggalian ay walang walang limitasyong pagpipilian ng mga pamamaraan at paraan ng [[Digmaan|pakikidigma]]. # Ang mga partido sa isang tunggalian ay dapat sa lahat ng oras na makilala ang pagkakaiba sa pagitan ng mga mandirigmang kaaway at mga taong protektado. Ang mga pag-atake ay dapat idirekta lamang laban sa mga [[lehitimong inaasintang militar]].<ref>{{Cite book |last=de Preux |url=http://www.icrc.org/web/eng/siteeng0.nsf/html/p0365 |title=Basic rules of the Geneva Conventions and their Additional Protocols |publisher=ICRC |year=1988 |edition=2nd |location=Geneva |page=1 |access-date=March 10, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100727092015/http://www.icrc.org/web/eng/siteeng0.nsf/html/p0365 |archive-date=July 27, 2010 |url-status=dead}}</ref> === Mga halimbawa === Kabilang sa mga kilalang halimbawa ng mga naturang patakaran ang pagbabawal sa pag-atake sa mga [[Medikal na doktor|doktor]] o [[ambulansiya]] na may [[Mga Sagisang ng Kilusang Pandaigdig ng Pulang Krus at Pulang Gasuklay|pulang krus]]. Ipinagbabawal din ang pagpapaputok sa isang tao o sasakyan na may puting bandila, dahil iyon, na itinuturing na bandila ng tigil-putukan, ay nagpapahiwatig ng layuning sumuko o pagnanais na makipag-ugnayan. Sa alinmang kaso, ang mga taong protektado ng Red Cross o ng puting bandila ay inaasahang mananatiling neutral, at hindi maaaring makisali sa mga gawaing parang digmaan mismo; ang pakikilahok sa mga aktibidad sa digmaan sa ilalim ng puting bandila o pulang krus ay isang paglabag din sa mga batas ng digmaan. == Mga sanggunian == === Mga pagsipi === <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist|30em}}{{International Criminal Law}}{{International human rights legal instruments}} fswmsomo183y3u1gwhtqqhsh15eahxn 0 338481 2215443 2211176 2026-07-09T10:37:11Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215443 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}} {{Infobox animanga/Header | name = Snowball Earth | ja_kanji = スノウボールアース | ja_romaji = Sunoubōru Āsu | genre = }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = Yuhiro Tsujitsugu | publisher = Shogakukan | publisher_en = {{English manga publisher|NA=Viz Media}} | imprint = Big Comics | magazine = Monthly Big Comic Spirits | first = Enero 27, 2021 | last = | volumes = 11 | volume_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | director = {{ubl|Takuya Iragashi|Takeshi Iwata (assistant)}} | producer = {{ubl|Toshio Nakatani|Manabu Tamura|Masahiko Minami|Masahiro Yamashita}} | writer = Shigeru Murakoshi | music = {{ubl|Tatsuya Kato|Hiroaki Tsutsumi|Yuki Kanesaka}} | studio = Studio Kai | licensee = {{ubl|Crunchyroll (streaming)|Disney Platform Distribution|{{English anime licensee|SEA=Muse Communication}}}} | network = Nippon Television Network System (Nippon TV) | network_en = | first = Abril 3, 2026 | last = | episodes = 11 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Footer}} Ang '''''Snowball Earth''''' ({{Langx|ja|スノウボールアース|Sunoubōru Āsu}}, {{Literal|Maniyebeng Mundo}}) ay isang serye ng [[manga]] na sinulat at ginuhit ni Yuhiro Tsujitsugu. Pumapatungkol ang kuwento kay Tetsuo Yabusame at sa kanyang higanteng robot na si Yukio upang labanan ang mga ''[[kaiju]]'' mula sa kalawakan. Matapos ang pagkatalo nila mula sa huling laban, bumalik siya sa mundo, para malaman itong nakatakip sa niyebe. Nailathala ang ''Snowball Earth'' sa magasin ng [[Shogakukan]] ng ''Monthly Big Comic Spirits'' mula noong Enero 2021;<ref>{{cite web|url=https://natalie.mu/comic/news/413943|website=Comic Natalie|title= 友達のいない"救世主"と1体のロボットによる近未来SFサバイバル、月スピで開幕|language=jp|access-date=Hunyo 13, 2026|archive-date=4 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104224826/https://natalie.mu/comic/news/413943|url-status=dead}}</ref> sa kasalukuyan, may 11 bolyum na [[tankōbon]] ito.<ref>{{cite web|url=https://natalie.mu/comic/news/665835|website=Comic Natalie|title=【4月1日付】本日発売の単行本リスト|language=jp|access-date=Hunyo 13, 2026}}</ref> Nagkaroon ito teleseryeng [[anime]] na ginawa ng [[Studio Kai]],<ref>{{cite web|last=Cayanan|first=Joanna|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2025-07-17/yuhiro-tsujitsugu-snowball-earth-manga-gets-tv-anime-in-2026/.226762|website=[[Anime News Network]]|title=Yuhiro Tsujitsugu's Snowball Earth Manga Gets TV Anime in 2026|language=en|access-date=Hunyo 13, 2026}}</ref> na kasalukuyang umeere ngayon. == Mga tauhan == === Pangunahing tauhan === {{Nihongo|Tetsuo Yabusame|流鏑馬 鉄男|Yabusame Tetsuo}} :{{Voiced by|Takuto Yoshinaga}}<ref name="Voice">{{cite web|last=Hodgkins|first=Crystalyn|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2025-12-11/snowball-earth-anime-reveals-main-cast-more-staff-april-2026-debut-in-teaser-video/.231970|website=[[Anime News Network]]|title=Snowball Earth Anime Reveals Main Cast, More Staff, April 2026 Debut in Teaser Video|language=en|access-date=June 4, 2026}}</ref> {{Nihongo|Yukio|ユキオ|Yukio}} :{{Voiced by|Daisuke Hirakawa}}<ref name="Voice"/> === Minashima Mall === {{Nihongo|Ao Nogi|乃木 蒼|Nogi Ao}} :{{Voiced by|Konomi Tamura}}<ref name="Voice"/> {{Nihongo|Hagane Takamura|瀧村矧音|Takamura Hagane}} :{{Voiced by|Ami Koshimizu}}<ref name="Voice"/> === E-RDE Light (VIERDE) === {{Nihongo|Isseki Segami|相模 逸石|Sagami Isseki}} :{{Voiced by|Tomokazu Sugita}}<ref name="Voice2">{{cite web|url=https://natalie.mu/comic/news/663704|title=「スノウボールアース」に杉田智和、河西健吾ら出演　謎の組織が立ちはだかるPV公開|language=ja|access-date=June 4, 2026}}</ref> {{Nihongo|Tamiya Sakurai|桜井多 見哉|Sakurai Tamiya}} :{{Voiced by|Tomohiro Ōno}}<ref name="Voice2"/> {{Nihongo|Yuma Uzuki|卯月 ゆま|Uzuki Yuma}} :{{Voiced by|Manami Narahira}}<ref name="Voice2"/> {{Nihongo|Otoichi Kinoe|(甲 乙一|Kinoe Otoichi}} :{{Voiced by|Anna Nagase}}<ref name="Voice2"/> {{Nihongo|Riko Akagi|赤城 莉子|Akagi Riko}} :{{Voiced by|Maki Kawase}}<ref name="Voice2"/> {{Nihongo|Nayuta Izumi|泉那 由他|Izumi Nayuta}} :{{Voiced by|Kengo Kawanishi}}<ref name="Voice2"/> {{Nihongo|Makoto Saionji|西園寺 真琴|Saionji Makoto}} :{{Voiced by|Chitose Morinaga}}<ref name="Voice2"/> == Mga sanggunian == <references /> [[Kategorya:Anime]] [[Kategorya:Manga]] [[Kategorya:Seinen manga]] glwqy64qs525grf1fwt94l5wtmk4n8k 2 338514 2215364 2215190 2026-07-09T01:58:37Z GinawaSaHapon 102500 2215364 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa -->{{About|kabuuang konsepto|pananaw sa relihiyon|Pananampalataya}} '''Paniniwalà''' ang subhetibong [[Ugali|pag-uugali]] ukol sa pagtiwala sa pagiging [[Katotohanan|totoo]] ng isang bagay o pananaw. Ito ang pananalig sa isang opinyon patungkol sa isang bagay, totoo man ito o hindi. Sa [[epistemolohiya]], ginagamit ang katagang ito upang tumukoy sa mga pag-uugali sa mundo na maaaring totoo o hindi. Para masabing naniniwala ang isang tao sa isang bagay, itinuturing niya ito bilang totoo. Halimbawa, sinasabing naniniwala siya sa pagiging bilog ng [[Daigdig]] kung sumasang-ayon siya sa [[Proposisyon|proposisyong]] "bilog ang mundo". Hindi nangangailangan ng [[pagkilatis]] upang maniwala sa isang bagay; halimbawa, konti lamang ang tao na pinag-iisipan talaga kung sisikat ba ang [[Araw (astronomiya)|Araw]] bukas nang umaga, dahil karamihan sa mga tao ay naniniwala na sisikat ang Araw bukas nang umaga. Hindi rin nangangailangan ang isang paniniwala na maranasan ng isang tao; halimbawa, masasabi pa rin ng isang tao na hindi nakaranas kailanman ng [[niyebe]] na puti ang niyebe dahil alam niyang puti ang niyebe batay sa mga nakaranas nito. Maraming mga [[Pilosopiya|pilosopo]] sa kasaysayan ang sumubok na ilarawan ang paniniwala, mula sa pagiging isang representasyon ng mga maaaring maging ang [[mundo]] ayon kay [[Jerry Fodor]], pagtanggap sa mga bagay bilang totoo ayon kay [[Roderick Chisholm]], isang paraan upang ipaliwanag ang mga gawain ng isang tao ayon naman kina [[Daniel Dennett]] at [[Donald Davidson]], o bilang mga estado ng [[pag-iisip]] upang magawa ang isang bagay ayon naman kay [[Hilary Putnam]]. May mga ilan din na nagmumungkahi na malakihang baguhin ang ibig sabihin ng paniniwala, kabilang na ang pananaw na [[Materyalismong eliminatibo|eliminatibismo]], argumentong nagsasabi na walang katumbas sa [[kalikasan]] ang katutubong konsepto ng paniniwala ayon kay [[Paul Churchland]], at mga pormal na [[Epistemolohiya|epistemologo]] na gustong palitan ang pandalawahang pananaw sa paniniwala (kung naniniwala ka sa isang bagay o hindi) ng isang mas malayang sistema ng antas ng tiwala (maaaring medyo naniniwala ka sa isang bagay, hindi buong buo). == Paglalarawan == Maraming mga paglalarawan sa mga pangunahing katangian ng paniniwala ang iminungkahi, ngunit walang kasunduan ang nabuo kung alin dito ang tama. Tradisyonal na nangungunang pananaw ang ''representasyonalismo'', ang pananaw na ang mga pag-uugali sa mga representasyon na karaniwang iniuugnay sa mga proposisyon ang mga pag-uugali sa isip na kumakatawan sa mga paniniwala. Ito ang bumubuo sa kaisipan ukol sa naturang pag-uugali. Salungat naman dito ang ''punsiyonalismo'', na nagtuturing sa mga paniniwala bilang mga punsiyon o gampanin sa pag-uugali. Ayon naman sa ''disposisyonalismo'', matutukoy ang mga paniniwala sa pag-uugali patungkol sa mga partikular na bagay. Madalas itong hinahanay sa ilalim ng punsiyonalismo dahil sa pagtuturing sa mga paniniwala bilang sanhi sa mga pag-uugali. Nakikilala naman sa modernong pilosopiya ang pananaw na ''interpretasyonismo'', na nagsasabing nakakaapekto o nakadepende ang paniniwala sa isang bagay sa interpretasyon ng iba ukol rito.<ref name="Schwitzgebel">{{cite web |last1=Schwitzgebel |first1=Eric |date=2019 |title=Belief |trans-title=Paniniwala |url=https://plato.stanford.edu/entries/belief/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115080001/https://plato.stanford.edu/entries/belief/ |archive-date=15 November 2019 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> === Representasyonalismo === Inilalarawan sa representasyonalismo ang mga paniniwala bilang mga [[representasyon ng kaisipan]]. Karaniwan itong itinuturing bilang mga bagay na may mga semantikal na katangian tulad ng pagkakaroon nito ng nilalaman, pagtutukoy sa iba, o pagiging totoo o hindi.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Pitt">{{cite web |last1=Pitt |first1=David |date=2020 |title=Mental Representation |trans-title=Representasyon ng Kaisipan |url=https://plato.stanford.edu/entries/mental-representation/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806134216/https://plato.stanford.edu/entries/mental-representation/ |archive-date=6 August 2019 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> Bumubuo ang mga paniniwala ng sarili nitong grupo ng mga representasyon sa kaisipan dahil hindi nito nangangailangan ng [[karanasan]] para kumatawan sa isang bagay, di kagaya ng [[persepsiyon]] o mga [[Alaala|alaalang]] malakabanata.<ref name="Borchert">{{cite book |last1=Borchert |first1=Donald |url=https://philpapers.org/rec/BORMEO |title=Macmillan Encyclopedia of Philosophy |date=2006 |publisher=Macmillan |edition=2 |language=en |trans-title=Ensiklopedya ng Pilosopiya ng Macmillan |chapter=Belief |trans-chapter=Paniniwala |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112065913/https://philpapers.org/rec/BORMEO |archive-date=12 January 2021 |url-status=live}}</ref> Dahil dito, itinuturing ang mga paniniwala bilang mga [[pag-uugali sa mga proposisyon]], na pawang walang karanasang kinakailangan. Bilang pag-uugali, malalarawan ang mga paniniwala batay sa nilalaman nito at modo.<ref name="Borchert" /> Nilalalaman ng [[pag-uugaling pangkaisipan]] ang pag-uugaling itinuon sa isang bagay, habang nakadirekta naman ang mga proposisyonal na pag-uugali sa mga [[proposisyon]].<ref name="Pitt" /> Naitatangi ang mga paniniwala mula sa ibang mga proposisyonal na pag-uugali tulad ng [[pagnanais]] sa paraan kung paano ito idinidirekta sa proposisyon. Sinusubukan ng mga paniniwala na kumakatawan sa nangyayari sa mundo, hindi subukan baguhin ito kagaya ng sa pagnanais.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Borchert" /> Halimbawa, kung naniniwala si Juan na magiging maaraw ngayon, may pag-uugaling pangkaisipan siya para sa proposisyong "Magiging maaraw ngayon" na magkukumpirma na tama ang proposisyong ito. Iba ito sa pagnanais ni Jose na maging maaraw ngayon, kahit na pareho sila ni Juan ng pag-uugali sa parehong proposisyon. Minsang inilalarawan ang mga paniniwala bilang nakapokus sa [[katotohanan]].<ref>{{cite web |last1=Fassio |first1=Davide |title=Aim of Belief |trans-title=Hangarin ng Paniniwala |url=https://iep.utm.edu/beli-aim/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211210202/https://iep.utm.edu/beli-aim/ |archive-date=11 February 2021 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Makikita ang pokus na ito sa tendensiya ng mga tao na [[Pagbabago ng isip|magbago ng isip]] kapag may mga bagong patunay na nagpapatunay na mali ang isang paniniwala. Sa ganitong pananaw, maaaring magbago ng isip si Juan pagkarinig niya na magiging masama ang panahon, ngunit hindi ganito ang kaso ni Jose.<ref name="Schwitzgebel" /> Maraming mga paraan para matukoy kung paano nabubuo ang mga representasyong ito sa kaisipan. Isa sa mga ito ang [[hinuhang wika ng kaisipan]], na nagsasabing parang [[wika]] ang estraktura ng mga representasyon sa kaisipan, na minsang tinatawag na {{Lang|en|mentalese}} sa [[wikang Ingles]].<ref>{{cite web |last1=Katz |first1=Matthew |title=Language of Thought Hypothesis |trans-title=Hinuhang WIka ng Kaisipan |url=https://iep.utm.edu/lot-hypo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228211147/https://iep.utm.edu/lot-hypo/ |archive-date=28 February 2021 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Kagaya ng mga regular na wika, nangangailangan ito ng mga simpleng elemento na pinagsasama-sama ayon sa mga tuntunin ng [[sintaksis]] para makabuo ng mas komplikadong mga elemento na gumaganap bilang mga mayhawak ng kahulugan. Sa pananaw na ito, masasabing nagtatabi ang kaisipan ng isang komplikadong elemento kapag may pinaniniwalaan ito. Hiwa-hiwalay bale ang mga paniniwala dahil pawang mga magkakaibang elemento ang mga ito sa isa't isa. Alternatibo sa ganitong pananaw ang tinatawag na ''mala-mapang pag-iisip'', na gumagamit ng metaporikal na mapa para ilarawan ang kalikasan ng mga paniniwala. Ayon sa pananaw na ito, hindi dapat isinasakodigo ang mga paniniwala bilang mga nagkakaibang pangungusap kundi bilang mapa ng impormasyon. Halimbawa, ang pagiging malayo ng isang lugar mula sa iba ay maaaring maipahayag bilang pangungusap sa isang wika gayundin bilang relasyon ng distansiya ng mga lugar sa isa't isa sa kaisipan.<ref name="Schwitzgebel" /> === Punsiyonalismo === Nagkakaiba ang punsiyonalismo sa representasyonalismo sa pagturing nito sa mga paniniwala bilang mga punsiyon o gampanin na ginagawa ng mga ito.<ref name="Levin">{{cite web |last1=Levin |first1=Janet |date=2018 |title=Functionalism |trans-title=Punsiyonalismo |url=https://plato.stanford.edu/entries/functionalism/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418140903/http://plato.stanford.edu/entries/functionalism/ |archive-date=18 April 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref><ref name="Polger">{{cite web |last1=Polger |first1=Thomas W. |title=Functionalism |trans-title=Punsiyonalismo |url=https://iep.utm.edu/functism/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190519120233/https://www.iep.utm.edu/functism/ |archive-date=19 May 2019 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Madalas itong isama sa ideya na puwedeng maipagtanto ang parehong paniniwala sa samu't saring paraan kaya hindi mahalaga kung paano ito napagtanto basta parehas itong gumanap bilang ang sanhi.<ref name="Schwitzgebel" /><ref>{{cite web |last1=Bickle |first1=John |date=2020 |title=Multiple Realizability |trans-title=Iba-ibang Pagtanto |url=https://plato.stanford.edu/entries/multiple-realizability/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316094454/https://plato.stanford.edu/entries/multiple-realizability/ |archive-date=16 March 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> Kumbaga, [[baso]] pa rin ang baso kahit na gawa ito sa [[plastik]] o [[bakal]]. Ganito tinitingnan ng mga punsiyonalista ang mga paniniwala sa isipan.<ref name="Levin" /><ref name="Polger" /> Kabilang sa mga gampanin na mahalaga sa mga paniniwala ang relasyon ng mga ito sa [[persepsiyon]] at [[gawain]]: madalas na nagmumula ang mga paniniwala sa persepsiyon, at dahilan ng mga gawain ang mga paniniwala. Halimbawa, dahil nakita ng isang tao na nakapula na ang [[ilaw-trapiko]] kaya may nabuo ang paniniwala niyang nakapula na ang ilaw-trapiko, kaya hininto niya ang kanyang [[sasakyan]]. Ipinagpapalagay ng mga punsiyonalista na paniniwala ang resulta ng persepsiyon na nagpapabago sa pag-uugali.<ref name="Schwitzgebel" /> Iniuugnay minsan bilang isang partikular na anyo ng punsiyonalismo ang pananaw na disposisyonalismo.<ref name="Schwitzgebel" /> Tinitingnan sa pananaw na ito ang mga paniniwala bilang mga dahilan ng pag-uugali o bilang mga [[disposisyon]] upang gumanap.<ref name="Quilty-Dunn">{{cite journal |last1=Quilty-Dunn |first1=Jake |last2=Mandelbaum |first2=Eric |date=1 September 2018 |title=Against dispositionalism: belief in cognitive science |trans-title=Kontra disposisyonalismo: paniniwala sa agham pangkaisipan |journal=Philosophical Studies |language=en |volume=175 |issue=9 |pages=2353–2372 |doi=10.1007/s11098-017-0962-x |issn=1573-0883 |doi-access=free}}</ref><ref name="Audi">{{cite book |last1=Audi |first1=Robert |url=https://philpapers.org/rec/AUDTCD-2 |title=The Cambridge Dictionary of Philosophy |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |chapter=Belief |access-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414132344/https://philpapers.org/rec/AUDTCD-2 |archive-date=14 April 2021 |url-status=live}}</ref> Halimbawa, iniuugnay ang pagkakaroon ng pagkain sa lamesa sa pagkumpirma sa iba na may pagkain sa lamesa kung tanungin at pumunta sa naturang lamesa para kumain kung nagugutom.<ref name="Borchert" /> Bagamat napagkakasunduan ng mga pilosopo na hinuhulma ng mga paniniwala ang pag-uugali, pinagtatalunan sa kasalukuyan kung maaari bang bigyang-kahulugan ang mga paniniwala batay lamang sa gampanin nito upang maganap ang isang partikular na pag-uugali.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Quilty-Dunn" /> === Interpretasyonismo === Ayon sa pananaw na interpretasyonismo, nakadepende ang mga paniniwala ng isang entidad sa interpretasyon ng iba sa naturang entidad.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Child1" details="kab. &quot;Interpretationism&quot; [Interpretasyonismo]">{{cite book |last1=Child |first1=William |url=https://philpapers.org/rec/CHICIA |title=Causality, Interpretation, and the Mind |publisher=Oxford University Press |year=1994 |location=Oxford, Reyno Unido |language=en |trans-title=Kasanhian, Interpretasyon, at ang Isip |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20160505023634/http://philpapers.org/rec/CHICIA |archive-date=5 May 2016 |url-status=live}}</ref> Ipinagpapalagay ng isa sa mga pangunahing pilosopo ng pananaw na ito na si [[Daniel Dennett]] na nilalapatan ng mga tao ang mga entidad ng kani-kanilang paniniwala para mahulaan ang pag-uugali nito. Malalarawan ang mga entidad na may simpleng pag-uugali gamit ang mga pisikal na batas o batay sa gampanin nito. Tinatawag ito ni Dennett bilang ang "pisikal na paninindigan" at "paninindigan sa disenyo". Naiiba ang mga ito sa tinatawag na [[intensiyonal na paninindigan]], na nilalapat sa mga entidad na may mas komplikadong pag-uugali sa pamamagitan ng paglalapat sa mga ito ng mga paniniwala at pagnanais.<ref>{{cite book |last1=Dennett |first1=Daniel |url=https://mitpress.mit.edu/books/intentional-stance |title=The Intentional Stance |date=1989 |publisher=The MIT Press |isbn=978-0-262-04093-8 |language=en |trans-title=Ang Intensiyonal na Paninindigan |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415044716/https://mitpress.mit.edu/books/intentional-stance |archive-date=15 April 2021 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dennett |first1=Daniel C. |date=1988 |title=Précis of ''The Intentional Stance'' |trans-title=Presi ng "Ang Intensiyonal na Paninindigan" |journal=Behavioral and Brain Sciences |language=en |volume=11 |issue=3 |pages=495–505 |citeseerx=10.1.1.1026.2283 |doi=10.1017/S0140525X00058611 |s2cid=145750868}}</ref> Halimbawa, maaaring mahulaan na susubukan mag-tres ng isang manlalaro ng [[basketbol]] sa mga huling sandali ng isang dikit na laro kung ilalapat ng ibang mga tao ang kanilang pagnanais na manalo ang koponan ng naturang manlalaro at ang paniniwala na ang galaw na ito ang magpapanalo sa kanila. Kumbaga, sumasang-ayon ang isang entidad sa isang paniniwala kung magagamit ang paniniwalang ito para mahulaan ang gagawin nito. Nakadepende sa interpretasyon ang pagkakaroon ng paniniwala dahil maaaring may iba pang kasinggandang paraan para sa mahulaan ang gagawin ng isang entidad.<ref name="Schwitzgebel" /> Sa madaling salita, hindi lamang tres ang posibleng magpanalo sa naturang larong yon; maaaring subukan ng manlalaro na ipasa ang bola sa isang kakamping mas malapit sa basket para subukang tumira ng dos. Bukod sa pananaw ni Dennett, isa ring kilalang anyo ng pananaw na ito ang nagmula kay [[Donald Davidson]],<ref name="Child1" details="kab. &quot;Interpretationism&quot; [Interpretasyonismo]" /> na gumamit ng isang [[palaisipang eksperimento]] na [[radikal na interpretasyon]], kung saan ang layunin ay bigyang-katuwiran ang pag-uugali at wika ng isang tao nang walang impormasyon patungkol sa wika nitong tao. Nasa mananalita ang pokus ng prosesong ito ng paglalapat ng paniniwala at pagnanais. Maaaring masabi na tunay ngang may ganitong paniniwala ang isang tao kung matagumpay na naipakita niya ito batay sa prinsipyo.<ref name="Schwitzgebel" /> Maaaring isama sa interpretasyonismo ang eliminatibismo at instrumentalismo. Ayon sa eliminatibismo, hindi totoo na may paniniwala. Sumasang-ayon sa pananaw na ito ang instrumentalismo, ngunit naniniwala pa rin ito sa kahalagahan ng paglalapat ng paniniwala.<ref name="Schwitzgebel" /> Kumbaga, magagamit pa rin ang mga paniniwala upang mahulaan ang gagawin ng isang entidad kahit na hindi ito totoo. Ipinagpapalagay na magagamit ang interpretasyonismo sa realidad: na naniniwala talaga ang mga entidad sa mga paniniwalang ito kaya nagiging sanhi ito ng mga pag-uugali.<ref name="Child1" details="kab. &quot;Causalism and Interpretationism: The Problem of Compatibility&quot; [Kasanhian at Interpretasyonismo: Ang Problema ng Kompatibilidad]" /> Gayunpaman, maaaring kailanganing tingnan ang interpretasyonismo bilang isang [[pamamaraan]] at hindi [[ontolohiya]] kung ganito nga ang kaso.<ref name="Child1" details="kab. &quot;Interpretationism&quot; [Interpretasyonismo]" /> == Sanggunian == {{Reflist}}{{Navboxes|list={{Belief systems}} {{Epistemology}} {{Philosophical logic}} {{religion topics}} {{philosophy of religion}}}}{{Authority control}} f98rr1owxdlv83qitvnbgheawxvovm3 2215365 2215364 2026-07-09T02:21:43Z GinawaSaHapon 102500 2215365 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa -->{{About|kabuuang konsepto|pananaw sa relihiyon|Pananampalataya}} '''Paniniwalà''' ang subhetibong [[Ugali|pag-uugali]] ukol sa pagtiwala sa pagiging [[Katotohanan|totoo]] ng isang bagay o pananaw. Ito ang pananalig sa isang opinyon patungkol sa isang bagay, totoo man ito o hindi. Sa [[epistemolohiya]], ginagamit ang katagang ito upang tumukoy sa mga pag-uugali sa mundo na maaaring totoo o hindi. Para masabing naniniwala ang isang tao sa isang bagay, itinuturing niya ito bilang totoo. Halimbawa, sinasabing naniniwala siya sa pagiging bilog ng [[Daigdig]] kung sumasang-ayon siya sa [[Proposisyon|proposisyong]] "bilog ang mundo". Hindi nangangailangan ng [[pagkilatis]] upang maniwala sa isang bagay; halimbawa, konti lamang ang tao na pinag-iisipan talaga kung sisikat ba ang [[Araw (astronomiya)|Araw]] bukas nang umaga, dahil karamihan sa mga tao ay naniniwala na sisikat ang Araw bukas nang umaga. Hindi rin nangangailangan ang isang paniniwala na maranasan ng isang tao; halimbawa, masasabi pa rin ng isang tao na hindi nakaranas kailanman ng [[niyebe]] na puti ang niyebe dahil alam niyang puti ang niyebe batay sa mga nakaranas nito. Maraming mga [[Pilosopiya|pilosopo]] sa kasaysayan ang sumubok na ilarawan ang paniniwala, mula sa pagiging isang representasyon ng mga maaaring maging ang [[mundo]] ayon kay [[Jerry Fodor]], pagtanggap sa mga bagay bilang totoo ayon kay [[Roderick Chisholm]], isang paraan upang ipaliwanag ang mga gawain ng isang tao ayon naman kina [[Daniel Dennett]] at [[Donald Davidson]], o bilang mga estado ng [[pag-iisip]] upang magawa ang isang bagay ayon naman kay [[Hilary Putnam]]. May mga ilan din na nagmumungkahi na malakihang baguhin ang ibig sabihin ng paniniwala, kabilang na ang pananaw na [[Materyalismong eliminatibo|eliminatibismo]], argumentong nagsasabi na walang katumbas sa [[kalikasan]] ang katutubong konsepto ng paniniwala ayon kay [[Paul Churchland]], at mga pormal na [[Epistemolohiya|epistemologo]] na gustong palitan ang pandalawahang pananaw sa paniniwala (kung naniniwala ka sa isang bagay o hindi) ng isang mas malayang sistema ng antas ng tiwala (maaaring medyo naniniwala ka sa isang bagay, hindi buong buo). == Paglalarawan == Maraming mga paglalarawan sa mga pangunahing katangian ng paniniwala ang iminungkahi, ngunit walang kasunduan ang nabuo kung alin dito ang tama. Tradisyonal na nangungunang pananaw ang ''representasyonalismo'', ang pananaw na ang mga pag-uugali sa mga representasyon na karaniwang iniuugnay sa mga proposisyon ang mga pag-uugali sa isip na kumakatawan sa mga paniniwala. Ito ang bumubuo sa kaisipan ukol sa naturang pag-uugali. Salungat naman dito ang ''punsiyonalismo'', na nagtuturing sa mga paniniwala bilang mga punsiyon o gampanin sa pag-uugali. Ayon naman sa ''disposisyonalismo'', matutukoy ang mga paniniwala sa pag-uugali patungkol sa mga partikular na bagay. Madalas itong hinahanay sa ilalim ng punsiyonalismo dahil sa pagtuturing sa mga paniniwala bilang sanhi sa mga pag-uugali. Nakikilala naman sa modernong pilosopiya ang pananaw na ''interpretasyonismo'', na nagsasabing nakakaapekto o nakadepende ang paniniwala sa isang bagay sa interpretasyon ng iba ukol rito.<ref name="Schwitzgebel">{{cite web |last1=Schwitzgebel |first1=Eric |date=2019 |title=Belief |trans-title=Paniniwala |url=https://plato.stanford.edu/entries/belief/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115080001/https://plato.stanford.edu/entries/belief/ |archive-date=15 November 2019 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> === Representasyonalismo === Inilalarawan sa representasyonalismo ang mga paniniwala bilang mga [[representasyon ng kaisipan]]. Karaniwan itong itinuturing bilang mga bagay na may mga semantikal na katangian tulad ng pagkakaroon nito ng nilalaman, pagtutukoy sa iba, o pagiging totoo o hindi.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Pitt">{{cite web |last1=Pitt |first1=David |date=2020 |title=Mental Representation |trans-title=Representasyon ng Kaisipan |url=https://plato.stanford.edu/entries/mental-representation/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806134216/https://plato.stanford.edu/entries/mental-representation/ |archive-date=6 August 2019 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> Bumubuo ang mga paniniwala ng sarili nitong grupo ng mga representasyon sa kaisipan dahil hindi nito nangangailangan ng [[karanasan]] para kumatawan sa isang bagay, di kagaya ng [[persepsiyon]] o mga [[Alaala|alaalang]] malakabanata.<ref name="Borchert">{{cite book |last1=Borchert |first1=Donald |url=https://philpapers.org/rec/BORMEO |title=Macmillan Encyclopedia of Philosophy |date=2006 |publisher=Macmillan |edition=2 |language=en |trans-title=Ensiklopedya ng Pilosopiya ng Macmillan |chapter=Belief |trans-chapter=Paniniwala |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112065913/https://philpapers.org/rec/BORMEO |archive-date=12 January 2021 |url-status=live}}</ref> Dahil dito, itinuturing ang mga paniniwala bilang mga [[pag-uugali sa mga proposisyon]], na pawang walang karanasang kinakailangan. Bilang pag-uugali, malalarawan ang mga paniniwala batay sa nilalaman nito at modo.<ref name="Borchert" /> Nilalalaman ng [[pag-uugaling pangkaisipan]] ang pag-uugaling itinuon sa isang bagay, habang nakadirekta naman ang mga proposisyonal na pag-uugali sa mga [[proposisyon]].<ref name="Pitt" /> Naitatangi ang mga paniniwala mula sa ibang mga proposisyonal na pag-uugali tulad ng [[pagnanais]] sa paraan kung paano ito idinidirekta sa proposisyon. Sinusubukan ng mga paniniwala na kumakatawan sa nangyayari sa mundo, hindi subukan baguhin ito kagaya ng sa pagnanais.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Borchert" /> Halimbawa, kung naniniwala si Juan na magiging maaraw ngayon, may pag-uugaling pangkaisipan siya para sa proposisyong "Magiging maaraw ngayon" na magkukumpirma na tama ang proposisyong ito. Iba ito sa pagnanais ni Jose na maging maaraw ngayon, kahit na pareho sila ni Juan ng pag-uugali sa parehong proposisyon. Minsang inilalarawan ang mga paniniwala bilang nakapokus sa [[katotohanan]].<ref>{{cite web |last1=Fassio |first1=Davide |title=Aim of Belief |trans-title=Hangarin ng Paniniwala |url=https://iep.utm.edu/beli-aim/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211210202/https://iep.utm.edu/beli-aim/ |archive-date=11 February 2021 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Makikita ang pokus na ito sa tendensiya ng mga tao na [[Pagbabago ng isip|magbago ng isip]] kapag may mga bagong patunay na nagpapatunay na mali ang isang paniniwala. Sa ganitong pananaw, maaaring magbago ng isip si Juan pagkarinig niya na magiging masama ang panahon, ngunit hindi ganito ang kaso ni Jose.<ref name="Schwitzgebel" /> Maraming mga paraan para matukoy kung paano nabubuo ang mga representasyong ito sa kaisipan. Isa sa mga ito ang [[hinuhang wika ng kaisipan]], na nagsasabing parang [[wika]] ang estraktura ng mga representasyon sa kaisipan, na minsang tinatawag na {{Lang|en|mentalese}} sa [[wikang Ingles]].<ref>{{cite web |last1=Katz |first1=Matthew |title=Language of Thought Hypothesis |trans-title=Hinuhang WIka ng Kaisipan |url=https://iep.utm.edu/lot-hypo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228211147/https://iep.utm.edu/lot-hypo/ |archive-date=28 February 2021 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Kagaya ng mga regular na wika, nangangailangan ito ng mga simpleng elemento na pinagsasama-sama ayon sa mga tuntunin ng [[sintaksis]] para makabuo ng mas komplikadong mga elemento na gumaganap bilang mga mayhawak ng kahulugan. Sa pananaw na ito, masasabing nagtatabi ang kaisipan ng isang komplikadong elemento kapag may pinaniniwalaan ito. Hiwa-hiwalay bale ang mga paniniwala dahil pawang mga magkakaibang elemento ang mga ito sa isa't isa. Alternatibo sa ganitong pananaw ang tinatawag na ''mala-mapang pag-iisip'', na gumagamit ng metaporikal na mapa para ilarawan ang kalikasan ng mga paniniwala. Ayon sa pananaw na ito, hindi dapat isinasakodigo ang mga paniniwala bilang mga nagkakaibang pangungusap kundi bilang mapa ng impormasyon. Halimbawa, ang pagiging malayo ng isang lugar mula sa iba ay maaaring maipahayag bilang pangungusap sa isang wika gayundin bilang relasyon ng distansiya ng mga lugar sa isa't isa sa kaisipan.<ref name="Schwitzgebel" /> === Punsiyonalismo === Nagkakaiba ang punsiyonalismo sa representasyonalismo sa pagturing nito sa mga paniniwala bilang mga punsiyon o gampanin na ginagawa ng mga ito.<ref name="Levin">{{cite web |last1=Levin |first1=Janet |date=2018 |title=Functionalism |trans-title=Punsiyonalismo |url=https://plato.stanford.edu/entries/functionalism/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418140903/http://plato.stanford.edu/entries/functionalism/ |archive-date=18 April 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref><ref name="Polger">{{cite web |last1=Polger |first1=Thomas W. |title=Functionalism |trans-title=Punsiyonalismo |url=https://iep.utm.edu/functism/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190519120233/https://www.iep.utm.edu/functism/ |archive-date=19 May 2019 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Madalas itong isama sa ideya na puwedeng maipagtanto ang parehong paniniwala sa samu't saring paraan kaya hindi mahalaga kung paano ito napagtanto basta parehas itong gumanap bilang ang sanhi.<ref name="Schwitzgebel" /><ref>{{cite web |last1=Bickle |first1=John |date=2020 |title=Multiple Realizability |trans-title=Iba-ibang Pagtanto |url=https://plato.stanford.edu/entries/multiple-realizability/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316094454/https://plato.stanford.edu/entries/multiple-realizability/ |archive-date=16 March 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> Kumbaga, [[baso]] pa rin ang baso kahit na gawa ito sa [[plastik]] o [[bakal]]. Ganito tinitingnan ng mga punsiyonalista ang mga paniniwala sa isipan.<ref name="Levin" /><ref name="Polger" /> Kabilang sa mga gampanin na mahalaga sa mga paniniwala ang relasyon ng mga ito sa [[persepsiyon]] at [[gawain]]: madalas na nagmumula ang mga paniniwala sa persepsiyon, at dahilan ng mga gawain ang mga paniniwala. Halimbawa, dahil nakita ng isang tao na nakapula na ang [[ilaw-trapiko]] kaya may nabuo ang paniniwala niyang nakapula na ang ilaw-trapiko, kaya hininto niya ang kanyang [[sasakyan]]. Ipinagpapalagay ng mga punsiyonalista na paniniwala ang resulta ng persepsiyon na nagpapabago sa pag-uugali.<ref name="Schwitzgebel" /> Iniuugnay minsan bilang isang partikular na anyo ng punsiyonalismo ang pananaw na disposisyonalismo.<ref name="Schwitzgebel" /> Tinitingnan sa pananaw na ito ang mga paniniwala bilang mga dahilan ng pag-uugali o bilang mga [[disposisyon]] upang gumanap.<ref name="Quilty-Dunn">{{cite journal |last1=Quilty-Dunn |first1=Jake |last2=Mandelbaum |first2=Eric |date=1 September 2018 |title=Against dispositionalism: belief in cognitive science |trans-title=Kontra disposisyonalismo: paniniwala sa agham pangkaisipan |journal=Philosophical Studies |language=en |volume=175 |issue=9 |pages=2353–2372 |doi=10.1007/s11098-017-0962-x |issn=1573-0883 |doi-access=free}}</ref><ref name="Audi">{{cite book |last1=Audi |first1=Robert |url=https://philpapers.org/rec/AUDTCD-2 |title=The Cambridge Dictionary of Philosophy |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |chapter=Belief |access-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414132344/https://philpapers.org/rec/AUDTCD-2 |archive-date=14 April 2021 |url-status=live}}</ref> Halimbawa, iniuugnay ang pagkakaroon ng pagkain sa lamesa sa pagkumpirma sa iba na may pagkain sa lamesa kung tanungin at pumunta sa naturang lamesa para kumain kung nagugutom.<ref name="Borchert" /> Bagamat napagkakasunduan ng mga pilosopo na hinuhulma ng mga paniniwala ang pag-uugali, pinagtatalunan sa kasalukuyan kung maaari bang bigyang-kahulugan ang mga paniniwala batay lamang sa gampanin nito upang maganap ang isang partikular na pag-uugali.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Quilty-Dunn" /> === Interpretasyonismo === Ayon sa pananaw na interpretasyonismo, nakadepende ang mga paniniwala ng isang entidad sa interpretasyon ng iba sa naturang entidad.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Child1" details="kab. &quot;Interpretationism&quot; [Interpretasyonismo]">{{cite book |last1=Child |first1=William |url=https://philpapers.org/rec/CHICIA |title=Causality, Interpretation, and the Mind |publisher=Oxford University Press |year=1994 |location=Oxford, Reyno Unido |language=en |trans-title=Kasanhian, Interpretasyon, at ang Isip |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20160505023634/http://philpapers.org/rec/CHICIA |archive-date=5 May 2016 |url-status=live}}</ref> Ipinagpapalagay ng isa sa mga pangunahing pilosopo ng pananaw na ito na si [[Daniel Dennett]] na nilalapatan ng mga tao ang mga entidad ng kani-kanilang paniniwala para mahulaan ang pag-uugali nito. Malalarawan ang mga entidad na may simpleng pag-uugali gamit ang mga pisikal na batas o batay sa gampanin nito. Tinatawag ito ni Dennett bilang ang "pisikal na paninindigan" at "paninindigan sa disenyo". Naiiba ang mga ito sa tinatawag na [[intensiyonal na paninindigan]], na nilalapat sa mga entidad na may mas komplikadong pag-uugali sa pamamagitan ng paglalapat sa mga ito ng mga paniniwala at pagnanais.<ref>{{cite book |last1=Dennett |first1=Daniel |url=https://mitpress.mit.edu/books/intentional-stance |title=The Intentional Stance |date=1989 |publisher=The MIT Press |isbn=978-0-262-04093-8 |language=en |trans-title=Ang Intensiyonal na Paninindigan |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415044716/https://mitpress.mit.edu/books/intentional-stance |archive-date=15 April 2021 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dennett |first1=Daniel C. |date=1988 |title=Précis of ''The Intentional Stance'' |trans-title=Presi ng "Ang Intensiyonal na Paninindigan" |journal=Behavioral and Brain Sciences |language=en |volume=11 |issue=3 |pages=495–505 |citeseerx=10.1.1.1026.2283 |doi=10.1017/S0140525X00058611 |s2cid=145750868}}</ref> Halimbawa, maaaring mahulaan na susubukan mag-tres ng isang manlalaro ng [[basketbol]] sa mga huling sandali ng isang dikit na laro kung ilalapat ng ibang mga tao ang kanilang pagnanais na manalo ang koponan ng naturang manlalaro at ang paniniwala na ang galaw na ito ang magpapanalo sa kanila. Kumbaga, sumasang-ayon ang isang entidad sa isang paniniwala kung magagamit ang paniniwalang ito para mahulaan ang gagawin nito. Nakadepende sa interpretasyon ang pagkakaroon ng paniniwala dahil maaaring may iba pang kasinggandang paraan para sa mahulaan ang gagawin ng isang entidad.<ref name="Schwitzgebel" /> Sa madaling salita, hindi lamang tres ang posibleng magpanalo sa naturang larong yon; maaaring subukan ng manlalaro na ipasa ang bola sa isang kakamping mas malapit sa basket para subukang tumira ng dos. Bukod sa pananaw ni Dennett, isa ring kilalang anyo ng pananaw na ito ang nagmula kay [[Donald Davidson]],<ref name="Child1" details="kab. &quot;Interpretationism&quot; [Interpretasyonismo]" /> na gumamit ng isang [[palaisipang eksperimento]] na [[radikal na interpretasyon]], kung saan ang layunin ay bigyang-katuwiran ang pag-uugali at wika ng isang tao nang walang impormasyon patungkol sa wika nitong tao. Nasa mananalita ang pokus ng prosesong ito ng paglalapat ng paniniwala at pagnanais. Maaaring masabi na tunay ngang may ganitong paniniwala ang isang tao kung matagumpay na naipakita niya ito batay sa prinsipyo.<ref name="Schwitzgebel" /> Maaaring isama sa interpretasyonismo ang eliminatibismo at instrumentalismo. Ayon sa eliminatibismo, hindi totoo na may paniniwala. Sumasang-ayon sa pananaw na ito ang instrumentalismo, ngunit naniniwala pa rin ito sa kahalagahan ng paglalapat ng paniniwala.<ref name="Schwitzgebel" /> Kumbaga, magagamit pa rin ang mga paniniwala upang mahulaan ang gagawin ng isang entidad kahit na hindi ito totoo. Ipinagpapalagay na magagamit ang interpretasyonismo sa realidad: na naniniwala talaga ang mga entidad sa mga paniniwalang ito kaya nagiging sanhi ito ng mga pag-uugali.<ref name="Child1" details="kab. &quot;Causalism and Interpretationism: The Problem of Compatibility&quot; [Kasanhian at Interpretasyonismo: Ang Problema ng Kompatibilidad]" /> Gayunpaman, maaaring kailanganing tingnan ang interpretasyonismo bilang isang [[pamamaraan]] at hindi [[ontolohiya]] kung ganito nga ang kaso.<ref name="Child1" details="kab. &quot;Interpretationism&quot; [Interpretasyonismo]" /> == Sanggunian == {{Reflist}} == Link sa labas == * {{cite SEP|url-id=belief|title=Belief|last=Schwitzgebel|first=Eric}} * {{IEP|url-id=aim-of-belief-aim|title=The Aim of Belief}} * {{Cite book |last=Russell |first=John |title=An analysis of religious belief |date=1877 |language=en |trans-title=Isang pagsusuri sa paniniwalang relihiyoso |via=Project Gutenburg}} {{Navboxes|list={{Belief systems}} {{Epistemology}} {{Philosophical logic}} {{religion topics}} {{philosophy of religion}}}}{{Authority control}} r8fg8vjnikkyph2q7nfbfafagr6wcqq 2215369 2215365 2026-07-09T02:29:52Z GinawaSaHapon 102500 Tinatanggal ang lahat ng nilalaman mula sa pahina 2215369 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 3 338597 2215439 2214815 2026-07-09T10:19:32Z ~2026-39074-97 163859 /* Correction requests */ Tugon 2215439 wikitext text/x-wiki *[[Usapang tagagamit:Gambo7/Archive1]] == Correction requests == Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]], when possible, can you look at the following incorrect titles: [[it:Richard Johnson (XVI secolo)]] ; [[it:Anna Stuart (1637-1640)]] ; [[it:Alice FitzAlan (1378-1415)]] ; [[it:James Stuart (1741-1815)]] and [[it:James Stuart (m. 1793)]]? Thanks. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-36448-27|&#126;2026-36448-27]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-36448-27|talk]]) 14:22, 22 Hunyo 2026 (UTC) :Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]], could you please fix the incorrect titles for the subjects in [[it:Angelo Rizzoli]], [[it:Achille Majeroni]], and [[it:Giuseppe Rossi]]? [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-37708-36|&#126;2026-37708-36]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-37708-36|talk]]) 12:10, 2 Hulyo 2026 (UTC) ::Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] we'd like to point out this useful list: [[it:Utente:ValterVB/Sandbox/Disambigue_di_Cognomi_da_creare]]. By going through it, you'll find many articles with inconsistent or incorrect disambiguators (for example, some use only the birth year, while others use both birth and death years). When possible, these should be standardized in accordance with Wikipedia's disambiguation guidelines. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-38274-34|&#126;2026-38274-34]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-38274-34|talk]]) 09:17, 5 Hulyo 2026 (UTC) :::@[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] You can make the list easier to review by using the browser's "Find in page" function to search for common incorrect date-based disambiguators, such as "(19", "(18", "(17", "(14", "secolo)", etc. Moreover, the article titles listed at [[it:Francesco Angelini]] and [[it:Elisabetta Querini]] are incorrect. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-38427-29|&#126;2026-38427-29]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-38427-29|talk]]) 19:12, 5 Hulyo 2026 (UTC) ::::@[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-39074-97|&#126;2026-39074-97]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-39074-97|talk]]) 10:19, 9 Hulyo 2026 (UTC) p6zvjvnnt7baor266elg5us0av60m7x 2215440 2215439 2026-07-09T10:19:59Z ~2026-39074-97 163859 2215440 wikitext text/x-wiki *[[Usapang tagagamit:Gambo7/Archive1]] == Correction requests == Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]], when possible, can you look at the following incorrect titles: [[it:Richard Johnson (XVI secolo)]] ; [[it:Anna Stuart (1637-1640)]] ; [[it:Alice FitzAlan (1378-1415)]] ; [[it:James Stuart (1741-1815)]] and [[it:James Stuart (m. 1793)]]? Thanks. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-36448-27|&#126;2026-36448-27]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-36448-27|talk]]) 14:22, 22 Hunyo 2026 (UTC) :Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]], could you please fix the incorrect titles for the subjects in [[it:Angelo Rizzoli]], [[it:Achille Majeroni]], and [[it:Giuseppe Rossi]]? [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-37708-36|&#126;2026-37708-36]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-37708-36|talk]]) 12:10, 2 Hulyo 2026 (UTC) ::Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] we'd like to point out this useful list: [[it:Utente:ValterVB/Sandbox/Disambigue_di_Cognomi_da_creare]]. By going through it, you'll find many articles with inconsistent or incorrect disambiguators (for example, some use only the birth year, while others use both birth and death years). When possible, these should be standardized in accordance with Wikipedia's disambiguation guidelines. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-38274-34|&#126;2026-38274-34]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-38274-34|talk]]) 09:17, 5 Hulyo 2026 (UTC) :::@[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] You can make the list easier to review by using the browser's "Find in page" function to search for common incorrect date-based disambiguators, such as "(19", "(18", "(17", "(14", "secolo)", etc. Moreover, the article titles listed at [[it:Francesco Angelini]] and [[it:Elisabetta Querini]] are incorrect. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-38427-29|&#126;2026-38427-29]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-38427-29|talk]]) 19:12, 5 Hulyo 2026 (UTC) ::::@[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] List of incorrect disambiguators taken from the list: [[it:Mala (Svezia)]]; the basketball players: [[it:Mike Dunleavy]], [[it:Steve Burtt (1984)]], [[it:Matt Guokas]], [[it:Tim Hardaway (1992)]]; the politicians: [[it:Francesco D'Alessio]]; the footballers: [[it:Kees Krijgh]], [[it:Bojan Krkić (1965)]], [[it:Josef Novák]], [[it:Michal Pančík]], [[it:Igors Stepanovs (1966)]], [[it:Sándor Szűcs (1961)]], [[it:Alexander Vencel]]; [[it:Roman Kreuziger (1965)]], [[it:Francesco Cantuti Castelvetri (1726-1777)]], [[it:Rafał Leszczyński (1650-1703)]], [[it:Gonzalo Fernández de Córdoba (1585-1635)]], [[it:Alfonso d'Aviz (1509-1540)]], [[it:Ermanno di Hohenzollern-Hechingen (1777-1827)]], [[it:Augusta di Sassonia-Gotha-Altenburg (1752-1805)]], [[it:Luisa di Sassonia-Gotha-Altenburg (1756-1808)]], [[it:Maria Anna di Braganza (1899-1971)]], [[it:Carlo Canera di Salasco (1823-1891)]], [[it:Carl August Ehrensvärd (1892-1974)]], [[it:Luigi Fecia di Cossato (1800-1882)]], [[it:Luigi Fecia di Cossato (1841-1921)]], [[it:Francesco Innamorati (1853-1923)]], [[it:Adelaide di Sassonia-Meiningen (1891-1971)]], [[it:Feodora di Sassonia-Meiningen (1890-1972)]], [[it:Paolo Thaon di Revel (1888-1973)]], [[it:Giovanni d'Arborea (1320-1376)]], [[it:Eleonora di Trastámara (1362-1415)]], [[it:Pietro Fregoso (1412-1459)]], [[it:Pietro Fregoso (1330-1404)]], [[it:Elisabetta di Hohenzollern (1474-1507)]], [[it:Margherita di Brandeburgo (1410-1465)]], [[it:Paul Makler (senior)]], [[it:Henri Padou (senior)]], [[it:Franz Pfyffer von Altishofen (XVII secolo)]], [[it:Muzio Attendolo (XIII secolo)]], [[it:Giovanni Antonio Caldora (XV secolo)]], [[it:Raimondo Caldora (XIV secolo)]], [[it:Raimondo del Balzo (XIV secolo)]], [[it:Pagano della Torre (XIII secolo)]], [[it:Verde della Scala (XIV secolo)]]. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-39074-97|&#126;2026-39074-97]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-39074-97|talk]]) 10:19, 9 Hulyo 2026 (UTC) 3xssm0eylzht0r2cb3lfzy54imkl33r 2215441 2215440 2026-07-09T10:20:41Z ~2026-39074-97 163859 2215441 wikitext text/x-wiki *[[Usapang tagagamit:Gambo7/Archive1]] == Correction requests == Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]], when possible, can you look at the following incorrect titles: [[it:Richard Johnson (XVI secolo)]] ; [[it:Anna Stuart (1637-1640)]] ; [[it:Alice FitzAlan (1378-1415)]] ; [[it:James Stuart (1741-1815)]] and [[it:James Stuart (m. 1793)]]? Thanks. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-36448-27|&#126;2026-36448-27]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-36448-27|talk]]) 14:22, 22 Hunyo 2026 (UTC) :Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]], could you please fix the incorrect titles for the subjects in [[it:Angelo Rizzoli]], [[it:Achille Majeroni]], and [[it:Giuseppe Rossi]]? [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-37708-36|&#126;2026-37708-36]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-37708-36|talk]]) 12:10, 2 Hulyo 2026 (UTC) ::Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] we'd like to point out this useful list: [[it:Utente:ValterVB/Sandbox/Disambigue_di_Cognomi_da_creare]]. By going through it, you'll find many articles with inconsistent or incorrect disambiguators (for example, some use only the birth year, while others use both birth and death years). When possible, these should be standardized in accordance with Wikipedia's disambiguation guidelines. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-38274-34|&#126;2026-38274-34]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-38274-34|talk]]) 09:17, 5 Hulyo 2026 (UTC) :::@[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] You can make the list easier to review by using the browser's "Find in page" function to search for common incorrect date-based disambiguators, such as "(19", "(18", "(17", "(14", "secolo)", etc. Moreover, the article titles listed at [[it:Francesco Angelini]] and [[it:Elisabetta Querini]] are incorrect. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-38427-29|&#126;2026-38427-29]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-38427-29|talk]]) 19:12, 5 Hulyo 2026 (UTC) ::::@[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] List of incorrect disambiguators taken from the list: [[it:Mala (Svezia)]], ambiguous with [[it:Malå]]/[[it:Malå (comune)]]; the basketball players: [[it:Mike Dunleavy]], [[it:Steve Burtt (1984)]], [[it:Matt Guokas]], [[it:Tim Hardaway (1992)]]; the politicians: [[it:Francesco D'Alessio]]; the footballers: [[it:Kees Krijgh]], [[it:Bojan Krkić (1965)]], [[it:Josef Novák]], [[it:Michal Pančík]], [[it:Igors Stepanovs (1966)]], [[it:Sándor Szűcs (1961)]], [[it:Alexander Vencel]]; [[it:Roman Kreuziger (1965)]], [[it:Francesco Cantuti Castelvetri (1726-1777)]], [[it:Rafał Leszczyński (1650-1703)]], [[it:Gonzalo Fernández de Córdoba (1585-1635)]], [[it:Alfonso d'Aviz (1509-1540)]], [[it:Ermanno di Hohenzollern-Hechingen (1777-1827)]], [[it:Augusta di Sassonia-Gotha-Altenburg (1752-1805)]], [[it:Luisa di Sassonia-Gotha-Altenburg (1756-1808)]], [[it:Maria Anna di Braganza (1899-1971)]], [[it:Carlo Canera di Salasco (1823-1891)]], [[it:Carl August Ehrensvärd (1892-1974)]], [[it:Luigi Fecia di Cossato (1800-1882)]], [[it:Luigi Fecia di Cossato (1841-1921)]], [[it:Francesco Innamorati (1853-1923)]], [[it:Adelaide di Sassonia-Meiningen (1891-1971)]], [[it:Feodora di Sassonia-Meiningen (1890-1972)]], [[it:Paolo Thaon di Revel (1888-1973)]], [[it:Giovanni d'Arborea (1320-1376)]], [[it:Eleonora di Trastámara (1362-1415)]], [[it:Pietro Fregoso (1412-1459)]], [[it:Pietro Fregoso (1330-1404)]], [[it:Elisabetta di Hohenzollern (1474-1507)]], [[it:Margherita di Brandeburgo (1410-1465)]], [[it:Paul Makler (senior)]], [[it:Henri Padou (senior)]], [[it:Franz Pfyffer von Altishofen (XVII secolo)]], [[it:Muzio Attendolo (XIII secolo)]], [[it:Giovanni Antonio Caldora (XV secolo)]], [[it:Raimondo Caldora (XIV secolo)]], [[it:Raimondo del Balzo (XIV secolo)]], [[it:Pagano della Torre (XIII secolo)]], [[it:Verde della Scala (XIV secolo)]]. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-39074-97|&#126;2026-39074-97]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-39074-97|talk]]) 10:19, 9 Hulyo 2026 (UTC) 7uzp5nk4bk77ywcnjjhns1443d833he 2215442 2215441 2026-07-09T10:22:50Z ~2026-39074-97 163859 2215442 wikitext text/x-wiki *[[Usapang tagagamit:Gambo7/Archive1]] == Correction requests == Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]], when possible, can you look at the following incorrect titles: [[it:Richard Johnson (XVI secolo)]] ; [[it:Anna Stuart (1637-1640)]] ; [[it:Alice FitzAlan (1378-1415)]] ; [[it:James Stuart (1741-1815)]] and [[it:James Stuart (m. 1793)]]? Thanks. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-36448-27|&#126;2026-36448-27]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-36448-27|talk]]) 14:22, 22 Hunyo 2026 (UTC) :Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]], could you please fix the incorrect titles for the subjects in [[it:Angelo Rizzoli]], [[it:Achille Majeroni]], and [[it:Giuseppe Rossi]]? [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-37708-36|&#126;2026-37708-36]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-37708-36|talk]]) 12:10, 2 Hulyo 2026 (UTC) ::Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] we'd like to point out this useful list: [[it:Utente:ValterVB/Sandbox/Disambigue_di_Cognomi_da_creare]]. By going through it, you'll find many articles with inconsistent or incorrect disambiguators (for example, some use only the birth year, while others use both birth and death years). When possible, these should be standardized in accordance with Wikipedia's disambiguation guidelines. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-38274-34|&#126;2026-38274-34]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-38274-34|talk]]) 09:17, 5 Hulyo 2026 (UTC) :::@[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] You can make the list easier to review by using the browser's "Find in page" function to search for common incorrect date-based disambiguators, such as "(19", "(18", "(17", "(14", "secolo)", etc. Moreover, the article titles listed at [[it:Francesco Angelini]] and [[it:Elisabetta Querini]] are incorrect. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-38427-29|&#126;2026-38427-29]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-38427-29|talk]]) 19:12, 5 Hulyo 2026 (UTC) :::: @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] List of incorrect disambiguators taken from the list: [[it:Mala (Svezia)]], ambiguous with [[it:Malå]]/[[it:Malå (comune)]]; the basketball players: [[it:Mike Dunleavy]], [[it:Steve Burtt (1984)]], [[it:Matt Guokas]], [[it:Tim Hardaway (1992)]]; the politicians: [[it:Francesco D'Alessio]]; the footballers: [[it:Kees Krijgh]], [[it:Bojan Krkić (1965)]], [[it:Josef Novák]], [[it:Michal Pančík]], [[it:Igors Stepanovs (1966)]], [[it:Sándor Szűcs (1961)]], [[it:Alexander Vencel]]; [[it:Roman Kreuziger (1965)]], [[it:Francesco Cantuti Castelvetri (1726-1777)]], [[it:Rafał Leszczyński (1650-1703)]], [[it:Gonzalo Fernández de Córdoba (1585-1635)]], [[it:Alfonso d'Aviz (1509-1540)]], [[it:Ermanno di Hohenzollern-Hechingen (1777-1827)]], [[it:Augusta di Sassonia-Gotha-Altenburg (1752-1805)]], [[it:Luisa di Sassonia-Gotha-Altenburg (1756-1808)]], [[it:Maria Anna di Braganza (1899-1971)]], [[it:Carlo Canera di Salasco (1823-1891)]], [[it:Carl August Ehrensvärd (1892-1974)]], [[it:Luigi Fecia di Cossato (1800-1882)]], [[it:Luigi Fecia di Cossato (1841-1921)]], [[it:Francesco Innamorati (1853-1923)]], [[it:Adelaide di Sassonia-Meiningen (1891-1971)]], [[it:Feodora di Sassonia-Meiningen (1890-1972)]], [[it:Paolo Thaon di Revel (1888-1973)]], [[it:Giovanni d'Arborea (1320-1376)]], [[it:Eleonora di Trastámara (1362-1415)]], [[it:Pietro Fregoso (1412-1459)]], [[it:Pietro Fregoso (1330-1404)]], [[it:Elisabetta di Hohenzollern (1474-1507)]], [[it:Margherita di Brandeburgo (1410-1465)]], [[it:Paul Makler (senior)]], [[it:Henri Padou (senior)]], [[it:Franz Pfyffer von Altishofen (XVII secolo)]], [[it:Muzio Attendolo (XIII secolo)]], [[it:Giovanni Antonio Caldora (XV secolo)]], [[it:Raimondo Caldora (XIV secolo)]], [[it:Raimondo del Balzo (XIV secolo)]], [[it:Pagano della Torre (XIII secolo)]], [[it:Verde della Scala (XIV secolo)]]. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-39074-97|&#126;2026-39074-97]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-39074-97|talk]]) 10:19, 9 Hulyo 2026 (UTC) 1fw59slcq4dstou8dz6dfzguvl0slm2 0 338653 2215372 2214224 2026-07-09T03:00:59Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215372 wikitext text/x-wiki [[File:Union Banks en.svg|thumb|alt=Mapa ng Pampang ng Pagkakaisa|Mapa ng Pampang ng Pagkakaisa ''(Union Banks)'']] [[File:Collins_Reef_building_by_Vietnam.jpg|thumb|Estrukturang Vietnamese sa [[Bahura ng Roxas]] ''(Collins Reef)'']] Ang '''Pampang ng Pagkakaisa''' ({{lang-en|Pagkakaisa Banks}}), o '''Union Banks''' ([[Wikang Ingles|Ingles]]); ([[Wikang Biyetnamita|Biyetnames]]: Cụm Sinh Tồn; {{zh|t=|s=|p=Jiǔzhāng Qúnjiāo|c=九章群礁}}) ay isang malaking lubog na [[atol]] sa gitna ng [[Delikadong Karagatan]] ''(Dangerous Ground)'' sa [[Kapuluan ng Kalayaan]] sa [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]], {{convert|230|km|nmi|abbr=off}}<ref>{{cite news |title=China expanding presence on Mabini reef |url=https://www.abs-cbnnews.com/focus/05/13/14/china-expanding-presence-mabini-reef-sources |access-date=20 May 2014 |newspaper=ABS CBN News / Kyodo News |date=13 May 2014 |archive-date=18 Mayo 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518001753/http://www.abs-cbnnews.com/focus/05/13/14/china-expanding-presence-mabini-reef-sources |url-status=dead }}</ref> sa kanluran ng baybayin ng Pilipinas. Binubuo ito ng mga [[pulo]] at [[bahura]] na nananatiling paksa ng [[Alitan sa Kapuluang Kalayaan|alitan sa pag-aangkin ng Kapuluan ng Kalayaan]].<ref>{{cite book |last=Dato Mohammad |first=Brigadier General |title=The Conflicting Claims in the South China Sea |date=1991 |publisher=U.S. Army War College |location=PA, USA}}</ref> Ang pinakamalapit na atol dito ay ang [[Pampang ng Bayani]], na matatagpuan {{convert|25|km|nmi|abbr=off}} sa gawing hilaga ng Pampang ng Pagkakaisa. Dalawa lamang ang likas na pulo sa gilid ng bahura, ang [[Pulo ng Rurok]] at ang [[Pulo ng Julian Felipe]]. Ang atol ay may haba na {{convert|55|km|mi|abbr=off}} mula sa [[Bahura ng Mabini]] sa timog-kanluran hanggang sa [[Bahura ng Julian Felipe]] sa hilagang-silangan, at may lapad na umaabot sa {{convert|15|km|mi|abbr=off}}. Ang kabuuang lawak nito ay {{convert|461|sqkm|sqmi|abbr=off}}. Ang gitnang laguna nito ay may lalim na umaabot sa {{convert|53|m|ft|abbr=off}}.<ref>[ftp://rock.geosociety.org/pub/reposit/2001/2001075.pdf Atoll Area, Depth and Rainfall]{{dead link|date=May 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}, rock.geosociety.org</ref> == Mga pulo at bahurang bumubuo sa Pampang ng Pagkakaisa == {{GeoGroup}} Binubuo ang Pampang ng Pagkakaisa ng mga sumusunod na pulo at bahura, na nakalista nang pakanan mula sa timog-kanlurang sulok nito:<ref>{{Cite news |last=Cupin |first=Bea |date=2026-04-01 |title=Marcos executive order gives Philippine names to features in West Philippine Sea |url=https://www.rappler.com/newsbreak/explainers/marcos-executive-order-philippine-names-features-west-sea/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260402020334/https://www.rappler.com/newsbreak/explainers/marcos-executive-order-philippine-names-features-west-sea/ |archive-date=2026-04-02 |url-access=subscription |work=Rappler |access-date=2026-06-26}}</ref><ref>{{cite book |title=China Sea Pilot - Volume II - NP 31 |date=2012 |publisher=United Kingdom Hydrographic Office |location=Taunton |url=http://mdnautical.com/sailing-directions-pilots/15739-np-31-china-sea-pilot-vol-ii-10th-2012-edition-9780707742762.html}}</ref><ref name=Gazetter>{{cite web | title = Digital Gazetteer of Spratly Islands | url = http://www.southchinasea.org/macand/gazetteer.htm | publisher = www.southchinasea.org | archive-url = https://web.archive.org/web/20070717152713/http://www.southchinasea.org/macand/gazetteer.htm | archive-date = 2007-07-17 | access-date = 2008-02-08 }}<br>- Version dated 19 August 2011 is available at: {{cite web | title = Digital Gazetteer of Spratly Islands | url = http://www.southchinasea.org/2011/08/19/digital-gazetteer-of-the-spratly-islands/ | date = 19 August 2011 | publisher = www.southchinasea.org | access-date = 5 June 2014 |quote= This list includes the names of all Spratly features known to be occupied and/or above water at low tide. }}</ref> Key: '''<span style="color: yellow;">Dilaw (Yellow)</span>''' = sinasakop ng Tsina (PRC); '''<span style="color: violet;">Lila (Violet)</span>''' = sinasakop ng Vietnam {| class="wikitable sortable" |- ! ''Feature'' || Lokasyon |-bgcolor="yellow" | [[Bahura ng Mabini]] (Johnson South Reef) (Chìguā Jiāo) (Mabini Reef) (Đá Gạc Ma) || {{coord|09|43|9|N|114|16|57|E|display=inline}} |-bgcolor="violet" | [[Bahura ng Roxas]] (Collins Reef/Johnson North Reef) (Guǐhǎn Jiāo) (Roxas Reef) (Đá Cô Lin) || {{nowrap|{{coord|09|46|14|N|114|15|27|E|display=inline}} }} |- | ''Tam Trung Reef'' (Đá Tam Trung) || {{coord|09|50|12|N|114|16|6|E|display=inline}} |- | ''Burunyugan Reef 7'' ({{ill|Loveless Reef|lt=|zh|華礁}}) (Huá Jiāo) (Đá Nghĩa Hành) || {{nowrap|{{coord|09|51|13|N|114|16|47|E|display=inline}}*}} |- | ''Burunyugan Reef 6'' ({{ill|Gent Reef|lt=|zh|吉阳礁}}) (Jíyáng Jiāo) (Đá Sơn Hà) || {{coord|09|52|45|N|114|18|21|E|display=inline}} |-bgcolor="violet" | [[Pulo ng Rurok]] (Sin Cowe Island/Sinh Ton Island) (Jǐnghóng Dǎo) (Rurok Island) (Ching-hung Tao) (Đảo Sinh Tồn) || {{coord|09|53|9|N|114|19|46|E|display=inline}} <!-- | [[Đá Nhạn Gia]] || --> |- | ''Burunyugan Reef 5'' ({{ill|Edmund Reef|lt=|zh|南門礁}}) (Nánmén Jiāo) (Đá Bình Khê) || {{nowrap|{{coord|09|53|48|N|114|23|40|E|display=inline}}*}} |- | [[Bahura ng Chigua]] ({{ill|McKennan Reef|lt=|zh|西門礁}}/Kennan Reef) (Xīmén Jiāo) (Chigua Reef) (Đá Ken Nan) || {{coord|09|54|12|N|114|27|56|E|display=inline}} |- | ''Tam Trung Reef'' ([[Đá Bia]]) || {{coord|09|53|42|N|114|29|40|E|display=inline}} |-bgcolor="yellow" | ''Burunyugan Reef 4'' (Hughes Reef) (Dōngmén Jiāo) (Tung-men Chiao) (Đá Tư Nghĩa) || {{coord|09|54|51|N|114|29|45|E|display=inline}} |- | ''Burunyugan Reef 3'' ({{ill|Hallet Reef|lt=|zh|安樂礁}}) (Ānlè Jiāo) (Đá Bình Sơn) || {{coord|09|55|55|N|114|31|25|E|display=inline}}* |- | ''Burunyugan Reef 2'' ({{ill|Holiday Reef|lt=|zh|長線礁}}) (Chángxiàn Jiāo) (Đá Bãi Khung) || {{coord|09|57|55|N|114|33|53|E|display=inline}} |- | ''Burunyugan Reef'' ''1'' ({{ill|Empire Reef|lt=|zh|主權礁}}) (Zhǔquán Jiāo) (Đá Đức Hòa) || {{coord|09|58|44|N|114|35|23|E|display=inline}}* |- | [[Bahura ng Julian Felipe]] (Whitsun Reef/Whitson Reef) (Niúè Jiāo) (Julian Felipe Reef) (Đá Ba Đầu) || {{coord|10|00|10|N|114|39|58|E|display=inline}} |- | ''Burunyugan Reef 15'' ({{ill|Ross Reef|lt=|zh|染青东礁}}) (Rǎnqīngdōng Jiāo) (Đá An Bình) || {{coord|09|54|25|N|114|35|52|E|display=inline}} |-bgcolor="violet" | [[Pulo ng Julian Felipe]] (Grierson Reef/Sin Cowe East Island) (Rǎnqīng Shāzhōu) (''Burunyugan Reef 14'') (Julian Felipe Island) (Đảo Sinh Tồn Đông) || {{coord|09|54|8.2|N|114|33|50.7|E|display=inline}} |- | ''Burunyugan Reef 13'' ({{ill|Bamford Reef|lt=|zh|龙虾礁}}) (Lóngxiā Jiāo) (Đá Vị Khê) || {{coord|09|53|25|N|114|32|7|E|display=inline}} |- | ''Burunyugan Reef 12'' ({{ill|Tetley Reef|lt=|zh|扁参礁}}) (Biǎncān Jiāo) (Đá Ninh Hòa) || {{coord|09|52|5|N|114|30|39|E|display=inline}} |- | ''Burunyugan Reef 11''|| {{coord|09|51|5|N|114|29|29|E|display=inline}} |- | ''Burunyugan Reef 10'' ({{ill|Jones Reef|lt=|zh|漳溪礁}}) (Zhāngxī Jiāo) (Đá Văn Nguyên) || {{coord|09|49|47|N|114|27|57|E|display=inline}} |- | ''Burunyugan Reef 9'' ({{ill|Higgens Reef|lt=|zh|屈原礁}}/Higgen Reef ) (Qūyuán Jiāo) (Đá Phúc Sĩ) || {{coord|09|48|49|N|114|24|12|E|display=inline}} |-bgcolor="violet" | [[Bahura ng Pagkakaisa]]/''Burunyugan Reef 8'' (Lansdowne Reef) (Qióng Jiāo) (Pagkakaisa Reef) (Chi'ung Chiao) (Đá Len Đao) || {{coord|09|46|43|N|114|22|14|E|display=inline}} <!--there's nothing at these coords, and they fall slightly outside of the outer rim south between Landsdowne and Higgens | [[Đá Trà Khúc]] || {{coord|09|41|5|N|114|21|3|E|display=inline}} --> |} {{Pampang ng Pagkakaisa}} == Mga Sanggunian == {{reflist}} {{Kapuluan ng Kalayaan}} [[Kaurian:Mga pulo ng Dagat Timog Tsina]] [[Kaurian:Mga pulo ng Pilipinas]] [[Kategorya:Kapuluan ng Kalayaan]] [[Kategorya:Mga sigalutan sa teritoryo ng Pilipinas]] 1r5jgisn90jonalc802dxelogrwdv8h 0 338697 2215303 2213970 2026-07-08T15:30:07Z Jojit fb 38 2215303 wikitext text/x-wiki Si '''Guillermo ng Rubruk''' (nabuhay humigit-kumulang 1248–1257) ay isang prayleng [[Pransiskano]] na, sa suporta ni Haring [[Louis IX ng Pransiya|Louis IX]] ng [[Pransiya]], ay nagsagawa ng misyong diplomatiko at pangmisyonero patungo kay Dakilang Khan Möngke ng Imperyong Mongol. Pagbalik niya sa Europa, isinulat niya ang Itinerarium, isang detalyadong salaysay ng kanyang paglalakbay at mga obserbasyon na ipinadala kay Haring Louis. Malamang na ipinanganak si William noong dekada 1210 o 1220 sa Rubrouck, sa County of Flanders ng Kaharian ng Pransiya. Pinaniniwalaang namatay siya noong dekada 1270 o pagkatapos ng 1293. Kilala siya sa kanyang mga paglalakbay sa iba't ibang bahagi ng Gitnang Silangan at Gitnang Asya noong ika-13 siglo, lalo na sa kanyang pagbisita sa Imperyong Mongol. Naglakbay siya sa Mongolia noong 1253–1254, na nauna pa sa mga paglalakbay nina Marco Polo at Odoric ng Pordenone. Nakarating siya sa Karakorum, ang kabisera ng Imperyong Mongol, at nagbigay ng mahahalagang paglalarawan tungkol sa lungsod. Pagbalik niya, dahil hindi niya personal na nakaharap ang Hari ng Pransiya, sumulat siya ng isang mahabang liham sa wikang Latin na nagsasalaysay ng kanyang buong paglalakbay sa Imperyong Mongol. Ang kanyang salaysay ay kinikilala bilang isa sa mga pinakamahusay na akda ng panitikang paglalakbay noong Gitnang Panahon, maihahambing sa mga isinulat nina Marco Polo at Ibn Battuta, at isa ring napakahalagang sanggunian sa kasaysayan. Gayunpaman, hindi nito natamo ang kasikatan ng aklat ni Marco Polo. Noong 1248, sinamahan ni William si Haring Louis IX sa Ikapitong Krusada. Noong 7 Mayo 1253, sa utos ng hari, nagsimula siya sa isang misyong naglalayong hikayatin ang mga Tatar na yumakap sa Kristiyanismo. Una siyang nagtungo sa Constantinople, kung saan nakipagpulong siya kay Baldwin ng Hainaut, na katatapos lamang bumalik mula sa Karakorum bilang kinatawan ng Latinong Emperador na si Baldwin II. Doon ay binigyan si William ng mga liham ng emperador para sa ilang pinunong Tatar. Sinundan ni William ang rutang dinaanan noon ng prayleng Hungaro na si Julian at, sa Asya, ang rutang tinahak ng Italyanong prayleng si Giovanni da Pian del Carpine. Kasama niya sa paglalakbay sina Bartolomeo da Cremona, isang tagapaglingkod na tinatawag na Gosset, at isang tagapagsalin na tinawag niyang Homo Dei ("tao ng Diyos"), na maaaring tumutukoy sa pangalang Arabe na Abdullah. Ang kanyang paglalakbay ang ikaapat na pangunahing misyon ng mga Europeo sa Imperyong Mongol, kasunod ng mga misyon nina Giovanni da Pian del Carpine, Ascelin ng Lombardia, at André de Longjumeau. Bagaman may mga ulat tungkol sa pagkakaroon ng mga Kristiyanong Nestorian sa korte ng Mongol, tumanggi si Louis IX na magpadala ng isang pormal na misyong diplomatiko dahil sa hindi magandang karanasan ng mga naunang sugo. Pagdating sa bayang Sudak sa Crimea, ipinagpatuloy ni William ang kanyang paglalakbay gamit ang mga baka at kariton. Siyam na araw matapos tawirin ang Ilog Don, nakatagpo niya si Sartaq Khan, ang susunod na pinuno ng Kipchak Khanate. Ipinadala siya ni Sartaq sa kanyang amang si Batu Khan, na naninirahan sa Sarai malapit sa Ilog Volga. Makalipas ang limang linggo mula sa pag-alis sa Sudak, nakarating siya sa kampo ni Batu. Kilala si William sa kanyang matapang na pangangaral; sinabi pa niya kay Batu na haharap ito sa walang hanggang kaparusahan kung hindi siya magpapabinyag. Nagalit si Batu sa kanyang pananalita at itinuring itong isang banta. Hindi siya nagbalik-loob sa Kristiyanismo ngunit ipinadala niya si William sa Dakilang Khan Möngke. Noong 16 Setyembre 1253, nagsimula si William at ang kanyang mga kasama sa isang paglalakbay na humigit-kumulang 9,000 kilometro sakay ng kabayo patungong Karakorum sa kasalukuyang Mongolia. Dumating sila roon sa huling bahagi ng Disyembre at magalang silang tinanggap. Noong 4 Enero 1254, nabigyan siya ng pagkakataong humarap kay Möngke Khan. Nagbigay si William ng detalyadong paglalarawan tungkol sa mga pader ng Karakorum, mga pamilihan, mga templo, at sa magkakahiwalay na distrito ng mga Muslim at Tsinong manggagawa. Ipinakita niya na ang kabisera ng Mongol ay isang lungsod na may napakalawak na pagkakaiba-iba ng mga kultura. Nakarating din siya sa korte ng Imperyo ng Nicaea at nakatagpo ng mga sugo nito habang naglalakbay. Kabilang sa mga Europeong kanyang nakasalamuha ay ang pamangkin ng isang obispong Ingles, isang babae mula sa Lorraine na naghanda ng kanyang hapunan noong Pasko ng Pagkabuhay, at si Guillaume Boucher, isang Pranses na panday ng pilak na gumagawa ng mga palamuti para sa pamilya ng Khan at ng mga altar ng mga Kristiyanong Nestorian. Gayunman, naging mapanuri si William sa mga Nestorian at itinuring silang mga erehe. Nanatili ang kanyang pangkat sa kampo ng Khan hanggang 10 Hulyo 1254, bago nagsimula ang kanilang pagbabalik sa Europa. Pagkaraang muling bumisita kay Batu Khan noong Setyembre at ipagdiwang ang Pasko sa Nakhchivan (sa kasalukuyang Azerbaijan), nakarating sila sa County of Tripoli noong 15 Agosto 1255. Pagbalik niya, iniharap ni William kay Haring Louis IX ang isang malinaw at masusing ulat na pinamagatang Itinerarium fratris Willielmi de Rubruquis de ordine fratrum Minorum, Galli, Anno gratiae 1253 ad partes Orientales. Nahahati ito sa 40 kabanata. Ang Kabanata 1–10 ay naglalarawan sa mga Mongol, sa kanilang lipunan, at sa kanilang mga kaugalian, samantalang ang Kabanata 11–40 ay nagsasalaysay ng mismong paglalakbay at ng mga pangyayaring kanyang naranasan. Sa kanyang ulat, inilarawan niya ang katangian ng Imperyong Mongol at nagbigay ng maraming mahahalagang obserbasyong heograpikal at antropolohikal. Nagulat siya sa malawakang paglaganap ng Islam sa Gitnang Asya at pinuna rin ang ilang tradisyong Heleniko na kanyang nakita sa mga Kristiyano ng dating Imperyong Bisantino, kabilang ang pagdiriwang ng kapistahan ni Santa Felicitas sa Imperyo ng Nicaea. Sinagot din ni William ang isang matagal nang usaping heograpikal nang mapatunayan niya, matapos niyang maglakbay sa hilaga ng Dagat Caspian, na ito ay isang nakapaloob na dagat at hindi umaagos patungo sa Karagatang Arktiko. Bagaman may mga naunang manlalakbay na Eskandinabo na may kaalaman tungkol sa rehiyong ito, si William ang unang nagbigay ng nakasulat na patunay. Itinuturing ang kanyang ulat bilang isa sa mga pinakadakilang akda sa heograpiyang medieval. Mahusay siyang tagamasid at manunulat. Palagi siyang nagtatanong sa mga taong kanyang nakakasalamuha at hindi agad naniniwala sa mga alamat at kuwentong-bayan. Napansin din niya ang pagkakatulad ng iba't ibang wikang kanyang narinig sa mga wikang Europeo na dati na niyang alam. Noong Mayo 1254, habang nasa korte ng Mongol, nakibahagi si William sa isang tanyag na debate sa relihiyon na inorganisa ni Möngke Khan. Pinagharap doon ang mga Kristiyano, Budista, at Muslim upang talakayin kung alin ang tunay na pananampalataya, sa harap ng tatlong hukom na kumakatawan sa bawat relihiyon. May isang Intsik ding lumahok sa debate kasama ni William. Malaki rin ang naging impluwensiya ng kanyang mga isinulat sa kapwa niyang Pransiskanong iskolar na si Roger Bacon, na malimit sumipi sa kanyang ulat sa akdang Opus Majus at nagpahayag na maingat niya itong binasa at ipinaliwanag. Gayunpaman, matapos ang panahon ni Bacon, halos nalimutan ang salaysay ni William hanggang sa muling mailathala ito ni Richard Hakluyt noong 1599. Noong 1958, sumulat ang makatang Ruso na si Nikolay Zabolotskiy ng mahabang tulang pinamagatang "Rubruck sa Mongolia" (Рубрук в Монголии), bilang pagpupugay sa tanyag na manlalakbay na Pransiskano. 2z4mynb9nyjszodaru1xihsbrk7zfqk 2215304 2215303 2026-07-08T15:31:34Z Jojit fb 38 2215304 wikitext text/x-wiki Si '''Guillermo ng Rubruk''' (nabuhay humigit-kumulang 1248–1257) ay isang prayleng [[Pransiskano]] na, sa suporta ni Haring [[Louis IX ng Pransiya|Louis IX]] ng [[Pransiya]], ay nagsagawa ng misyong diplomatiko at pangmisyonero patungo kay Dakilang Khan Möngke ng Imperyong Mongol. Pagbalik niya sa Europa, isinulat niya ang Itinerarium, isang detalyadong salaysay ng kanyang paglalakbay at mga obserbasyon na ipinadala kay Haring Louis. Malamang na ipinanganak si William noong dekada 1210 o 1220 sa Rubrouck, sa Kondado ng Flanders ng Kaharian ng Pransiya. Pinaniniwalaang namatay siya noong dekada 1270 o pagkatapos ng 1293. Kilala siya sa kanyang mga paglalakbay sa iba't ibang bahagi ng Gitnang Silangan at Gitnang Asya noong ika-13 siglo, lalo na sa kanyang pagbisita sa Imperyong Mongol. Naglakbay siya sa Mongolia noong 1253–1254, na nauna pa sa mga paglalakbay nina Marco Polo at Odoric ng Pordenone. Nakarating siya sa Karakorum, ang kabisera ng Imperyong Mongol, at nagbigay ng mahahalagang paglalarawan tungkol sa lungsod. Pagbalik niya, dahil hindi niya personal na nakaharap ang Hari ng Pransiya, sumulat siya ng isang mahabang liham sa wikang Latin na nagsasalaysay ng kanyang buong paglalakbay sa Imperyong Mongol. Ang kanyang salaysay ay kinikilala bilang isa sa mga pinakamahusay na akda ng panitikang paglalakbay noong Gitnang Panahon, maihahambing sa mga isinulat nina Marco Polo at Ibn Battuta, at isa ring napakahalagang sanggunian sa kasaysayan. Gayunpaman, hindi nito natamo ang kasikatan ng aklat ni Marco Polo. Noong 1248, sinamahan ni William si Haring Louis IX sa Ikapitong Krusada. Noong 7 Mayo 1253, sa utos ng hari, nagsimula siya sa isang misyong naglalayong hikayatin ang mga Tatar na yumakap sa Kristiyanismo. Una siyang nagtungo sa Constantinople, kung saan nakipagpulong siya kay Baldwin ng Hainaut, na katatapos lamang bumalik mula sa Karakorum bilang kinatawan ng Latinong Emperador na si Baldwin II. Doon ay binigyan si William ng mga liham ng emperador para sa ilang pinunong Tatar. Sinundan ni William ang rutang dinaanan noon ng prayleng Hungaro na si Julian at, sa Asya, ang rutang tinahak ng Italyanong prayleng si Giovanni da Pian del Carpine. Kasama niya sa paglalakbay sina Bartolomeo da Cremona, isang tagapaglingkod na tinatawag na Gosset, at isang tagapagsalin na tinawag niyang Homo Dei ("tao ng Diyos"), na maaaring tumutukoy sa pangalang Arabe na Abdullah. Ang kanyang paglalakbay ang ikaapat na pangunahing misyon ng mga Europeo sa Imperyong Mongol, kasunod ng mga misyon nina Giovanni da Pian del Carpine, Ascelin ng Lombardia, at André de Longjumeau. Bagaman may mga ulat tungkol sa pagkakaroon ng mga Kristiyanong Nestorian sa korte ng Mongol, tumanggi si Louis IX na magpadala ng isang pormal na misyong diplomatiko dahil sa hindi magandang karanasan ng mga naunang sugo. Pagdating sa bayang Sudak sa Crimea, ipinagpatuloy ni William ang kanyang paglalakbay gamit ang mga baka at kariton. Siyam na araw matapos tawirin ang Ilog Don, nakatagpo niya si Sartaq Khan, ang susunod na pinuno ng Kipchak Khanate. Ipinadala siya ni Sartaq sa kanyang amang si Batu Khan, na naninirahan sa Sarai malapit sa Ilog Volga. Makalipas ang limang linggo mula sa pag-alis sa Sudak, nakarating siya sa kampo ni Batu. Kilala si William sa kanyang matapang na pangangaral; sinabi pa niya kay Batu na haharap ito sa walang hanggang kaparusahan kung hindi siya magpapabinyag. Nagalit si Batu sa kanyang pananalita at itinuring itong isang banta. Hindi siya nagbalik-loob sa Kristiyanismo ngunit ipinadala niya si William sa Dakilang Khan Möngke. Noong 16 Setyembre 1253, nagsimula si William at ang kanyang mga kasama sa isang paglalakbay na humigit-kumulang 9,000 kilometro sakay ng kabayo patungong Karakorum sa kasalukuyang Mongolia. Dumating sila roon sa huling bahagi ng Disyembre at magalang silang tinanggap. Noong 4 Enero 1254, nabigyan siya ng pagkakataong humarap kay Möngke Khan. Nagbigay si William ng detalyadong paglalarawan tungkol sa mga pader ng Karakorum, mga pamilihan, mga templo, at sa magkakahiwalay na distrito ng mga Muslim at Tsinong manggagawa. Ipinakita niya na ang kabisera ng Mongol ay isang lungsod na may napakalawak na pagkakaiba-iba ng mga kultura. Nakarating din siya sa korte ng Imperyo ng Nicaea at nakatagpo ng mga sugo nito habang naglalakbay. Kabilang sa mga Europeong kanyang nakasalamuha ay ang pamangkin ng isang obispong Ingles, isang babae mula sa Lorraine na naghanda ng kanyang hapunan noong Pasko ng Pagkabuhay, at si Guillaume Boucher, isang Pranses na panday ng pilak na gumagawa ng mga palamuti para sa pamilya ng Khan at ng mga altar ng mga Kristiyanong Nestorian. Gayunman, naging mapanuri si William sa mga Nestorian at itinuring silang mga erehe. Nanatili ang kanyang pangkat sa kampo ng Khan hanggang 10 Hulyo 1254, bago nagsimula ang kanilang pagbabalik sa Europa. Pagkaraang muling bumisita kay Batu Khan noong Setyembre at ipagdiwang ang Pasko sa Nakhchivan (sa kasalukuyang Azerbaijan), nakarating sila sa County of Tripoli noong 15 Agosto 1255. Pagbalik niya, iniharap ni William kay Haring Louis IX ang isang malinaw at masusing ulat na pinamagatang Itinerarium fratris Willielmi de Rubruquis de ordine fratrum Minorum, Galli, Anno gratiae 1253 ad partes Orientales. Nahahati ito sa 40 kabanata. Ang Kabanata 1–10 ay naglalarawan sa mga Mongol, sa kanilang lipunan, at sa kanilang mga kaugalian, samantalang ang Kabanata 11–40 ay nagsasalaysay ng mismong paglalakbay at ng mga pangyayaring kanyang naranasan. Sa kanyang ulat, inilarawan niya ang katangian ng Imperyong Mongol at nagbigay ng maraming mahahalagang obserbasyong heograpikal at antropolohikal. Nagulat siya sa malawakang paglaganap ng Islam sa Gitnang Asya at pinuna rin ang ilang tradisyong Heleniko na kanyang nakita sa mga Kristiyano ng dating Imperyong Bisantino, kabilang ang pagdiriwang ng kapistahan ni Santa Felicitas sa Imperyo ng Nicaea. Sinagot din ni William ang isang matagal nang usaping heograpikal nang mapatunayan niya, matapos niyang maglakbay sa hilaga ng Dagat Caspian, na ito ay isang nakapaloob na dagat at hindi umaagos patungo sa Karagatang Arktiko. Bagaman may mga naunang manlalakbay na Eskandinabo na may kaalaman tungkol sa rehiyong ito, si William ang unang nagbigay ng nakasulat na patunay. Itinuturing ang kanyang ulat bilang isa sa mga pinakadakilang akda sa heograpiyang medieval. Mahusay siyang tagamasid at manunulat. Palagi siyang nagtatanong sa mga taong kanyang nakakasalamuha at hindi agad naniniwala sa mga alamat at kuwentong-bayan. Napansin din niya ang pagkakatulad ng iba't ibang wikang kanyang narinig sa mga wikang Europeo na dati na niyang alam. Noong Mayo 1254, habang nasa korte ng Mongol, nakibahagi si William sa isang tanyag na debate sa relihiyon na inorganisa ni Möngke Khan. Pinagharap doon ang mga Kristiyano, Budista, at Muslim upang talakayin kung alin ang tunay na pananampalataya, sa harap ng tatlong hukom na kumakatawan sa bawat relihiyon. May isang Intsik ding lumahok sa debate kasama ni William. Malaki rin ang naging impluwensiya ng kanyang mga isinulat sa kapwa niyang Pransiskanong iskolar na si Roger Bacon, na malimit sumipi sa kanyang ulat sa akdang Opus Majus at nagpahayag na maingat niya itong binasa at ipinaliwanag. Gayunpaman, matapos ang panahon ni Bacon, halos nalimutan ang salaysay ni William hanggang sa muling mailathala ito ni Richard Hakluyt noong 1599. Noong 1958, sumulat ang makatang Ruso na si Nikolay Zabolotskiy ng mahabang tulang pinamagatang "Rubruck sa Mongolia" (Рубрук в Монголии), bilang pagpupugay sa tanyag na manlalakbay na Pransiskano. tf4shb2iz9tzhcz3r3yr5vpbtoazccu 2215305 2215304 2026-07-08T15:31:52Z Jojit fb 38 2215305 wikitext text/x-wiki Si '''Guillermo ng Rubruk''' (nabuhay humigit-kumulang 1248–1257) ay isang prayleng [[Pransiskano]] na, sa suporta ni Haring [[Louis IX ng Pransiya|Louis IX]] ng [[Pransiya]], ay nagsagawa ng misyong diplomatiko at pangmisyonero patungo kay Dakilang Khan Möngke ng Imperyong Mongol. Pagbalik niya sa Europa, isinulat niya ang Itinerarium, isang detalyadong salaysay ng kanyang paglalakbay at mga obserbasyon na ipinadala kay Haring Louis. Malamang na ipinanganak si William noong dekada 1210 o 1220 sa Rubrouck, sa Kondado ng Flanders ng Kaharian ng Pransiya. Pinaniniwalaang namatay siya noong dekada 1270 o pagkatapos ng 1293. Kilala siya sa kanyang mga paglalakbay sa iba't ibang bahagi ng Gitnang Silangan at Gitnang Asya noong ika-13 siglo, lalo na sa kanyang pagbisita sa Imperyong Mongol. Naglakbay siya sa [[Mongolya|Mongolia]] noong 1253–1254, na nauna pa sa mga paglalakbay nina Marco Polo at Odoric ng Pordenone. Nakarating siya sa Karakorum, ang kabisera ng Imperyong Mongol, at nagbigay ng mahahalagang paglalarawan tungkol sa lungsod. Pagbalik niya, dahil hindi niya personal na nakaharap ang Hari ng Pransiya, sumulat siya ng isang mahabang liham sa wikang Latin na nagsasalaysay ng kanyang buong paglalakbay sa Imperyong Mongol. Ang kanyang salaysay ay kinikilala bilang isa sa mga pinakamahusay na akda ng panitikang paglalakbay noong Gitnang Panahon, maihahambing sa mga isinulat nina Marco Polo at Ibn Battuta, at isa ring napakahalagang sanggunian sa kasaysayan. Gayunpaman, hindi nito natamo ang kasikatan ng aklat ni Marco Polo. Noong 1248, sinamahan ni William si Haring Louis IX sa Ikapitong Krusada. Noong 7 Mayo 1253, sa utos ng hari, nagsimula siya sa isang misyong naglalayong hikayatin ang mga Tatar na yumakap sa Kristiyanismo. Una siyang nagtungo sa Constantinople, kung saan nakipagpulong siya kay Baldwin ng Hainaut, na katatapos lamang bumalik mula sa Karakorum bilang kinatawan ng Latinong Emperador na si Baldwin II. Doon ay binigyan si William ng mga liham ng emperador para sa ilang pinunong Tatar. Sinundan ni William ang rutang dinaanan noon ng prayleng Hungaro na si Julian at, sa Asya, ang rutang tinahak ng Italyanong prayleng si Giovanni da Pian del Carpine. Kasama niya sa paglalakbay sina Bartolomeo da Cremona, isang tagapaglingkod na tinatawag na Gosset, at isang tagapagsalin na tinawag niyang Homo Dei ("tao ng Diyos"), na maaaring tumutukoy sa pangalang Arabe na Abdullah. Ang kanyang paglalakbay ang ikaapat na pangunahing misyon ng mga Europeo sa Imperyong Mongol, kasunod ng mga misyon nina Giovanni da Pian del Carpine, Ascelin ng Lombardia, at André de Longjumeau. Bagaman may mga ulat tungkol sa pagkakaroon ng mga Kristiyanong Nestorian sa korte ng Mongol, tumanggi si Louis IX na magpadala ng isang pormal na misyong diplomatiko dahil sa hindi magandang karanasan ng mga naunang sugo. Pagdating sa bayang Sudak sa Crimea, ipinagpatuloy ni William ang kanyang paglalakbay gamit ang mga baka at kariton. Siyam na araw matapos tawirin ang Ilog Don, nakatagpo niya si Sartaq Khan, ang susunod na pinuno ng Kipchak Khanate. Ipinadala siya ni Sartaq sa kanyang amang si Batu Khan, na naninirahan sa Sarai malapit sa Ilog Volga. Makalipas ang limang linggo mula sa pag-alis sa Sudak, nakarating siya sa kampo ni Batu. Kilala si William sa kanyang matapang na pangangaral; sinabi pa niya kay Batu na haharap ito sa walang hanggang kaparusahan kung hindi siya magpapabinyag. Nagalit si Batu sa kanyang pananalita at itinuring itong isang banta. Hindi siya nagbalik-loob sa Kristiyanismo ngunit ipinadala niya si William sa Dakilang Khan Möngke. Noong 16 Setyembre 1253, nagsimula si William at ang kanyang mga kasama sa isang paglalakbay na humigit-kumulang 9,000 kilometro sakay ng kabayo patungong Karakorum sa kasalukuyang Mongolia. Dumating sila roon sa huling bahagi ng Disyembre at magalang silang tinanggap. Noong 4 Enero 1254, nabigyan siya ng pagkakataong humarap kay Möngke Khan. Nagbigay si William ng detalyadong paglalarawan tungkol sa mga pader ng Karakorum, mga pamilihan, mga templo, at sa magkakahiwalay na distrito ng mga Muslim at Tsinong manggagawa. Ipinakita niya na ang kabisera ng Mongol ay isang lungsod na may napakalawak na pagkakaiba-iba ng mga kultura. Nakarating din siya sa korte ng Imperyo ng Nicaea at nakatagpo ng mga sugo nito habang naglalakbay. Kabilang sa mga Europeong kanyang nakasalamuha ay ang pamangkin ng isang obispong Ingles, isang babae mula sa Lorraine na naghanda ng kanyang hapunan noong Pasko ng Pagkabuhay, at si Guillaume Boucher, isang Pranses na panday ng pilak na gumagawa ng mga palamuti para sa pamilya ng Khan at ng mga altar ng mga Kristiyanong Nestorian. Gayunman, naging mapanuri si William sa mga Nestorian at itinuring silang mga erehe. Nanatili ang kanyang pangkat sa kampo ng Khan hanggang 10 Hulyo 1254, bago nagsimula ang kanilang pagbabalik sa Europa. Pagkaraang muling bumisita kay Batu Khan noong Setyembre at ipagdiwang ang Pasko sa Nakhchivan (sa kasalukuyang Azerbaijan), nakarating sila sa County of Tripoli noong 15 Agosto 1255. Pagbalik niya, iniharap ni William kay Haring Louis IX ang isang malinaw at masusing ulat na pinamagatang Itinerarium fratris Willielmi de Rubruquis de ordine fratrum Minorum, Galli, Anno gratiae 1253 ad partes Orientales. Nahahati ito sa 40 kabanata. Ang Kabanata 1–10 ay naglalarawan sa mga Mongol, sa kanilang lipunan, at sa kanilang mga kaugalian, samantalang ang Kabanata 11–40 ay nagsasalaysay ng mismong paglalakbay at ng mga pangyayaring kanyang naranasan. Sa kanyang ulat, inilarawan niya ang katangian ng Imperyong Mongol at nagbigay ng maraming mahahalagang obserbasyong heograpikal at antropolohikal. Nagulat siya sa malawakang paglaganap ng Islam sa Gitnang Asya at pinuna rin ang ilang tradisyong Heleniko na kanyang nakita sa mga Kristiyano ng dating Imperyong Bisantino, kabilang ang pagdiriwang ng kapistahan ni Santa Felicitas sa Imperyo ng Nicaea. Sinagot din ni William ang isang matagal nang usaping heograpikal nang mapatunayan niya, matapos niyang maglakbay sa hilaga ng Dagat Caspian, na ito ay isang nakapaloob na dagat at hindi umaagos patungo sa Karagatang Arktiko. Bagaman may mga naunang manlalakbay na Eskandinabo na may kaalaman tungkol sa rehiyong ito, si William ang unang nagbigay ng nakasulat na patunay. Itinuturing ang kanyang ulat bilang isa sa mga pinakadakilang akda sa heograpiyang medieval. Mahusay siyang tagamasid at manunulat. Palagi siyang nagtatanong sa mga taong kanyang nakakasalamuha at hindi agad naniniwala sa mga alamat at kuwentong-bayan. Napansin din niya ang pagkakatulad ng iba't ibang wikang kanyang narinig sa mga wikang Europeo na dati na niyang alam. Noong Mayo 1254, habang nasa korte ng Mongol, nakibahagi si William sa isang tanyag na debate sa relihiyon na inorganisa ni Möngke Khan. Pinagharap doon ang mga Kristiyano, Budista, at Muslim upang talakayin kung alin ang tunay na pananampalataya, sa harap ng tatlong hukom na kumakatawan sa bawat relihiyon. May isang Intsik ding lumahok sa debate kasama ni William. Malaki rin ang naging impluwensiya ng kanyang mga isinulat sa kapwa niyang Pransiskanong iskolar na si Roger Bacon, na malimit sumipi sa kanyang ulat sa akdang Opus Majus at nagpahayag na maingat niya itong binasa at ipinaliwanag. Gayunpaman, matapos ang panahon ni Bacon, halos nalimutan ang salaysay ni William hanggang sa muling mailathala ito ni Richard Hakluyt noong 1599. Noong 1958, sumulat ang makatang Ruso na si Nikolay Zabolotskiy ng mahabang tulang pinamagatang "Rubruck sa Mongolia" (Рубрук в Монголии), bilang pagpupugay sa tanyag na manlalakbay na Pransiskano. 0huwpebl2ev8j4jl1qkmqdivywjifux 2215306 2215305 2026-07-08T15:32:49Z Jojit fb 38 2215306 wikitext text/x-wiki Si '''Guillermo ng Rubruk''' (nabuhay humigit-kumulang 1248–1257) ay isang prayleng [[Pransiskano]] na, sa suporta ni Haring [[Louis IX ng Pransiya|Louis IX]] ng [[Pransiya]], ay nagsagawa ng misyong diplomatiko at pangmisyonero patungo kay Dakilang Khan Möngke ng Imperyong Mongol. Pagbalik niya sa Europa, isinulat niya ang Itinerarium, isang detalyadong salaysay ng kanyang paglalakbay at mga obserbasyon na ipinadala kay Haring Louis. Malamang na ipinanganak si William noong dekada 1210 o 1220 sa Rubrouck, sa Kondado ng Flanders ng Kaharian ng Pransiya. Pinaniniwalaang namatay siya noong dekada 1270 o pagkatapos ng 1293. Kilala siya sa kanyang mga paglalakbay sa iba't ibang bahagi ng Gitnang Silangan at Gitnang Asya noong ika-13 siglo, lalo na sa kanyang pagbisita sa Imperyong Mongol. Naglakbay siya sa [[Mongolya|Mongolia]] noong 1253–1254, na nauna pa sa mga paglalakbay nina Marco Polo at Odoric ng Pordenone. Nakarating siya sa Karakorum, ang kabisera ng Imperyong Mongol, at nagbigay ng mahahalagang paglalarawan tungkol sa lungsod. Pagbalik niya, dahil hindi niya personal na nakaharap ang Hari ng Pransiya, sumulat siya ng isang mahabang liham sa wikang Latin na nagsasalaysay ng kanyang buong paglalakbay sa Imperyong Mongol. Ang kanyang salaysay ay kinikilala bilang isa sa mga pinakamahusay na akda ng panitikang paglalakbay noong Gitnang Panahon, maihahambing sa mga isinulat nina Marco Polo at Ibn Battuta, at isa ring napakahalagang sanggunian sa kasaysayan. Gayunpaman, hindi nito natamo ang kasikatan ng aklat ni Marco Polo. Noong 1248, sinamahan ni William si Haring Louis IX sa Ikapitong Krusada. Noong 7 Mayo 1253, sa utos ng hari, nagsimula siya sa isang misyong naglalayong hikayatin ang mga Tatar na yumakap sa Kristiyanismo. Una siyang nagtungo sa Constantinople, kung saan nakipagpulong siya kay Baldwin ng Hainaut, na katatapos lamang bumalik mula sa Karakorum bilang kinatawan ng Latinong Emperador na si Baldwin II. Doon ay binigyan si William ng mga liham ng emperador para sa ilang pinunong Tatar. Sinundan ni William ang rutang dinaanan noon ng prayleng Hungaro na si Julian at, sa Asya, ang rutang tinahak ng Italyanong prayleng si Giovanni da Pian del Carpine. Kasama niya sa paglalakbay sina Bartolomeo da Cremona, isang tagapaglingkod na tinatawag na Gosset, at isang tagapagsalin na tinawag niyang Homo Dei ("tao ng Diyos"), na maaaring tumutukoy sa pangalang Arabe na Abdullah. Ang kanyang paglalakbay ang ikaapat na pangunahing misyon ng mga Europeo sa Imperyong Mongol, kasunod ng mga misyon nina Giovanni da Pian del Carpine, Ascelin ng Lombardia, at André de Longjumeau. Bagaman may mga ulat tungkol sa pagkakaroon ng mga Kristiyanong Nestorian sa korte ng Mongol, tumanggi si Louis IX na magpadala ng isang pormal na misyong diplomatiko dahil sa hindi magandang karanasan ng mga naunang sugo. Pagdating sa bayang Sudak sa Crimea, ipinagpatuloy ni William ang kanyang paglalakbay gamit ang mga baka at kariton. Siyam na araw matapos tawirin ang Ilog Don, nakatagpo niya si Sartaq Khan, ang susunod na pinuno ng Kipchak Khanate. Ipinadala siya ni Sartaq sa kanyang amang si Batu Khan, na naninirahan sa Sarai malapit sa Ilog Volga. Makalipas ang limang linggo mula sa pag-alis sa Sudak, nakarating siya sa kampo ni Batu. Kilala si William sa kanyang matapang na pangangaral; sinabi pa niya kay Batu na haharap ito sa walang hanggang kaparusahan kung hindi siya magpapabinyag. Nagalit si Batu sa kanyang pananalita at itinuring itong isang banta. Hindi siya nagbalik-loob sa Kristiyanismo ngunit ipinadala niya si William sa Dakilang Khan Möngke. Noong 16 Setyembre 1253, nagsimula si William at ang kanyang mga kasama sa isang paglalakbay na humigit-kumulang 9,000 kilometro sakay ng kabayo patungong Karakorum sa kasalukuyang Mongolia. Dumating sila roon sa huling bahagi ng Disyembre at magalang silang tinanggap. Noong 4 Enero 1254, nabigyan siya ng pagkakataong humarap kay Möngke Khan. Nagbigay si William ng detalyadong paglalarawan tungkol sa mga pader ng Karakorum, mga pamilihan, mga templo, at sa magkakahiwalay na distrito ng mga Muslim at Tsinong manggagawa. Ipinakita niya na ang kabisera ng Mongol ay isang lungsod na may napakalawak na pagkakaiba-iba ng mga kultura. Nakarating din siya sa korte ng Imperyo ng Nicaea at nakatagpo ng mga sugo nito habang naglalakbay. Kabilang sa mga Europeong kanyang nakasalamuha ay ang pamangkin ng isang obispong Ingles, isang babae mula sa Lorraine na naghanda ng kanyang hapunan noong Pasko ng Pagkabuhay, at si Guillaume Boucher, isang Pranses na panday ng pilak na gumagawa ng mga palamuti para sa pamilya ng Khan at ng mga altar ng mga Kristiyanong Nestorian. Gayunman, naging mapanuri si William sa mga Nestorian at itinuring silang mga erehe. Nanatili ang kanyang pangkat sa kampo ng Khan hanggang 10 Hulyo 1254, bago nagsimula ang kanilang pagbabalik sa Europa. Pagkaraang muling bumisita kay Batu Khan noong Setyembre at ipagdiwang ang Pasko sa Nakhchivan (sa kasalukuyang Azerbaijan), nakarating sila sa County of Tripoli noong 15 Agosto 1255. Pagbalik niya, iniharap ni William kay Haring Louis IX ang isang malinaw at masusing ulat na pinamagatang Itinerarium fratris Willielmi de Rubruquis de ordine fratrum Minorum, Galli, Anno gratiae 1253 ad partes Orientales. Nahahati ito sa 40 kabanata. Ang Kabanata 1–10 ay naglalarawan sa mga Mongol, sa kanilang lipunan, at sa kanilang mga kaugalian, samantalang ang Kabanata 11–40 ay nagsasalaysay ng mismong paglalakbay at ng mga pangyayaring kanyang naranasan. Sa kanyang ulat, inilarawan niya ang katangian ng Imperyong Mongol at nagbigay ng maraming mahahalagang obserbasyong heograpikal at antropolohikal. Nagulat siya sa malawakang paglaganap ng Islam sa Gitnang Asya at pinuna rin ang ilang tradisyong Heleniko na kanyang nakita sa mga Kristiyano ng dating Imperyong Bisantino, kabilang ang pagdiriwang ng kapistahan ni Santa Felicitas sa Imperyo ng Nicaea. Sinagot din ni William ang isang matagal nang usaping heograpikal nang mapatunayan niya, matapos niyang maglakbay sa hilaga ng Dagat Caspian, na ito ay isang nakapaloob na dagat at hindi umaagos patungo sa Karagatang Arktiko. Bagaman may mga naunang manlalakbay na Eskandinabo na may kaalaman tungkol sa rehiyong ito, si William ang unang nagbigay ng nakasulat na patunay. Itinuturing ang kanyang ulat bilang isa sa mga pinakadakilang akda sa heograpiyang medieval. Mahusay siyang tagamasid at manunulat. Palagi siyang nagtatanong sa mga taong kanyang nakakasalamuha at hindi agad naniniwala sa mga alamat at kuwentong-bayan. Napansin din niya ang pagkakatulad ng iba't ibang wikang kanyang narinig sa mga wikang Europeo na dati na niyang alam. Noong Mayo 1254, habang nasa korte ng Mongol, nakibahagi si William sa isang tanyag na debate sa relihiyon na inorganisa ni Möngke Khan. Pinagharap doon ang mga Kristiyano, Budista, at Muslim upang talakayin kung alin ang tunay na pananampalataya, sa harap ng tatlong hukom na kumakatawan sa bawat relihiyon. May isang Intsik ding lumahok sa debate kasama ni William. Malaki rin ang naging impluwensiya ng kanyang mga isinulat sa kapwa niyang Pransiskanong iskolar na si Roger Bacon, na malimit sumipi sa kanyang ulat sa akdang Opus Majus at nagpahayag na maingat niya itong binasa at ipinaliwanag. Gayunpaman, matapos ang panahon ni Bacon, halos nalimutan ang salaysay ni William hanggang sa muling mailathala ito ni Richard Hakluyt noong 1599. Noong 1958, sumulat ang makatang Ruso na si Nikolay Zabolotskiy ng mahabang tulang pinamagatang "Rubruck sa Mongolia" (Рубрук в Монголии), bilang pagpupugay sa tanyag na manlalakbay na Pransiskano. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga Pransiskano]] nm0nqj2oup76pakh2mdtdyeaab0f9zm 2215307 2215306 2026-07-08T15:33:07Z Jojit fb 38 added [[Category:Pransiskano]] using [[WP:HC|HotCat]] 2215307 wikitext text/x-wiki Si '''Guillermo ng Rubruk''' (nabuhay humigit-kumulang 1248–1257) ay isang prayleng [[Pransiskano]] na, sa suporta ni Haring [[Louis IX ng Pransiya|Louis IX]] ng [[Pransiya]], ay nagsagawa ng misyong diplomatiko at pangmisyonero patungo kay Dakilang Khan Möngke ng Imperyong Mongol. Pagbalik niya sa Europa, isinulat niya ang Itinerarium, isang detalyadong salaysay ng kanyang paglalakbay at mga obserbasyon na ipinadala kay Haring Louis. Malamang na ipinanganak si William noong dekada 1210 o 1220 sa Rubrouck, sa Kondado ng Flanders ng Kaharian ng Pransiya. Pinaniniwalaang namatay siya noong dekada 1270 o pagkatapos ng 1293. Kilala siya sa kanyang mga paglalakbay sa iba't ibang bahagi ng Gitnang Silangan at Gitnang Asya noong ika-13 siglo, lalo na sa kanyang pagbisita sa Imperyong Mongol. Naglakbay siya sa [[Mongolya|Mongolia]] noong 1253–1254, na nauna pa sa mga paglalakbay nina Marco Polo at Odoric ng Pordenone. Nakarating siya sa Karakorum, ang kabisera ng Imperyong Mongol, at nagbigay ng mahahalagang paglalarawan tungkol sa lungsod. Pagbalik niya, dahil hindi niya personal na nakaharap ang Hari ng Pransiya, sumulat siya ng isang mahabang liham sa wikang Latin na nagsasalaysay ng kanyang buong paglalakbay sa Imperyong Mongol. Ang kanyang salaysay ay kinikilala bilang isa sa mga pinakamahusay na akda ng panitikang paglalakbay noong Gitnang Panahon, maihahambing sa mga isinulat nina Marco Polo at Ibn Battuta, at isa ring napakahalagang sanggunian sa kasaysayan. Gayunpaman, hindi nito natamo ang kasikatan ng aklat ni Marco Polo. Noong 1248, sinamahan ni William si Haring Louis IX sa Ikapitong Krusada. Noong 7 Mayo 1253, sa utos ng hari, nagsimula siya sa isang misyong naglalayong hikayatin ang mga Tatar na yumakap sa Kristiyanismo. Una siyang nagtungo sa Constantinople, kung saan nakipagpulong siya kay Baldwin ng Hainaut, na katatapos lamang bumalik mula sa Karakorum bilang kinatawan ng Latinong Emperador na si Baldwin II. Doon ay binigyan si William ng mga liham ng emperador para sa ilang pinunong Tatar. Sinundan ni William ang rutang dinaanan noon ng prayleng Hungaro na si Julian at, sa Asya, ang rutang tinahak ng Italyanong prayleng si Giovanni da Pian del Carpine. Kasama niya sa paglalakbay sina Bartolomeo da Cremona, isang tagapaglingkod na tinatawag na Gosset, at isang tagapagsalin na tinawag niyang Homo Dei ("tao ng Diyos"), na maaaring tumutukoy sa pangalang Arabe na Abdullah. Ang kanyang paglalakbay ang ikaapat na pangunahing misyon ng mga Europeo sa Imperyong Mongol, kasunod ng mga misyon nina Giovanni da Pian del Carpine, Ascelin ng Lombardia, at André de Longjumeau. Bagaman may mga ulat tungkol sa pagkakaroon ng mga Kristiyanong Nestorian sa korte ng Mongol, tumanggi si Louis IX na magpadala ng isang pormal na misyong diplomatiko dahil sa hindi magandang karanasan ng mga naunang sugo. Pagdating sa bayang Sudak sa Crimea, ipinagpatuloy ni William ang kanyang paglalakbay gamit ang mga baka at kariton. Siyam na araw matapos tawirin ang Ilog Don, nakatagpo niya si Sartaq Khan, ang susunod na pinuno ng Kipchak Khanate. Ipinadala siya ni Sartaq sa kanyang amang si Batu Khan, na naninirahan sa Sarai malapit sa Ilog Volga. Makalipas ang limang linggo mula sa pag-alis sa Sudak, nakarating siya sa kampo ni Batu. Kilala si William sa kanyang matapang na pangangaral; sinabi pa niya kay Batu na haharap ito sa walang hanggang kaparusahan kung hindi siya magpapabinyag. Nagalit si Batu sa kanyang pananalita at itinuring itong isang banta. Hindi siya nagbalik-loob sa Kristiyanismo ngunit ipinadala niya si William sa Dakilang Khan Möngke. Noong 16 Setyembre 1253, nagsimula si William at ang kanyang mga kasama sa isang paglalakbay na humigit-kumulang 9,000 kilometro sakay ng kabayo patungong Karakorum sa kasalukuyang Mongolia. Dumating sila roon sa huling bahagi ng Disyembre at magalang silang tinanggap. Noong 4 Enero 1254, nabigyan siya ng pagkakataong humarap kay Möngke Khan. Nagbigay si William ng detalyadong paglalarawan tungkol sa mga pader ng Karakorum, mga pamilihan, mga templo, at sa magkakahiwalay na distrito ng mga Muslim at Tsinong manggagawa. Ipinakita niya na ang kabisera ng Mongol ay isang lungsod na may napakalawak na pagkakaiba-iba ng mga kultura. Nakarating din siya sa korte ng Imperyo ng Nicaea at nakatagpo ng mga sugo nito habang naglalakbay. Kabilang sa mga Europeong kanyang nakasalamuha ay ang pamangkin ng isang obispong Ingles, isang babae mula sa Lorraine na naghanda ng kanyang hapunan noong Pasko ng Pagkabuhay, at si Guillaume Boucher, isang Pranses na panday ng pilak na gumagawa ng mga palamuti para sa pamilya ng Khan at ng mga altar ng mga Kristiyanong Nestorian. Gayunman, naging mapanuri si William sa mga Nestorian at itinuring silang mga erehe. Nanatili ang kanyang pangkat sa kampo ng Khan hanggang 10 Hulyo 1254, bago nagsimula ang kanilang pagbabalik sa Europa. Pagkaraang muling bumisita kay Batu Khan noong Setyembre at ipagdiwang ang Pasko sa Nakhchivan (sa kasalukuyang Azerbaijan), nakarating sila sa County of Tripoli noong 15 Agosto 1255. Pagbalik niya, iniharap ni William kay Haring Louis IX ang isang malinaw at masusing ulat na pinamagatang Itinerarium fratris Willielmi de Rubruquis de ordine fratrum Minorum, Galli, Anno gratiae 1253 ad partes Orientales. Nahahati ito sa 40 kabanata. Ang Kabanata 1–10 ay naglalarawan sa mga Mongol, sa kanilang lipunan, at sa kanilang mga kaugalian, samantalang ang Kabanata 11–40 ay nagsasalaysay ng mismong paglalakbay at ng mga pangyayaring kanyang naranasan. Sa kanyang ulat, inilarawan niya ang katangian ng Imperyong Mongol at nagbigay ng maraming mahahalagang obserbasyong heograpikal at antropolohikal. Nagulat siya sa malawakang paglaganap ng Islam sa Gitnang Asya at pinuna rin ang ilang tradisyong Heleniko na kanyang nakita sa mga Kristiyano ng dating Imperyong Bisantino, kabilang ang pagdiriwang ng kapistahan ni Santa Felicitas sa Imperyo ng Nicaea. Sinagot din ni William ang isang matagal nang usaping heograpikal nang mapatunayan niya, matapos niyang maglakbay sa hilaga ng Dagat Caspian, na ito ay isang nakapaloob na dagat at hindi umaagos patungo sa Karagatang Arktiko. Bagaman may mga naunang manlalakbay na Eskandinabo na may kaalaman tungkol sa rehiyong ito, si William ang unang nagbigay ng nakasulat na patunay. Itinuturing ang kanyang ulat bilang isa sa mga pinakadakilang akda sa heograpiyang medieval. Mahusay siyang tagamasid at manunulat. Palagi siyang nagtatanong sa mga taong kanyang nakakasalamuha at hindi agad naniniwala sa mga alamat at kuwentong-bayan. Napansin din niya ang pagkakatulad ng iba't ibang wikang kanyang narinig sa mga wikang Europeo na dati na niyang alam. Noong Mayo 1254, habang nasa korte ng Mongol, nakibahagi si William sa isang tanyag na debate sa relihiyon na inorganisa ni Möngke Khan. Pinagharap doon ang mga Kristiyano, Budista, at Muslim upang talakayin kung alin ang tunay na pananampalataya, sa harap ng tatlong hukom na kumakatawan sa bawat relihiyon. May isang Intsik ding lumahok sa debate kasama ni William. Malaki rin ang naging impluwensiya ng kanyang mga isinulat sa kapwa niyang Pransiskanong iskolar na si Roger Bacon, na malimit sumipi sa kanyang ulat sa akdang Opus Majus at nagpahayag na maingat niya itong binasa at ipinaliwanag. Gayunpaman, matapos ang panahon ni Bacon, halos nalimutan ang salaysay ni William hanggang sa muling mailathala ito ni Richard Hakluyt noong 1599. Noong 1958, sumulat ang makatang Ruso na si Nikolay Zabolotskiy ng mahabang tulang pinamagatang "Rubruck sa Mongolia" (Рубрук в Монголии), bilang pagpupugay sa tanyag na manlalakbay na Pransiskano. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga Pransiskano]] [[Kategorya:Pransiskano]] 13oo0kp0j0evjnzf05vir6jyak6hplh 2215308 2215307 2026-07-08T15:33:20Z Jojit fb 38 removed [[Category:Mga Pransiskano]] using [[WP:HC|HotCat]] 2215308 wikitext text/x-wiki Si '''Guillermo ng Rubruk''' (nabuhay humigit-kumulang 1248–1257) ay isang prayleng [[Pransiskano]] na, sa suporta ni Haring [[Louis IX ng Pransiya|Louis IX]] ng [[Pransiya]], ay nagsagawa ng misyong diplomatiko at pangmisyonero patungo kay Dakilang Khan Möngke ng Imperyong Mongol. Pagbalik niya sa Europa, isinulat niya ang Itinerarium, isang detalyadong salaysay ng kanyang paglalakbay at mga obserbasyon na ipinadala kay Haring Louis. Malamang na ipinanganak si William noong dekada 1210 o 1220 sa Rubrouck, sa Kondado ng Flanders ng Kaharian ng Pransiya. Pinaniniwalaang namatay siya noong dekada 1270 o pagkatapos ng 1293. Kilala siya sa kanyang mga paglalakbay sa iba't ibang bahagi ng Gitnang Silangan at Gitnang Asya noong ika-13 siglo, lalo na sa kanyang pagbisita sa Imperyong Mongol. Naglakbay siya sa [[Mongolya|Mongolia]] noong 1253–1254, na nauna pa sa mga paglalakbay nina Marco Polo at Odoric ng Pordenone. Nakarating siya sa Karakorum, ang kabisera ng Imperyong Mongol, at nagbigay ng mahahalagang paglalarawan tungkol sa lungsod. Pagbalik niya, dahil hindi niya personal na nakaharap ang Hari ng Pransiya, sumulat siya ng isang mahabang liham sa wikang Latin na nagsasalaysay ng kanyang buong paglalakbay sa Imperyong Mongol. Ang kanyang salaysay ay kinikilala bilang isa sa mga pinakamahusay na akda ng panitikang paglalakbay noong Gitnang Panahon, maihahambing sa mga isinulat nina Marco Polo at Ibn Battuta, at isa ring napakahalagang sanggunian sa kasaysayan. Gayunpaman, hindi nito natamo ang kasikatan ng aklat ni Marco Polo. Noong 1248, sinamahan ni William si Haring Louis IX sa Ikapitong Krusada. Noong 7 Mayo 1253, sa utos ng hari, nagsimula siya sa isang misyong naglalayong hikayatin ang mga Tatar na yumakap sa Kristiyanismo. Una siyang nagtungo sa Constantinople, kung saan nakipagpulong siya kay Baldwin ng Hainaut, na katatapos lamang bumalik mula sa Karakorum bilang kinatawan ng Latinong Emperador na si Baldwin II. Doon ay binigyan si William ng mga liham ng emperador para sa ilang pinunong Tatar. Sinundan ni William ang rutang dinaanan noon ng prayleng Hungaro na si Julian at, sa Asya, ang rutang tinahak ng Italyanong prayleng si Giovanni da Pian del Carpine. Kasama niya sa paglalakbay sina Bartolomeo da Cremona, isang tagapaglingkod na tinatawag na Gosset, at isang tagapagsalin na tinawag niyang Homo Dei ("tao ng Diyos"), na maaaring tumutukoy sa pangalang Arabe na Abdullah. Ang kanyang paglalakbay ang ikaapat na pangunahing misyon ng mga Europeo sa Imperyong Mongol, kasunod ng mga misyon nina Giovanni da Pian del Carpine, Ascelin ng Lombardia, at André de Longjumeau. Bagaman may mga ulat tungkol sa pagkakaroon ng mga Kristiyanong Nestorian sa korte ng Mongol, tumanggi si Louis IX na magpadala ng isang pormal na misyong diplomatiko dahil sa hindi magandang karanasan ng mga naunang sugo. Pagdating sa bayang Sudak sa Crimea, ipinagpatuloy ni William ang kanyang paglalakbay gamit ang mga baka at kariton. Siyam na araw matapos tawirin ang Ilog Don, nakatagpo niya si Sartaq Khan, ang susunod na pinuno ng Kipchak Khanate. Ipinadala siya ni Sartaq sa kanyang amang si Batu Khan, na naninirahan sa Sarai malapit sa Ilog Volga. Makalipas ang limang linggo mula sa pag-alis sa Sudak, nakarating siya sa kampo ni Batu. Kilala si William sa kanyang matapang na pangangaral; sinabi pa niya kay Batu na haharap ito sa walang hanggang kaparusahan kung hindi siya magpapabinyag. Nagalit si Batu sa kanyang pananalita at itinuring itong isang banta. Hindi siya nagbalik-loob sa Kristiyanismo ngunit ipinadala niya si William sa Dakilang Khan Möngke. Noong 16 Setyembre 1253, nagsimula si William at ang kanyang mga kasama sa isang paglalakbay na humigit-kumulang 9,000 kilometro sakay ng kabayo patungong Karakorum sa kasalukuyang Mongolia. Dumating sila roon sa huling bahagi ng Disyembre at magalang silang tinanggap. Noong 4 Enero 1254, nabigyan siya ng pagkakataong humarap kay Möngke Khan. Nagbigay si William ng detalyadong paglalarawan tungkol sa mga pader ng Karakorum, mga pamilihan, mga templo, at sa magkakahiwalay na distrito ng mga Muslim at Tsinong manggagawa. Ipinakita niya na ang kabisera ng Mongol ay isang lungsod na may napakalawak na pagkakaiba-iba ng mga kultura. Nakarating din siya sa korte ng Imperyo ng Nicaea at nakatagpo ng mga sugo nito habang naglalakbay. Kabilang sa mga Europeong kanyang nakasalamuha ay ang pamangkin ng isang obispong Ingles, isang babae mula sa Lorraine na naghanda ng kanyang hapunan noong Pasko ng Pagkabuhay, at si Guillaume Boucher, isang Pranses na panday ng pilak na gumagawa ng mga palamuti para sa pamilya ng Khan at ng mga altar ng mga Kristiyanong Nestorian. Gayunman, naging mapanuri si William sa mga Nestorian at itinuring silang mga erehe. Nanatili ang kanyang pangkat sa kampo ng Khan hanggang 10 Hulyo 1254, bago nagsimula ang kanilang pagbabalik sa Europa. Pagkaraang muling bumisita kay Batu Khan noong Setyembre at ipagdiwang ang Pasko sa Nakhchivan (sa kasalukuyang Azerbaijan), nakarating sila sa County of Tripoli noong 15 Agosto 1255. Pagbalik niya, iniharap ni William kay Haring Louis IX ang isang malinaw at masusing ulat na pinamagatang Itinerarium fratris Willielmi de Rubruquis de ordine fratrum Minorum, Galli, Anno gratiae 1253 ad partes Orientales. Nahahati ito sa 40 kabanata. Ang Kabanata 1–10 ay naglalarawan sa mga Mongol, sa kanilang lipunan, at sa kanilang mga kaugalian, samantalang ang Kabanata 11–40 ay nagsasalaysay ng mismong paglalakbay at ng mga pangyayaring kanyang naranasan. Sa kanyang ulat, inilarawan niya ang katangian ng Imperyong Mongol at nagbigay ng maraming mahahalagang obserbasyong heograpikal at antropolohikal. Nagulat siya sa malawakang paglaganap ng Islam sa Gitnang Asya at pinuna rin ang ilang tradisyong Heleniko na kanyang nakita sa mga Kristiyano ng dating Imperyong Bisantino, kabilang ang pagdiriwang ng kapistahan ni Santa Felicitas sa Imperyo ng Nicaea. Sinagot din ni William ang isang matagal nang usaping heograpikal nang mapatunayan niya, matapos niyang maglakbay sa hilaga ng Dagat Caspian, na ito ay isang nakapaloob na dagat at hindi umaagos patungo sa Karagatang Arktiko. Bagaman may mga naunang manlalakbay na Eskandinabo na may kaalaman tungkol sa rehiyong ito, si William ang unang nagbigay ng nakasulat na patunay. Itinuturing ang kanyang ulat bilang isa sa mga pinakadakilang akda sa heograpiyang medieval. Mahusay siyang tagamasid at manunulat. Palagi siyang nagtatanong sa mga taong kanyang nakakasalamuha at hindi agad naniniwala sa mga alamat at kuwentong-bayan. Napansin din niya ang pagkakatulad ng iba't ibang wikang kanyang narinig sa mga wikang Europeo na dati na niyang alam. Noong Mayo 1254, habang nasa korte ng Mongol, nakibahagi si William sa isang tanyag na debate sa relihiyon na inorganisa ni Möngke Khan. Pinagharap doon ang mga Kristiyano, Budista, at Muslim upang talakayin kung alin ang tunay na pananampalataya, sa harap ng tatlong hukom na kumakatawan sa bawat relihiyon. May isang Intsik ding lumahok sa debate kasama ni William. Malaki rin ang naging impluwensiya ng kanyang mga isinulat sa kapwa niyang Pransiskanong iskolar na si Roger Bacon, na malimit sumipi sa kanyang ulat sa akdang Opus Majus at nagpahayag na maingat niya itong binasa at ipinaliwanag. Gayunpaman, matapos ang panahon ni Bacon, halos nalimutan ang salaysay ni William hanggang sa muling mailathala ito ni Richard Hakluyt noong 1599. Noong 1958, sumulat ang makatang Ruso na si Nikolay Zabolotskiy ng mahabang tulang pinamagatang "Rubruck sa Mongolia" (Рубрук в Монголии), bilang pagpupugay sa tanyag na manlalakbay na Pransiskano. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Pransiskano]] 84mr3ghrs78inmv8mfclsapa6clyhzl 2215309 2215308 2026-07-08T15:34:45Z Jojit fb 38 2215309 wikitext text/x-wiki Si '''Guillermo ng Rubruk''' (nabuhay humigit-kumulang 1248–1257) ay isang prayleng [[Pransiskano]] na, sa suporta ni Haring [[Louis IX ng Pransiya|Louis IX]] ng [[Pransiya]], ay nagsagawa ng misyong diplomatiko at pangmisyonero patungo kay Dakilang Khan Möngke ng Imperyong Mongol. Pagbalik niya sa Europa, isinulat niya ang Itinerarium, isang detalyadong salaysay ng kanyang paglalakbay at mga obserbasyon na ipinadala kay Haring Louis. Malamang na ipinanganak si William noong dekada 1210 o 1220 sa Rubrouck, sa Kondado ng Flanders ng Kaharian ng Pransiya. Pinaniniwalaang namatay siya noong dekada 1270 o pagkatapos ng 1293. Kilala siya sa kanyang mga paglalakbay sa iba't ibang bahagi ng Gitnang Silangan at Gitnang Asya noong ika-13 siglo, lalo na sa kanyang pagbisita sa Imperyong Mongol. Naglakbay siya sa [[Mongolya|Mongolia]] noong 1253–1254, na nauna pa sa mga paglalakbay nina Marco Polo at Odoric ng Pordenone. Nakarating siya sa Karakorum, ang kabisera ng Imperyong Mongol, at nagbigay ng mahahalagang paglalarawan tungkol sa lungsod. Pagbalik niya, dahil hindi niya personal na nakaharap ang Hari ng Pransiya, sumulat siya ng isang mahabang liham sa wikang Latin na nagsasalaysay ng kanyang buong paglalakbay sa Imperyong Mongol. Ang kanyang salaysay ay kinikilala bilang isa sa mga pinakamahusay na akda ng panitikang paglalakbay noong Gitnang Panahon, maihahambing sa mga isinulat nina Marco Polo at Ibn Battuta, at isa ring napakahalagang sanggunian sa kasaysayan. Gayunpaman, hindi nito natamo ang kasikatan ng aklat ni Marco Polo. Noong 1248, sinamahan ni William si Haring Louis IX sa Ikapitong Krusada. Noong 7 Mayo 1253, sa utos ng hari, nagsimula siya sa isang misyong naglalayong hikayatin ang mga Tatar na yumakap sa Kristiyanismo.<ref>{{cite CE1913|wstitle=William Rubruck}}</ref> Una siyang nagtungo sa Constantinople, kung saan nakipagpulong siya kay Baldwin ng Hainaut, na katatapos lamang bumalik mula sa Karakorum bilang kinatawan ng Latinong Emperador na si Baldwin II. Doon ay binigyan si William ng mga liham ng emperador para sa ilang pinunong Tatar. Sinundan ni William ang rutang dinaanan noon ng prayleng Hungaro na si Julian at, sa Asya, ang rutang tinahak ng Italyanong prayleng si Giovanni da Pian del Carpine. Kasama niya sa paglalakbay sina Bartolomeo da Cremona, isang tagapaglingkod na tinatawag na Gosset, at isang tagapagsalin na tinawag niyang Homo Dei ("tao ng Diyos"), na maaaring tumutukoy sa pangalang Arabe na Abdullah. Ang kanyang paglalakbay ang ikaapat na pangunahing misyon ng mga Europeo sa Imperyong Mongol, kasunod ng mga misyon nina Giovanni da Pian del Carpine, Ascelin ng Lombardia, at André de Longjumeau. Bagaman may mga ulat tungkol sa pagkakaroon ng mga Kristiyanong Nestorian sa korte ng Mongol, tumanggi si Louis IX na magpadala ng isang pormal na misyong diplomatiko dahil sa hindi magandang karanasan ng mga naunang sugo. Pagdating sa bayang Sudak sa Crimea, ipinagpatuloy ni William ang kanyang paglalakbay gamit ang mga baka at kariton. Siyam na araw matapos tawirin ang Ilog Don, nakatagpo niya si Sartaq Khan, ang susunod na pinuno ng Kipchak Khanate. Ipinadala siya ni Sartaq sa kanyang amang si Batu Khan, na naninirahan sa Sarai malapit sa Ilog Volga. Makalipas ang limang linggo mula sa pag-alis sa Sudak, nakarating siya sa kampo ni Batu. Kilala si William sa kanyang matapang na pangangaral; sinabi pa niya kay Batu na haharap ito sa walang hanggang kaparusahan kung hindi siya magpapabinyag. Nagalit si Batu sa kanyang pananalita at itinuring itong isang banta. Hindi siya nagbalik-loob sa Kristiyanismo ngunit ipinadala niya si William sa Dakilang Khan Möngke. Noong 16 Setyembre 1253, nagsimula si William at ang kanyang mga kasama sa isang paglalakbay na humigit-kumulang 9,000 kilometro sakay ng kabayo patungong Karakorum sa kasalukuyang Mongolia. Dumating sila roon sa huling bahagi ng Disyembre at magalang silang tinanggap. Noong 4 Enero 1254, nabigyan siya ng pagkakataong humarap kay Möngke Khan. Nagbigay si William ng detalyadong paglalarawan tungkol sa mga pader ng Karakorum, mga pamilihan, mga templo, at sa magkakahiwalay na distrito ng mga Muslim at Tsinong manggagawa. Ipinakita niya na ang kabisera ng Mongol ay isang lungsod na may napakalawak na pagkakaiba-iba ng mga kultura. Nakarating din siya sa korte ng Imperyo ng Nicaea at nakatagpo ng mga sugo nito habang naglalakbay. Kabilang sa mga Europeong kanyang nakasalamuha ay ang pamangkin ng isang obispong Ingles, isang babae mula sa Lorraine na naghanda ng kanyang hapunan noong Pasko ng Pagkabuhay, at si Guillaume Boucher, isang Pranses na panday ng pilak na gumagawa ng mga palamuti para sa pamilya ng Khan at ng mga altar ng mga Kristiyanong Nestorian. Gayunman, naging mapanuri si William sa mga Nestorian at itinuring silang mga erehe. Nanatili ang kanyang pangkat sa kampo ng Khan hanggang 10 Hulyo 1254, bago nagsimula ang kanilang pagbabalik sa Europa. Pagkaraang muling bumisita kay Batu Khan noong Setyembre at ipagdiwang ang Pasko sa Nakhchivan (sa kasalukuyang Azerbaijan), nakarating sila sa County of Tripoli noong 15 Agosto 1255. Pagbalik niya, iniharap ni William kay Haring Louis IX ang isang malinaw at masusing ulat na pinamagatang Itinerarium fratris Willielmi de Rubruquis de ordine fratrum Minorum, Galli, Anno gratiae 1253 ad partes Orientales. Nahahati ito sa 40 kabanata. Ang Kabanata 1–10 ay naglalarawan sa mga Mongol, sa kanilang lipunan, at sa kanilang mga kaugalian, samantalang ang Kabanata 11–40 ay nagsasalaysay ng mismong paglalakbay at ng mga pangyayaring kanyang naranasan. Sa kanyang ulat, inilarawan niya ang katangian ng Imperyong Mongol at nagbigay ng maraming mahahalagang obserbasyong heograpikal at antropolohikal. Nagulat siya sa malawakang paglaganap ng Islam sa Gitnang Asya at pinuna rin ang ilang tradisyong Heleniko na kanyang nakita sa mga Kristiyano ng dating Imperyong Bisantino, kabilang ang pagdiriwang ng kapistahan ni Santa Felicitas sa Imperyo ng Nicaea. Sinagot din ni William ang isang matagal nang usaping heograpikal nang mapatunayan niya, matapos niyang maglakbay sa hilaga ng Dagat Caspian, na ito ay isang nakapaloob na dagat at hindi umaagos patungo sa Karagatang Arktiko. Bagaman may mga naunang manlalakbay na Eskandinabo na may kaalaman tungkol sa rehiyong ito, si William ang unang nagbigay ng nakasulat na patunay. Itinuturing ang kanyang ulat bilang isa sa mga pinakadakilang akda sa heograpiyang medieval. Mahusay siyang tagamasid at manunulat. Palagi siyang nagtatanong sa mga taong kanyang nakakasalamuha at hindi agad naniniwala sa mga alamat at kuwentong-bayan. Napansin din niya ang pagkakatulad ng iba't ibang wikang kanyang narinig sa mga wikang Europeo na dati na niyang alam. Noong Mayo 1254, habang nasa korte ng Mongol, nakibahagi si William sa isang tanyag na debate sa relihiyon na inorganisa ni Möngke Khan. Pinagharap doon ang mga Kristiyano, Budista, at Muslim upang talakayin kung alin ang tunay na pananampalataya, sa harap ng tatlong hukom na kumakatawan sa bawat relihiyon. May isang Intsik ding lumahok sa debate kasama ni William. Malaki rin ang naging impluwensiya ng kanyang mga isinulat sa kapwa niyang Pransiskanong iskolar na si Roger Bacon, na malimit sumipi sa kanyang ulat sa akdang Opus Majus at nagpahayag na maingat niya itong binasa at ipinaliwanag. Gayunpaman, matapos ang panahon ni Bacon, halos nalimutan ang salaysay ni William hanggang sa muling mailathala ito ni Richard Hakluyt noong 1599. Noong 1958, sumulat ang makatang Ruso na si Nikolay Zabolotskiy ng mahabang tulang pinamagatang "Rubruck sa Mongolia" (Рубрук в Монголии), bilang pagpupugay sa tanyag na manlalakbay na Pransiskano. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Pransiskano]] 77u9q0ufelbb5cvod4mazmc7nnoobr6 2215310 2215309 2026-07-08T15:35:20Z Jojit fb 38 2215310 wikitext text/x-wiki Si '''Guillermo ng Rubruk''' (nabuhay humigit-kumulang 1248–1257) ay isang prayleng [[Pransiskano]] na, sa suporta ni Haring [[Louis IX ng Pransiya|Louis IX]] ng [[Pransiya]], ay nagsagawa ng misyong diplomatiko at pangmisyonero patungo kay Dakilang Khan Möngke ng Imperyong Mongol. Pagbalik niya sa Europa, isinulat niya ang Itinerarium, isang detalyadong salaysay ng kanyang paglalakbay at mga obserbasyon na ipinadala kay Haring Louis. Malamang na ipinanganak si William noong dekada 1210 o 1220 sa Rubrouck, sa Kondado ng Flanders ng Kaharian ng Pransiya. Pinaniniwalaang namatay siya noong dekada 1270 o pagkatapos ng 1293. Kilala siya sa kanyang mga paglalakbay sa iba't ibang bahagi ng Gitnang Silangan at Gitnang Asya noong ika-13 siglo, lalo na sa kanyang pagbisita sa Imperyong Mongol. Naglakbay siya sa [[Mongolya|Mongolia]] noong 1253–1254, na nauna pa sa mga paglalakbay nina Marco Polo at Odoric ng Pordenone. Nakarating siya sa Karakorum, ang kabisera ng [[Imperyong Monggol|Imperyong Mongol]], at nagbigay ng mahahalagang paglalarawan tungkol sa lungsod. Pagbalik niya, dahil hindi niya personal na nakaharap ang Hari ng Pransiya, sumulat siya ng isang mahabang liham sa wikang Latin na nagsasalaysay ng kanyang buong paglalakbay sa Imperyong Mongol. Ang kanyang salaysay ay kinikilala bilang isa sa mga pinakamahusay na akda ng panitikang paglalakbay noong Gitnang Panahon, maihahambing sa mga isinulat nina [[Marco Polo]] at [[Ibn Battuta]], at isa ring napakahalagang sanggunian sa kasaysayan. Gayunpaman, hindi nito natamo ang kasikatan ng aklat ni Marco Polo. Noong 1248, sinamahan ni William si Haring Louis IX sa Ikapitong Krusada. Noong 7 Mayo 1253, sa utos ng hari, nagsimula siya sa isang misyong naglalayong hikayatin ang mga Tatar na yumakap sa Kristiyanismo.<ref>{{cite CE1913|wstitle=William Rubruck}}</ref> Una siyang nagtungo sa Constantinople, kung saan nakipagpulong siya kay Baldwin ng Hainaut, na katatapos lamang bumalik mula sa Karakorum bilang kinatawan ng Latinong Emperador na si Baldwin II. Doon ay binigyan si William ng mga liham ng emperador para sa ilang pinunong Tatar. Sinundan ni William ang rutang dinaanan noon ng prayleng Hungaro na si Julian at, sa Asya, ang rutang tinahak ng Italyanong prayleng si Giovanni da Pian del Carpine. Kasama niya sa paglalakbay sina Bartolomeo da Cremona, isang tagapaglingkod na tinatawag na Gosset, at isang tagapagsalin na tinawag niyang Homo Dei ("tao ng Diyos"), na maaaring tumutukoy sa pangalang Arabe na Abdullah. Ang kanyang paglalakbay ang ikaapat na pangunahing misyon ng mga Europeo sa Imperyong Mongol, kasunod ng mga misyon nina Giovanni da Pian del Carpine, Ascelin ng Lombardia, at André de Longjumeau. Bagaman may mga ulat tungkol sa pagkakaroon ng mga Kristiyanong Nestorian sa korte ng Mongol, tumanggi si Louis IX na magpadala ng isang pormal na misyong diplomatiko dahil sa hindi magandang karanasan ng mga naunang sugo. Pagdating sa bayang Sudak sa Crimea, ipinagpatuloy ni William ang kanyang paglalakbay gamit ang mga baka at kariton. Siyam na araw matapos tawirin ang Ilog Don, nakatagpo niya si Sartaq Khan, ang susunod na pinuno ng Kipchak Khanate. Ipinadala siya ni Sartaq sa kanyang amang si Batu Khan, na naninirahan sa Sarai malapit sa Ilog Volga. Makalipas ang limang linggo mula sa pag-alis sa Sudak, nakarating siya sa kampo ni Batu. Kilala si William sa kanyang matapang na pangangaral; sinabi pa niya kay Batu na haharap ito sa walang hanggang kaparusahan kung hindi siya magpapabinyag. Nagalit si Batu sa kanyang pananalita at itinuring itong isang banta. Hindi siya nagbalik-loob sa Kristiyanismo ngunit ipinadala niya si William sa Dakilang Khan Möngke. Noong 16 Setyembre 1253, nagsimula si William at ang kanyang mga kasama sa isang paglalakbay na humigit-kumulang 9,000 kilometro sakay ng kabayo patungong Karakorum sa kasalukuyang Mongolia. Dumating sila roon sa huling bahagi ng Disyembre at magalang silang tinanggap. Noong 4 Enero 1254, nabigyan siya ng pagkakataong humarap kay Möngke Khan. Nagbigay si William ng detalyadong paglalarawan tungkol sa mga pader ng Karakorum, mga pamilihan, mga templo, at sa magkakahiwalay na distrito ng mga Muslim at Tsinong manggagawa. Ipinakita niya na ang kabisera ng Mongol ay isang lungsod na may napakalawak na pagkakaiba-iba ng mga kultura. Nakarating din siya sa korte ng Imperyo ng Nicaea at nakatagpo ng mga sugo nito habang naglalakbay. Kabilang sa mga Europeong kanyang nakasalamuha ay ang pamangkin ng isang obispong Ingles, isang babae mula sa Lorraine na naghanda ng kanyang hapunan noong Pasko ng Pagkabuhay, at si Guillaume Boucher, isang Pranses na panday ng pilak na gumagawa ng mga palamuti para sa pamilya ng Khan at ng mga altar ng mga Kristiyanong Nestorian. Gayunman, naging mapanuri si William sa mga Nestorian at itinuring silang mga erehe. Nanatili ang kanyang pangkat sa kampo ng Khan hanggang 10 Hulyo 1254, bago nagsimula ang kanilang pagbabalik sa Europa. Pagkaraang muling bumisita kay Batu Khan noong Setyembre at ipagdiwang ang Pasko sa Nakhchivan (sa kasalukuyang Azerbaijan), nakarating sila sa County of Tripoli noong 15 Agosto 1255. Pagbalik niya, iniharap ni William kay Haring Louis IX ang isang malinaw at masusing ulat na pinamagatang Itinerarium fratris Willielmi de Rubruquis de ordine fratrum Minorum, Galli, Anno gratiae 1253 ad partes Orientales. Nahahati ito sa 40 kabanata. Ang Kabanata 1–10 ay naglalarawan sa mga Mongol, sa kanilang lipunan, at sa kanilang mga kaugalian, samantalang ang Kabanata 11–40 ay nagsasalaysay ng mismong paglalakbay at ng mga pangyayaring kanyang naranasan. Sa kanyang ulat, inilarawan niya ang katangian ng Imperyong Mongol at nagbigay ng maraming mahahalagang obserbasyong heograpikal at antropolohikal. Nagulat siya sa malawakang paglaganap ng Islam sa Gitnang Asya at pinuna rin ang ilang tradisyong Heleniko na kanyang nakita sa mga Kristiyano ng dating Imperyong Bisantino, kabilang ang pagdiriwang ng kapistahan ni Santa Felicitas sa Imperyo ng Nicaea. Sinagot din ni William ang isang matagal nang usaping heograpikal nang mapatunayan niya, matapos niyang maglakbay sa hilaga ng Dagat Caspian, na ito ay isang nakapaloob na dagat at hindi umaagos patungo sa Karagatang Arktiko. Bagaman may mga naunang manlalakbay na Eskandinabo na may kaalaman tungkol sa rehiyong ito, si William ang unang nagbigay ng nakasulat na patunay. Itinuturing ang kanyang ulat bilang isa sa mga pinakadakilang akda sa heograpiyang medieval. Mahusay siyang tagamasid at manunulat. Palagi siyang nagtatanong sa mga taong kanyang nakakasalamuha at hindi agad naniniwala sa mga alamat at kuwentong-bayan. Napansin din niya ang pagkakatulad ng iba't ibang wikang kanyang narinig sa mga wikang Europeo na dati na niyang alam. Noong Mayo 1254, habang nasa korte ng Mongol, nakibahagi si William sa isang tanyag na debate sa relihiyon na inorganisa ni Möngke Khan. Pinagharap doon ang mga Kristiyano, Budista, at Muslim upang talakayin kung alin ang tunay na pananampalataya, sa harap ng tatlong hukom na kumakatawan sa bawat relihiyon. May isang Intsik ding lumahok sa debate kasama ni William. Malaki rin ang naging impluwensiya ng kanyang mga isinulat sa kapwa niyang Pransiskanong iskolar na si Roger Bacon, na malimit sumipi sa kanyang ulat sa akdang Opus Majus at nagpahayag na maingat niya itong binasa at ipinaliwanag. Gayunpaman, matapos ang panahon ni Bacon, halos nalimutan ang salaysay ni William hanggang sa muling mailathala ito ni Richard Hakluyt noong 1599. Noong 1958, sumulat ang makatang Ruso na si Nikolay Zabolotskiy ng mahabang tulang pinamagatang "Rubruck sa Mongolia" (Рубрук в Монголии), bilang pagpupugay sa tanyag na manlalakbay na Pransiskano. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Pransiskano]] 0zvjbfa9jcwdtt0jmomx5mzepgcn6zt 2215311 2215310 2026-07-08T15:35:54Z Jojit fb 38 2215311 wikitext text/x-wiki Si '''Guillermo ng Rubruk''' (nabuhay humigit-kumulang 1248–1257) ay isang prayleng [[Pransiskano]] na, sa suporta ni Haring [[Louis IX ng Pransiya|Louis IX]] ng [[Pransiya]], ay nagsagawa ng misyong diplomatiko at pangmisyonero patungo kay Dakilang Khan Möngke ng Imperyong Mongol. Pagbalik niya sa Europa, isinulat niya ang Itinerarium, isang detalyadong salaysay ng kanyang paglalakbay at mga obserbasyon na ipinadala kay Haring Louis. Malamang na ipinanganak si William noong dekada 1210 o 1220 sa Rubrouck, sa Kondado ng Flanders ng Kaharian ng Pransiya. Pinaniniwalaang namatay siya noong dekada 1270 o pagkatapos ng 1293. Kilala siya sa kanyang mga paglalakbay sa iba't ibang bahagi ng Gitnang Silangan at Gitnang Asya noong ika-13 siglo, lalo na sa kanyang pagbisita sa Imperyong Mongol. Naglakbay siya sa [[Mongolya|Mongolia]] noong 1253–1254, na nauna pa sa mga paglalakbay nina Marco Polo at Odoric ng Pordenone. Nakarating siya sa Karakorum, ang kabisera ng [[Imperyong Monggol|Imperyong Mongol]], at nagbigay ng mahahalagang paglalarawan tungkol sa lungsod. Pagbalik niya, dahil hindi niya personal na nakaharap ang Hari ng Pransiya, sumulat siya ng isang mahabang liham sa wikang Latin na nagsasalaysay ng kanyang buong paglalakbay sa Imperyong Mongol. Ang kanyang salaysay ay kinikilala bilang isa sa mga pinakamahusay na akda ng panitikang paglalakbay noong Gitnang Panahon, maihahambing sa mga isinulat nina [[Marco Polo]] at [[Ibn Battuta]], at isa ring napakahalagang sanggunian sa kasaysayan. Gayunpaman, hindi nito natamo ang kasikatan ng aklat ni Marco Polo. Noong 1248, sinamahan ni William si Haring Louis IX sa Ikapitong Krusada. Noong 7 Mayo 1253, sa utos ng hari, nagsimula siya sa isang misyong naglalayong hikayatin ang mga Tatar na yumakap sa Kristiyanismo.<ref>{{cite CE1913|wstitle=William Rubruck}}</ref> Una siyang nagtungo sa Constantinople, kung saan nakipagpulong siya kay Baldwin ng Hainaut, na katatapos lamang bumalik mula sa Karakorum bilang kinatawan ng Latinong Emperador na si Baldwin II. Doon ay binigyan si William ng mga liham ng emperador para sa ilang pinunong Tatar.{{sfn|Jackson|Morgan|1990|pp=42-43}} Sinundan ni William ang rutang dinaanan noon ng prayleng Hungaro na si Julian at, sa Asya, ang rutang tinahak ng Italyanong prayleng si Giovanni da Pian del Carpine. Kasama niya sa paglalakbay sina Bartolomeo da Cremona, isang tagapaglingkod na tinatawag na Gosset, at isang tagapagsalin na tinawag niyang Homo Dei ("tao ng Diyos"), na maaaring tumutukoy sa pangalang Arabe na Abdullah. Ang kanyang paglalakbay ang ikaapat na pangunahing misyon ng mga Europeo sa Imperyong Mongol, kasunod ng mga misyon nina Giovanni da Pian del Carpine, Ascelin ng Lombardia, at André de Longjumeau. Bagaman may mga ulat tungkol sa pagkakaroon ng mga Kristiyanong Nestorian sa korte ng Mongol, tumanggi si Louis IX na magpadala ng isang pormal na misyong diplomatiko dahil sa hindi magandang karanasan ng mga naunang sugo. Pagdating sa bayang Sudak sa Crimea, ipinagpatuloy ni William ang kanyang paglalakbay gamit ang mga baka at kariton. Siyam na araw matapos tawirin ang Ilog Don, nakatagpo niya si Sartaq Khan, ang susunod na pinuno ng Kipchak Khanate. Ipinadala siya ni Sartaq sa kanyang amang si Batu Khan, na naninirahan sa Sarai malapit sa Ilog Volga. Makalipas ang limang linggo mula sa pag-alis sa Sudak, nakarating siya sa kampo ni Batu. Kilala si William sa kanyang matapang na pangangaral; sinabi pa niya kay Batu na haharap ito sa walang hanggang kaparusahan kung hindi siya magpapabinyag. Nagalit si Batu sa kanyang pananalita at itinuring itong isang banta. Hindi siya nagbalik-loob sa Kristiyanismo ngunit ipinadala niya si William sa Dakilang Khan Möngke. Noong 16 Setyembre 1253, nagsimula si William at ang kanyang mga kasama sa isang paglalakbay na humigit-kumulang 9,000 kilometro sakay ng kabayo patungong Karakorum sa kasalukuyang Mongolia. Dumating sila roon sa huling bahagi ng Disyembre at magalang silang tinanggap. Noong 4 Enero 1254, nabigyan siya ng pagkakataong humarap kay Möngke Khan. Nagbigay si William ng detalyadong paglalarawan tungkol sa mga pader ng Karakorum, mga pamilihan, mga templo, at sa magkakahiwalay na distrito ng mga Muslim at Tsinong manggagawa. Ipinakita niya na ang kabisera ng Mongol ay isang lungsod na may napakalawak na pagkakaiba-iba ng mga kultura. Nakarating din siya sa korte ng Imperyo ng Nicaea at nakatagpo ng mga sugo nito habang naglalakbay. Kabilang sa mga Europeong kanyang nakasalamuha ay ang pamangkin ng isang obispong Ingles, isang babae mula sa Lorraine na naghanda ng kanyang hapunan noong Pasko ng Pagkabuhay, at si Guillaume Boucher, isang Pranses na panday ng pilak na gumagawa ng mga palamuti para sa pamilya ng Khan at ng mga altar ng mga Kristiyanong Nestorian. Gayunman, naging mapanuri si William sa mga Nestorian at itinuring silang mga erehe. Nanatili ang kanyang pangkat sa kampo ng Khan hanggang 10 Hulyo 1254, bago nagsimula ang kanilang pagbabalik sa Europa. Pagkaraang muling bumisita kay Batu Khan noong Setyembre at ipagdiwang ang Pasko sa Nakhchivan (sa kasalukuyang Azerbaijan), nakarating sila sa County of Tripoli noong 15 Agosto 1255. Pagbalik niya, iniharap ni William kay Haring Louis IX ang isang malinaw at masusing ulat na pinamagatang Itinerarium fratris Willielmi de Rubruquis de ordine fratrum Minorum, Galli, Anno gratiae 1253 ad partes Orientales. Nahahati ito sa 40 kabanata. Ang Kabanata 1–10 ay naglalarawan sa mga Mongol, sa kanilang lipunan, at sa kanilang mga kaugalian, samantalang ang Kabanata 11–40 ay nagsasalaysay ng mismong paglalakbay at ng mga pangyayaring kanyang naranasan. Sa kanyang ulat, inilarawan niya ang katangian ng Imperyong Mongol at nagbigay ng maraming mahahalagang obserbasyong heograpikal at antropolohikal. Nagulat siya sa malawakang paglaganap ng Islam sa Gitnang Asya at pinuna rin ang ilang tradisyong Heleniko na kanyang nakita sa mga Kristiyano ng dating Imperyong Bisantino, kabilang ang pagdiriwang ng kapistahan ni Santa Felicitas sa Imperyo ng Nicaea. Sinagot din ni William ang isang matagal nang usaping heograpikal nang mapatunayan niya, matapos niyang maglakbay sa hilaga ng Dagat Caspian, na ito ay isang nakapaloob na dagat at hindi umaagos patungo sa Karagatang Arktiko. Bagaman may mga naunang manlalakbay na Eskandinabo na may kaalaman tungkol sa rehiyong ito, si William ang unang nagbigay ng nakasulat na patunay. Itinuturing ang kanyang ulat bilang isa sa mga pinakadakilang akda sa heograpiyang medieval. Mahusay siyang tagamasid at manunulat. Palagi siyang nagtatanong sa mga taong kanyang nakakasalamuha at hindi agad naniniwala sa mga alamat at kuwentong-bayan. Napansin din niya ang pagkakatulad ng iba't ibang wikang kanyang narinig sa mga wikang Europeo na dati na niyang alam. Noong Mayo 1254, habang nasa korte ng Mongol, nakibahagi si William sa isang tanyag na debate sa relihiyon na inorganisa ni Möngke Khan. Pinagharap doon ang mga Kristiyano, Budista, at Muslim upang talakayin kung alin ang tunay na pananampalataya, sa harap ng tatlong hukom na kumakatawan sa bawat relihiyon. May isang Intsik ding lumahok sa debate kasama ni William. Malaki rin ang naging impluwensiya ng kanyang mga isinulat sa kapwa niyang Pransiskanong iskolar na si Roger Bacon, na malimit sumipi sa kanyang ulat sa akdang Opus Majus at nagpahayag na maingat niya itong binasa at ipinaliwanag. Gayunpaman, matapos ang panahon ni Bacon, halos nalimutan ang salaysay ni William hanggang sa muling mailathala ito ni Richard Hakluyt noong 1599. Noong 1958, sumulat ang makatang Ruso na si Nikolay Zabolotskiy ng mahabang tulang pinamagatang "Rubruck sa Mongolia" (Рубрук в Монголии), bilang pagpupugay sa tanyag na manlalakbay na Pransiskano. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Pransiskano]] 54g2fu0j3g2phx53bk6k1zno4lmxfnu 2215312 2215311 2026-07-08T15:36:55Z Jojit fb 38 /* Mga sanggunian */ 2215312 wikitext text/x-wiki Si '''Guillermo ng Rubruk''' (nabuhay humigit-kumulang 1248–1257) ay isang prayleng [[Pransiskano]] na, sa suporta ni Haring [[Louis IX ng Pransiya|Louis IX]] ng [[Pransiya]], ay nagsagawa ng misyong diplomatiko at pangmisyonero patungo kay Dakilang Khan Möngke ng Imperyong Mongol. Pagbalik niya sa Europa, isinulat niya ang Itinerarium, isang detalyadong salaysay ng kanyang paglalakbay at mga obserbasyon na ipinadala kay Haring Louis. Malamang na ipinanganak si William noong dekada 1210 o 1220 sa Rubrouck, sa Kondado ng Flanders ng Kaharian ng Pransiya. Pinaniniwalaang namatay siya noong dekada 1270 o pagkatapos ng 1293. Kilala siya sa kanyang mga paglalakbay sa iba't ibang bahagi ng Gitnang Silangan at Gitnang Asya noong ika-13 siglo, lalo na sa kanyang pagbisita sa Imperyong Mongol. Naglakbay siya sa [[Mongolya|Mongolia]] noong 1253–1254, na nauna pa sa mga paglalakbay nina Marco Polo at Odoric ng Pordenone. Nakarating siya sa Karakorum, ang kabisera ng [[Imperyong Monggol|Imperyong Mongol]], at nagbigay ng mahahalagang paglalarawan tungkol sa lungsod. Pagbalik niya, dahil hindi niya personal na nakaharap ang Hari ng Pransiya, sumulat siya ng isang mahabang liham sa wikang Latin na nagsasalaysay ng kanyang buong paglalakbay sa Imperyong Mongol. Ang kanyang salaysay ay kinikilala bilang isa sa mga pinakamahusay na akda ng panitikang paglalakbay noong Gitnang Panahon, maihahambing sa mga isinulat nina [[Marco Polo]] at [[Ibn Battuta]], at isa ring napakahalagang sanggunian sa kasaysayan. Gayunpaman, hindi nito natamo ang kasikatan ng aklat ni Marco Polo. Noong 1248, sinamahan ni William si Haring Louis IX sa Ikapitong Krusada. Noong 7 Mayo 1253, sa utos ng hari, nagsimula siya sa isang misyong naglalayong hikayatin ang mga Tatar na yumakap sa Kristiyanismo.<ref>{{cite CE1913|wstitle=William Rubruck}}</ref> Una siyang nagtungo sa Constantinople, kung saan nakipagpulong siya kay Baldwin ng Hainaut, na katatapos lamang bumalik mula sa Karakorum bilang kinatawan ng Latinong Emperador na si Baldwin II. Doon ay binigyan si William ng mga liham ng emperador para sa ilang pinunong Tatar.{{sfn|Jackson|Morgan|1990|pp=42-43}} Sinundan ni William ang rutang dinaanan noon ng prayleng Hungaro na si Julian at, sa Asya, ang rutang tinahak ng Italyanong prayleng si Giovanni da Pian del Carpine. Kasama niya sa paglalakbay sina Bartolomeo da Cremona, isang tagapaglingkod na tinatawag na Gosset, at isang tagapagsalin na tinawag niyang Homo Dei ("tao ng Diyos"), na maaaring tumutukoy sa pangalang Arabe na Abdullah. Ang kanyang paglalakbay ang ikaapat na pangunahing misyon ng mga Europeo sa Imperyong Mongol, kasunod ng mga misyon nina Giovanni da Pian del Carpine, Ascelin ng Lombardia, at André de Longjumeau. Bagaman may mga ulat tungkol sa pagkakaroon ng mga Kristiyanong Nestorian sa korte ng Mongol, tumanggi si Louis IX na magpadala ng isang pormal na misyong diplomatiko dahil sa hindi magandang karanasan ng mga naunang sugo. Pagdating sa bayang Sudak sa Crimea, ipinagpatuloy ni William ang kanyang paglalakbay gamit ang mga baka at kariton. Siyam na araw matapos tawirin ang Ilog Don, nakatagpo niya si Sartaq Khan, ang susunod na pinuno ng Kipchak Khanate. Ipinadala siya ni Sartaq sa kanyang amang si Batu Khan, na naninirahan sa Sarai malapit sa Ilog Volga. Makalipas ang limang linggo mula sa pag-alis sa Sudak, nakarating siya sa kampo ni Batu. Kilala si William sa kanyang matapang na pangangaral; sinabi pa niya kay Batu na haharap ito sa walang hanggang kaparusahan kung hindi siya magpapabinyag. Nagalit si Batu sa kanyang pananalita at itinuring itong isang banta. Hindi siya nagbalik-loob sa Kristiyanismo ngunit ipinadala niya si William sa Dakilang Khan Möngke. Noong 16 Setyembre 1253, nagsimula si William at ang kanyang mga kasama sa isang paglalakbay na humigit-kumulang 9,000 kilometro sakay ng kabayo patungong Karakorum sa kasalukuyang Mongolia. Dumating sila roon sa huling bahagi ng Disyembre at magalang silang tinanggap. Noong 4 Enero 1254, nabigyan siya ng pagkakataong humarap kay Möngke Khan. Nagbigay si William ng detalyadong paglalarawan tungkol sa mga pader ng Karakorum, mga pamilihan, mga templo, at sa magkakahiwalay na distrito ng mga Muslim at Tsinong manggagawa. Ipinakita niya na ang kabisera ng Mongol ay isang lungsod na may napakalawak na pagkakaiba-iba ng mga kultura. Nakarating din siya sa korte ng Imperyo ng Nicaea at nakatagpo ng mga sugo nito habang naglalakbay. Kabilang sa mga Europeong kanyang nakasalamuha ay ang pamangkin ng isang obispong Ingles, isang babae mula sa Lorraine na naghanda ng kanyang hapunan noong Pasko ng Pagkabuhay, at si Guillaume Boucher, isang Pranses na panday ng pilak na gumagawa ng mga palamuti para sa pamilya ng Khan at ng mga altar ng mga Kristiyanong Nestorian. Gayunman, naging mapanuri si William sa mga Nestorian at itinuring silang mga erehe. Nanatili ang kanyang pangkat sa kampo ng Khan hanggang 10 Hulyo 1254, bago nagsimula ang kanilang pagbabalik sa Europa. Pagkaraang muling bumisita kay Batu Khan noong Setyembre at ipagdiwang ang Pasko sa Nakhchivan (sa kasalukuyang Azerbaijan), nakarating sila sa County of Tripoli noong 15 Agosto 1255. Pagbalik niya, iniharap ni William kay Haring Louis IX ang isang malinaw at masusing ulat na pinamagatang Itinerarium fratris Willielmi de Rubruquis de ordine fratrum Minorum, Galli, Anno gratiae 1253 ad partes Orientales. Nahahati ito sa 40 kabanata. Ang Kabanata 1–10 ay naglalarawan sa mga Mongol, sa kanilang lipunan, at sa kanilang mga kaugalian, samantalang ang Kabanata 11–40 ay nagsasalaysay ng mismong paglalakbay at ng mga pangyayaring kanyang naranasan. Sa kanyang ulat, inilarawan niya ang katangian ng Imperyong Mongol at nagbigay ng maraming mahahalagang obserbasyong heograpikal at antropolohikal. Nagulat siya sa malawakang paglaganap ng Islam sa Gitnang Asya at pinuna rin ang ilang tradisyong Heleniko na kanyang nakita sa mga Kristiyano ng dating Imperyong Bisantino, kabilang ang pagdiriwang ng kapistahan ni Santa Felicitas sa Imperyo ng Nicaea. Sinagot din ni William ang isang matagal nang usaping heograpikal nang mapatunayan niya, matapos niyang maglakbay sa hilaga ng Dagat Caspian, na ito ay isang nakapaloob na dagat at hindi umaagos patungo sa Karagatang Arktiko. Bagaman may mga naunang manlalakbay na Eskandinabo na may kaalaman tungkol sa rehiyong ito, si William ang unang nagbigay ng nakasulat na patunay. Itinuturing ang kanyang ulat bilang isa sa mga pinakadakilang akda sa heograpiyang medieval. Mahusay siyang tagamasid at manunulat. Palagi siyang nagtatanong sa mga taong kanyang nakakasalamuha at hindi agad naniniwala sa mga alamat at kuwentong-bayan. Napansin din niya ang pagkakatulad ng iba't ibang wikang kanyang narinig sa mga wikang Europeo na dati na niyang alam. Noong Mayo 1254, habang nasa korte ng Mongol, nakibahagi si William sa isang tanyag na debate sa relihiyon na inorganisa ni Möngke Khan. Pinagharap doon ang mga Kristiyano, Budista, at Muslim upang talakayin kung alin ang tunay na pananampalataya, sa harap ng tatlong hukom na kumakatawan sa bawat relihiyon. May isang Intsik ding lumahok sa debate kasama ni William. Malaki rin ang naging impluwensiya ng kanyang mga isinulat sa kapwa niyang Pransiskanong iskolar na si Roger Bacon, na malimit sumipi sa kanyang ulat sa akdang Opus Majus at nagpahayag na maingat niya itong binasa at ipinaliwanag. Gayunpaman, matapos ang panahon ni Bacon, halos nalimutan ang salaysay ni William hanggang sa muling mailathala ito ni Richard Hakluyt noong 1599. Noong 1958, sumulat ang makatang Ruso na si Nikolay Zabolotskiy ng mahabang tulang pinamagatang "Rubruck sa Mongolia" (Рубрук в Монголии), bilang pagpupugay sa tanyag na manlalakbay na Pransiskano. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga talababa== * {{cite book | last1=Jackson | first1=Peter | last2=Morgan | first2=David | year=1990 | title=The Mission of Friar William of Rubruck: His Journey to the Court of the Great Khan Möngke, 1253-1255 | publisher=Hakluyt Society | place=London | isbn=978-090418029-9|language=en}} [[Kategorya:Pransiskano]] 1p4wvp0fc805be2ei20bxznmd52eyh8 2215313 2215312 2026-07-08T15:39:14Z Jojit fb 38 2215313 wikitext text/x-wiki Si '''Guillermo ng Rubruk''' (nabuhay humigit-kumulang 1248–1257) ay isang prayleng [[Pransiskano]] na, sa suporta ni Haring [[Louis IX ng Pransiya|Louis IX]] ng [[Pransiya]], ay nagsagawa ng misyong diplomatiko at pangmisyonero patungo kay Dakilang Khan Möngke ng Imperyong Mongol. Pagbalik niya sa Europa, isinulat niya ang Itinerarium, isang detalyadong salaysay ng kanyang paglalakbay at mga obserbasyon na ipinadala kay Haring Louis. Malamang na ipinanganak si William noong dekada 1210 o 1220 sa Rubrouck, sa Kondado ng Flanders ng Kaharian ng Pransiya. Pinaniniwalaang namatay siya noong dekada 1270 o pagkatapos ng 1293. Kilala siya sa kanyang mga paglalakbay sa iba't ibang bahagi ng Gitnang Silangan at Gitnang Asya noong ika-13 siglo, lalo na sa kanyang pagbisita sa Imperyong Mongol. Naglakbay siya sa [[Mongolya|Mongolia]] noong 1253–1254, na nauna pa sa mga paglalakbay nina Marco Polo at Odoric ng Pordenone. Nakarating siya sa Karakorum, ang kabisera ng [[Imperyong Monggol|Imperyong Mongol]], at nagbigay ng mahahalagang paglalarawan tungkol sa lungsod. Pagbalik niya, dahil hindi niya personal na nakaharap ang Hari ng Pransiya, sumulat siya ng isang mahabang liham sa wikang Latin na nagsasalaysay ng kanyang buong paglalakbay sa Imperyong Mongol. Ang kanyang salaysay ay kinikilala bilang isa sa mga pinakamahusay na akda ng panitikang paglalakbay noong Gitnang Panahon, maihahambing sa mga isinulat nina [[Marco Polo]] at [[Ibn Battuta]], at isa ring napakahalagang sanggunian sa kasaysayan. Gayunpaman, hindi nito natamo ang kasikatan ng aklat ni Marco Polo. Noong 1248, sinamahan ni William si Haring Louis IX sa Ikapitong Krusada. Noong 7 Mayo 1253, sa utos ng hari, nagsimula siya sa isang misyong naglalayong hikayatin ang mga Tatar na yumakap sa Kristiyanismo.<ref>{{cite CE1913|wstitle=William Rubruck}}</ref> Una siyang nagtungo sa Constantinople, kung saan nakipagpulong siya kay Baldwin ng Hainaut, na katatapos lamang bumalik mula sa Karakorum bilang kinatawan ng Latinong Emperador na si Baldwin II. Doon ay binigyan si William ng mga liham ng emperador para sa ilang pinunong Tatar.{{sfn|Jackson|Morgan|1990|pp=42-43}} Sinundan ni William ang rutang dinaanan noon ng prayleng Hungaro na si Julian at, sa Asya, ang rutang tinahak ng Italyanong prayleng si Giovanni da Pian del Carpine. Kasama niya sa paglalakbay sina Bartolomeo da Cremona, isang tagapaglingkod na tinatawag na Gosset, at isang tagapagsalin na tinawag niyang Homo Dei ("tao ng Diyos"), na maaaring tumutukoy sa pangalang Arabe na Abdullah. Ang kanyang paglalakbay ang ikaapat na pangunahing misyon ng mga Europeo sa Imperyong Mongol, kasunod ng mga misyon nina Giovanni da Pian del Carpine, Ascelin ng Lombardia, at André de Longjumeau. Bagaman may mga ulat tungkol sa pagkakaroon ng mga Kristiyanong Nestoriyano sa korte ng Mongol, tumanggi si Louis IX na magpadala ng isang pormal na misyong diplomatiko dahil sa hindi magandang karanasan ng mga naunang sugo. Pagdating sa bayang Sudak sa Crimea, ipinagpatuloy ni William ang kanyang paglalakbay gamit ang mga baka at kariton. Siyam na araw matapos tawirin ang Ilog Don, nakatagpo niya si Sartaq Khan, ang susunod na pinuno ng Kipchak Khanate. Ipinadala siya ni Sartaq sa kanyang amang si Batu Khan, na naninirahan sa Sarai malapit sa Ilog Volga. Makalipas ang limang linggo mula sa pag-alis sa Sudak, nakarating siya sa kampo ni Batu. Kilala si William sa kanyang matapang na pangangaral; sinabi pa niya kay Batu na haharap ito sa walang hanggang kaparusahan kung hindi siya magpapabinyag. Nagalit si Batu sa kanyang pananalita at itinuring itong isang banta. Hindi siya nagbalik-loob sa Kristiyanismo ngunit ipinadala niya si William sa Dakilang Khan Möngke. Noong 16 Setyembre 1253, nagsimula si William at ang kanyang mga kasama sa isang paglalakbay na humigit-kumulang 9,000 kilometro sakay ng kabayo patungong Karakorum sa kasalukuyang Mongolia. Dumating sila roon sa huling bahagi ng Disyembre at magalang silang tinanggap. Noong 4 Enero 1254, nabigyan siya ng pagkakataong humarap kay Möngke Khan. Nagbigay si William ng detalyadong paglalarawan tungkol sa mga pader ng Karakorum, mga pamilihan, mga templo, at sa magkakahiwalay na distrito ng mga Muslim at Tsinong manggagawa. Ipinakita niya na ang kabisera ng Mongol ay isang lungsod na may napakalawak na pagkakaiba-iba ng mga kultura. Nakarating din siya sa korte ng Imperyo ng Nicaea at nakatagpo ng mga sugo nito habang naglalakbay. Kabilang sa mga Europeong kanyang nakasalamuha ay ang pamangkin ng isang obispong Ingles, isang babae mula sa Lorraine na naghanda ng kanyang hapunan noong Pasko ng Pagkabuhay, at si Guillaume Boucher, isang Pranses na panday ng pilak na gumagawa ng mga palamuti para sa pamilya ng Khan at ng mga altar ng mga Kristiyanong Nestoriyano.<ref>Frances Wood, ''The Silk Road: two thousand years in the heart of Asia'' 2002:119.</ref><ref name="Rossabi2014">{{cite book |author=Morris Rossabi |url=https://books.google.com/books?id=GXejBQAAQBAJ&pg=PA670 |title=From Yuan to Modern China and Mongolia: The Writings of Morris Rossabi |publisher=Brill |year=2014 |isbn=978-90-04-28529-3 |location=Leiden |pages=670–}}</ref> Gayunman, naging mapanuri si William sa mga Nestoriyano at itinuring silang mga erehe. Nanatili ang kanyang pangkat sa kampo ng Khan hanggang 10 Hulyo 1254, bago nagsimula ang kanilang pagbabalik sa Europa. Pagkaraang muling bumisita kay Batu Khan noong Setyembre at ipagdiwang ang Pasko sa Nakhchivan (sa kasalukuyang Azerbaijan), nakarating sila sa County of Tripoli noong 15 Agosto 1255. Pagbalik niya, iniharap ni William kay Haring Louis IX ang isang malinaw at masusing ulat na pinamagatang Itinerarium fratris Willielmi de Rubruquis de ordine fratrum Minorum, Galli, Anno gratiae 1253 ad partes Orientales. Nahahati ito sa 40 kabanata. Ang Kabanata 1–10 ay naglalarawan sa mga Mongol, sa kanilang lipunan, at sa kanilang mga kaugalian, samantalang ang Kabanata 11–40 ay nagsasalaysay ng mismong paglalakbay at ng mga pangyayaring kanyang naranasan. Sa kanyang ulat, inilarawan niya ang katangian ng Imperyong Mongol at nagbigay ng maraming mahahalagang obserbasyong heograpikal at antropolohikal. Nagulat siya sa malawakang paglaganap ng Islam sa Gitnang Asya at pinuna rin ang ilang tradisyong Heleniko na kanyang nakita sa mga Kristiyano ng dating Imperyong Bisantino, kabilang ang pagdiriwang ng kapistahan ni Santa Felicitas sa Imperyo ng Nicaea. Sinagot din ni William ang isang matagal nang usaping heograpikal nang mapatunayan niya, matapos niyang maglakbay sa hilaga ng Dagat Caspian, na ito ay isang nakapaloob na dagat at hindi umaagos patungo sa Karagatang Arktiko. Bagaman may mga naunang manlalakbay na Eskandinabo na may kaalaman tungkol sa rehiyong ito, si William ang unang nagbigay ng nakasulat na patunay. Itinuturing ang kanyang ulat bilang isa sa mga pinakadakilang akda sa heograpiyang medieval. Mahusay siyang tagamasid at manunulat. Palagi siyang nagtatanong sa mga taong kanyang nakakasalamuha at hindi agad naniniwala sa mga alamat at kuwentong-bayan. Napansin din niya ang pagkakatulad ng iba't ibang wikang kanyang narinig sa mga wikang Europeo na dati na niyang alam. Noong Mayo 1254, habang nasa korte ng Mongol, nakibahagi si William sa isang tanyag na debate sa relihiyon na inorganisa ni Möngke Khan. Pinagharap doon ang mga Kristiyano, Budista, at Muslim upang talakayin kung alin ang tunay na pananampalataya, sa harap ng tatlong hukom na kumakatawan sa bawat relihiyon. May isang Intsik ding lumahok sa debate kasama ni William. Malaki rin ang naging impluwensiya ng kanyang mga isinulat sa kapwa niyang Pransiskanong iskolar na si Roger Bacon, na malimit sumipi sa kanyang ulat sa akdang Opus Majus at nagpahayag na maingat niya itong binasa at ipinaliwanag. Gayunpaman, matapos ang panahon ni Bacon, halos nalimutan ang salaysay ni William hanggang sa muling mailathala ito ni Richard Hakluyt noong 1599. Noong 1958, sumulat ang makatang Ruso na si Nikolay Zabolotskiy ng mahabang tulang pinamagatang "Rubruck sa Mongolia" (Рубрук в Монголии), bilang pagpupugay sa tanyag na manlalakbay na Pransiskano. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga talababa== * {{cite book | last1=Jackson | first1=Peter | last2=Morgan | first2=David | year=1990 | title=The Mission of Friar William of Rubruck: His Journey to the Court of the Great Khan Möngke, 1253-1255 | publisher=Hakluyt Society | place=London | isbn=978-090418029-9|language=en}} [[Kategorya:Pransiskano]] 3l5ayj02ua5gxnv5fo851kat57dgeso 2215314 2215313 2026-07-08T15:39:58Z Jojit fb 38 2215314 wikitext text/x-wiki Si '''Guillermo ng Rubruk''' (nabuhay humigit-kumulang 1248–1257) ay isang prayleng [[Pransiskano]] na, sa suporta ni Haring [[Louis IX ng Pransiya|Louis IX]] ng [[Pransiya]], ay nagsagawa ng misyong diplomatiko at pangmisyonero patungo kay Dakilang Khan Möngke ng Imperyong Mongol. Pagbalik niya sa Europa, isinulat niya ang Itinerarium, isang detalyadong salaysay ng kanyang paglalakbay at mga obserbasyon na ipinadala kay Haring Louis. Malamang na ipinanganak si William noong dekada 1210 o 1220 sa Rubrouck, sa Kondado ng Flanders ng Kaharian ng Pransiya. Pinaniniwalaang namatay siya noong dekada 1270 o pagkatapos ng 1293. Kilala siya sa kanyang mga paglalakbay sa iba't ibang bahagi ng Gitnang Silangan at Gitnang Asya noong ika-13 siglo, lalo na sa kanyang pagbisita sa Imperyong Mongol. Naglakbay siya sa [[Mongolya|Mongolia]] noong 1253–1254, na nauna pa sa mga paglalakbay nina Marco Polo at Odoric ng Pordenone. Nakarating siya sa Karakorum, ang kabisera ng [[Imperyong Monggol|Imperyong Mongol]], at nagbigay ng mahahalagang paglalarawan tungkol sa lungsod. Pagbalik niya, dahil hindi niya personal na nakaharap ang Hari ng Pransiya, sumulat siya ng isang mahabang liham sa wikang Latin na nagsasalaysay ng kanyang buong paglalakbay sa Imperyong Mongol. Ang kanyang salaysay ay kinikilala bilang isa sa mga pinakamahusay na akda ng panitikang paglalakbay noong Gitnang Panahon, maihahambing sa mga isinulat nina [[Marco Polo]] at [[Ibn Battuta]], at isa ring napakahalagang sanggunian sa kasaysayan. Gayunpaman, hindi nito natamo ang kasikatan ng aklat ni Marco Polo. Noong 1248, sinamahan ni William si Haring Louis IX sa Ikapitong Krusada. Noong 7 Mayo 1253, sa utos ng hari, nagsimula siya sa isang misyong naglalayong hikayatin ang mga Tatar na yumakap sa Kristiyanismo.<ref>{{cite CE1913|wstitle=William Rubruck}}</ref> Una siyang nagtungo sa Constantinople, kung saan nakipagpulong siya kay Baldwin ng Hainaut, na katatapos lamang bumalik mula sa Karakorum bilang kinatawan ng Latinong Emperador na si Baldwin II. Doon ay binigyan si William ng mga liham ng emperador para sa ilang pinunong Tatar.{{sfn|Jackson|Morgan|1990|pp=42-43}} Sinundan ni William ang rutang dinaanan noon ng prayleng Hungaro na si Julian at, sa Asya, ang rutang tinahak ng Italyanong prayleng si Giovanni da Pian del Carpine. Kasama niya sa paglalakbay sina Bartolomeo da Cremona, isang tagapaglingkod na tinatawag na Gosset, at isang tagapagsalin na tinawag niyang Homo Dei ("tao ng Diyos"), na maaaring tumutukoy sa pangalang Arabe na Abdullah. Ang kanyang paglalakbay ang ikaapat na pangunahing misyon ng mga Europeo sa Imperyong Mongol, kasunod ng mga misyon nina Giovanni da Pian del Carpine, Ascelin ng Lombardia, at André de Longjumeau. Bagaman may mga ulat tungkol sa pagkakaroon ng mga Kristiyanong Nestoriyano sa korte ng Mongol, tumanggi si Louis IX na magpadala ng isang pormal na misyong diplomatiko dahil sa hindi magandang karanasan ng mga naunang sugo. Pagdating sa bayang Sudak sa Crimea, ipinagpatuloy ni William ang kanyang paglalakbay gamit ang mga baka at kariton. Siyam na araw matapos tawirin ang Ilog Don, nakatagpo niya si Sartaq Khan, ang susunod na pinuno ng Kipchak Khanate. Ipinadala siya ni Sartaq sa kanyang amang si Batu Khan, na naninirahan sa Sarai malapit sa Ilog Volga. Makalipas ang limang linggo mula sa pag-alis sa Sudak, nakarating siya sa kampo ni Batu. Kilala si William sa kanyang matapang na pangangaral; sinabi pa niya kay Batu na haharap ito sa walang hanggang kaparusahan kung hindi siya magpapabinyag. Nagalit si Batu sa kanyang pananalita at itinuring itong isang banta. Hindi siya nagbalik-loob sa Kristiyanismo ngunit ipinadala niya si William sa Dakilang Khan Möngke. Noong 16 Setyembre 1253, nagsimula si William at ang kanyang mga kasama sa isang paglalakbay na humigit-kumulang 9,000 kilometro sakay ng kabayo patungong Karakorum sa kasalukuyang Mongolia. Dumating sila roon sa huling bahagi ng Disyembre at magalang silang tinanggap. Noong 4 Enero 1254, nabigyan siya ng pagkakataong humarap kay Möngke Khan. Nagbigay si William ng detalyadong paglalarawan tungkol sa mga pader ng Karakorum, mga pamilihan, mga templo, at sa magkakahiwalay na distrito ng mga Muslim at Tsinong manggagawa. Ipinakita niya na ang kabisera ng Mongol ay isang lungsod na may napakalawak na pagkakaiba-iba ng mga kultura. Nakarating din siya sa korte ng Imperyo ng Nicaea at nakatagpo ng mga sugo nito habang naglalakbay. Kabilang sa mga Europeong kanyang nakasalamuha ay ang pamangkin ng isang obispong Ingles, isang babae mula sa Lorraine na naghanda ng kanyang hapunan noong Pasko ng Pagkabuhay, at si Guillaume Boucher, isang Pranses na panday ng pilak na gumagawa ng mga palamuti para sa pamilya ng Khan at ng mga altar ng mga Kristiyanong Nestoriyano.<ref>Frances Wood, ''The Silk Road: two thousand years in the heart of Asia'' 2002:119. (sa Ingles)</ref><ref name="Rossabi2014">{{cite book |author=Morris Rossabi |url=https://books.google.com/books?id=GXejBQAAQBAJ&pg=PA670 |title=From Yuan to Modern China and Mongolia: The Writings of Morris Rossabi |publisher=Brill |year=2014 |isbn=978-90-04-28529-3 |location=Leiden |pages=670–|language=en}}</ref> Gayunman, naging mapanuri si William sa mga Nestoriyano at itinuring silang mga erehe. Nanatili ang kanyang pangkat sa kampo ng Khan hanggang 10 Hulyo 1254, bago nagsimula ang kanilang pagbabalik sa Europa. Pagkaraang muling bumisita kay Batu Khan noong Setyembre at ipagdiwang ang Pasko sa Nakhchivan (sa kasalukuyang Azerbaijan), nakarating sila sa County of Tripoli noong 15 Agosto 1255. Pagbalik niya, iniharap ni William kay Haring Louis IX ang isang malinaw at masusing ulat na pinamagatang Itinerarium fratris Willielmi de Rubruquis de ordine fratrum Minorum, Galli, Anno gratiae 1253 ad partes Orientales. Nahahati ito sa 40 kabanata. Ang Kabanata 1–10 ay naglalarawan sa mga Mongol, sa kanilang lipunan, at sa kanilang mga kaugalian, samantalang ang Kabanata 11–40 ay nagsasalaysay ng mismong paglalakbay at ng mga pangyayaring kanyang naranasan. Sa kanyang ulat, inilarawan niya ang katangian ng Imperyong Mongol at nagbigay ng maraming mahahalagang obserbasyong heograpikal at antropolohikal. Nagulat siya sa malawakang paglaganap ng Islam sa Gitnang Asya at pinuna rin ang ilang tradisyong Heleniko na kanyang nakita sa mga Kristiyano ng dating Imperyong Bisantino, kabilang ang pagdiriwang ng kapistahan ni Santa Felicitas sa Imperyo ng Nicaea. Sinagot din ni William ang isang matagal nang usaping heograpikal nang mapatunayan niya, matapos niyang maglakbay sa hilaga ng Dagat Caspian, na ito ay isang nakapaloob na dagat at hindi umaagos patungo sa Karagatang Arktiko. Bagaman may mga naunang manlalakbay na Eskandinabo na may kaalaman tungkol sa rehiyong ito, si William ang unang nagbigay ng nakasulat na patunay. Itinuturing ang kanyang ulat bilang isa sa mga pinakadakilang akda sa heograpiyang medieval. Mahusay siyang tagamasid at manunulat. Palagi siyang nagtatanong sa mga taong kanyang nakakasalamuha at hindi agad naniniwala sa mga alamat at kuwentong-bayan. Napansin din niya ang pagkakatulad ng iba't ibang wikang kanyang narinig sa mga wikang Europeo na dati na niyang alam. Noong Mayo 1254, habang nasa korte ng Mongol, nakibahagi si William sa isang tanyag na debate sa relihiyon na inorganisa ni Möngke Khan. Pinagharap doon ang mga Kristiyano, Budista, at Muslim upang talakayin kung alin ang tunay na pananampalataya, sa harap ng tatlong hukom na kumakatawan sa bawat relihiyon. May isang Intsik ding lumahok sa debate kasama ni William. Malaki rin ang naging impluwensiya ng kanyang mga isinulat sa kapwa niyang Pransiskanong iskolar na si Roger Bacon, na malimit sumipi sa kanyang ulat sa akdang Opus Majus at nagpahayag na maingat niya itong binasa at ipinaliwanag. Gayunpaman, matapos ang panahon ni Bacon, halos nalimutan ang salaysay ni William hanggang sa muling mailathala ito ni Richard Hakluyt noong 1599. Noong 1958, sumulat ang makatang Ruso na si Nikolay Zabolotskiy ng mahabang tulang pinamagatang "Rubruck sa Mongolia" (Рубрук в Монголии), bilang pagpupugay sa tanyag na manlalakbay na Pransiskano. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga talababa== * {{cite book | last1=Jackson | first1=Peter | last2=Morgan | first2=David | year=1990 | title=The Mission of Friar William of Rubruck: His Journey to the Court of the Great Khan Möngke, 1253-1255 | publisher=Hakluyt Society | place=London | isbn=978-090418029-9|language=en}} [[Kategorya:Pransiskano]] rixg5gcxklk9n93ey21jk6rzk4jdtx2 2215315 2215314 2026-07-08T15:41:45Z Jojit fb 38 2215315 wikitext text/x-wiki Si '''Guillermo ng Rubruk''' (nabuhay humigit-kumulang 1248–1257) ay isang prayleng [[Pransiskano]] na, sa suporta ni Haring [[Louis IX ng Pransiya|Louis IX]] ng [[Pransiya]], ay nagsagawa ng misyong diplomatiko at pangmisyonero patungo kay Dakilang Khan Möngke ng Imperyong Mongol. Pagbalik niya sa Europa, isinulat niya ang Itinerarium, isang detalyadong salaysay ng kanyang paglalakbay at mga obserbasyon na ipinadala kay Haring Louis. Malamang na ipinanganak si William noong dekada 1210 o 1220 sa Rubruk, sa Kondado ng Flanders ng Kaharian ng Pransiya. Pinaniniwalaang namatay siya noong dekada 1270 o pagkatapos ng 1293. Kilala siya sa kanyang mga paglalakbay sa iba't ibang bahagi ng [[Gitnang Silangan]] at [[Gitnang Asya]] noong ika-13 siglo, lalo na sa kanyang pagbisita sa Imperyong Mongol. Naglakbay siya sa [[Mongolya|Mongolia]] noong 1253–1254, na nauna pa sa mga paglalakbay nina Marco Polo at Odoric ng Pordenone. Nakarating siya sa Karakorum, ang kabisera ng [[Imperyong Monggol|Imperyong Mongol]], at nagbigay ng mahahalagang paglalarawan tungkol sa lungsod. Pagbalik niya, dahil hindi niya personal na nakaharap ang Hari ng Pransiya, sumulat siya ng isang mahabang liham sa wikang Latin na nagsasalaysay ng kanyang buong paglalakbay sa Imperyong Mongol. Ang kanyang salaysay ay kinikilala bilang isa sa mga pinakamahusay na akda ng panitikang paglalakbay noong Gitnang Panahon, maihahambing sa mga isinulat nina [[Marco Polo]] at [[Ibn Battuta]], at isa ring napakahalagang sanggunian sa kasaysayan. Gayunpaman, hindi nito natamo ang kasikatan ng aklat ni Marco Polo. Noong 1248, sinamahan ni William si Haring Louis IX sa Ikapitong Krusada. Noong 7 Mayo 1253, sa utos ng hari, nagsimula siya sa isang misyong naglalayong hikayatin ang mga Tatar na yumakap sa Kristiyanismo.<ref>{{cite CE1913|wstitle=William Rubruck}}</ref> Una siyang nagtungo sa Constantinople, kung saan nakipagpulong siya kay Baldwin ng Hainaut, na katatapos lamang bumalik mula sa Karakorum bilang kinatawan ng Latinong Emperador na si Baldwin II. Doon ay binigyan si William ng mga liham ng emperador para sa ilang pinunong Tatar.{{sfn|Jackson|Morgan|1990|pp=42-43}} Sinundan ni William ang rutang dinaanan noon ng prayleng Hungaro na si Julian at, sa Asya, ang rutang tinahak ng Italyanong prayleng si Giovanni da Pian del Carpine. Kasama niya sa paglalakbay sina Bartolomeo da Cremona, isang tagapaglingkod na tinatawag na Gosset, at isang tagapagsalin na tinawag niyang Homo Dei ("tao ng Diyos"), na maaaring tumutukoy sa pangalang Arabe na Abdullah. Ang kanyang paglalakbay ang ikaapat na pangunahing misyon ng mga Europeo sa Imperyong Mongol, kasunod ng mga misyon nina Giovanni da Pian del Carpine, Ascelin ng Lombardia, at André de Longjumeau. Bagaman may mga ulat tungkol sa pagkakaroon ng mga Kristiyanong Nestoriyano sa korte ng Mongol, tumanggi si Louis IX na magpadala ng isang pormal na misyong diplomatiko dahil sa hindi magandang karanasan ng mga naunang sugo. Pagdating sa bayang Sudak sa Crimea, ipinagpatuloy ni William ang kanyang paglalakbay gamit ang mga baka at kariton. Siyam na araw matapos tawirin ang Ilog Don, nakatagpo niya si Sartaq Khan, ang susunod na pinuno ng Kipchak Khanate. Ipinadala siya ni Sartaq sa kanyang amang si Batu Khan, na naninirahan sa Sarai malapit sa Ilog Volga. Makalipas ang limang linggo mula sa pag-alis sa Sudak, nakarating siya sa kampo ni Batu. Kilala si William sa kanyang matapang na pangangaral; sinabi pa niya kay Batu na haharap ito sa walang hanggang kaparusahan kung hindi siya magpapabinyag. Nagalit si Batu sa kanyang pananalita at itinuring itong isang banta. Hindi siya nagbalik-loob sa Kristiyanismo ngunit ipinadala niya si William sa Dakilang Khan Möngke. Noong 16 Setyembre 1253, nagsimula si William at ang kanyang mga kasama sa isang paglalakbay na humigit-kumulang 9,000 kilometro sakay ng kabayo patungong Karakorum sa kasalukuyang Mongolia. Dumating sila roon sa huling bahagi ng Disyembre at magalang silang tinanggap. Noong 4 Enero 1254, nabigyan siya ng pagkakataong humarap kay Möngke Khan. Nagbigay si William ng detalyadong paglalarawan tungkol sa mga pader ng Karakorum, mga pamilihan, mga templo, at sa magkakahiwalay na distrito ng mga Muslim at Tsinong manggagawa. Ipinakita niya na ang kabisera ng Mongol ay isang lungsod na may napakalawak na pagkakaiba-iba ng mga kultura. Nakarating din siya sa korte ng Imperyo ng Nicaea at nakatagpo ng mga sugo nito habang naglalakbay. Kabilang sa mga Europeong kanyang nakasalamuha ay ang pamangkin ng isang obispong Ingles, isang babae mula sa Lorraine na naghanda ng kanyang hapunan noong Pasko ng Pagkabuhay, at si Guillaume Boucher, isang Pranses na panday ng pilak na gumagawa ng mga palamuti para sa pamilya ng Khan at ng mga altar ng mga Kristiyanong Nestoriyano.<ref>Frances Wood, ''The Silk Road: two thousand years in the heart of Asia'' 2002:119. (sa Ingles)</ref><ref name="Rossabi2014">{{cite book |author=Morris Rossabi |url=https://books.google.com/books?id=GXejBQAAQBAJ&pg=PA670 |title=From Yuan to Modern China and Mongolia: The Writings of Morris Rossabi |publisher=Brill |year=2014 |isbn=978-90-04-28529-3 |location=Leiden |pages=670–|language=en}}</ref> Gayunman, naging mapanuri si William sa mga Nestoriyano at itinuring silang mga erehe. Nanatili ang kanyang pangkat sa kampo ng Khan hanggang 10 Hulyo 1254, bago nagsimula ang kanilang pagbabalik sa Europa. Pagkaraang muling bumisita kay Batu Khan noong Setyembre at ipagdiwang ang Pasko sa Nakhchivan (sa kasalukuyang Azerbaijan), nakarating sila sa County of Tripoli noong 15 Agosto 1255. Pagbalik niya, iniharap ni William kay Haring Louis IX ang isang malinaw at masusing ulat na pinamagatang Itinerarium fratris Willielmi de Rubruquis de ordine fratrum Minorum, Galli, Anno gratiae 1253 ad partes Orientales. Nahahati ito sa 40 kabanata. Ang Kabanata 1–10 ay naglalarawan sa mga Mongol, sa kanilang lipunan, at sa kanilang mga kaugalian, samantalang ang Kabanata 11–40 ay nagsasalaysay ng mismong paglalakbay at ng mga pangyayaring kanyang naranasan. Sa kanyang ulat, inilarawan niya ang katangian ng Imperyong Mongol at nagbigay ng maraming mahahalagang obserbasyong heograpikal at antropolohikal. Nagulat siya sa malawakang paglaganap ng Islam sa Gitnang Asya at pinuna rin ang ilang tradisyong Heleniko na kanyang nakita sa mga Kristiyano ng dating Imperyong Bisantino, kabilang ang pagdiriwang ng kapistahan ni Santa Felicitas sa Imperyo ng Nicaea. Sinagot din ni William ang isang matagal nang usaping heograpikal nang mapatunayan niya, matapos niyang maglakbay sa hilaga ng Dagat Caspian, na ito ay isang nakapaloob na dagat at hindi umaagos patungo sa Karagatang Arktiko. Bagaman may mga naunang manlalakbay na Eskandinabo na may kaalaman tungkol sa rehiyong ito, si William ang unang nagbigay ng nakasulat na patunay. Itinuturing ang kanyang ulat bilang isa sa mga pinakadakilang akda sa heograpiyang medieval. Mahusay siyang tagamasid at manunulat. Palagi siyang nagtatanong sa mga taong kanyang nakakasalamuha at hindi agad naniniwala sa mga alamat at kuwentong-bayan. Napansin din niya ang pagkakatulad ng iba't ibang wikang kanyang narinig sa mga wikang Europeo na dati na niyang alam. Noong Mayo 1254, habang nasa korte ng Mongol, nakibahagi si William sa isang tanyag na debate sa relihiyon na inorganisa ni Möngke Khan. Pinagharap doon ang mga Kristiyano, Budista, at Muslim upang talakayin kung alin ang tunay na pananampalataya, sa harap ng tatlong hukom na kumakatawan sa bawat relihiyon. May isang Intsik ding lumahok sa debate kasama ni William. Malaki rin ang naging impluwensiya ng kanyang mga isinulat sa kapwa niyang Pransiskanong iskolar na si Roger Bacon, na malimit sumipi sa kanyang ulat sa akdang Opus Majus at nagpahayag na maingat niya itong binasa at ipinaliwanag. Gayunpaman, matapos ang panahon ni Bacon, halos nalimutan ang salaysay ni William hanggang sa muling mailathala ito ni Richard Hakluyt noong 1599. Noong 1958, sumulat ang makatang Ruso na si Nikolay Zabolotskiy ng mahabang tulang pinamagatang "Rubruck sa Mongolia" (Рубрук в Монголии), bilang pagpupugay sa tanyag na manlalakbay na Pransiskano. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga talababa== * {{cite book | last1=Jackson | first1=Peter | last2=Morgan | first2=David | year=1990 | title=The Mission of Friar William of Rubruck: His Journey to the Court of the Great Khan Möngke, 1253-1255 | publisher=Hakluyt Society | place=London | isbn=978-090418029-9|language=en}} [[Kategorya:Pransiskano]] 8hfe9y5km3zor6pik6xlz0plr3wy47n 2215316 2215315 2026-07-08T15:44:48Z Jojit fb 38 2215316 wikitext text/x-wiki Si '''Guillermo ng Rubruk''' (nabuhay humigit-kumulang 1248–1257) ay isang prayleng [[Pransiskano]] na, sa suporta ni Haring [[Louis IX ng Pransiya|Louis IX]] ng [[Pransiya]], ay nagsagawa ng misyong diplomatiko at pangmisyonero patungo kay Dakilang Khan Möngke ng Imperyong Mongol. Pagbalik niya sa Europa, isinulat niya ang ''Itinerarium'', isang detalyadong salaysay ng kanyang paglalakbay at mga obserbasyon na ipinadala kay Haring Louis. Malamang na ipinanganak si William noong dekada 1210 o 1220 sa Rubruk, sa Kondado ng Flanders ng Kaharian ng Pransiya. Pinaniniwalaang namatay siya noong dekada 1270 o pagkatapos ng 1293. Kilala siya sa kanyang mga paglalakbay sa iba't ibang bahagi ng [[Gitnang Silangan]] at [[Gitnang Asya]] noong ika-13 siglo, lalo na sa kanyang pagbisita sa Imperyong Mongol. Naglakbay siya sa [[Mongolya|Mongolia]] noong 1253–1254, na nauna pa sa mga paglalakbay nina Marco Polo at Odoric ng Pordenone. Nakarating siya sa Karakorum, ang kabisera ng [[Imperyong Monggol|Imperyong Mongol]], at nagbigay ng mahahalagang paglalarawan tungkol sa lungsod. Pagbalik niya, dahil hindi niya personal na nakaharap ang Hari ng Pransiya, sumulat siya ng isang mahabang liham sa wikang Latin na nagsasalaysay ng kanyang buong paglalakbay sa Imperyong Mongol. Ang kanyang salaysay ay kinikilala bilang isa sa mga pinakamahusay na akda ng panitikang paglalakbay noong Gitnang Panahon, maihahambing sa mga isinulat nina [[Marco Polo]] at [[Ibn Battuta]], at isa ring napakahalagang sanggunian sa kasaysayan. Gayunpaman, hindi nito natamo ang kasikatan ng aklat ni Marco Polo. Noong 1248, sinamahan ni William si Haring Louis IX sa Ikapitong Krusada. Noong 7 Mayo 1253, sa utos ng hari, nagsimula siya sa isang misyong naglalayong hikayatin ang mga Tatar na yumakap sa Kristiyanismo.<ref>{{cite CE1913|wstitle=William Rubruck}}</ref> Una siyang nagtungo sa Constantinople, kung saan nakipagpulong siya kay Baldwin ng Hainaut, na katatapos lamang bumalik mula sa Karakorum bilang kinatawan ng Latinong Emperador na si Baldwin II. Doon ay binigyan si William ng mga liham ng emperador para sa ilang pinunong Tatar.{{sfn|Jackson|Morgan|1990|pp=42-43}} Sinundan ni William ang rutang dinaanan noon ng prayleng Hungaro na si Julian at, sa Asya, ang rutang tinahak ng Italyanong prayleng si Giovanni da Pian del Carpine. Kasama niya sa paglalakbay sina Bartolomeo da Cremona, isang tagapaglingkod na tinatawag na Gosset, at isang tagapagsalin na tinawag niyang Homo Dei ("tao ng Diyos"), na maaaring tumutukoy sa pangalang Arabe na Abdullah. Ang kanyang paglalakbay ang ikaapat na pangunahing misyon ng mga Europeo sa Imperyong Mongol, kasunod ng mga misyon nina Giovanni da Pian del Carpine, Ascelin ng Lombardia, at André de Longjumeau. Bagaman may mga ulat tungkol sa pagkakaroon ng mga Kristiyanong Nestoriyano sa korte ng Mongol, tumanggi si Louis IX na magpadala ng isang pormal na misyong diplomatiko dahil sa hindi magandang karanasan ng mga naunang sugo. Pagdating sa bayang Sudak sa Crimea, ipinagpatuloy ni William ang kanyang paglalakbay gamit ang mga baka at kariton. Siyam na araw matapos tawirin ang Ilog Don, nakatagpo niya si Sartaq Khan, ang susunod na pinuno ng Kipchak Khanate. Ipinadala siya ni Sartaq sa kanyang amang si Batu Khan, na naninirahan sa Sarai malapit sa Ilog Volga. Makalipas ang limang linggo mula sa pag-alis sa Sudak, nakarating siya sa kampo ni Batu. Kilala si William sa kanyang matapang na pangangaral; sinabi pa niya kay Batu na haharap ito sa walang hanggang kaparusahan kung hindi siya magpapabinyag. Nagalit si Batu sa kanyang pananalita at itinuring itong isang banta. Hindi siya nagbalik-loob sa Kristiyanismo ngunit ipinadala niya si William sa Dakilang Khan Möngke. Noong 16 Setyembre 1253, nagsimula si William at ang kanyang mga kasama sa isang paglalakbay na humigit-kumulang 9,000 kilometro sakay ng kabayo patungong Karakorum sa kasalukuyang Mongolia. Dumating sila roon sa huling bahagi ng Disyembre at magalang silang tinanggap. Noong 4 Enero 1254, nabigyan siya ng pagkakataong humarap kay Möngke Khan. Nagbigay si William ng detalyadong paglalarawan tungkol sa mga pader ng Karakorum, mga pamilihan, mga templo, at sa magkakahiwalay na distrito ng mga Muslim at Tsinong manggagawa. Ipinakita niya na ang kabisera ng Mongol ay isang lungsod na may napakalawak na pagkakaiba-iba ng mga kultura. Nakarating din siya sa korte ng Imperyo ng Nicaea at nakatagpo ng mga sugo nito habang naglalakbay. Kabilang sa mga Europeong kanyang nakasalamuha ay ang pamangkin ng isang obispong Ingles, isang babae mula sa Lorraine na naghanda ng kanyang hapunan noong Pasko ng Pagkabuhay, at si Guillaume Boucher, isang Pranses na panday ng pilak na gumagawa ng mga palamuti para sa pamilya ng Khan at ng mga altar ng mga Kristiyanong Nestoriyano.<ref>Frances Wood, ''The Silk Road: two thousand years in the heart of Asia'' 2002:119. (sa Ingles)</ref><ref name="Rossabi2014">{{cite book |author=Morris Rossabi |url=https://books.google.com/books?id=GXejBQAAQBAJ&pg=PA670 |title=From Yuan to Modern China and Mongolia: The Writings of Morris Rossabi |publisher=Brill |year=2014 |isbn=978-90-04-28529-3 |location=Leiden |pages=670–|language=en}}</ref> Gayunman, naging mapanuri si William sa mga Nestoriyano at itinuring silang mga erehe. Nanatili ang kanyang pangkat sa kampo ng Khan hanggang 10 Hulyo 1254, bago nagsimula ang kanilang pagbabalik sa Europa. Pagkaraang muling bumisita kay Batu Khan noong Setyembre at ipagdiwang ang Pasko sa Nakhchivan (sa kasalukuyang Azerbaijan), nakarating sila sa County of Tripoli noong 15 Agosto 1255. Pagbalik niya, iniharap ni William kay Haring Louis IX ang isang malinaw at masusing ulat na pinamagatang Itinerarium fratris Willielmi de Rubruquis de ordine fratrum Minorum, Galli, Anno gratiae 1253 ad partes Orientales. Nahahati ito sa 40 kabanata. Ang Kabanata 1–10 ay naglalarawan sa mga Mongol, sa kanilang lipunan, at sa kanilang mga kaugalian, samantalang ang Kabanata 11–40 ay nagsasalaysay ng mismong paglalakbay at ng mga pangyayaring kanyang naranasan. Sa kanyang ulat, inilarawan niya ang katangian ng Imperyong Mongol at nagbigay ng maraming mahahalagang obserbasyong heograpikal at antropolohikal. Nagulat siya sa malawakang paglaganap ng Islam sa Gitnang Asya at pinuna rin ang ilang tradisyong Heleniko na kanyang nakita sa mga Kristiyano ng dating Imperyong Bisantino, kabilang ang pagdiriwang ng kapistahan ni Santa Felicitas sa Imperyo ng Nicaea. Sinagot din ni William ang isang matagal nang usaping heograpikal nang mapatunayan niya, matapos niyang maglakbay sa hilaga ng Dagat Caspian, na ito ay isang nakapaloob na dagat at hindi umaagos patungo sa Karagatang Arktiko. Bagaman may mga naunang manlalakbay na Eskandinabo na may kaalaman tungkol sa rehiyong ito, si William ang unang nagbigay ng nakasulat na patunay. Itinuturing ang kanyang ulat bilang isa sa mga pinakadakilang akda sa heograpiyang medieval. Mahusay siyang tagamasid at manunulat. Palagi siyang nagtatanong sa mga taong kanyang nakakasalamuha at hindi agad naniniwala sa mga alamat at kuwentong-bayan. Napansin din niya ang pagkakatulad ng iba't ibang wikang kanyang narinig sa mga wikang Europeo na dati na niyang alam. Noong Mayo 1254, habang nasa korte ng Mongol, nakibahagi si William sa isang tanyag na debate sa relihiyon na inorganisa ni Möngke Khan. Pinagharap doon ang mga Kristiyano, Budista, at Muslim upang talakayin kung alin ang tunay na pananampalataya, sa harap ng tatlong hukom na kumakatawan sa bawat relihiyon. May isang Intsik ding lumahok sa debate kasama ni William. Malaki rin ang naging impluwensiya ng kanyang mga isinulat sa kapwa niyang Pransiskanong iskolar na si Roger Bacon, na malimit sumipi sa kanyang ulat sa akdang Opus Majus at nagpahayag na maingat niya itong binasa at ipinaliwanag. Gayunpaman, matapos ang panahon ni Bacon, halos nalimutan ang salaysay ni William hanggang sa muling mailathala ito ni Richard Hakluyt noong 1599. Noong 1958, sumulat ang makatang Ruso na si Nikolay Zabolotskiy ng mahabang tulang pinamagatang "Rubruck sa Mongolia" (Рубрук в Монголии), bilang pagpupugay sa tanyag na manlalakbay na Pransiskano. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga talababa== * {{cite book | last1=Jackson | first1=Peter | last2=Morgan | first2=David | year=1990 | title=The Mission of Friar William of Rubruck: His Journey to the Court of the Great Khan Möngke, 1253-1255 | publisher=Hakluyt Society | place=London | isbn=978-090418029-9|language=en}} [[Kategorya:Pransiskano]] 0o2mck13ckhnl75w7oo985dd1s41xwg 2215317 2215316 2026-07-08T15:45:07Z Jojit fb 38 2215317 wikitext text/x-wiki Si '''Guillermo ng Rubruk''' (nabuhay humigit-kumulang 1248–1257) ay isang prayleng [[Pransiskano]] na, sa suporta ni Haring [[Louis IX ng Pransiya|Louis IX]] ng [[Pransiya]], ay nagsagawa ng misyong diplomatiko at pangmisyonero patungo kay Dakilang Khan Möngke ng Imperyong Mongol. Pagbalik niya sa Europa, isinulat niya ang ''Itinerarium'', isang detalyadong salaysay ng kanyang paglalakbay at mga obserbasyon na ipinadala kay Haring Louis. Malamang na ipinanganak si William noong dekada 1210 o 1220 sa Rubruk, sa Kondado ng Flanders ng Kaharian ng Pransiya. Pinaniniwalaang namatay siya noong dekada 1270 o pagkatapos ng 1293. Kilala siya sa kanyang mga paglalakbay sa iba't ibang bahagi ng [[Gitnang Silangan]] at [[Gitnang Asya]] noong ika-13 siglo, lalo na sa kanyang pagbisita sa Imperyong Mongol. Naglakbay siya sa [[Mongolya|Mongolia]] noong 1253–1254, na nauna pa sa mga paglalakbay nina Marco Polo at Odoric ng Pordenone. Nakarating siya sa Karakorum, ang kabisera ng [[Imperyong Monggol|Imperyong Mongol]], at nagbigay ng mahahalagang paglalarawan tungkol sa lungsod. Pagbalik niya, dahil hindi niya personal na nakaharap ang Hari ng Pransiya, sumulat siya ng isang mahabang liham sa wikang Latin na nagsasalaysay ng kanyang buong paglalakbay sa Imperyong Mongol. Ang kanyang salaysay ay kinikilala bilang isa sa mga pinakamahusay na akda ng panitikang paglalakbay noong Gitnang Panahon, maihahambing sa mga isinulat nina [[Marco Polo]] at [[Ibn Battuta]], at isa ring napakahalagang sanggunian sa kasaysayan. Gayunpaman, hindi nito natamo ang kasikatan ng aklat ni Marco Polo. Noong 1248, sinamahan ni William si Haring Louis IX sa Ikapitong [[Mga Krusada|Krusada]]. Noong 7 Mayo 1253, sa utos ng hari, nagsimula siya sa isang misyong naglalayong hikayatin ang mga Tatar na yumakap sa Kristiyanismo.<ref>{{cite CE1913|wstitle=William Rubruck}}</ref> Una siyang nagtungo sa Constantinople, kung saan nakipagpulong siya kay Baldwin ng Hainaut, na katatapos lamang bumalik mula sa Karakorum bilang kinatawan ng Latinong Emperador na si Baldwin II. Doon ay binigyan si William ng mga liham ng emperador para sa ilang pinunong Tatar.{{sfn|Jackson|Morgan|1990|pp=42-43}} Sinundan ni William ang rutang dinaanan noon ng prayleng Hungaro na si Julian at, sa Asya, ang rutang tinahak ng Italyanong prayleng si Giovanni da Pian del Carpine. Kasama niya sa paglalakbay sina Bartolomeo da Cremona, isang tagapaglingkod na tinatawag na Gosset, at isang tagapagsalin na tinawag niyang Homo Dei ("tao ng Diyos"), na maaaring tumutukoy sa pangalang Arabe na Abdullah. Ang kanyang paglalakbay ang ikaapat na pangunahing misyon ng mga Europeo sa Imperyong Mongol, kasunod ng mga misyon nina Giovanni da Pian del Carpine, Ascelin ng Lombardia, at André de Longjumeau. Bagaman may mga ulat tungkol sa pagkakaroon ng mga Kristiyanong Nestoriyano sa korte ng Mongol, tumanggi si Louis IX na magpadala ng isang pormal na misyong diplomatiko dahil sa hindi magandang karanasan ng mga naunang sugo. Pagdating sa bayang Sudak sa Crimea, ipinagpatuloy ni William ang kanyang paglalakbay gamit ang mga baka at kariton. Siyam na araw matapos tawirin ang Ilog Don, nakatagpo niya si Sartaq Khan, ang susunod na pinuno ng Kipchak Khanate. Ipinadala siya ni Sartaq sa kanyang amang si Batu Khan, na naninirahan sa Sarai malapit sa Ilog Volga. Makalipas ang limang linggo mula sa pag-alis sa Sudak, nakarating siya sa kampo ni Batu. Kilala si William sa kanyang matapang na pangangaral; sinabi pa niya kay Batu na haharap ito sa walang hanggang kaparusahan kung hindi siya magpapabinyag. Nagalit si Batu sa kanyang pananalita at itinuring itong isang banta. Hindi siya nagbalik-loob sa Kristiyanismo ngunit ipinadala niya si William sa Dakilang Khan Möngke. Noong 16 Setyembre 1253, nagsimula si William at ang kanyang mga kasama sa isang paglalakbay na humigit-kumulang 9,000 kilometro sakay ng kabayo patungong Karakorum sa kasalukuyang Mongolia. Dumating sila roon sa huling bahagi ng Disyembre at magalang silang tinanggap. Noong 4 Enero 1254, nabigyan siya ng pagkakataong humarap kay Möngke Khan. Nagbigay si William ng detalyadong paglalarawan tungkol sa mga pader ng Karakorum, mga pamilihan, mga templo, at sa magkakahiwalay na distrito ng mga Muslim at Tsinong manggagawa. Ipinakita niya na ang kabisera ng Mongol ay isang lungsod na may napakalawak na pagkakaiba-iba ng mga kultura. Nakarating din siya sa korte ng Imperyo ng Nicaea at nakatagpo ng mga sugo nito habang naglalakbay. Kabilang sa mga Europeong kanyang nakasalamuha ay ang pamangkin ng isang obispong Ingles, isang babae mula sa Lorraine na naghanda ng kanyang hapunan noong Pasko ng Pagkabuhay, at si Guillaume Boucher, isang Pranses na panday ng pilak na gumagawa ng mga palamuti para sa pamilya ng Khan at ng mga altar ng mga Kristiyanong Nestoriyano.<ref>Frances Wood, ''The Silk Road: two thousand years in the heart of Asia'' 2002:119. (sa Ingles)</ref><ref name="Rossabi2014">{{cite book |author=Morris Rossabi |url=https://books.google.com/books?id=GXejBQAAQBAJ&pg=PA670 |title=From Yuan to Modern China and Mongolia: The Writings of Morris Rossabi |publisher=Brill |year=2014 |isbn=978-90-04-28529-3 |location=Leiden |pages=670–|language=en}}</ref> Gayunman, naging mapanuri si William sa mga Nestoriyano at itinuring silang mga erehe. Nanatili ang kanyang pangkat sa kampo ng Khan hanggang 10 Hulyo 1254, bago nagsimula ang kanilang pagbabalik sa Europa. Pagkaraang muling bumisita kay Batu Khan noong Setyembre at ipagdiwang ang Pasko sa Nakhchivan (sa kasalukuyang Azerbaijan), nakarating sila sa County of Tripoli noong 15 Agosto 1255. Pagbalik niya, iniharap ni William kay Haring Louis IX ang isang malinaw at masusing ulat na pinamagatang Itinerarium fratris Willielmi de Rubruquis de ordine fratrum Minorum, Galli, Anno gratiae 1253 ad partes Orientales. Nahahati ito sa 40 kabanata. Ang Kabanata 1–10 ay naglalarawan sa mga Mongol, sa kanilang lipunan, at sa kanilang mga kaugalian, samantalang ang Kabanata 11–40 ay nagsasalaysay ng mismong paglalakbay at ng mga pangyayaring kanyang naranasan. Sa kanyang ulat, inilarawan niya ang katangian ng Imperyong Mongol at nagbigay ng maraming mahahalagang obserbasyong heograpikal at antropolohikal. Nagulat siya sa malawakang paglaganap ng Islam sa Gitnang Asya at pinuna rin ang ilang tradisyong Heleniko na kanyang nakita sa mga Kristiyano ng dating Imperyong Bisantino, kabilang ang pagdiriwang ng kapistahan ni Santa Felicitas sa Imperyo ng Nicaea. Sinagot din ni William ang isang matagal nang usaping heograpikal nang mapatunayan niya, matapos niyang maglakbay sa hilaga ng Dagat Caspian, na ito ay isang nakapaloob na dagat at hindi umaagos patungo sa Karagatang Arktiko. Bagaman may mga naunang manlalakbay na Eskandinabo na may kaalaman tungkol sa rehiyong ito, si William ang unang nagbigay ng nakasulat na patunay. Itinuturing ang kanyang ulat bilang isa sa mga pinakadakilang akda sa heograpiyang medieval. Mahusay siyang tagamasid at manunulat. Palagi siyang nagtatanong sa mga taong kanyang nakakasalamuha at hindi agad naniniwala sa mga alamat at kuwentong-bayan. Napansin din niya ang pagkakatulad ng iba't ibang wikang kanyang narinig sa mga wikang Europeo na dati na niyang alam. Noong Mayo 1254, habang nasa korte ng Mongol, nakibahagi si William sa isang tanyag na debate sa relihiyon na inorganisa ni Möngke Khan. Pinagharap doon ang mga Kristiyano, Budista, at Muslim upang talakayin kung alin ang tunay na pananampalataya, sa harap ng tatlong hukom na kumakatawan sa bawat relihiyon. May isang Intsik ding lumahok sa debate kasama ni William. Malaki rin ang naging impluwensiya ng kanyang mga isinulat sa kapwa niyang Pransiskanong iskolar na si Roger Bacon, na malimit sumipi sa kanyang ulat sa akdang Opus Majus at nagpahayag na maingat niya itong binasa at ipinaliwanag. Gayunpaman, matapos ang panahon ni Bacon, halos nalimutan ang salaysay ni William hanggang sa muling mailathala ito ni Richard Hakluyt noong 1599. Noong 1958, sumulat ang makatang Ruso na si Nikolay Zabolotskiy ng mahabang tulang pinamagatang "Rubruck sa Mongolia" (Рубрук в Монголии), bilang pagpupugay sa tanyag na manlalakbay na Pransiskano. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga talababa== * {{cite book | last1=Jackson | first1=Peter | last2=Morgan | first2=David | year=1990 | title=The Mission of Friar William of Rubruck: His Journey to the Court of the Great Khan Möngke, 1253-1255 | publisher=Hakluyt Society | place=London | isbn=978-090418029-9|language=en}} [[Kategorya:Pransiskano]] hajmowy68kzy19q2ncsuuihqta6jloa 2215318 2215317 2026-07-08T15:45:40Z Jojit fb 38 2215318 wikitext text/x-wiki Si '''Guillermo ng Rubruk''' (nabuhay humigit-kumulang 1248–1257) ay isang prayleng [[Pransiskano]] na, sa suporta ni Haring [[Louis IX ng Pransiya|Louis IX]] ng [[Pransiya]], ay nagsagawa ng misyong diplomatiko at pangmisyonero patungo kay Dakilang Khan Möngke ng Imperyong Mongol. Pagbalik niya sa Europa, isinulat niya ang ''Itinerarium'', isang detalyadong salaysay ng kanyang paglalakbay at mga obserbasyon na ipinadala kay Haring Louis. Malamang na ipinanganak si William noong dekada 1210 o 1220 sa Rubruk, sa Kondado ng Flanders ng Kaharian ng Pransiya. Pinaniniwalaang namatay siya noong dekada 1270 o pagkatapos ng 1293. Kilala siya sa kanyang mga paglalakbay sa iba't ibang bahagi ng [[Gitnang Silangan]] at [[Gitnang Asya]] noong ika-13 siglo, lalo na sa kanyang pagbisita sa Imperyong Mongol. Naglakbay siya sa [[Mongolya|Mongolia]] noong 1253–1254, na nauna pa sa mga paglalakbay nina Marco Polo at Odoric ng Pordenone. Nakarating siya sa Karakorum, ang kabisera ng [[Imperyong Monggol|Imperyong Mongol]], at nagbigay ng mahahalagang paglalarawan tungkol sa lungsod. Pagbalik niya, dahil hindi niya personal na nakaharap ang Hari ng Pransiya, sumulat siya ng isang mahabang liham sa wikang Latin na nagsasalaysay ng kanyang buong paglalakbay sa Imperyong Mongol. Ang kanyang salaysay ay kinikilala bilang isa sa mga pinakamahusay na akda ng panitikang paglalakbay noong Gitnang Panahon, maihahambing sa mga isinulat nina [[Marco Polo]] at [[Ibn Battuta]], at isa ring napakahalagang sanggunian sa kasaysayan. Gayunpaman, hindi nito natamo ang kasikatan ng aklat ni Marco Polo. Noong 1248, sinamahan ni William si Haring Louis IX sa Ikapitong [[Mga Krusada|Krusada]]. Noong 7 Mayo 1253, sa utos ng hari, nagsimula siya sa isang misyong naglalayong hikayatin ang mga Tatar na yumakap sa Kristiyanismo.<ref>{{cite CE1913|wstitle=William Rubruck}}</ref> Una siyang nagtungo sa Constantinople, kung saan nakipagpulong siya kay Baldwin ng Hainaut, na katatapos lamang bumalik mula sa Karakorum bilang kinatawan ng Latinong Emperador na si Baldwin II. Doon ay binigyan si William ng mga liham ng emperador para sa ilang pinunong Tatar.{{sfn|Jackson|Morgan|1990|pp=42-43}} Sinundan ni William ang rutang dinaanan noon ng prayleng Hungaro na si Julian at, sa Asya, ang rutang tinahak ng Italyanong prayleng si Giovanni da Pian del Carpine. Kasama niya sa paglalakbay sina Bartolomeo da Cremona, isang tagapaglingkod na tinatawag na Gosset, at isang tagapagsalin na tinawag niyang Homo Dei ("tao ng Diyos"), na maaaring tumutukoy sa pangalang Arabe na Abdullah. Ang kanyang paglalakbay ang ikaapat na pangunahing misyon ng mga Europeo sa Imperyong Mongol, kasunod ng mga misyon nina Giovanni da Pian del Carpine, Ascelin ng Lombardia, at André de Longjumeau. Bagaman may mga ulat tungkol sa pagkakaroon ng mga Kristiyanong Nestoriyano sa korte ng Mongol, tumanggi si Louis IX na magpadala ng isang pormal na misyong diplomatiko dahil sa hindi magandang karanasan ng mga naunang sugo. Pagdating sa bayang Sudak sa [[Crimea]], ipinagpatuloy ni William ang kanyang paglalakbay gamit ang mga baka at kariton. Siyam na araw matapos tawirin ang Ilog Don, nakatagpo niya si Sartaq Khan, ang susunod na pinuno ng Kipchak Khanate. Ipinadala siya ni Sartaq sa kanyang amang si Batu Khan, na naninirahan sa Sarai malapit sa Ilog Volga. Makalipas ang limang linggo mula sa pag-alis sa Sudak, nakarating siya sa kampo ni Batu. Kilala si William sa kanyang matapang na pangangaral; sinabi pa niya kay Batu na haharap ito sa walang hanggang kaparusahan kung hindi siya magpapabinyag. Nagalit si Batu sa kanyang pananalita at itinuring itong isang banta. Hindi siya nagbalik-loob sa Kristiyanismo ngunit ipinadala niya si William sa Dakilang Khan Möngke. Noong 16 Setyembre 1253, nagsimula si William at ang kanyang mga kasama sa isang paglalakbay na humigit-kumulang 9,000 kilometro sakay ng kabayo patungong Karakorum sa kasalukuyang Mongolia. Dumating sila roon sa huling bahagi ng Disyembre at magalang silang tinanggap. Noong 4 Enero 1254, nabigyan siya ng pagkakataong humarap kay Möngke Khan. Nagbigay si William ng detalyadong paglalarawan tungkol sa mga pader ng Karakorum, mga pamilihan, mga templo, at sa magkakahiwalay na distrito ng mga Muslim at Tsinong manggagawa. Ipinakita niya na ang kabisera ng Mongol ay isang lungsod na may napakalawak na pagkakaiba-iba ng mga kultura. Nakarating din siya sa korte ng Imperyo ng Nicaea at nakatagpo ng mga sugo nito habang naglalakbay. Kabilang sa mga Europeong kanyang nakasalamuha ay ang pamangkin ng isang obispong Ingles, isang babae mula sa Lorraine na naghanda ng kanyang hapunan noong Pasko ng Pagkabuhay, at si Guillaume Boucher, isang Pranses na panday ng pilak na gumagawa ng mga palamuti para sa pamilya ng Khan at ng mga altar ng mga Kristiyanong Nestoriyano.<ref>Frances Wood, ''The Silk Road: two thousand years in the heart of Asia'' 2002:119. (sa Ingles)</ref><ref name="Rossabi2014">{{cite book |author=Morris Rossabi |url=https://books.google.com/books?id=GXejBQAAQBAJ&pg=PA670 |title=From Yuan to Modern China and Mongolia: The Writings of Morris Rossabi |publisher=Brill |year=2014 |isbn=978-90-04-28529-3 |location=Leiden |pages=670–|language=en}}</ref> Gayunman, naging mapanuri si William sa mga Nestoriyano at itinuring silang mga erehe. Nanatili ang kanyang pangkat sa kampo ng Khan hanggang 10 Hulyo 1254, bago nagsimula ang kanilang pagbabalik sa Europa. Pagkaraang muling bumisita kay Batu Khan noong Setyembre at ipagdiwang ang Pasko sa Nakhchivan (sa kasalukuyang Azerbaijan), nakarating sila sa County of Tripoli noong 15 Agosto 1255. Pagbalik niya, iniharap ni William kay Haring Louis IX ang isang malinaw at masusing ulat na pinamagatang Itinerarium fratris Willielmi de Rubruquis de ordine fratrum Minorum, Galli, Anno gratiae 1253 ad partes Orientales. Nahahati ito sa 40 kabanata. Ang Kabanata 1–10 ay naglalarawan sa mga Mongol, sa kanilang lipunan, at sa kanilang mga kaugalian, samantalang ang Kabanata 11–40 ay nagsasalaysay ng mismong paglalakbay at ng mga pangyayaring kanyang naranasan. Sa kanyang ulat, inilarawan niya ang katangian ng Imperyong Mongol at nagbigay ng maraming mahahalagang obserbasyong heograpikal at antropolohikal. Nagulat siya sa malawakang paglaganap ng Islam sa Gitnang Asya at pinuna rin ang ilang tradisyong Heleniko na kanyang nakita sa mga Kristiyano ng dating Imperyong Bisantino, kabilang ang pagdiriwang ng kapistahan ni Santa Felicitas sa Imperyo ng Nicaea. Sinagot din ni William ang isang matagal nang usaping heograpikal nang mapatunayan niya, matapos niyang maglakbay sa hilaga ng Dagat Caspian, na ito ay isang nakapaloob na dagat at hindi umaagos patungo sa Karagatang Arktiko. Bagaman may mga naunang manlalakbay na Eskandinabo na may kaalaman tungkol sa rehiyong ito, si William ang unang nagbigay ng nakasulat na patunay. Itinuturing ang kanyang ulat bilang isa sa mga pinakadakilang akda sa heograpiyang medieval. Mahusay siyang tagamasid at manunulat. Palagi siyang nagtatanong sa mga taong kanyang nakakasalamuha at hindi agad naniniwala sa mga alamat at kuwentong-bayan. Napansin din niya ang pagkakatulad ng iba't ibang wikang kanyang narinig sa mga wikang Europeo na dati na niyang alam. Noong Mayo 1254, habang nasa korte ng Mongol, nakibahagi si William sa isang tanyag na debate sa relihiyon na inorganisa ni Möngke Khan. Pinagharap doon ang mga Kristiyano, Budista, at Muslim upang talakayin kung alin ang tunay na pananampalataya, sa harap ng tatlong hukom na kumakatawan sa bawat relihiyon. May isang Intsik ding lumahok sa debate kasama ni William. Malaki rin ang naging impluwensiya ng kanyang mga isinulat sa kapwa niyang Pransiskanong iskolar na si Roger Bacon, na malimit sumipi sa kanyang ulat sa akdang Opus Majus at nagpahayag na maingat niya itong binasa at ipinaliwanag. Gayunpaman, matapos ang panahon ni Bacon, halos nalimutan ang salaysay ni William hanggang sa muling mailathala ito ni Richard Hakluyt noong 1599. Noong 1958, sumulat ang makatang Ruso na si Nikolay Zabolotskiy ng mahabang tulang pinamagatang "Rubruck sa Mongolia" (Рубрук в Монголии), bilang pagpupugay sa tanyag na manlalakbay na Pransiskano. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga talababa== * {{cite book | last1=Jackson | first1=Peter | last2=Morgan | first2=David | year=1990 | title=The Mission of Friar William of Rubruck: His Journey to the Court of the Great Khan Möngke, 1253-1255 | publisher=Hakluyt Society | place=London | isbn=978-090418029-9|language=en}} [[Kategorya:Pransiskano]] 02w4b7la494l5optt9a926g4fb0wl6m 2215319 2215318 2026-07-08T15:52:13Z Jojit fb 38 2215319 wikitext text/x-wiki Si '''Guillermo ng Rubruk''' (nabuhay humigit-kumulang 1248–1257) ay isang prayleng [[Pransiskano]] na, sa suporta ni Haring [[Louis IX ng Pransiya|Louis IX]] ng [[Pransiya]], ay nagsagawa ng misyong diplomatiko at pangmisyonero patungo kay Dakilang Khan Möngke ng Imperyong Mongol. Pagbalik niya sa Europa, isinulat niya ang ''Itinerarium'', isang detalyadong salaysay ng kanyang paglalakbay at mga obserbasyon na ipinadala kay Haring Louis. Malamang na ipinanganak si William noong dekada 1210 o 1220 sa Rubruk, sa Kondado ng Flanders ng Kaharian ng Pransiya. Pinaniniwalaang namatay siya noong dekada 1270 o pagkatapos ng 1293. Kilala siya sa kanyang mga paglalakbay sa iba't ibang bahagi ng [[Gitnang Silangan]] at [[Gitnang Asya]] noong ika-13 siglo, lalo na sa kanyang pagbisita sa Imperyong Mongol. Naglakbay siya sa [[Mongolya|Mongolia]] noong 1253–1254, na nauna pa sa mga paglalakbay nina Marco Polo at Odoric ng Pordenone. Nakarating siya sa Karakorum, ang kabisera ng [[Imperyong Monggol|Imperyong Mongol]], at nagbigay ng mahahalagang paglalarawan tungkol sa lungsod. Pagbalik niya, dahil hindi niya personal na nakaharap ang Hari ng Pransiya, sumulat siya ng isang mahabang liham sa wikang Latin na nagsasalaysay ng kanyang buong paglalakbay sa Imperyong Mongol. Ang kanyang salaysay ay kinikilala bilang isa sa mga pinakamahusay na akda ng panitikang paglalakbay noong Gitnang Panahon, maihahambing sa mga isinulat nina [[Marco Polo]] at [[Ibn Battuta]], at isa ring napakahalagang sanggunian sa kasaysayan. Gayunpaman, hindi nito natamo ang kasikatan ng aklat ni Marco Polo. Noong 1248, sinamahan ni William si Haring Louis IX sa Ikapitong [[Mga Krusada|Krusada]]. Noong 7 Mayo 1253, sa utos ng hari, nagsimula siya sa isang misyong naglalayong hikayatin ang mga Tatar na yumakap sa Kristiyanismo.<ref>{{cite CE1913|wstitle=William Rubruck}}</ref> Una siyang nagtungo sa Constantinople, kung saan nakipagpulong siya kay Baldwin ng Hainaut, na katatapos lamang bumalik mula sa Karakorum bilang kinatawan ng Latinong Emperador na si Baldwin II. Doon ay binigyan si William ng mga liham ng emperador para sa ilang pinunong Tatar.{{sfn|Jackson|Morgan|1990|pp=42-43}} Sinundan ni William ang rutang dinaanan noon ng prayleng Hungaro na si Julian at, sa Asya, ang rutang tinahak ng Italyanong prayleng si Giovanni da Pian del Carpine. Kasama niya sa paglalakbay sina Bartolomeo da Cremona, isang tagapaglingkod na tinatawag na Gosset, at isang tagapagsalin na tinawag niyang Homo Dei ("tao ng Diyos"), na maaaring tumutukoy sa pangalang Arabe na Abdullah. Ang kanyang paglalakbay ang ikaapat na pangunahing misyon ng mga Europeo sa Imperyong Mongol, kasunod ng mga misyon nina Giovanni da Pian del Carpine, Ascelin ng Lombardia, at André de Longjumeau. Bagaman may mga ulat tungkol sa pagkakaroon ng mga Kristiyanong Nestoriyano sa korte ng Mongol, tumanggi si Louis IX na magpadala ng isang pormal na misyong diplomatiko dahil sa hindi magandang karanasan ng mga naunang sugo. Pagdating sa bayang Sudak sa [[Crimea]], ipinagpatuloy ni William ang kanyang paglalakbay gamit ang mga baka at kariton. Siyam na araw matapos tawirin ang Ilog Don, nakatagpo niya si Sartaq Khan, ang susunod na pinuno ng Kipchak Khanate. Ipinadala siya ni Sartaq sa kanyang amang si [[Batu Khan]], na naninirahan sa Sarai malapit sa Ilog Volga. Makalipas ang limang linggo mula sa pag-alis sa Sudak, nakarating siya sa kampo ni Batu. Kilala si William sa kanyang matapang na pangangaral; sinabi pa niya kay Batu na haharap ito sa walang hanggang kaparusahan kung hindi siya magpapabinyag. Nagalit si Batu sa kanyang pananalita at itinuring itong isang banta. Hindi siya nagbalik-loob sa Kristiyanismo ngunit ipinadala niya si William sa Dakilang Khan Möngke. Noong 16 Setyembre 1253, nagsimula si William at ang kanyang mga kasama sa isang paglalakbay na humigit-kumulang 9,000 kilometro sakay ng kabayo patungong Karakorum sa kasalukuyang Mongolia. Dumating sila roon sa huling bahagi ng Disyembre at magalang silang tinanggap. Noong 4 Enero 1254, nabigyan siya ng pagkakataong humarap kay Möngke Khan. Nagbigay si William ng detalyadong paglalarawan tungkol sa mga pader ng Karakorum, mga pamilihan, mga templo, at sa magkakahiwalay na distrito ng mga Muslim at Tsinong manggagawa. Ipinakita niya na ang kabisera ng Mongol ay isang lungsod na may napakalawak na pagkakaiba-iba ng mga kultura. Nakarating din siya sa korte ng Imperyo ng Nicaea at nakatagpo ng mga sugo nito habang naglalakbay. Kabilang sa mga Europeong kanyang nakasalamuha ay ang pamangkin ng isang obispong Ingles, isang babae mula sa Lorraine na naghanda ng kanyang hapunan noong Pasko ng Pagkabuhay, at si Guillaume Boucher, isang Pranses na panday ng pilak na gumagawa ng mga palamuti para sa pamilya ng Khan at ng mga altar ng mga Kristiyanong Nestoriyano.<ref>Frances Wood, ''The Silk Road: two thousand years in the heart of Asia'' 2002:119. (sa Ingles)</ref><ref name="Rossabi2014">{{cite book |author=Morris Rossabi |url=https://books.google.com/books?id=GXejBQAAQBAJ&pg=PA670 |title=From Yuan to Modern China and Mongolia: The Writings of Morris Rossabi |publisher=Brill |year=2014 |isbn=978-90-04-28529-3 |location=Leiden |pages=670–|language=en}}</ref> Gayunman, naging mapanuri si William sa mga Nestoriyano at itinuring silang mga erehe. Nanatili ang kanyang pangkat sa kampo ng Khan hanggang 10 Hulyo 1254, bago nagsimula ang kanilang pagbabalik sa Europa. Pagkaraang muling bumisita kay Batu Khan noong Setyembre at ipagdiwang ang Pasko sa Nakhchivan (sa kasalukuyang Azerbaijan), nakarating sila sa County of Tripoli noong 15 Agosto 1255. Pagbalik niya, iniharap ni William kay Haring Louis IX ang isang malinaw at masusing ulat na pinamagatang Itinerarium fratris Willielmi de Rubruquis de ordine fratrum Minorum, Galli, Anno gratiae 1253 ad partes Orientales. Nahahati ito sa 40 kabanata. Ang Kabanata 1–10 ay naglalarawan sa mga Mongol, sa kanilang lipunan, at sa kanilang mga kaugalian, samantalang ang Kabanata 11–40 ay nagsasalaysay ng mismong paglalakbay at ng mga pangyayaring kanyang naranasan. Sa kanyang ulat, inilarawan niya ang katangian ng Imperyong Mongol at nagbigay ng maraming mahahalagang obserbasyong heograpikal at antropolohikal. Nagulat siya sa malawakang paglaganap ng Islam sa Gitnang Asya at pinuna rin ang ilang tradisyong Heleniko na kanyang nakita sa mga Kristiyano ng dating Imperyong Bisantino, kabilang ang pagdiriwang ng kapistahan ni Santa Felicitas sa Imperyo ng Nicaea. Sinagot din ni William ang isang matagal nang usaping heograpikal nang mapatunayan niya, matapos niyang maglakbay sa hilaga ng Dagat Caspian, na ito ay isang nakapaloob na dagat at hindi umaagos patungo sa Karagatang Arktiko. Bagaman may mga naunang manlalakbay na Eskandinabo na may kaalaman tungkol sa rehiyong ito, si William ang unang nagbigay ng nakasulat na patunay. Itinuturing ang kanyang ulat bilang isa sa mga pinakadakilang akda sa heograpiyang medieval. Mahusay siyang tagamasid at manunulat. Palagi siyang nagtatanong sa mga taong kanyang nakakasalamuha at hindi agad naniniwala sa mga alamat at kuwentong-bayan. Napansin din niya ang pagkakatulad ng iba't ibang wikang kanyang narinig sa mga wikang Europeo na dati na niyang alam. Noong Mayo 1254, habang nasa korte ng Mongol, nakibahagi si William sa isang tanyag na debate sa relihiyon na inorganisa ni Möngke Khan. Pinagharap doon ang mga Kristiyano, Budista, at Muslim upang talakayin kung alin ang tunay na pananampalataya, sa harap ng tatlong hukom na kumakatawan sa bawat relihiyon. May isang Intsik ding lumahok sa debate kasama ni William. Malaki rin ang naging impluwensiya ng kanyang mga isinulat sa kapwa niyang Pransiskanong iskolar na si Roger Bacon, na malimit sumipi sa kanyang ulat sa akdang Opus Majus at nagpahayag na maingat niya itong binasa at ipinaliwanag. Gayunpaman, matapos ang panahon ni Bacon, halos nalimutan ang salaysay ni William hanggang sa muling mailathala ito ni Richard Hakluyt noong 1599. Noong 1958, sumulat ang makatang Ruso na si Nikolay Zabolotskiy ng mahabang tulang pinamagatang "Rubruck sa Mongolia" (Рубрук в Монголии), bilang pagpupugay sa tanyag na manlalakbay na Pransiskano. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga talababa== * {{cite book | last1=Jackson | first1=Peter | last2=Morgan | first2=David | year=1990 | title=The Mission of Friar William of Rubruck: His Journey to the Court of the Great Khan Möngke, 1253-1255 | publisher=Hakluyt Society | place=London | isbn=978-090418029-9|language=en}} [[Kategorya:Pransiskano]] 6igaebvvbi7b9abbp35gu3978c30oll 0 338698 2215280 2213971 2026-07-08T15:01:05Z Jojit fb 38 2215280 wikitext text/x-wiki Si '''Ambrogio Contarini''' (1429–1499) ay isang maharlika, [[mangangalakal]], at diplomata mula sa Republika ng Venecia na kilala sa kanyang salaysay tungkol sa paglalakbay sa Iran, kung saan niya nakilala ang kapwa diplomata na si Giosafat Barbaro. Si Contarini ay kabilang sa marangal na Pamilyang Contarini. Ginugol niya ang kanyang kabataan sa Constantinople, ang kabisera ng Imperyong Otomano, kung saan siya nanirahan bilang isang mangangalakal. Nilisan niya ang lungsod nang sumiklab ang Digmaang Otomano–Veneciano noong 1463. Noong 1470, sakay siya ng barkong Aegeus at lumahok sa mga labanang pandagat laban sa mga Otomano. Sa hangaring makabuo ng mas malawak na alyansa laban sa Imperyong Otomano, ipinadala siya ng Republika ng Venecia bilang sugo kay Uzun Hassan, ang pinuno ng Aq Qoyunlu, isang makapangyarihang dinastiyang Turkomano na namumuno sa Iran. Umalis siya sa Venecia noong Pebrero 1474 at naglakbay sa Austria, Polonya, at sa rehiyon ng Kabundukang Caucasus bago makarating sa Tabriz noong Agosto 1474. Noong Oktubre 1474, nakipagpulong siya kay Uzun Hassan sa kabisera nitong Isfahan. Magiliw siyang tinanggap ng pinuno, ngunit tinanggihan ang panukala ng Venecia na bumuo ng isang alyansang militar laban sa mga Otomano. Habang nasa Iran, nakilala rin niya ang isa pang diplomata na si Giosafat Barbaro. Dahil sa maraming pagkaantala at sa mahirap na paglalakbay pauwi, nakabalik lamang si Contarini sa Venecia noong Abril 1477. Sa kanyang pagbabalik mula sa Iran, huminto rin si Contarini sa Moscow, kung saan siya ay tinanggap sa isang opisyal na pagharap kay Tsar Ivan III ng Russia. Dumaan din siya sa Alemanya bago tuluyang makabalik sa kanyang sariling bayan. Sa mismong araw ng kanyang pagdating sa Venecia, nagbigay si Contarini ng isang pasalitang ulat sa Konseho ng Republika ng Venecia tungkol sa kanyang misyon. Ang ulat na ito ay inilathala sa Venecia noong 1476 ni H. Foxius sa ilalim ng pamagat na Questo e el Viazo de misier Ambrogio Contarini. Noong 1486, inilimbag naman sa Vicenza ang mas kumpletong nakasulat na bersiyon ng kanyang salaysay. Bagaman ang kanyang ulat ay pangunahing nakatuon sa mga personal na karanasan at paghihirap na kanyang naranasan sa paglalakbay, naglalaman din ito ng maraming mahahalagang impormasyon tungkol sa mga bansang kanyang dinaanan, lalo na ang Iran sa panahon ng paghahari ni Uzun Hassan. Dahil dito, nananatili itong isang mahalagang sanggunian para sa pag-aaral ng kasaysayan, heograpiya, at diplomasya ng Kanlurang Asya noong ika-15 siglo. q4x8gug21t3ewi2nmdl408zdv6ls43d 2215281 2215280 2026-07-08T15:01:31Z Jojit fb 38 2215281 wikitext text/x-wiki Si '''Ambrogio Contarini''' (1429–1499) ay isang maharlika, [[mangangalakal]], at diplomata mula sa [[Republika ng Venecia]] na kilala sa kanyang salaysay tungkol sa paglalakbay sa [[Iran]], kung saan niya nakilala ang kapwa diplomata na si Giosafat Barbaro. Si Contarini ay kabilang sa marangal na Pamilyang Contarini. Ginugol niya ang kanyang kabataan sa Constantinople, ang kabisera ng Imperyong Otomano, kung saan siya nanirahan bilang isang mangangalakal. Nilisan niya ang lungsod nang sumiklab ang Digmaang Otomano–Veneciano noong 1463. Noong 1470, sakay siya ng barkong Aegeus at lumahok sa mga labanang pandagat laban sa mga Otomano. Sa hangaring makabuo ng mas malawak na alyansa laban sa Imperyong Otomano, ipinadala siya ng Republika ng Venecia bilang sugo kay Uzun Hassan, ang pinuno ng Aq Qoyunlu, isang makapangyarihang dinastiyang Turkomano na namumuno sa Iran. Umalis siya sa Venecia noong Pebrero 1474 at naglakbay sa Austria, Polonya, at sa rehiyon ng Kabundukang Caucasus bago makarating sa Tabriz noong Agosto 1474. Noong Oktubre 1474, nakipagpulong siya kay Uzun Hassan sa kabisera nitong Isfahan. Magiliw siyang tinanggap ng pinuno, ngunit tinanggihan ang panukala ng Venecia na bumuo ng isang alyansang militar laban sa mga Otomano. Habang nasa Iran, nakilala rin niya ang isa pang diplomata na si Giosafat Barbaro. Dahil sa maraming pagkaantala at sa mahirap na paglalakbay pauwi, nakabalik lamang si Contarini sa Venecia noong Abril 1477. Sa kanyang pagbabalik mula sa Iran, huminto rin si Contarini sa Moscow, kung saan siya ay tinanggap sa isang opisyal na pagharap kay Tsar Ivan III ng Russia. Dumaan din siya sa Alemanya bago tuluyang makabalik sa kanyang sariling bayan. Sa mismong araw ng kanyang pagdating sa Venecia, nagbigay si Contarini ng isang pasalitang ulat sa Konseho ng Republika ng Venecia tungkol sa kanyang misyon. Ang ulat na ito ay inilathala sa Venecia noong 1476 ni H. Foxius sa ilalim ng pamagat na Questo e el Viazo de misier Ambrogio Contarini. Noong 1486, inilimbag naman sa Vicenza ang mas kumpletong nakasulat na bersiyon ng kanyang salaysay. Bagaman ang kanyang ulat ay pangunahing nakatuon sa mga personal na karanasan at paghihirap na kanyang naranasan sa paglalakbay, naglalaman din ito ng maraming mahahalagang impormasyon tungkol sa mga bansang kanyang dinaanan, lalo na ang Iran sa panahon ng paghahari ni Uzun Hassan. Dahil dito, nananatili itong isang mahalagang sanggunian para sa pag-aaral ng kasaysayan, heograpiya, at diplomasya ng Kanlurang Asya noong ika-15 siglo. 9zc2wz0q5mk4n5bhqsc79ogletzwh2s 2215282 2215281 2026-07-08T15:04:03Z Jojit fb 38 2215282 wikitext text/x-wiki Si '''Ambrogio Contarini''' (1429–1499) ay isang maharlika, [[mangangalakal]], at diplomata mula sa [[Republika ng Venecia]] na kilala sa kanyang salaysay tungkol sa paglalakbay sa [[Iran]], kung saan niya nakilala ang kapwa diplomata na si Giosafat Barbaro.<ref name="iranica">{{Cite web |title=CONTARINI, AMBROGIO |url=https://www.iranicaonline.org/articles/contarini-ambrogio-1429-99-venetian-merchant-and-diplomat-author-of-a-noteworthy-report-on-persia-under-the-aq-qoyunlu/ |access-date=2026-07-08 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US}}</ref> Si Contarini ay kabilang sa marangal na Pamilyang Contarini. Ginugol niya ang kanyang kabataan sa Constantinople, ang kabisera ng Imperyong Otomano, kung saan siya nanirahan bilang isang mangangalakal. Nilisan niya ang lungsod nang sumiklab ang Digmaang Otomano–Veneciano noong 1463. Noong 1470, sakay siya ng barkong Aegeus at lumahok sa mga labanang pandagat laban sa mga Otomano. Sa hangaring makabuo ng mas malawak na alyansa laban sa Imperyong Otomano, ipinadala siya ng Republika ng Venecia bilang sugo kay Uzun Hassan, ang pinuno ng Aq Qoyunlu, isang makapangyarihang dinastiyang Turkomano na namumuno sa Iran. Umalis siya sa Venecia noong Pebrero 1474 at naglakbay sa Austria, Polonya, at sa rehiyon ng Kabundukang Caucasus bago makarating sa Tabriz noong Agosto 1474. Noong Oktubre 1474, nakipagpulong siya kay Uzun Hassan sa kabisera nitong Isfahan. Magiliw siyang tinanggap ng pinuno, ngunit tinanggihan ang panukala ng Venecia na bumuo ng isang alyansang militar laban sa mga Otomano. Habang nasa Iran, nakilala rin niya ang isa pang diplomata na si Giosafat Barbaro. Dahil sa maraming pagkaantala at sa mahirap na paglalakbay pauwi, nakabalik lamang si Contarini sa Venecia noong Abril 1477. Sa kanyang pagbabalik mula sa Iran, huminto rin si Contarini sa Moscow, kung saan siya ay tinanggap sa isang opisyal na pagharap kay Tsar Ivan III ng Russia. Dumaan din siya sa Alemanya bago tuluyang makabalik sa kanyang sariling bayan. Sa mismong araw ng kanyang pagdating sa Venecia, nagbigay si Contarini ng isang pasalitang ulat sa Konseho ng Republika ng Venecia tungkol sa kanyang misyon. Ang ulat na ito ay inilathala sa Venecia noong 1476 ni H. Foxius sa ilalim ng pamagat na Questo e el Viazo de misier Ambrogio Contarini. Noong 1486, inilimbag naman sa Vicenza ang mas kumpletong nakasulat na bersiyon ng kanyang salaysay. Bagaman ang kanyang ulat ay pangunahing nakatuon sa mga personal na karanasan at paghihirap na kanyang naranasan sa paglalakbay, naglalaman din ito ng maraming mahahalagang impormasyon tungkol sa mga bansang kanyang dinaanan, lalo na ang Iran sa panahon ng paghahari ni Uzun Hassan. Dahil dito, nananatili itong isang mahalagang sanggunian para sa pag-aaral ng kasaysayan, heograpiya, at diplomasya ng Kanlurang Asya noong ika-15 siglo. etq9zn8dj849df8ju96i6vejaqd30ia 2215283 2215282 2026-07-08T15:04:33Z Jojit fb 38 2215283 wikitext text/x-wiki Si '''Ambrogio Contarini''' (1429–1499) ay isang maharlika, [[mangangalakal]], at diplomata mula sa [[Republika ng Venecia]] na kilala sa kanyang salaysay tungkol sa paglalakbay sa [[Iran]], kung saan niya nakilala ang kapwa diplomata na si Giosafat Barbaro.<ref name="iranica">{{Cite web |title=CONTARINI, AMBROGIO |url=https://www.iranicaonline.org/articles/contarini-ambrogio-1429-99-venetian-merchant-and-diplomat-author-of-a-noteworthy-report-on-persia-under-the-aq-qoyunlu/ |access-date=2026-07-08 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US}}</ref> Si Contarini ay kabilang sa marangal na Pamilyang Contarini. Ginugol niya ang kanyang kabataan sa Constantinople, ang kabisera ng Imperyong Otomano, kung saan siya nanirahan bilang isang mangangalakal. Nilisan niya ang lungsod nang sumiklab ang Digmaang Otomano–Veneciano noong 1463. Noong 1470, sakay siya ng barkong Aegeus at lumahok sa mga labanang pandagat laban sa mga Otomano. Sa hangaring makabuo ng mas malawak na alyansa laban sa Imperyong Otomano, ipinadala siya ng Republika ng Venecia bilang sugo kay Uzun Hassan, ang pinuno ng Aq Qoyunlu, isang makapangyarihang dinastiyang Turkomano na namumuno sa Iran. Umalis siya sa Venecia noong Pebrero 1474 at naglakbay sa Austria, Polonya, at sa rehiyon ng Kabundukang Caucasus bago makarating sa Tabriz noong Agosto 1474. Noong Oktubre 1474, nakipagpulong siya kay Uzun Hassan sa kabisera nitong Isfahan. Magiliw siyang tinanggap ng pinuno, ngunit tinanggihan ang panukala ng Venecia na bumuo ng isang alyansang militar laban sa mga Otomano. Habang nasa Iran, nakilala rin niya ang isa pang diplomata na si Giosafat Barbaro. Dahil sa maraming pagkaantala at sa mahirap na paglalakbay pauwi, nakabalik lamang si Contarini sa Venecia noong Abril 1477. Sa kanyang pagbabalik mula sa Iran, huminto rin si Contarini sa Moscow, kung saan siya ay tinanggap sa isang opisyal na pagharap kay Tsar Ivan III ng Russia. Dumaan din siya sa Alemanya bago tuluyang makabalik sa kanyang sariling bayan. Sa mismong araw ng kanyang pagdating sa Venecia, nagbigay si Contarini ng isang pasalitang ulat sa Konseho ng Republika ng Venecia tungkol sa kanyang misyon. Ang ulat na ito ay inilathala sa Venecia noong 1476 ni H. Foxius sa ilalim ng pamagat na Questo e el Viazo de misier Ambrogio Contarini. Noong 1486, inilimbag naman sa Vicenza ang mas kumpletong nakasulat na bersiyon ng kanyang salaysay. Bagaman ang kanyang ulat ay pangunahing nakatuon sa mga personal na karanasan at paghihirap na kanyang naranasan sa paglalakbay, naglalaman din ito ng maraming mahahalagang impormasyon tungkol sa mga bansang kanyang dinaanan, lalo na ang Iran sa panahon ng paghahari ni Uzun Hassan. Dahil dito, nananatili itong isang mahalagang sanggunian para sa pag-aaral ng kasaysayan, heograpiya, at diplomasya ng Kanlurang Asya noong ika-15 siglo. ==Mga sanggunian== {{reflist}} 6bbebof3xqrfzwiyxmr82bzmvmyo0au 2215284 2215283 2026-07-08T15:05:19Z Jojit fb 38 added [[Category:Mga Italyano]] using [[WP:HC|HotCat]] 2215284 wikitext text/x-wiki Si '''Ambrogio Contarini''' (1429–1499) ay isang maharlika, [[mangangalakal]], at diplomata mula sa [[Republika ng Venecia]] na kilala sa kanyang salaysay tungkol sa paglalakbay sa [[Iran]], kung saan niya nakilala ang kapwa diplomata na si Giosafat Barbaro.<ref name="iranica">{{Cite web |title=CONTARINI, AMBROGIO |url=https://www.iranicaonline.org/articles/contarini-ambrogio-1429-99-venetian-merchant-and-diplomat-author-of-a-noteworthy-report-on-persia-under-the-aq-qoyunlu/ |access-date=2026-07-08 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US}}</ref> Si Contarini ay kabilang sa marangal na Pamilyang Contarini. Ginugol niya ang kanyang kabataan sa Constantinople, ang kabisera ng Imperyong Otomano, kung saan siya nanirahan bilang isang mangangalakal. Nilisan niya ang lungsod nang sumiklab ang Digmaang Otomano–Veneciano noong 1463. Noong 1470, sakay siya ng barkong Aegeus at lumahok sa mga labanang pandagat laban sa mga Otomano. Sa hangaring makabuo ng mas malawak na alyansa laban sa Imperyong Otomano, ipinadala siya ng Republika ng Venecia bilang sugo kay Uzun Hassan, ang pinuno ng Aq Qoyunlu, isang makapangyarihang dinastiyang Turkomano na namumuno sa Iran. Umalis siya sa Venecia noong Pebrero 1474 at naglakbay sa Austria, Polonya, at sa rehiyon ng Kabundukang Caucasus bago makarating sa Tabriz noong Agosto 1474. Noong Oktubre 1474, nakipagpulong siya kay Uzun Hassan sa kabisera nitong Isfahan. Magiliw siyang tinanggap ng pinuno, ngunit tinanggihan ang panukala ng Venecia na bumuo ng isang alyansang militar laban sa mga Otomano. Habang nasa Iran, nakilala rin niya ang isa pang diplomata na si Giosafat Barbaro. Dahil sa maraming pagkaantala at sa mahirap na paglalakbay pauwi, nakabalik lamang si Contarini sa Venecia noong Abril 1477. Sa kanyang pagbabalik mula sa Iran, huminto rin si Contarini sa Moscow, kung saan siya ay tinanggap sa isang opisyal na pagharap kay Tsar Ivan III ng Russia. Dumaan din siya sa Alemanya bago tuluyang makabalik sa kanyang sariling bayan. Sa mismong araw ng kanyang pagdating sa Venecia, nagbigay si Contarini ng isang pasalitang ulat sa Konseho ng Republika ng Venecia tungkol sa kanyang misyon. Ang ulat na ito ay inilathala sa Venecia noong 1476 ni H. Foxius sa ilalim ng pamagat na Questo e el Viazo de misier Ambrogio Contarini. Noong 1486, inilimbag naman sa Vicenza ang mas kumpletong nakasulat na bersiyon ng kanyang salaysay. Bagaman ang kanyang ulat ay pangunahing nakatuon sa mga personal na karanasan at paghihirap na kanyang naranasan sa paglalakbay, naglalaman din ito ng maraming mahahalagang impormasyon tungkol sa mga bansang kanyang dinaanan, lalo na ang Iran sa panahon ng paghahari ni Uzun Hassan. Dahil dito, nananatili itong isang mahalagang sanggunian para sa pag-aaral ng kasaysayan, heograpiya, at diplomasya ng Kanlurang Asya noong ika-15 siglo. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga Italyano]] f4ci8t0f7bbyihnowni6z4ulhu1ek3z 2215285 2215284 2026-07-08T15:06:54Z Jojit fb 38 2215285 wikitext text/x-wiki Si '''Ambrogio Contarini''' (1429–1499) ay isang maharlika, [[mangangalakal]], at diplomata mula sa [[Republika ng Venecia]] na kilala sa kanyang salaysay tungkol sa paglalakbay sa [[Iran]], kung saan niya nakilala ang kapwa diplomata na si Giosafat Barbaro.<ref name="iranica">{{Cite web |title=CONTARINI, AMBROGIO |url=https://www.iranicaonline.org/articles/contarini-ambrogio-1429-99-venetian-merchant-and-diplomat-author-of-a-noteworthy-report-on-persia-under-the-aq-qoyunlu/ |access-date=2026-07-08 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US}}</ref>{{sfn|Lepschy|2002}} Si Contarini ay kabilang sa marangal na Pamilyang Contarini. Ginugol niya ang kanyang kabataan sa Constantinople, ang kabisera ng Imperyong Otomano, kung saan siya nanirahan bilang isang mangangalakal. Nilisan niya ang lungsod nang sumiklab ang Digmaang Otomano–Veneciano noong 1463. Noong 1470, sakay siya ng barkong Aegeus at lumahok sa mga labanang pandagat laban sa mga Otomano. Sa hangaring makabuo ng mas malawak na alyansa laban sa Imperyong Otomano, ipinadala siya ng Republika ng Venecia bilang sugo kay Uzun Hassan, ang pinuno ng Aq Qoyunlu, isang makapangyarihang dinastiyang Turkomano na namumuno sa Iran. Umalis siya sa Venecia noong Pebrero 1474 at naglakbay sa Austria, Polonya, at sa rehiyon ng Kabundukang Caucasus bago makarating sa Tabriz noong Agosto 1474. Noong Oktubre 1474, nakipagpulong siya kay Uzun Hassan sa kabisera nitong Isfahan. Magiliw siyang tinanggap ng pinuno, ngunit tinanggihan ang panukala ng Venecia na bumuo ng isang alyansang militar laban sa mga Otomano. Habang nasa Iran, nakilala rin niya ang isa pang diplomata na si Giosafat Barbaro. Dahil sa maraming pagkaantala at sa mahirap na paglalakbay pauwi, nakabalik lamang si Contarini sa Venecia noong Abril 1477. Sa kanyang pagbabalik mula sa Iran, huminto rin si Contarini sa Moscow, kung saan siya ay tinanggap sa isang opisyal na pagharap kay Tsar Ivan III ng Russia. Dumaan din siya sa Alemanya bago tuluyang makabalik sa kanyang sariling bayan. Sa mismong araw ng kanyang pagdating sa Venecia, nagbigay si Contarini ng isang pasalitang ulat sa Konseho ng Republika ng Venecia tungkol sa kanyang misyon. Ang ulat na ito ay inilathala sa Venecia noong 1476 ni H. Foxius sa ilalim ng pamagat na Questo e el Viazo de misier Ambrogio Contarini. Noong 1486, inilimbag naman sa Vicenza ang mas kumpletong nakasulat na bersiyon ng kanyang salaysay. Bagaman ang kanyang ulat ay pangunahing nakatuon sa mga personal na karanasan at paghihirap na kanyang naranasan sa paglalakbay, naglalaman din ito ng maraming mahahalagang impormasyon tungkol sa mga bansang kanyang dinaanan, lalo na ang Iran sa panahon ng paghahari ni Uzun Hassan. Dahil dito, nananatili itong isang mahalagang sanggunian para sa pag-aaral ng kasaysayan, heograpiya, at diplomasya ng Kanlurang Asya noong ika-15 siglo. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga Italyano]] 8epjvu5hjfj62ishqwgfkdp1vcqzon3 2215286 2215285 2026-07-08T15:07:30Z Jojit fb 38 /* Mga sanggunian */ 2215286 wikitext text/x-wiki Si '''Ambrogio Contarini''' (1429–1499) ay isang maharlika, [[mangangalakal]], at diplomata mula sa [[Republika ng Venecia]] na kilala sa kanyang salaysay tungkol sa paglalakbay sa [[Iran]], kung saan niya nakilala ang kapwa diplomata na si Giosafat Barbaro.<ref name="iranica">{{Cite web |title=CONTARINI, AMBROGIO |url=https://www.iranicaonline.org/articles/contarini-ambrogio-1429-99-venetian-merchant-and-diplomat-author-of-a-noteworthy-report-on-persia-under-the-aq-qoyunlu/ |access-date=2026-07-08 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US}}</ref>{{sfn|Lepschy|2002}} Si Contarini ay kabilang sa marangal na Pamilyang Contarini. Ginugol niya ang kanyang kabataan sa Constantinople, ang kabisera ng Imperyong Otomano, kung saan siya nanirahan bilang isang mangangalakal. Nilisan niya ang lungsod nang sumiklab ang Digmaang Otomano–Veneciano noong 1463. Noong 1470, sakay siya ng barkong Aegeus at lumahok sa mga labanang pandagat laban sa mga Otomano. Sa hangaring makabuo ng mas malawak na alyansa laban sa Imperyong Otomano, ipinadala siya ng Republika ng Venecia bilang sugo kay Uzun Hassan, ang pinuno ng Aq Qoyunlu, isang makapangyarihang dinastiyang Turkomano na namumuno sa Iran. Umalis siya sa Venecia noong Pebrero 1474 at naglakbay sa Austria, Polonya, at sa rehiyon ng Kabundukang Caucasus bago makarating sa Tabriz noong Agosto 1474. Noong Oktubre 1474, nakipagpulong siya kay Uzun Hassan sa kabisera nitong Isfahan. Magiliw siyang tinanggap ng pinuno, ngunit tinanggihan ang panukala ng Venecia na bumuo ng isang alyansang militar laban sa mga Otomano. Habang nasa Iran, nakilala rin niya ang isa pang diplomata na si Giosafat Barbaro. Dahil sa maraming pagkaantala at sa mahirap na paglalakbay pauwi, nakabalik lamang si Contarini sa Venecia noong Abril 1477. Sa kanyang pagbabalik mula sa Iran, huminto rin si Contarini sa Moscow, kung saan siya ay tinanggap sa isang opisyal na pagharap kay Tsar Ivan III ng Russia. Dumaan din siya sa Alemanya bago tuluyang makabalik sa kanyang sariling bayan. Sa mismong araw ng kanyang pagdating sa Venecia, nagbigay si Contarini ng isang pasalitang ulat sa Konseho ng Republika ng Venecia tungkol sa kanyang misyon. Ang ulat na ito ay inilathala sa Venecia noong 1476 ni H. Foxius sa ilalim ng pamagat na Questo e el Viazo de misier Ambrogio Contarini. Noong 1486, inilimbag naman sa Vicenza ang mas kumpletong nakasulat na bersiyon ng kanyang salaysay. Bagaman ang kanyang ulat ay pangunahing nakatuon sa mga personal na karanasan at paghihirap na kanyang naranasan sa paglalakbay, naglalaman din ito ng maraming mahahalagang impormasyon tungkol sa mga bansang kanyang dinaanan, lalo na ang Iran sa panahon ng paghahari ni Uzun Hassan. Dahil dito, nananatili itong isang mahalagang sanggunian para sa pag-aaral ng kasaysayan, heograpiya, at diplomasya ng Kanlurang Asya noong ika-15 siglo. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga talababa== * {{cite book |last1=Lepschy |first1=Laura |title=The Oxford Companion to Italian Literature |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-818332-7 |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198183327.001.0001/acref-9780198183327-e-877 |language=en |chapter=Contarini, Ambrogio}} [[Kategorya:Mga Italyano]] kda02tm69zjzcpqqwzdifegmc1bu21z 2215287 2215286 2026-07-08T15:08:39Z Jojit fb 38 2215287 wikitext text/x-wiki Si '''Ambrogio Contarini''' (1429–1499) ay isang maharlika, [[mangangalakal]], at diplomata mula sa [[Republika ng Venecia]] na kilala sa kanyang salaysay tungkol sa paglalakbay sa [[Iran]], kung saan niya nakilala ang kapwa diplomata na si Giosafat Barbaro.<ref name="iranica">{{Cite web |title=CONTARINI, AMBROGIO |url=https://www.iranicaonline.org/articles/contarini-ambrogio-1429-99-venetian-merchant-and-diplomat-author-of-a-noteworthy-report-on-persia-under-the-aq-qoyunlu/ |access-date=2026-07-08 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US}}</ref>{{sfn|Lepschy|2002}} == Talambuhay == Si Contarini ay kabilang sa marangal na Pamilyang Contarini. Ginugol niya ang kanyang kabataan sa Constantinople, ang kabisera ng Imperyong Otomano, kung saan siya nanirahan bilang isang mangangalakal. Nilisan niya ang lungsod nang sumiklab ang Digmaang Otomano–Veneciano noong 1463. Noong 1470, sakay siya ng barkong Aegeus at lumahok sa mga labanang pandagat laban sa mga Otomano. Sa hangaring makabuo ng mas malawak na alyansa laban sa Imperyong Otomano, ipinadala siya ng Republika ng Venecia bilang sugo kay Uzun Hassan, ang pinuno ng Aq Qoyunlu, isang makapangyarihang dinastiyang Turkomano na namumuno sa Iran. Umalis siya sa Venecia noong Pebrero 1474 at naglakbay sa Austria, Polonya, at sa rehiyon ng Kabundukang Caucasus bago makarating sa Tabriz noong Agosto 1474. Noong Oktubre 1474, nakipagpulong siya kay Uzun Hassan sa kabisera nitong Isfahan. Magiliw siyang tinanggap ng pinuno, ngunit tinanggihan ang panukala ng Venecia na bumuo ng isang alyansang militar laban sa mga Otomano. Habang nasa Iran, nakilala rin niya ang isa pang diplomata na si Giosafat Barbaro. Dahil sa maraming pagkaantala at sa mahirap na paglalakbay pauwi, nakabalik lamang si Contarini sa Venecia noong Abril 1477. Sa kanyang pagbabalik mula sa Iran, huminto rin si Contarini sa Moscow, kung saan siya ay tinanggap sa isang opisyal na pagharap kay Tsar Ivan III ng Russia. Dumaan din siya sa Alemanya bago tuluyang makabalik sa kanyang sariling bayan. Sa mismong araw ng kanyang pagdating sa Venecia, nagbigay si Contarini ng isang pasalitang ulat sa Konseho ng Republika ng Venecia tungkol sa kanyang misyon. Ang ulat na ito ay inilathala sa Venecia noong 1476 ni H. Foxius sa ilalim ng pamagat na Questo e el Viazo de misier Ambrogio Contarini. Noong 1486, inilimbag naman sa Vicenza ang mas kumpletong nakasulat na bersiyon ng kanyang salaysay. Bagaman ang kanyang ulat ay pangunahing nakatuon sa mga personal na karanasan at paghihirap na kanyang naranasan sa paglalakbay, naglalaman din ito ng maraming mahahalagang impormasyon tungkol sa mga bansang kanyang dinaanan, lalo na ang Iran sa panahon ng paghahari ni Uzun Hassan. Dahil dito, nananatili itong isang mahalagang sanggunian para sa pag-aaral ng kasaysayan, heograpiya, at diplomasya ng Kanlurang Asya noong ika-15 siglo. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga talababa== * {{cite book |last1=Lepschy |first1=Laura |title=The Oxford Companion to Italian Literature |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-818332-7 |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198183327.001.0001/acref-9780198183327-e-877 |language=en |chapter=Contarini, Ambrogio}} [[Kategorya:Mga Italyano]] fg088v4ojy7q2k3pdh1g4rlpt4hnp60 2215288 2215287 2026-07-08T15:11:58Z Jojit fb 38 /* Talambuhay */ 2215288 wikitext text/x-wiki Si '''Ambrogio Contarini''' (1429–1499) ay isang maharlika, [[mangangalakal]], at diplomata mula sa [[Republika ng Venecia]] na kilala sa kanyang salaysay tungkol sa paglalakbay sa [[Iran]], kung saan niya nakilala ang kapwa diplomata na si Giosafat Barbaro.<ref name="iranica">{{Cite web |title=CONTARINI, AMBROGIO |url=https://www.iranicaonline.org/articles/contarini-ambrogio-1429-99-venetian-merchant-and-diplomat-author-of-a-noteworthy-report-on-persia-under-the-aq-qoyunlu/ |access-date=2026-07-08 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US}}</ref>{{sfn|Lepschy|2002}} == Talambuhay == Si Ambrogio Contarini ay kabilang sa patrisyong angkan ng mga Contarini at ginugol ang kanyang kabataan sa kabisera ng [[Otomano|mga Otomano]] na [[Constantinopla]], kung saan siya ay nagtrabaho bilang isang mangangalakal. Umalis siya sa lungsod matapos sumiklab ang Digmaang Otomano–Benesyano noong 1463. Noong 1470, sakay siya ng barkong Aegeus at lumahok sa mga labanang pandagat laban sa mga Otomano. Sa hangaring makabuo ng mas malawak na alyansa laban sa Imperyong Otomano, ipinadala siya ng Republika ng Venecia bilang sugo kay Uzun Hassan, ang pinuno ng Aq Qoyunlu, isang makapangyarihang dinastiyang Turkomano na namumuno sa Iran. Umalis siya sa Venecia noong Pebrero 1474 at naglakbay sa Austria, Polonya, at sa rehiyon ng Kabundukang Caucasus bago makarating sa Tabriz noong Agosto 1474. Noong Oktubre 1474, nakipagpulong siya kay Uzun Hassan sa kabisera nitong Isfahan. Magiliw siyang tinanggap ng pinuno, ngunit tinanggihan ang panukala ng Venecia na bumuo ng isang alyansang militar laban sa mga Otomano. Habang nasa Iran, nakilala rin niya ang isa pang diplomata na si Giosafat Barbaro. Dahil sa maraming pagkaantala at sa mahirap na paglalakbay pauwi, nakabalik lamang si Contarini sa Venecia noong Abril 1477. Sa kanyang pagbabalik mula sa Iran, huminto rin si Contarini sa Moscow, kung saan siya ay tinanggap sa isang opisyal na pagharap kay Tsar Ivan III ng Russia. Dumaan din siya sa Alemanya bago tuluyang makabalik sa kanyang sariling bayan. Sa mismong araw ng kanyang pagdating sa Venecia, nagbigay si Contarini ng isang pasalitang ulat sa Konseho ng Republika ng Venecia tungkol sa kanyang misyon. Ang ulat na ito ay inilathala sa Venecia noong 1476 ni H. Foxius sa ilalim ng pamagat na Questo e el Viazo de misier Ambrogio Contarini. Noong 1486, inilimbag naman sa Vicenza ang mas kumpletong nakasulat na bersiyon ng kanyang salaysay. Bagaman ang kanyang ulat ay pangunahing nakatuon sa mga personal na karanasan at paghihirap na kanyang naranasan sa paglalakbay, naglalaman din ito ng maraming mahahalagang impormasyon tungkol sa mga bansang kanyang dinaanan, lalo na ang Iran sa panahon ng paghahari ni Uzun Hassan. Dahil dito, nananatili itong isang mahalagang sanggunian para sa pag-aaral ng kasaysayan, heograpiya, at diplomasya ng Kanlurang Asya noong ika-15 siglo. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga talababa== * {{cite book |last1=Lepschy |first1=Laura |title=The Oxford Companion to Italian Literature |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-818332-7 |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198183327.001.0001/acref-9780198183327-e-877 |language=en |chapter=Contarini, Ambrogio}} [[Kategorya:Mga Italyano]] sdpsjuy9qznsde6n7642jlr670bnemu 2215289 2215288 2026-07-08T15:15:48Z Jojit fb 38 /* Talambuhay */ 2215289 wikitext text/x-wiki Si '''Ambrogio Contarini''' (1429–1499) ay isang maharlika, [[mangangalakal]], at diplomata mula sa [[Republika ng Venecia]] na kilala sa kanyang salaysay tungkol sa paglalakbay sa [[Iran]], kung saan niya nakilala ang kapwa diplomata na si Giosafat Barbaro.<ref name="iranica">{{Cite web |title=CONTARINI, AMBROGIO |url=https://www.iranicaonline.org/articles/contarini-ambrogio-1429-99-venetian-merchant-and-diplomat-author-of-a-noteworthy-report-on-persia-under-the-aq-qoyunlu/ |access-date=2026-07-08 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US}}</ref>{{sfn|Lepschy|2002}} == Talambuhay == Si Ambrogio Contarini ay kabilang sa patrisyong angkan ng mga Contarini at ginugol ang kanyang kabataan sa kabisera ng [[Otomano|mga Otomano]] na [[Constantinopla]], kung saan siya ay nagtrabaho bilang isang mangangalakal. Umalis siya sa lungsod matapos sumiklab ang Digmaang Otomano–Benesyano noong 1463. Noong 1470, sakay si Ambrogio Contarini ng ''Aegeus'', kung saan nakipaglaban siya sa mga Otomano sa [[dagat]]. Ninais ng Republika ng Venecia na bumuo ng mas malawak na alyansa laban sa Imperyong Otomano, kaya ipinadala si Contarini sa isang misyong diplomatiko kay Uzun Hassan, ang pinuno ng angkan ng Aq Qoyunlu sa Iran. Umalis siya sa Venecia noong Pebrero 1474 at naglakbay sa Austriya, Polonya, at [[Kaukaso]]. Nakarating siya sa [[Tabriz]] noong Agosto 1474. Noong Oktubre, nakipagpulong siya kay Uzun Hassan sa kabisera nitong [[Isfahan (lungsod)|Isfahan]]. Magiliw siyang tinanggap, subalit tinanggihan ang mungkahi ng Venecia na bumuo ng isang alyansa. Doon din niya nakilala ang isa pang diplomata, si Giosafat Barbaro. Nakabalik lamang si Contarini sa Venecia noong Abril 1477, matapos ang maraming pagkaantala at isang mahirap na paglalakbay pauwi. Noong Oktubre 1474, nakipagpulong siya kay Uzun Hassan sa kabisera nitong Isfahan. Magiliw siyang tinanggap ng pinuno, ngunit tinanggihan ang panukala ng Venecia na bumuo ng isang alyansang militar laban sa mga Otomano. Habang nasa Iran, nakilala rin niya ang isa pang diplomata na si Giosafat Barbaro. Dahil sa maraming pagkaantala at sa mahirap na paglalakbay pauwi, nakabalik lamang si Contarini sa Venecia noong Abril 1477. Sa kanyang pagbabalik mula sa Iran, huminto rin si Contarini sa Moscow, kung saan siya ay tinanggap sa isang opisyal na pagharap kay Tsar Ivan III ng Russia. Dumaan din siya sa Alemanya bago tuluyang makabalik sa kanyang sariling bayan. Sa mismong araw ng kanyang pagdating sa Venecia, nagbigay si Contarini ng isang pasalitang ulat sa Konseho ng Republika ng Venecia tungkol sa kanyang misyon. Ang ulat na ito ay inilathala sa Venecia noong 1476 ni H. Foxius sa ilalim ng pamagat na Questo e el Viazo de misier Ambrogio Contarini. Noong 1486, inilimbag naman sa Vicenza ang mas kumpletong nakasulat na bersiyon ng kanyang salaysay. Bagaman ang kanyang ulat ay pangunahing nakatuon sa mga personal na karanasan at paghihirap na kanyang naranasan sa paglalakbay, naglalaman din ito ng maraming mahahalagang impormasyon tungkol sa mga bansang kanyang dinaanan, lalo na ang Iran sa panahon ng paghahari ni Uzun Hassan. Dahil dito, nananatili itong isang mahalagang sanggunian para sa pag-aaral ng kasaysayan, heograpiya, at diplomasya ng Kanlurang Asya noong ika-15 siglo. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga talababa== * {{cite book |last1=Lepschy |first1=Laura |title=The Oxford Companion to Italian Literature |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-818332-7 |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198183327.001.0001/acref-9780198183327-e-877 |language=en |chapter=Contarini, Ambrogio}} [[Kategorya:Mga Italyano]] m39gx8cg4i4mtw3tew0k53hpuubfhvk 2215290 2215289 2026-07-08T15:17:32Z Jojit fb 38 /* Talambuhay */ 2215290 wikitext text/x-wiki Si '''Ambrogio Contarini''' (1429–1499) ay isang maharlika, [[mangangalakal]], at diplomata mula sa [[Republika ng Venecia]] na kilala sa kanyang salaysay tungkol sa paglalakbay sa [[Iran]], kung saan niya nakilala ang kapwa diplomata na si Giosafat Barbaro.<ref name="iranica">{{Cite web |title=CONTARINI, AMBROGIO |url=https://www.iranicaonline.org/articles/contarini-ambrogio-1429-99-venetian-merchant-and-diplomat-author-of-a-noteworthy-report-on-persia-under-the-aq-qoyunlu/ |access-date=2026-07-08 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US}}</ref>{{sfn|Lepschy|2002}} == Talambuhay == Si Ambrogio Contarini ay kabilang sa patrisyong angkan ng mga Contarini at ginugol ang kanyang kabataan sa kabisera ng [[Otomano|mga Otomano]] na [[Constantinopla]], kung saan siya ay nagtrabaho bilang isang mangangalakal. Umalis siya sa lungsod matapos sumiklab ang Digmaang Otomano–Benesyano noong 1463. Noong 1470, sakay si Ambrogio Contarini ng ''Aegeus'', kung saan nakipaglaban siya sa mga Otomano sa [[dagat]]. Ninais ng Republika ng Venecia na bumuo ng mas malawak na alyansa laban sa Imperyong Otomano, kaya ipinadala si Contarini sa isang misyong diplomatiko kay Uzun Hassan, ang pinuno ng angkan ng Aq Qoyunlu sa Iran. Umalis siya sa Venecia noong Pebrero 1474 at naglakbay sa Austriya, Polonya, at [[Kaukaso]]. Nakarating siya sa [[Tabriz]] noong Agosto 1474. Noong Oktubre, nakipagpulong siya kay Uzun Hassan sa kabisera nitong [[Isfahan (lungsod)|Isfahan]]. Magiliw siyang tinanggap, subalit tinanggihan ang mungkahi ng Venecia na bumuo ng isang alyansa. Doon din niya nakilala ang isa pang diplomata, si Giosafat Barbaro. Nakabalik lamang si Contarini sa Venecia noong Abril 1477, matapos ang maraming pagkaantala at isang mahirap na paglalakbay pauwi. Sa kanyang pagbabalik mula sa Iran, huminto rin si Contarini sa Moscow, kung saan siya ay tinanggap sa isang opisyal na pagharap kay Tsar Ivan III ng Russia. Dumaan din siya sa Alemanya bago tuluyang makabalik sa kanyang sariling bayan. Sa mismong araw ng kanyang pagdating sa Venecia, nagbigay si Contarini ng isang pasalitang ulat sa Konseho ng Republika ng Venecia tungkol sa kanyang misyon. Ang ulat na ito ay inilathala sa Venecia noong 1476 ni H. Foxius sa ilalim ng pamagat na Questo e el Viazo de misier Ambrogio Contarini. Noong 1486, inilimbag naman sa Vicenza ang mas kumpletong nakasulat na bersiyon ng kanyang salaysay. Bagaman ang kanyang ulat ay pangunahing nakatuon sa mga personal na karanasan at paghihirap na kanyang naranasan sa paglalakbay, naglalaman din ito ng maraming mahahalagang impormasyon tungkol sa mga bansang kanyang dinaanan, lalo na ang Iran sa panahon ng paghahari ni Uzun Hassan. Dahil dito, nananatili itong isang mahalagang sanggunian para sa pag-aaral ng kasaysayan, heograpiya, at diplomasya ng Kanlurang Asya noong ika-15 siglo. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga talababa== * {{cite book |last1=Lepschy |first1=Laura |title=The Oxford Companion to Italian Literature |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-818332-7 |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198183327.001.0001/acref-9780198183327-e-877 |language=en |chapter=Contarini, Ambrogio}} [[Kategorya:Mga Italyano]] lf0x3pe9ve33e3hueeqd8x3rxo1kw9s 2215291 2215290 2026-07-08T15:18:20Z Jojit fb 38 /* Talambuhay */ 2215291 wikitext text/x-wiki Si '''Ambrogio Contarini''' (1429–1499) ay isang maharlika, [[mangangalakal]], at diplomata mula sa [[Republika ng Venecia]] na kilala sa kanyang salaysay tungkol sa paglalakbay sa [[Iran]], kung saan niya nakilala ang kapwa diplomata na si Giosafat Barbaro.<ref name="iranica">{{Cite web |title=CONTARINI, AMBROGIO |url=https://www.iranicaonline.org/articles/contarini-ambrogio-1429-99-venetian-merchant-and-diplomat-author-of-a-noteworthy-report-on-persia-under-the-aq-qoyunlu/ |access-date=2026-07-08 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US}}</ref>{{sfn|Lepschy|2002}} == Talambuhay == Si Ambrogio Contarini ay kabilang sa patrisyong angkan ng mga Contarini at ginugol ang kanyang kabataan sa kabisera ng [[Otomano|mga Otomano]] na [[Constantinopla]], kung saan siya ay nagtrabaho bilang isang mangangalakal. Umalis siya sa lungsod matapos sumiklab ang Digmaang Otomano–Benesyano noong 1463. Noong 1470, sakay si Ambrogio Contarini ng ''Aegeus'', kung saan nakipaglaban siya sa mga Otomano sa [[dagat]]. Ninais ng Republika ng Venecia na bumuo ng mas malawak na alyansa laban sa Imperyong Otomano, kaya ipinadala si Contarini sa isang misyong diplomatiko kay Uzun Hassan, ang pinuno ng angkan ng Aq Qoyunlu sa Iran. Umalis siya sa Venecia noong Pebrero 1474 at naglakbay sa Austriya, Polonya, at [[Kaukaso]].{{sfn|Lepschy|2002}} Nakarating siya sa [[Tabriz]] noong Agosto 1474. Noong Oktubre, nakipagpulong siya kay Uzun Hassan sa kabisera nitong [[Isfahan (lungsod)|Isfahan]]. Magiliw siyang tinanggap, subalit tinanggihan ang mungkahi ng Venecia na bumuo ng isang alyansa. Doon din niya nakilala ang isa pang diplomata, si Giosafat Barbaro. Nakabalik lamang si Contarini sa Venecia noong Abril 1477, matapos ang maraming pagkaantala at isang mahirap na paglalakbay pauwi. Sa kanyang pagbabalik mula sa Iran, huminto rin si Contarini sa Moscow, kung saan siya ay tinanggap sa isang opisyal na pagharap kay Tsar Ivan III ng Russia. Dumaan din siya sa Alemanya bago tuluyang makabalik sa kanyang sariling bayan. Sa mismong araw ng kanyang pagdating sa Venecia, nagbigay si Contarini ng isang pasalitang ulat sa Konseho ng Republika ng Venecia tungkol sa kanyang misyon. Ang ulat na ito ay inilathala sa Venecia noong 1476 ni H. Foxius sa ilalim ng pamagat na Questo e el Viazo de misier Ambrogio Contarini. Noong 1486, inilimbag naman sa Vicenza ang mas kumpletong nakasulat na bersiyon ng kanyang salaysay. Bagaman ang kanyang ulat ay pangunahing nakatuon sa mga personal na karanasan at paghihirap na kanyang naranasan sa paglalakbay, naglalaman din ito ng maraming mahahalagang impormasyon tungkol sa mga bansang kanyang dinaanan, lalo na ang Iran sa panahon ng paghahari ni Uzun Hassan. Dahil dito, nananatili itong isang mahalagang sanggunian para sa pag-aaral ng kasaysayan, heograpiya, at diplomasya ng Kanlurang Asya noong ika-15 siglo. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga talababa== * {{cite book |last1=Lepschy |first1=Laura |title=The Oxford Companion to Italian Literature |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-818332-7 |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198183327.001.0001/acref-9780198183327-e-877 |language=en |chapter=Contarini, Ambrogio}} [[Kategorya:Mga Italyano]] n2uftpg8pzjlwfx1xdu841t49462mnv 2215292 2215291 2026-07-08T15:18:47Z Jojit fb 38 /* Talambuhay */ 2215292 wikitext text/x-wiki Si '''Ambrogio Contarini''' (1429–1499) ay isang maharlika, [[mangangalakal]], at diplomata mula sa [[Republika ng Venecia]] na kilala sa kanyang salaysay tungkol sa paglalakbay sa [[Iran]], kung saan niya nakilala ang kapwa diplomata na si Giosafat Barbaro.<ref name="iranica">{{Cite web |title=CONTARINI, AMBROGIO |url=https://www.iranicaonline.org/articles/contarini-ambrogio-1429-99-venetian-merchant-and-diplomat-author-of-a-noteworthy-report-on-persia-under-the-aq-qoyunlu/ |access-date=2026-07-08 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US}}</ref>{{sfn|Lepschy|2002}} == Talambuhay == Si Ambrogio Contarini ay kabilang sa patrisyong angkan ng mga Contarini at ginugol ang kanyang kabataan sa kabisera ng [[Otomano|mga Otomano]] na [[Constantinopla]], kung saan siya ay nagtrabaho bilang isang mangangalakal. Umalis siya sa lungsod matapos sumiklab ang Digmaang Otomano–Benesyano noong 1463. Noong 1470, sakay si Ambrogio Contarini ng ''Aegeus'', kung saan nakipaglaban siya sa mga Otomano sa [[dagat]]. Ninais ng Republika ng Venecia na bumuo ng mas malawak na alyansa laban sa Imperyong Otomano, kaya ipinadala si Contarini sa isang misyong diplomatiko kay Uzun Hassan, ang pinuno ng angkan ng Aq Qoyunlu sa Iran. Umalis siya sa Venecia noong Pebrero 1474 at naglakbay sa Austriya, Polonya, at [[Kaukaso]].{{sfn|Lepschy|2002}} Nakarating siya sa [[Tabriz]] noong Agosto 1474. Noong Oktubre, nakipagpulong siya kay Uzun Hassan sa kabisera nitong [[Isfahan (lungsod)|Isfahan]]. Magiliw siyang tinanggap, subalit tinanggihan ang mungkahi ng Venecia na bumuo ng isang alyansa. Doon din niya nakilala ang isa pang diplomata, si Giosafat Barbaro.{{sfn|Lepschy|2002}} Nakabalik lamang si Contarini sa Venecia noong Abril 1477, matapos ang maraming pagkaantala at isang mahirap na paglalakbay pauwi.<ref name="iranica2">{{Cite web |title=CONTARINI, AMBROGIO |url=https://www.iranicaonline.org/articles/contarini-ambrogio-1429-99-venetian-merchant-and-diplomat-author-of-a-noteworthy-report-on-persia-under-the-aq-qoyunlu/ |access-date=2026-07-08 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US}}</ref> Sa kanyang pagbabalik mula sa Iran, huminto rin si Contarini sa Moscow, kung saan siya ay tinanggap sa isang opisyal na pagharap kay Tsar Ivan III ng Russia. Dumaan din siya sa Alemanya bago tuluyang makabalik sa kanyang sariling bayan. Sa mismong araw ng kanyang pagdating sa Venecia, nagbigay si Contarini ng isang pasalitang ulat sa Konseho ng Republika ng Venecia tungkol sa kanyang misyon. Ang ulat na ito ay inilathala sa Venecia noong 1476 ni H. Foxius sa ilalim ng pamagat na Questo e el Viazo de misier Ambrogio Contarini. Noong 1486, inilimbag naman sa Vicenza ang mas kumpletong nakasulat na bersiyon ng kanyang salaysay. Bagaman ang kanyang ulat ay pangunahing nakatuon sa mga personal na karanasan at paghihirap na kanyang naranasan sa paglalakbay, naglalaman din ito ng maraming mahahalagang impormasyon tungkol sa mga bansang kanyang dinaanan, lalo na ang Iran sa panahon ng paghahari ni Uzun Hassan. Dahil dito, nananatili itong isang mahalagang sanggunian para sa pag-aaral ng kasaysayan, heograpiya, at diplomasya ng Kanlurang Asya noong ika-15 siglo. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga talababa== * {{cite book |last1=Lepschy |first1=Laura |title=The Oxford Companion to Italian Literature |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-818332-7 |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198183327.001.0001/acref-9780198183327-e-877 |language=en |chapter=Contarini, Ambrogio}} [[Kategorya:Mga Italyano]] c1lzuu0i2ugzksqnc38dwdy1v6pkjh8 2215293 2215292 2026-07-08T15:20:54Z Jojit fb 38 /* Talambuhay */ 2215293 wikitext text/x-wiki Si '''Ambrogio Contarini''' (1429–1499) ay isang maharlika, [[mangangalakal]], at diplomata mula sa [[Republika ng Venecia]] na kilala sa kanyang salaysay tungkol sa paglalakbay sa [[Iran]], kung saan niya nakilala ang kapwa diplomata na si Giosafat Barbaro.<ref name="iranica">{{Cite web |title=CONTARINI, AMBROGIO |url=https://www.iranicaonline.org/articles/contarini-ambrogio-1429-99-venetian-merchant-and-diplomat-author-of-a-noteworthy-report-on-persia-under-the-aq-qoyunlu/ |access-date=2026-07-08 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US}}</ref>{{sfn|Lepschy|2002}} == Talambuhay == Si Ambrogio Contarini ay kabilang sa patrisyong angkan ng mga Contarini at ginugol ang kanyang kabataan sa kabisera ng [[Otomano|mga Otomano]] na [[Constantinopla]], kung saan siya ay nagtrabaho bilang isang mangangalakal. Umalis siya sa lungsod matapos sumiklab ang Digmaang Otomano–Benesyano noong 1463. Noong 1470, sakay si Ambrogio Contarini ng ''Aegeus'', kung saan nakipaglaban siya sa mga Otomano sa [[dagat]]. Ninais ng Republika ng Venecia na bumuo ng mas malawak na alyansa laban sa Imperyong Otomano, kaya ipinadala si Contarini sa isang misyong diplomatiko kay Uzun Hassan, ang pinuno ng angkan ng Aq Qoyunlu sa Iran. Umalis siya sa Venecia noong Pebrero 1474 at naglakbay sa Austriya, Polonya, at [[Kaukaso]].{{sfn|Lepschy|2002}} Nakarating siya sa [[Tabriz]] noong Agosto 1474. Noong Oktubre, nakipagpulong siya kay Uzun Hassan sa kabisera nitong [[Isfahan (lungsod)|Isfahan]]. Magiliw siyang tinanggap, subalit tinanggihan ang mungkahi ng Venecia na bumuo ng isang alyansa. Doon din niya nakilala ang isa pang diplomata, si Giosafat Barbaro.{{sfn|Lepschy|2002}} Nakabalik lamang si Contarini sa Venecia noong Abril 1477, matapos ang maraming pagkaantala at isang mahirap na paglalakbay pauwi.<ref name="iranica2">{{Cite web |title=CONTARINI, AMBROGIO |url=https://www.iranicaonline.org/articles/contarini-ambrogio-1429-99-venetian-merchant-and-diplomat-author-of-a-noteworthy-report-on-persia-under-the-aq-qoyunlu/ |access-date=2026-07-08 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US}}</ref> Sa kanyang pagbabalik mula sa Iran, huminto rin si Contarini sa [[Mosku|Moscow]], kung saan siya ay tinanggap sa isang opisyal na pagharap kay [[Tsar]] Ivan III ng [[Rusya]]. Dumaan din siya sa [[Alemanya]] bago tuluyang makabalik sa kanyang sariling bayan. Sa mismong araw ng kanyang pagdating sa Venecia, nagbigay si Contarini ng isang pasalitang ulat sa Konseho ng Republika ng Venecia tungkol sa kanyang misyon. Ang ulat na ito ay inilathala sa Venecia noong 1476 ni H. Foxius sa ilalim ng pamagat na Questo e el Viazo de misier Ambrogio Contarini. Noong 1486, inilimbag naman sa Vicenza ang mas kumpletong nakasulat na bersiyon ng kanyang salaysay. Bagaman ang kanyang ulat ay pangunahing nakatuon sa mga personal na karanasan at paghihirap na kanyang naranasan sa paglalakbay, naglalaman din ito ng maraming mahahalagang impormasyon tungkol sa mga bansang kanyang dinaanan, lalo na ang Iran sa panahon ng paghahari ni Uzun Hassan. Dahil dito, nananatili itong isang mahalagang sanggunian para sa pag-aaral ng kasaysayan, heograpiya, at diplomasya ng Kanlurang Asya noong ika-15 siglo. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga talababa== * {{cite book |last1=Lepschy |first1=Laura |title=The Oxford Companion to Italian Literature |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-818332-7 |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198183327.001.0001/acref-9780198183327-e-877 |language=en |chapter=Contarini, Ambrogio}} [[Kategorya:Mga Italyano]] 1db1ogldo7p4bba9qa7y3ujituvkhnp 2215294 2215293 2026-07-08T15:21:29Z Jojit fb 38 /* Talambuhay */ 2215294 wikitext text/x-wiki Si '''Ambrogio Contarini''' (1429–1499) ay isang maharlika, [[mangangalakal]], at diplomata mula sa [[Republika ng Venecia]] na kilala sa kanyang salaysay tungkol sa paglalakbay sa [[Iran]], kung saan niya nakilala ang kapwa diplomata na si Giosafat Barbaro.<ref name="iranica">{{Cite web |title=CONTARINI, AMBROGIO |url=https://www.iranicaonline.org/articles/contarini-ambrogio-1429-99-venetian-merchant-and-diplomat-author-of-a-noteworthy-report-on-persia-under-the-aq-qoyunlu/ |access-date=2026-07-08 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US}}</ref>{{sfn|Lepschy|2002}} == Talambuhay == Si Ambrogio Contarini ay kabilang sa patrisyong angkan ng mga Contarini at ginugol ang kanyang kabataan sa kabisera ng [[Otomano|mga Otomano]] na [[Constantinopla]], kung saan siya ay nagtrabaho bilang isang mangangalakal. Umalis siya sa lungsod matapos sumiklab ang Digmaang Otomano–Benesyano noong 1463. Noong 1470, sakay si Ambrogio Contarini ng ''Aegeus'', kung saan nakipaglaban siya sa mga Otomano sa [[dagat]]. Ninais ng Republika ng Venecia na bumuo ng mas malawak na alyansa laban sa Imperyong Otomano, kaya ipinadala si Contarini sa isang misyong diplomatiko kay Uzun Hassan, ang pinuno ng angkan ng Aq Qoyunlu sa Iran. Umalis siya sa Venecia noong Pebrero 1474 at naglakbay sa Austriya, Polonya, at [[Kaukaso]].{{sfn|Lepschy|2002}} Nakarating siya sa [[Tabriz]] noong Agosto 1474. Noong Oktubre, nakipagpulong siya kay Uzun Hassan sa kabisera nitong [[Isfahan (lungsod)|Isfahan]]. Magiliw siyang tinanggap, subalit tinanggihan ang mungkahi ng Venecia na bumuo ng isang alyansa. Doon din niya nakilala ang isa pang diplomata, si Giosafat Barbaro.{{sfn|Lepschy|2002}} Nakabalik lamang si Contarini sa Venecia noong Abril 1477, matapos ang maraming pagkaantala at isang mahirap na paglalakbay pauwi.<ref name="iranica2">{{Cite web |title=CONTARINI, AMBROGIO |url=https://www.iranicaonline.org/articles/contarini-ambrogio-1429-99-venetian-merchant-and-diplomat-author-of-a-noteworthy-report-on-persia-under-the-aq-qoyunlu/ |access-date=2026-07-08 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US}}</ref> Sa kanyang pagbabalik mula sa Iran, huminto rin si Contarini sa [[Mosku|Moscow]], kung saan siya ay tinanggap sa isang opisyal na pagharap kay [[Tsar]] Ivan III ng [[Rusya]].<ref>Martin, Janet (1995), ''Medieval Russia, 980-1584'', pp. 274, 314. [[Cambridge University Press]], {{ISBN|0-521-36276-8}}.</ref> Dumaan din siya sa [[Alemanya]] bago tuluyang makabalik sa kanyang sariling bayan.{{sfn|Lepschy|2002}} Sa mismong araw ng kanyang pagdating sa Venecia, nagbigay si Contarini ng isang pasalitang ulat sa Konseho ng Republika ng Venecia tungkol sa kanyang misyon. Ang ulat na ito ay inilathala sa Venecia noong 1476 ni H. Foxius sa ilalim ng pamagat na Questo e el Viazo de misier Ambrogio Contarini. Noong 1486, inilimbag naman sa Vicenza ang mas kumpletong nakasulat na bersiyon ng kanyang salaysay. Bagaman ang kanyang ulat ay pangunahing nakatuon sa mga personal na karanasan at paghihirap na kanyang naranasan sa paglalakbay, naglalaman din ito ng maraming mahahalagang impormasyon tungkol sa mga bansang kanyang dinaanan, lalo na ang Iran sa panahon ng paghahari ni Uzun Hassan. Dahil dito, nananatili itong isang mahalagang sanggunian para sa pag-aaral ng kasaysayan, heograpiya, at diplomasya ng Kanlurang Asya noong ika-15 siglo. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga talababa== * {{cite book |last1=Lepschy |first1=Laura |title=The Oxford Companion to Italian Literature |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-818332-7 |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198183327.001.0001/acref-9780198183327-e-877 |language=en |chapter=Contarini, Ambrogio}} [[Kategorya:Mga Italyano]] kbm1yalh6k83mpoas98eqoz1e12fhrf 2215295 2215294 2026-07-08T15:23:11Z Jojit fb 38 /* Talambuhay */ 2215295 wikitext text/x-wiki Si '''Ambrogio Contarini''' (1429–1499) ay isang maharlika, [[mangangalakal]], at diplomata mula sa [[Republika ng Venecia]] na kilala sa kanyang salaysay tungkol sa paglalakbay sa [[Iran]], kung saan niya nakilala ang kapwa diplomata na si Giosafat Barbaro.<ref name="iranica">{{Cite web |title=CONTARINI, AMBROGIO |url=https://www.iranicaonline.org/articles/contarini-ambrogio-1429-99-venetian-merchant-and-diplomat-author-of-a-noteworthy-report-on-persia-under-the-aq-qoyunlu/ |access-date=2026-07-08 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US}}</ref>{{sfn|Lepschy|2002}} == Talambuhay == Si Ambrogio Contarini ay kabilang sa patrisyong angkan ng mga Contarini at ginugol ang kanyang kabataan sa kabisera ng [[Otomano|mga Otomano]] na [[Constantinopla]], kung saan siya ay nagtrabaho bilang isang mangangalakal. Umalis siya sa lungsod matapos sumiklab ang Digmaang Otomano–Benesyano noong 1463. Noong 1470, sakay si Ambrogio Contarini ng ''Aegeus'', kung saan nakipaglaban siya sa mga Otomano sa [[dagat]]. Ninais ng Republika ng Venecia na bumuo ng mas malawak na alyansa laban sa Imperyong Otomano, kaya ipinadala si Contarini sa isang misyong diplomatiko kay Uzun Hassan, ang pinuno ng angkan ng Aq Qoyunlu sa Iran. Umalis siya sa Venecia noong Pebrero 1474 at naglakbay sa Austriya, Polonya, at [[Kaukaso]].{{sfn|Lepschy|2002}} Nakarating siya sa [[Tabriz]] noong Agosto 1474. Noong Oktubre, nakipagpulong siya kay Uzun Hassan sa kabisera nitong [[Isfahan (lungsod)|Isfahan]]. Magiliw siyang tinanggap, subalit tinanggihan ang mungkahi ng Venecia na bumuo ng isang alyansa. Doon din niya nakilala ang isa pang diplomata, si Giosafat Barbaro.{{sfn|Lepschy|2002}} Nakabalik lamang si Contarini sa Venecia noong Abril 1477, matapos ang maraming pagkaantala at isang mahirap na paglalakbay pauwi.<ref name="iranica2">{{Cite web |title=CONTARINI, AMBROGIO |url=https://www.iranicaonline.org/articles/contarini-ambrogio-1429-99-venetian-merchant-and-diplomat-author-of-a-noteworthy-report-on-persia-under-the-aq-qoyunlu/ |access-date=2026-07-08 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US}}</ref> Sa kanyang pagbabalik mula sa Iran, huminto rin si Contarini sa [[Mosku|Moscow]], kung saan siya ay tinanggap sa isang opisyal na pagharap kay [[Tsar]] Ivan III ng [[Rusya]].<ref>Martin, Janet (1995), ''Medieval Russia, 980-1584'', pp. 274, 314. [[Cambridge University Press]], {{ISBN|0-521-36276-8}}.</ref> Dumaan din siya sa [[Alemanya]] bago tuluyang makabalik sa kanyang sariling bayan.{{sfn|Lepschy|2002}} Sa mismong araw ng kanyang pagdating sa Venecia, nagbigay si Contarini ng isang pasalitang ulat sa Konseho ng Republika ng Venecia tungkol sa kanyang misyon. Ang ulat na ito ay inilathala sa Venecia noong 1476 ni H. Foxius sa ilalim ng pamagat na ''Questo e el Viazo de misier Ambrogio Contarini.'' Noong 1486, inilimbag naman sa [[Vicenza]] ang mas kumpletong nakasulat na bersiyon ng kanyang salaysay. Bagaman ang kanyang ulat ay pangunahing nakatuon sa mga personal na karanasan at paghihirap na kanyang naranasan sa paglalakbay, naglalaman din ito ng maraming mahahalagang impormasyon tungkol sa mga bansang kanyang dinaanan, lalo na ang Iran sa panahon ng paghahari ni Uzun Hassan. Dahil dito, nananatili itong isang mahalagang sanggunian para sa pag-aaral ng kasaysayan, heograpiya, at diplomasya ng Kanlurang Asya noong ika-15 siglo. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga talababa== * {{cite book |last1=Lepschy |first1=Laura |title=The Oxford Companion to Italian Literature |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-818332-7 |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198183327.001.0001/acref-9780198183327-e-877 |language=en |chapter=Contarini, Ambrogio}} [[Kategorya:Mga Italyano]] b8s2kgdx486czlykirvc58lck1fvchp 2215296 2215295 2026-07-08T15:23:59Z Jojit fb 38 /* Talambuhay */ 2215296 wikitext text/x-wiki Si '''Ambrogio Contarini''' (1429–1499) ay isang maharlika, [[mangangalakal]], at diplomata mula sa [[Republika ng Venecia]] na kilala sa kanyang salaysay tungkol sa paglalakbay sa [[Iran]], kung saan niya nakilala ang kapwa diplomata na si Giosafat Barbaro.<ref name="iranica">{{Cite web |title=CONTARINI, AMBROGIO |url=https://www.iranicaonline.org/articles/contarini-ambrogio-1429-99-venetian-merchant-and-diplomat-author-of-a-noteworthy-report-on-persia-under-the-aq-qoyunlu/ |access-date=2026-07-08 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US}}</ref>{{sfn|Lepschy|2002}} == Talambuhay == Si Ambrogio Contarini ay kabilang sa patrisyong angkan ng mga Contarini at ginugol ang kanyang kabataan sa kabisera ng [[Otomano|mga Otomano]] na [[Constantinopla]], kung saan siya ay nagtrabaho bilang isang mangangalakal. Umalis siya sa lungsod matapos sumiklab ang Digmaang Otomano–Benesyano noong 1463. Noong 1470, sakay si Ambrogio Contarini ng ''Aegeus'', kung saan nakipaglaban siya sa mga Otomano sa [[dagat]]. Ninais ng Republika ng Venecia na bumuo ng mas malawak na alyansa laban sa Imperyong Otomano, kaya ipinadala si Contarini sa isang misyong diplomatiko kay Uzun Hassan, ang pinuno ng angkan ng Aq Qoyunlu sa Iran. Umalis siya sa Venecia noong Pebrero 1474 at naglakbay sa Austriya, Polonya, at [[Kaukaso]].{{sfn|Lepschy|2002}} Nakarating siya sa [[Tabriz]] noong Agosto 1474. Noong Oktubre, nakipagpulong siya kay Uzun Hassan sa kabisera nitong [[Isfahan (lungsod)|Isfahan]]. Magiliw siyang tinanggap, subalit tinanggihan ang mungkahi ng Venecia na bumuo ng isang alyansa. Doon din niya nakilala ang isa pang diplomata, si Giosafat Barbaro.{{sfn|Lepschy|2002}} Nakabalik lamang si Contarini sa Venecia noong Abril 1477, matapos ang maraming pagkaantala at isang mahirap na paglalakbay pauwi.<ref name="iranica2">{{Cite web |title=CONTARINI, AMBROGIO |url=https://www.iranicaonline.org/articles/contarini-ambrogio-1429-99-venetian-merchant-and-diplomat-author-of-a-noteworthy-report-on-persia-under-the-aq-qoyunlu/ |access-date=2026-07-08 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US}}</ref> Sa kanyang pagbabalik mula sa Iran, huminto rin si Contarini sa [[Mosku|Moscow]], kung saan siya ay tinanggap sa isang opisyal na pagharap kay [[Tsar]] Ivan III ng [[Rusya]].<ref>Martin, Janet (1995), ''Medieval Russia, 980-1584'', pp. 274, 314. [[Cambridge University Press]], {{ISBN|0-521-36276-8}}.</ref> Dumaan din siya sa [[Alemanya]] bago tuluyang makabalik sa kanyang sariling bayan.{{sfn|Lepschy|2002}} Sa mismong araw ng kanyang pagdating sa Venecia, nagbigay si Contarini ng isang pasalitang ulat sa Konseho ng Republika ng Venecia tungkol sa kanyang misyon. Ang ulat na ito ay inilathala sa Venecia noong 1476 ni H. Foxius sa ilalim ng pamagat na ''Questo e el Viazo de misier Ambrogio Contarini.''<ref>reprinted 1524, 1543, 1545, 1559, translation by the Hakluyt Society, 1876 according to Clifford M Poe, Muscovite and Mandarin, 2000, page 48,242</ref> Noong 1486, inilimbag naman sa [[Vicenza]] ang mas kumpletong nakasulat na bersiyon ng kanyang salaysay.<ref name="iranica" /> Bagaman ang kanyang ulat ay pangunahing nakatuon sa mga personal na karanasan at paghihirap na kanyang naranasan sa paglalakbay, naglalaman din ito ng maraming mahahalagang impormasyon tungkol sa mga bansang kanyang dinaanan, lalo na ang Iran sa panahon ng paghahari ni Uzun Hassan. Dahil dito, nananatili itong isang mahalagang sanggunian para sa pag-aaral ng kasaysayan, heograpiya, at diplomasya ng Kanlurang Asya noong ika-15 siglo. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga talababa== * {{cite book |last1=Lepschy |first1=Laura |title=The Oxford Companion to Italian Literature |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-818332-7 |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198183327.001.0001/acref-9780198183327-e-877 |language=en |chapter=Contarini, Ambrogio}} [[Kategorya:Mga Italyano]] b2jytfat1rx2jkw93pksqlxcqfx9egx 2215297 2215296 2026-07-08T15:24:22Z Jojit fb 38 /* Talambuhay */ 2215297 wikitext text/x-wiki Si '''Ambrogio Contarini''' (1429–1499) ay isang maharlika, [[mangangalakal]], at diplomata mula sa [[Republika ng Venecia]] na kilala sa kanyang salaysay tungkol sa paglalakbay sa [[Iran]], kung saan niya nakilala ang kapwa diplomata na si Giosafat Barbaro.<ref name="iranica">{{Cite web |title=CONTARINI, AMBROGIO |url=https://www.iranicaonline.org/articles/contarini-ambrogio-1429-99-venetian-merchant-and-diplomat-author-of-a-noteworthy-report-on-persia-under-the-aq-qoyunlu/ |access-date=2026-07-08 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US}}</ref>{{sfn|Lepschy|2002}} == Talambuhay == Si Ambrogio Contarini ay kabilang sa patrisyong angkan ng mga Contarini at ginugol ang kanyang kabataan sa kabisera ng [[Otomano|mga Otomano]] na [[Constantinopla]], kung saan siya ay nagtrabaho bilang isang mangangalakal. Umalis siya sa lungsod matapos sumiklab ang Digmaang Otomano–Benesyano noong 1463. Noong 1470, sakay si Ambrogio Contarini ng ''Aegeus'', kung saan nakipaglaban siya sa mga Otomano sa [[dagat]]. Ninais ng Republika ng Venecia na bumuo ng mas malawak na alyansa laban sa Imperyong Otomano, kaya ipinadala si Contarini sa isang misyong diplomatiko kay Uzun Hassan, ang pinuno ng angkan ng Aq Qoyunlu sa Iran. Umalis siya sa Venecia noong Pebrero 1474 at naglakbay sa Austriya, Polonya, at [[Kaukaso]].{{sfn|Lepschy|2002}} Nakarating siya sa [[Tabriz]] noong Agosto 1474. Noong Oktubre, nakipagpulong siya kay Uzun Hassan sa kabisera nitong [[Isfahan (lungsod)|Isfahan]]. Magiliw siyang tinanggap, subalit tinanggihan ang mungkahi ng Venecia na bumuo ng isang alyansa. Doon din niya nakilala ang isa pang diplomata, si Giosafat Barbaro.{{sfn|Lepschy|2002}} Nakabalik lamang si Contarini sa Venecia noong Abril 1477, matapos ang maraming pagkaantala at isang mahirap na paglalakbay pauwi.<ref name="iranica" /> Sa kanyang pagbabalik mula sa Iran, huminto rin si Contarini sa [[Mosku|Moscow]], kung saan siya ay tinanggap sa isang opisyal na pagharap kay [[Tsar]] Ivan III ng [[Rusya]].<ref>Martin, Janet (1995), ''Medieval Russia, 980-1584'', pp. 274, 314. [[Cambridge University Press]], {{ISBN|0-521-36276-8}}.</ref> Dumaan din siya sa [[Alemanya]] bago tuluyang makabalik sa kanyang sariling bayan.{{sfn|Lepschy|2002}} Sa mismong araw ng kanyang pagdating sa Venecia, nagbigay si Contarini ng isang pasalitang ulat sa Konseho ng Republika ng Venecia tungkol sa kanyang misyon. Ang ulat na ito ay inilathala sa Venecia noong 1476 ni H. Foxius sa ilalim ng pamagat na ''Questo e el Viazo de misier Ambrogio Contarini.''<ref>reprinted 1524, 1543, 1545, 1559, translation by the Hakluyt Society, 1876 according to Clifford M Poe, Muscovite and Mandarin, 2000, page 48,242</ref> Noong 1486, inilimbag naman sa [[Vicenza]] ang mas kumpletong nakasulat na bersiyon ng kanyang salaysay.<ref name="iranica" /> Bagaman ang kanyang ulat ay pangunahing nakatuon sa mga personal na karanasan at paghihirap na kanyang naranasan sa paglalakbay, naglalaman din ito ng maraming mahahalagang impormasyon tungkol sa mga bansang kanyang dinaanan, lalo na ang Iran sa panahon ng paghahari ni Uzun Hassan. Dahil dito, nananatili itong isang mahalagang sanggunian para sa pag-aaral ng kasaysayan, heograpiya, at diplomasya ng Kanlurang Asya noong ika-15 siglo. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga talababa== * {{cite book |last1=Lepschy |first1=Laura |title=The Oxford Companion to Italian Literature |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-818332-7 |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198183327.001.0001/acref-9780198183327-e-877 |language=en |chapter=Contarini, Ambrogio}} [[Kategorya:Mga Italyano]] klmzsk17qilkgf3mb6krvv8leq9d16a 2215298 2215297 2026-07-08T15:25:41Z Jojit fb 38 /* Talambuhay */ 2215298 wikitext text/x-wiki Si '''Ambrogio Contarini''' (1429–1499) ay isang maharlika, [[mangangalakal]], at diplomata mula sa [[Republika ng Venecia]] na kilala sa kanyang salaysay tungkol sa paglalakbay sa [[Iran]], kung saan niya nakilala ang kapwa diplomata na si Giosafat Barbaro.<ref name="iranica">{{Cite web |title=CONTARINI, AMBROGIO |url=https://www.iranicaonline.org/articles/contarini-ambrogio-1429-99-venetian-merchant-and-diplomat-author-of-a-noteworthy-report-on-persia-under-the-aq-qoyunlu/ |access-date=2026-07-08 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US}}</ref>{{sfn|Lepschy|2002}} == Talambuhay == Si Ambrogio Contarini ay kabilang sa patrisyong angkan ng mga Contarini at ginugol ang kanyang kabataan sa kabisera ng [[Otomano|mga Otomano]] na [[Constantinopla]], kung saan siya ay nagtrabaho bilang isang mangangalakal. Umalis siya sa lungsod matapos sumiklab ang Digmaang Otomano–Benesyano noong 1463. Noong 1470, sakay si Ambrogio Contarini ng ''Aegeus'', kung saan nakipaglaban siya sa mga Otomano sa [[dagat]]. Ninais ng Republika ng Venecia na bumuo ng mas malawak na alyansa laban sa Imperyong Otomano, kaya ipinadala si Contarini sa isang misyong diplomatiko kay Uzun Hassan, ang pinuno ng angkan ng Aq Qoyunlu sa Iran. Umalis siya sa Venecia noong Pebrero 1474 at naglakbay sa Austriya, Polonya, at [[Kaukaso]].{{sfn|Lepschy|2002}} Nakarating siya sa [[Tabriz]] noong Agosto 1474. Noong Oktubre, nakipagpulong siya kay Uzun Hassan sa kabisera nitong [[Isfahan (lungsod)|Isfahan]]. Magiliw siyang tinanggap, subalit tinanggihan ang mungkahi ng Venecia na bumuo ng isang alyansa. Doon din niya nakilala ang isa pang diplomata, si Giosafat Barbaro.{{sfn|Lepschy|2002}} Nakabalik lamang si Contarini sa Venecia noong Abril 1477, matapos ang maraming pagkaantala at isang mahirap na paglalakbay pauwi.<ref name="iranica" /> Sa kanyang pagbabalik mula sa Iran, huminto rin si Contarini sa [[Mosku|Moscow]], kung saan siya ay tinanggap sa isang opisyal na pagharap kay [[Tsar]] Ivan III ng [[Rusya]].<ref>Martin, Janet (1995), ''Medieval Russia, 980-1584'', pp. 274, 314. [[Cambridge University Press]], {{ISBN|0-521-36276-8}}.</ref> Dumaan din siya sa [[Alemanya]] bago tuluyang makabalik sa kanyang sariling bayan.{{sfn|Lepschy|2002}} Sa mismong araw ng kanyang pagdating sa Venecia, nagbigay si Contarini ng isang pasalitang ulat sa Konseho ng Republika ng Venecia tungkol sa kanyang misyon. Ang ulat na ito ay inilathala sa Venecia noong 1476 ni H. Foxius sa ilalim ng pamagat na ''Questo e el Viazo de misier Ambrogio Contarini.''<ref>reprinted 1524, 1543, 1545, 1559, translation by the Hakluyt Society, 1876 according to Clifford M Poe, Muscovite and Mandarin, 2000, page 48,242 (sa Ingles)</ref> Noong 1486, inilimbag naman sa [[Vicenza]] ang mas kumpletong nakasulat na bersiyon ng kanyang salaysay.<ref name="iranica" /> Bagaman ang kanyang ulat ay pangunahing nakatuon sa mga personal na karanasan at paghihirap na kanyang naranasan sa paglalakbay, naglalaman din ito ng maraming mahahalagang impormasyon tungkol sa mga bansang kanyang dinaanan, lalo na ang Iran sa panahon ng paghahari ni Uzun Hassan. Dahil dito, nananatili itong isang mahalagang sanggunian para sa pag-aaral ng kasaysayan, heograpiya, at diplomasya ng Kanlurang Asya noong ika-15 siglo. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga talababa== * {{cite book |last1=Lepschy |first1=Laura |title=The Oxford Companion to Italian Literature |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-818332-7 |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198183327.001.0001/acref-9780198183327-e-877 |language=en |chapter=Contarini, Ambrogio}} [[Kategorya:Mga Italyano]] oac5dc715m16wwoaehqvm4t9gtbwrxv 2215299 2215298 2026-07-08T15:26:03Z Jojit fb 38 /* Talambuhay */ 2215299 wikitext text/x-wiki Si '''Ambrogio Contarini''' (1429–1499) ay isang maharlika, [[mangangalakal]], at diplomata mula sa [[Republika ng Venecia]] na kilala sa kanyang salaysay tungkol sa paglalakbay sa [[Iran]], kung saan niya nakilala ang kapwa diplomata na si Giosafat Barbaro.<ref name="iranica">{{Cite web |title=CONTARINI, AMBROGIO |url=https://www.iranicaonline.org/articles/contarini-ambrogio-1429-99-venetian-merchant-and-diplomat-author-of-a-noteworthy-report-on-persia-under-the-aq-qoyunlu/ |access-date=2026-07-08 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US}}</ref>{{sfn|Lepschy|2002}} == Talambuhay == Si Ambrogio Contarini ay kabilang sa patrisyong angkan ng mga Contarini at ginugol ang kanyang kabataan sa kabisera ng [[Otomano|mga Otomano]] na [[Constantinopla]], kung saan siya ay nagtrabaho bilang isang mangangalakal. Umalis siya sa lungsod matapos sumiklab ang Digmaang Otomano–Benesyano noong 1463. Noong 1470, sakay si Ambrogio Contarini ng ''Aegeus'', kung saan nakipaglaban siya sa mga Otomano sa [[dagat]]. Ninais ng Republika ng Venecia na bumuo ng mas malawak na alyansa laban sa Imperyong Otomano, kaya ipinadala si Contarini sa isang misyong diplomatiko kay Uzun Hassan, ang pinuno ng angkan ng Aq Qoyunlu sa Iran. Umalis siya sa Venecia noong Pebrero 1474 at naglakbay sa Austriya, Polonya, at [[Kaukaso]].{{sfn|Lepschy|2002}} Nakarating siya sa [[Tabriz]] noong Agosto 1474. Noong Oktubre, nakipagpulong siya kay Uzun Hassan sa kabisera nitong [[Isfahan (lungsod)|Isfahan]]. Magiliw siyang tinanggap, subalit tinanggihan ang mungkahi ng Venecia na bumuo ng isang alyansa. Doon din niya nakilala ang isa pang diplomata, si Giosafat Barbaro.{{sfn|Lepschy|2002}} Nakabalik lamang si Contarini sa Venecia noong Abril 1477, matapos ang maraming pagkaantala at isang mahirap na paglalakbay pauwi.<ref name="iranica" /> Sa kanyang pagbabalik mula sa Iran, huminto rin si Contarini sa [[Mosku|Moscow]], kung saan siya ay tinanggap sa isang opisyal na pagharap kay [[Tsar]] Ivan III ng [[Rusya]].<ref>Martin, Janet (1995), ''Medieval Russia, 980-1584'', pp. 274, 314. Cambridge University Press, {{ISBN|0-521-36276-8}}. (sa Ingles)</ref> Dumaan din siya sa [[Alemanya]] bago tuluyang makabalik sa kanyang sariling bayan.{{sfn|Lepschy|2002}} Sa mismong araw ng kanyang pagdating sa Venecia, nagbigay si Contarini ng isang pasalitang ulat sa Konseho ng Republika ng Venecia tungkol sa kanyang misyon. Ang ulat na ito ay inilathala sa Venecia noong 1476 ni H. Foxius sa ilalim ng pamagat na ''Questo e el Viazo de misier Ambrogio Contarini.''<ref>reprinted 1524, 1543, 1545, 1559, translation by the Hakluyt Society, 1876 according to Clifford M Poe, Muscovite and Mandarin, 2000, page 48,242 (sa Ingles)</ref> Noong 1486, inilimbag naman sa [[Vicenza]] ang mas kumpletong nakasulat na bersiyon ng kanyang salaysay.<ref name="iranica" /> Bagaman ang kanyang ulat ay pangunahing nakatuon sa mga personal na karanasan at paghihirap na kanyang naranasan sa paglalakbay, naglalaman din ito ng maraming mahahalagang impormasyon tungkol sa mga bansang kanyang dinaanan, lalo na ang Iran sa panahon ng paghahari ni Uzun Hassan. Dahil dito, nananatili itong isang mahalagang sanggunian para sa pag-aaral ng kasaysayan, heograpiya, at diplomasya ng Kanlurang Asya noong ika-15 siglo. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga talababa== * {{cite book |last1=Lepschy |first1=Laura |title=The Oxford Companion to Italian Literature |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-818332-7 |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198183327.001.0001/acref-9780198183327-e-877 |language=en |chapter=Contarini, Ambrogio}} [[Kategorya:Mga Italyano]] f00j1o5v823qcjvt5whikfo0wp7xtq8 2215300 2215299 2026-07-08T15:27:07Z Jojit fb 38 2215300 wikitext text/x-wiki Si '''Ambrogio Contarini''' (1429–1499) ay isang maharlika, [[mangangalakal]], at diplomata mula sa [[Republika ng Venecia]] na kilala sa kanyang salaysay tungkol sa paglalakbay sa [[Iran]], kung saan niya nakilala ang kapwa diplomata na si Giosafat Barbaro.<ref name="iranica">{{Cite web |title=CONTARINI, AMBROGIO |url=https://www.iranicaonline.org/articles/contarini-ambrogio-1429-99-venetian-merchant-and-diplomat-author-of-a-noteworthy-report-on-persia-under-the-aq-qoyunlu/ |access-date=2026-07-08 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US}}</ref>{{sfn|Lepschy|2002}} == Talambuhay == Si Ambrogio Contarini ay kabilang sa patrisyong angkan ng mga Contarini at ginugol ang kanyang kabataan sa kabisera ng [[Otomano|mga Otomano]] na [[Constantinopla]], kung saan siya ay nagtrabaho bilang isang mangangalakal. Umalis siya sa lungsod matapos sumiklab ang Digmaang Otomano–Benesyano noong 1463. Noong 1470, sakay si Ambrogio Contarini ng ''Aegeus'', kung saan nakipaglaban siya sa mga Otomano sa [[dagat]]. Ninais ng Republika ng Venecia na bumuo ng mas malawak na alyansa laban sa Imperyong Otomano, kaya ipinadala si Contarini sa isang misyong diplomatiko kay Uzun Hassan, ang pinuno ng angkan ng Aq Qoyunlu sa Iran. Umalis siya sa Venecia noong Pebrero 1474 at naglakbay sa Austriya, Polonya, at [[Kaukaso]].{{sfn|Lepschy|2002}} Nakarating siya sa [[Tabriz]] noong Agosto 1474. Noong Oktubre, nakipagpulong siya kay Uzun Hassan sa kabisera nitong [[Isfahan (lungsod)|Isfahan]]. Magiliw siyang tinanggap, subalit tinanggihan ang mungkahi ng Venecia na bumuo ng isang alyansa. Doon din niya nakilala ang isa pang diplomata, si Giosafat Barbaro.{{sfn|Lepschy|2002}} Nakabalik lamang si Contarini sa Venecia noong Abril 1477, matapos ang maraming pagkaantala at isang mahirap na paglalakbay pauwi.<ref name="iranica" /> Sa kanyang pagbabalik mula sa Iran, huminto rin si Contarini sa [[Mosku|Moscow]], kung saan siya ay tinanggap sa isang opisyal na pagharap kay [[Tsar]] Ivan III ng [[Rusya]].<ref>Martin, Janet (1995), ''Medieval Russia, 980-1584'', pp. 274, 314. Cambridge University Press, {{ISBN|0-521-36276-8}}. (sa Ingles)</ref> Dumaan din siya sa [[Alemanya]] bago tuluyang makabalik sa kanyang sariling bayan.{{sfn|Lepschy|2002}} Sa mismong araw ng kanyang pagdating sa Venecia, nagbigay si Contarini ng isang pasalitang ulat sa Konseho ng Republika ng Venecia tungkol sa kanyang misyon. Ang ulat na ito ay inilathala sa Venecia noong 1476 ni H. Foxius sa ilalim ng pamagat na ''Questo e el Viazo de misier Ambrogio Contarini.''<ref>reprinted 1524, 1543, 1545, 1559, translation by the Hakluyt Society, 1876 according to Clifford M Poe, Muscovite and Mandarin, 2000, page 48,242 (sa Ingles)</ref> Noong 1486, inilimbag naman sa [[Vicenza]] ang mas kumpletong nakasulat na bersiyon ng kanyang salaysay.<ref name="iranica" /> Bagaman ang kanyang ulat ay pangunahing nakatuon sa mga personal na karanasan at paghihirap na kanyang naranasan sa paglalakbay, naglalaman din ito ng maraming mahahalagang impormasyon tungkol sa mga bansang kanyang dinaanan, lalo na ang Iran sa panahon ng paghahari ni Uzun Hassan. Dahil dito, nananatili itong isang mahalagang sanggunian para sa pag-aaral ng [[kasaysayan]], [[heograpiya]], at [[diplomasya]] ng [[Kanlurang Asya]] noong [[ika-15 dantaon]]. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga talababa== * {{cite book |last1=Lepschy |first1=Laura |title=The Oxford Companion to Italian Literature |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-818332-7 |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198183327.001.0001/acref-9780198183327-e-877 |language=en |chapter=Contarini, Ambrogio}} [[Kategorya:Mga Italyano]] h01975jwyhyrxmam04fz7vy9c875s1t 2215301 2215300 2026-07-08T15:27:36Z Jojit fb 38 /* Talambuhay */ 2215301 wikitext text/x-wiki Si '''Ambrogio Contarini''' (1429–1499) ay isang maharlika, [[mangangalakal]], at diplomata mula sa [[Republika ng Venecia]] na kilala sa kanyang salaysay tungkol sa paglalakbay sa [[Iran]], kung saan niya nakilala ang kapwa diplomata na si Giosafat Barbaro.<ref name="iranica">{{Cite web |title=CONTARINI, AMBROGIO |url=https://www.iranicaonline.org/articles/contarini-ambrogio-1429-99-venetian-merchant-and-diplomat-author-of-a-noteworthy-report-on-persia-under-the-aq-qoyunlu/ |access-date=2026-07-08 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US}}</ref>{{sfn|Lepschy|2002}} == Talambuhay == Si Ambrogio Contarini ay kabilang sa patrisyong angkan ng mga Contarini at ginugol ang kanyang kabataan sa kabisera ng [[Otomano|mga Otomano]] na [[Constantinopla]], kung saan siya ay nagtrabaho bilang isang mangangalakal. Umalis siya sa lungsod matapos sumiklab ang Digmaang Otomano–Benesyano noong 1463. Noong 1470, sakay si Ambrogio Contarini ng ''Aegeus'', kung saan nakipaglaban siya sa mga Otomano sa [[dagat]]. Ninais ng Republika ng Venecia na bumuo ng mas malawak na alyansa laban sa Imperyong Otomano, kaya ipinadala si Contarini sa isang misyong diplomatiko kay Uzun Hassan, ang pinuno ng angkan ng Aq Qoyunlu sa Iran. Umalis siya sa Venecia noong Pebrero 1474 at naglakbay sa Austriya, Polonya, at [[Kaukaso]].{{sfn|Lepschy|2002}} Nakarating siya sa [[Tabriz]] noong Agosto 1474. Noong Oktubre, nakipagpulong siya kay Uzun Hassan sa kabisera nitong [[Isfahan (lungsod)|Isfahan]]. Magiliw siyang tinanggap, subalit tinanggihan ang mungkahi ng Venecia na bumuo ng isang alyansa. Doon din niya nakilala ang isa pang diplomata, si Giosafat Barbaro.{{sfn|Lepschy|2002}} Nakabalik lamang si Contarini sa Venecia noong Abril 1477, matapos ang maraming pagkaantala at isang mahirap na paglalakbay pauwi.<ref name="iranica" /> Sa kanyang pagbabalik mula sa Iran, huminto rin si Contarini sa [[Mosku|Moscow]], kung saan siya ay tinanggap sa isang opisyal na pagharap kay [[Tsar]] Ivan III ng [[Rusya]].<ref>Martin, Janet (1995), ''Medieval Russia, 980-1584'', pp. 274, 314. Cambridge University Press, {{ISBN|0-521-36276-8}}. (sa Ingles)</ref> Dumaan din siya sa [[Alemanya]] bago tuluyang makabalik sa kanyang sariling bayan.{{sfn|Lepschy|2002}} Sa mismong araw ng kanyang pagdating sa Venecia, nagbigay si Contarini ng isang pasalitang ulat sa Konseho ng Republika ng Venecia tungkol sa kanyang misyon. Ang ulat na ito ay inilathala sa Venecia noong 1476 ni H. Foxius sa ilalim ng pamagat na ''Questo e el Viazo de misier Ambrogio Contarini.''<ref>reprinted 1524, 1543, 1545, 1559, translation by the Hakluyt Society, 1876 according to Clifford M Poe, Muscovite and Mandarin, 2000, page 48,242 (sa Ingles)</ref> Noong 1486, inilimbag naman sa [[Vicenza]] ang mas kumpletong nakasulat na bersiyon ng kanyang salaysay.<ref name="iranica" /> Bagaman ang kanyang ulat ay pangunahing nakatuon sa mga personal na karanasan at paghihirap na kanyang naranasan sa paglalakbay, naglalaman din ito ng maraming mahahalagang impormasyon tungkol sa mga bansang kanyang dinaanan, lalo na ang Iran sa panahon ng paghahari ni Uzun Hassan. Dahil dito, nananatili itong isang mahalagang sanggunian para sa pag-aaral ng [[kasaysayan]], [[heograpiya]], at [[diplomasya]] ng [[Kanlurang Asya]] noong [[ika-15 dantaon]].<ref name="iranica2">{{Cite web |title=CONTARINI, AMBROGIO|url=https://www.iranicaonline.org/articles/contarini-ambrogio-1429-99-venetian-merchant-and-diplomat-author-of-a-noteworthy-report-on-persia-under-the-aq-qoyunlu/|access-date=2026-07-08|website=Encyclopaedia Iranica|language=en-US}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga talababa== * {{cite book |last1=Lepschy |first1=Laura |title=The Oxford Companion to Italian Literature |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-818332-7 |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198183327.001.0001/acref-9780198183327-e-877 |language=en |chapter=Contarini, Ambrogio}} [[Kategorya:Mga Italyano]] ijtqgfcl2m00xsvnh19ssuy0wsbdeov 2215302 2215301 2026-07-08T15:28:00Z Jojit fb 38 /* Talambuhay */ 2215302 wikitext text/x-wiki Si '''Ambrogio Contarini''' (1429–1499) ay isang maharlika, [[mangangalakal]], at diplomata mula sa [[Republika ng Venecia]] na kilala sa kanyang salaysay tungkol sa paglalakbay sa [[Iran]], kung saan niya nakilala ang kapwa diplomata na si Giosafat Barbaro.<ref name="iranica">{{Cite web |title=CONTARINI, AMBROGIO |url=https://www.iranicaonline.org/articles/contarini-ambrogio-1429-99-venetian-merchant-and-diplomat-author-of-a-noteworthy-report-on-persia-under-the-aq-qoyunlu/ |access-date=2026-07-08 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US}}</ref>{{sfn|Lepschy|2002}} == Talambuhay == Si Ambrogio Contarini ay kabilang sa patrisyong angkan ng mga Contarini at ginugol ang kanyang kabataan sa kabisera ng [[Otomano|mga Otomano]] na [[Constantinopla]], kung saan siya ay nagtrabaho bilang isang mangangalakal. Umalis siya sa lungsod matapos sumiklab ang Digmaang Otomano–Benesyano noong 1463. Noong 1470, sakay si Ambrogio Contarini ng ''Aegeus'', kung saan nakipaglaban siya sa mga Otomano sa [[dagat]]. Ninais ng Republika ng Venecia na bumuo ng mas malawak na alyansa laban sa Imperyong Otomano, kaya ipinadala si Contarini sa isang misyong diplomatiko kay Uzun Hassan, ang pinuno ng angkan ng Aq Qoyunlu sa Iran. Umalis siya sa Venecia noong Pebrero 1474 at naglakbay sa Austriya, Polonya, at [[Kaukaso]].{{sfn|Lepschy|2002}} Nakarating siya sa [[Tabriz]] noong Agosto 1474. Noong Oktubre, nakipagpulong siya kay Uzun Hassan sa kabisera nitong [[Isfahan (lungsod)|Isfahan]]. Magiliw siyang tinanggap, subalit tinanggihan ang mungkahi ng Venecia na bumuo ng isang alyansa. Doon din niya nakilala ang isa pang diplomata, si Giosafat Barbaro.{{sfn|Lepschy|2002}} Nakabalik lamang si Contarini sa Venecia noong Abril 1477, matapos ang maraming pagkaantala at isang mahirap na paglalakbay pauwi.<ref name="iranica" /> Sa kanyang pagbabalik mula sa Iran, huminto rin si Contarini sa [[Mosku|Moscow]], kung saan siya ay tinanggap sa isang opisyal na pagharap kay [[Tsar]] Ivan III ng [[Rusya]].<ref>Martin, Janet (1995), ''Medieval Russia, 980-1584'', pp. 274, 314. Cambridge University Press, {{ISBN|0-521-36276-8}}. (sa Ingles)</ref> Dumaan din siya sa [[Alemanya]] bago tuluyang makabalik sa kanyang sariling bayan.{{sfn|Lepschy|2002}} Sa mismong araw ng kanyang pagdating sa Venecia, nagbigay si Contarini ng isang pasalitang ulat sa Konseho ng Republika ng Venecia tungkol sa kanyang misyon. Ang ulat na ito ay inilathala sa Venecia noong 1476 ni H. Foxius sa ilalim ng pamagat na ''Questo e el Viazo de misier Ambrogio Contarini.''<ref>reprinted 1524, 1543, 1545, 1559, translation by the Hakluyt Society, 1876 according to Clifford M Poe, Muscovite and Mandarin, 2000, page 48,242 (sa Ingles)</ref> Noong 1486, inilimbag naman sa [[Vicenza]] ang mas kumpletong nakasulat na bersiyon ng kanyang salaysay.<ref name="iranica" /> Bagaman ang kanyang ulat ay pangunahing nakatuon sa mga personal na karanasan at paghihirap na kanyang naranasan sa paglalakbay, naglalaman din ito ng maraming mahahalagang impormasyon tungkol sa mga bansang kanyang dinaanan, lalo na ang Iran sa panahon ng paghahari ni Uzun Hassan. Dahil dito, nananatili itong isang mahalagang sanggunian para sa pag-aaral ng [[kasaysayan]], [[heograpiya]], at [[diplomasya]] ng [[Kanlurang Asya]] noong [[ika-15 dantaon]].<ref name="iranica" /> ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga talababa== * {{cite book |last1=Lepschy |first1=Laura |title=The Oxford Companion to Italian Literature |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-818332-7 |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198183327.001.0001/acref-9780198183327-e-877 |language=en |chapter=Contarini, Ambrogio}} [[Kategorya:Mga Italyano]] ji8jqdbbu7dvyl1zeb4chlbxb437n4m 2 338719 2215413 2215050 2026-07-09T07:53:29Z Lolbet101 163542 /* Mga artikulong ginawa ko sa Tagalog */ 2215413 wikitext text/x-wiki Tl: Kumusta! Ako si Lolbet101. Nasisiyahan akong gumawa ng mga artikulo sa Wikipedia tungkol sa kalawakan at iba pang mga paksa. Gumagawa at nagpapabuti ako ng mga artikulo sa Tagalog. En: Hello! I am Lolbet101. I enjoy creating Wikipedia articles about space and other topics. I make and improve articles in Tagalog. == Mga artikulong ginawa ko sa Tagalog == (En: Articles I made in Tagalog) * [[Android 17]] * [[Katalogong Messier]] * [[Pamamaril sa paaralan sa Tacloban noong 2026]] == Ang iba ko pang mga account sa Wikimedia == (En: My other Wikimedia accounts) * [[w:en:User:Lolbet101|English Wikipedia]] * [[w:simple:User:Lolbet101|Simple English Wikipedia]] * [[w:metawiki:User:Lolbet101|Meta-Wiki]] etczq5f7hyvkfnsb5luwm29ijdxn5re 0 338807 2215255 2026-07-08T12:57:36Z Ivan P. Clarin 84769 Bagong pahina: {{Infobox company | name= Mer-Nel's | logo = | traded_as = MerNel's Cake House | logo_size = | caption = | image = | image_caption = | foundation = [[Los Baños]], [[Laguna]], Philippines<br />({{start date and age|1996|1}}) | key_people = Merle Balicao<br>Nelson Balicao | area_served = [[Laguna]] | industry = [[Pagkain]] | products = [[Pastelerya]] | homepage = {{URL|http://www.mernels.cakehouse96@gmail.com}} | divisions = | subsid = | owner = Merle Balicao<br>Nelso... 2215255 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name= Mer-Nel's | logo = | traded_as = MerNel's Cake House | logo_size = | caption = | image = | image_caption = | foundation = [[Los Baños]], [[Laguna]], Philippines<br />({{start date and age|1996|1}}) | key_people = Merle Balicao<br>Nelson Balicao | area_served = [[Laguna]] | industry = [[Pagkain]] | products = [[Pastelerya]] | homepage = {{URL|http://www.mernels.cakehouse96@gmail.com}} | divisions = | subsid = | owner = Merle Balicao<br>Nelson Balicao | revenue = | net_income = | num_employees = 100+ | location_country = Pilipinas | location_city = 65, National Highway, Maahas, [[Los Baños]], [[Laguna]], 4027, [[Pilipinas]] }} Ang '''MerNel's Cake House''', ay isang kompanya ng mga pagkain na pagmamayari nina Merle at Nelson Balicdao sa bayan ng Los Baños, Laguna, <ref>https://www.philstar.com/lifestyle/business-life/2011/08/15/716407/cakes-riches/amp</ref>Ang kompanya ay sumusuplay pastelerya, [[keyk]] na itinatag noong Enero 1996.<ref>https://wanderlog.com/place/details/10884929/mer-nels-cake-house-and-caf%C3%A9</ref><ref>https://lbfoodtripenjoy.wordpress.com/food-trip-starts-here/mernels-cake-house</ref> ==Tignan ito== * [[Mix Plant, Inc.]] * [[Zenith Foods Corporation|Zenith Foods: CBF]]-[[Red Ribbon Bakeshop]] ==Sanggunian== {{reflist}} {{stub|Pagkain|Pilipinas}} [[Kategorya:Mga kompanya ng pagkain]] [[Kategorya:Mga kompanya sa Pilipinas]] l3nayjdihdlu1kvdbrwu54ioiaqpl2b 2215256 2215255 2026-07-08T12:58:41Z Ivan P. Clarin 84769 2215256 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name= Mer-Nel's | logo = | traded_as = MerNel's Cake House | logo_size = | caption = | image = | image_caption = | foundation = [[Los Baños]], [[Laguna]], Philippines<br />({{start date and age|1996|1}}) | key_people = Merle Balicao<br>Nelson Balicao | area_served = [[Laguna]] | industry = [[Pagkain]] | products = [[Pastelerya]] | homepage = {{URL|http://www.mernels.cakehouse96@gmail.com}} | divisions = | subsid = | owner = Merle Balicao<br>Nelson Balicao | revenue = | net_income = | num_employees = 100+ | location_country = Pilipinas | location_city = 65, National Highway, Maahas, [[Los Baños]], [[Laguna]], 4027, [[Pilipinas]] }} Ang '''MerNel's Cake House''', ay isang kompanya ng mga pagkain na pagmamayari nina Merle at Nelson Balicao sa bayan ng Los Baños, Laguna, <ref>https://www.philstar.com/lifestyle/business-life/2011/08/15/716407/cakes-riches/amp</ref>Ang kompanya ay sumusuplay pastelerya, [[keyk]] na itinatag noong Enero 1996.<ref>https://wanderlog.com/place/details/10884929/mer-nels-cake-house-and-caf%C3%A9</ref><ref>https://lbfoodtripenjoy.wordpress.com/food-trip-starts-here/mernels-cake-house</ref> ==Tignan ito== * [[Mix Plant, Inc.]] * [[Zenith Foods Corporation|Zenith Foods: CBF]]-[[Red Ribbon Bakeshop]] ==Sanggunian== {{reflist}} {{stub|Pagkain|Pilipinas}} [[Kategorya:Mga kompanya ng pagkain]] [[Kategorya:Mga kompanya sa Pilipinas]] ltc0yvp04jfvzpv3qwrqiozreuu16zd 14 338808 2215368 2026-07-09T02:25:25Z GinawaSaHapon 102500 Bagong pahina: {{Tracking category|hidden=yes}} 2215368 wikitext text/x-wiki {{Tracking category|hidden=yes}} q4ro07koo7uvkgpzts03a56fvtb1i62 0 338809 2215381 2026-07-09T03:34:53Z AsianStuff03 125864 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1357981024|Wang Wei]]" 2215381 wikitext text/x-wiki '''Wang Wei''' ( {{Lang-zh}} (699–761), na kilala rin sa kanyang pangmagalang na pangalang '''Mojie''', ay isang musikero, pintor, makata, at pulitiko mula sa kalagitnaang panahon ng [[Dinastiyang Tang]]. Siya ay itinuturing na isa sa mga pinakatanyag makasining ng kanyang panahon. Humigit-kumulang 400 sa kanyang mga tula ang nakaligtas at 29 sa mga ito ay kasama sa antolohiya noong ika-18 siglo ''Tatlong Daang Tula ng Dinastiyang Tang''. Malaking bahagi ng kaniyang pinakamagagandang tula ay humugot ng inspirasyon mula sa lokal na tanawin. Kilala si Wang Wei sa kaniyang dalawang talento bilang isang makata ng kalikasan at pintor ng tanawin. Ang kanyang mga tula ay orihinal na tinipon at inedit sa isang koleksyon ng kanyang pangalawang bunsong kapatid na si Wang Jin, sa ilalim ng utos ng imperyo. Sa kaniyang mga ipinintang larawan, walang natitirang mga tunay na ispesimen, bagama't mayroong ebidensya ang kaniyang mga gawa sa pamamagitan ng mga impluwensya sa mga sumunod na pinintang larawan at mga naglalarawang salaysay. Ang kanyang mga talento sa musika ay lubos na pinahahalagahan; gayunpaman, walang mga komposisyon o nota ng musika ang natira. Siya ay nagkaroon ng matagumpay na karera bilang isang opisyal ng korte ng imperyo. Kalaunan sa kanyang buhay, siya ay naging isang debotong Buddhistang Chan at isang taong makagulay at di-kumakain ng karne. Gumugol siya ng sampung taon sa pag-aaral kay Daoguang, isang dalubhasang Chan. c4ma4poetkp7s4x8ifo4l88y8wuep5q 2215382 2215381 2026-07-09T03:36:21Z AsianStuff03 125864 /* */ Ce, infobox 2215382 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata}} '''Wang Wei''' (699–761), na kilala rin sa kanyang pangmagalang na pangalang '''Mojie''', ay isang musikero, pintor, makata, at pulitiko mula sa kalagitnaang panahon ng [[Dinastiyang Tang]]. Siya ay itinuturing na isa sa mga pinakatanyag makasining ng kanyang panahon. Humigit-kumulang 400 sa kanyang mga tula ang nakaligtas at 29 sa mga ito ay kasama sa antolohiya noong ika-18 siglo ''Tatlong Daang Tula ng Dinastiyang Tang''. Malaking bahagi ng kaniyang pinakamagagandang tula ay humugot ng inspirasyon mula sa lokal na tanawin. Kilala si Wang Wei sa kaniyang dalawang talento bilang isang makata ng kalikasan at pintor ng tanawin. Ang kanyang mga tula ay orihinal na tinipon at inedit sa isang koleksyon ng kanyang pangalawang bunsong kapatid na si Wang Jin, sa ilalim ng utos ng imperyo. Sa kaniyang mga ipinintang larawan, walang natitirang mga tunay na ispesimen, bagama't mayroong ebidensya ang kaniyang mga gawa sa pamamagitan ng mga impluwensya sa mga sumunod na pinintang larawan at mga naglalarawang salaysay. Ang kanyang mga talento sa musika ay lubos na pinahahalagahan; gayunpaman, walang mga komposisyon o nota ng musika ang natira. Siya ay nagkaroon ng matagumpay na karera bilang isang opisyal ng korte ng imperyo. Kalaunan sa kanyang buhay, siya ay naging isang debotong Buddhistang Chan at isang taong makagulay at di-kumakain ng karne. Gumugol siya ng sampung taon sa pag-aaral kay Daoguang, isang dalubhasang Chan. 7kogjm7ryzkuqyw5o4c43rhiv3ikdf5 2215383 2215382 2026-07-09T03:39:38Z AsianStuff03 125864 added [[Category:Mga Tsino]] using [[WP:HC|HotCat]] 2215383 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata}} '''Wang Wei''' (699–761), na kilala rin sa kanyang pangmagalang na pangalang '''Mojie''', ay isang musikero, pintor, makata, at pulitiko mula sa kalagitnaang panahon ng [[Dinastiyang Tang]]. Siya ay itinuturing na isa sa mga pinakatanyag makasining ng kanyang panahon. Humigit-kumulang 400 sa kanyang mga tula ang nakaligtas at 29 sa mga ito ay kasama sa antolohiya noong ika-18 siglo ''Tatlong Daang Tula ng Dinastiyang Tang''. Malaking bahagi ng kaniyang pinakamagagandang tula ay humugot ng inspirasyon mula sa lokal na tanawin. Kilala si Wang Wei sa kaniyang dalawang talento bilang isang makata ng kalikasan at pintor ng tanawin. Ang kanyang mga tula ay orihinal na tinipon at inedit sa isang koleksyon ng kanyang pangalawang bunsong kapatid na si Wang Jin, sa ilalim ng utos ng imperyo. Sa kaniyang mga ipinintang larawan, walang natitirang mga tunay na ispesimen, bagama't mayroong ebidensya ang kaniyang mga gawa sa pamamagitan ng mga impluwensya sa mga sumunod na pinintang larawan at mga naglalarawang salaysay. Ang kanyang mga talento sa musika ay lubos na pinahahalagahan; gayunpaman, walang mga komposisyon o nota ng musika ang natira. Siya ay nagkaroon ng matagumpay na karera bilang isang opisyal ng korte ng imperyo. Kalaunan sa kanyang buhay, siya ay naging isang debotong Buddhistang Chan at isang taong makagulay at di-kumakain ng karne. Gumugol siya ng sampung taon sa pag-aaral kay Daoguang, isang dalubhasang Chan. [[Kategorya:Mga Tsino]] bh195j0joz9i0ohj1wekapf13mo7usu 2215384 2215383 2026-07-09T03:42:45Z AsianStuff03 125864 /* */ 2215384 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata}} '''Wang Wei''' (699–761), na kilala rin sa kanyang pangmagalang na pangalang '''Mojie''', ay isang musikero, pintor, makata, at pulitiko mula sa kalagitnaang panahon ng [[Dinastiyang Tang]]. Siya ay itinuturing na isa sa mga pinakatanyag makasining ng kanyang panahon. Humigit-kumulang 400 sa kanyang mga tula ang nakaligtas at 29 sa mga ito ay kasama sa antolohiya noong ika-18 siglo ''Tatlong Daang Tula ng Dinastiyang Tang''. Malaking bahagi ng kaniyang pinakamagagandang tula ay humugot ng inspirasyon mula sa lokal na tanawin. Kilala si Wang Wei sa kaniyang dalawang talento bilang isang makata ng kalikasan at pintor ng tanawin. Ang kanyang mga tula ay orihinal na tinipon at inedit sa isang koleksyon ng kanyang pangalawang bunsong kapatid na si Wang Jin, sa ilalim ng utos ng imperyo. Sa kaniyang mga ipinintang larawan, walang natitirang mga tunay na ispesimen, bagama't mayroong ebidensya ang kaniyang mga gawa sa pamamagitan ng mga impluwensya sa mga sumunod na pinintang larawan at mga naglalarawang salaysay. Ang kanyang mga talento sa musika ay lubos na pinahahalagahan; gayunpaman, walang mga komposisyon o nota ng musika ang natira. Siya ay nagkaroon ng matagumpay na karera bilang isang opisyal ng korte ng imperyo. Kalaunan sa kanyang buhay, siya ay naging isang debotong Buddhistang Chan at isang taong makagulay at di-kumakain ng karne. Gumugol siya ng sampung taon sa pag-aaral kay Daoguang, isang dalubhasang Chan. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ===Mga pinagkunan=== * Wu, John C.H. (1972), ''The Four Seasons of Tang Poetry''. Rutland, Vermont: Charles E. Tuttle. {{ISBN|978-0-8048-0197-3}}. [[Kategorya:Mga Tsino]] 7s8qlefu662dmv89xlqdl0bagsmop8q 2215385 2215384 2026-07-09T03:43:09Z AsianStuff03 125864 2215385 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata}} '''Wang Wei''' (699–761), na kilala rin sa kanyang pangmagalang na pangalang '''Mojie''', ay isang musikero, pintor, makata, at pulitiko mula sa kalagitnaang panahon ng [[Dinastiyang Tang]]. Siya ay itinuturing na isa sa mga pinakatanyag makasining ng kanyang panahon. Humigit-kumulang 400 sa kanyang mga tula ang nakaligtas at 29 sa mga ito ay kasama sa antolohiya noong ika-18 siglo ''Tatlong Daang Tula ng Dinastiyang Tang''. Malaking bahagi ng kaniyang pinakamagagandang tula ay humugot ng inspirasyon mula sa lokal na tanawin. Kilala si Wang Wei sa kaniyang dalawang talento bilang isang makata ng kalikasan at pintor ng tanawin. Ang kanyang mga tula ay orihinal na tinipon at inedit sa isang koleksyon ng kanyang pangalawang bunsong kapatid na si Wang Jin, sa ilalim ng utos ng imperyo. Sa kaniyang mga ipinintang larawan, walang natitirang mga tunay na ispesimen, bagama't mayroong ebidensya ang kaniyang mga gawa sa pamamagitan ng mga impluwensya sa mga sumunod na pinintang larawan at mga naglalarawang salaysay. Ang kanyang mga talento sa musika ay lubos na pinahahalagahan; gayunpaman, walang mga komposisyon o nota ng musika ang natira. Siya ay nagkaroon ng matagumpay na karera bilang isang opisyal ng korte ng imperyo. Kalaunan sa kanyang buhay, siya ay naging isang debotong Buddhistang Chan at isang taong makagulay at di-kumakain ng karne. Gumugol siya ng sampung taon sa pag-aaral kay Daoguang, isang dalubhasang Chan. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ===Mga pinagkunan=== * Wu, John C.H. (1972), ''The Four Seasons of Tang Poetry''. Rutland, Vermont: Charles E. Tuttle. {{ISBN|978-0-8048-0197-3}}. [[Kategorya:Mga Tsino]] nvhv0hll8lgi06pkfsrki43tcap4axd 2215386 2215385 2026-07-09T03:46:41Z AsianStuff03 125864 /* Mga pinagkunan */ 2215386 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata}} '''Wang Wei''' (699–761), na kilala rin sa kanyang pangmagalang na pangalang '''Mojie''', ay isang musikero, pintor, makata, at pulitiko mula sa kalagitnaang panahon ng [[Dinastiyang Tang]]. Siya ay itinuturing na isa sa mga pinakatanyag makasining ng kanyang panahon. Humigit-kumulang 400 sa kanyang mga tula ang nakaligtas at 29 sa mga ito ay kasama sa antolohiya noong ika-18 siglo ''Tatlong Daang Tula ng Dinastiyang Tang''. Malaking bahagi ng kaniyang pinakamagagandang tula ay humugot ng inspirasyon mula sa lokal na tanawin. Kilala si Wang Wei sa kaniyang dalawang talento bilang isang makata ng kalikasan at pintor ng tanawin. Ang kanyang mga tula ay orihinal na tinipon at inedit sa isang koleksyon ng kanyang pangalawang bunsong kapatid na si Wang Jin, sa ilalim ng utos ng imperyo. Sa kaniyang mga ipinintang larawan, walang natitirang mga tunay na ispesimen, bagama't mayroong ebidensya ang kaniyang mga gawa sa pamamagitan ng mga impluwensya sa mga sumunod na pinintang larawan at mga naglalarawang salaysay. Ang kanyang mga talento sa musika ay lubos na pinahahalagahan; gayunpaman, walang mga komposisyon o nota ng musika ang natira. Siya ay nagkaroon ng matagumpay na karera bilang isang opisyal ng korte ng imperyo. Kalaunan sa kanyang buhay, siya ay naging isang debotong Buddhistang Chan at isang taong makagulay at di-kumakain ng karne. Gumugol siya ng sampung taon sa pag-aaral kay Daoguang, isang dalubhasang Chan. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ===Mga pinagkunan=== * Wu, John C.H. (1972), ''The Four Seasons of Tang Poetry''. Rutland, Vermont: Charles E. Tuttle. {{ISBN|978-0-8048-0197-3}}. [[Kategorya:Mga Tsino]] [[Kategorya:Mga artista mula sa Tsina]] 598fbyf86ellgdtzfycr96tckhxm7tz 2215387 2215386 2026-07-09T03:47:27Z AsianStuff03 125864 /* Mga pinagkunan */ Rm 2215387 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata}} '''Wang Wei''' (699–761), na kilala rin sa kanyang pangmagalang na pangalang '''Mojie''', ay isang musikero, pintor, makata, at pulitiko mula sa kalagitnaang panahon ng [[Dinastiyang Tang]]. Siya ay itinuturing na isa sa mga pinakatanyag makasining ng kanyang panahon. Humigit-kumulang 400 sa kanyang mga tula ang nakaligtas at 29 sa mga ito ay kasama sa antolohiya noong ika-18 siglo ''Tatlong Daang Tula ng Dinastiyang Tang''. Malaking bahagi ng kaniyang pinakamagagandang tula ay humugot ng inspirasyon mula sa lokal na tanawin. Kilala si Wang Wei sa kaniyang dalawang talento bilang isang makata ng kalikasan at pintor ng tanawin. Ang kanyang mga tula ay orihinal na tinipon at inedit sa isang koleksyon ng kanyang pangalawang bunsong kapatid na si Wang Jin, sa ilalim ng utos ng imperyo. Sa kaniyang mga ipinintang larawan, walang natitirang mga tunay na ispesimen, bagama't mayroong ebidensya ang kaniyang mga gawa sa pamamagitan ng mga impluwensya sa mga sumunod na pinintang larawan at mga naglalarawang salaysay. Ang kanyang mga talento sa musika ay lubos na pinahahalagahan; gayunpaman, walang mga komposisyon o nota ng musika ang natira. Siya ay nagkaroon ng matagumpay na karera bilang isang opisyal ng korte ng imperyo. Kalaunan sa kanyang buhay, siya ay naging isang debotong Buddhistang Chan at isang taong makagulay at di-kumakain ng karne. Gumugol siya ng sampung taon sa pag-aaral kay Daoguang, isang dalubhasang Chan. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ===Mga pinagkunan=== * Wu, John C.H. (1972), ''The Four Seasons of Tang Poetry''. Rutland, Vermont: Charles E. Tuttle. {{ISBN|978-0-8048-0197-3}}. [[Kategorya:Mga Tsino]] nvhv0hll8lgi06pkfsrki43tcap4axd 2215388 2215387 2026-07-09T03:48:19Z AsianStuff03 125864 /* */ 2215388 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata}} '''Wang Wei''' (699–761), na kilala rin sa kanyang pangmagalang na pangalang '''Mojie''', ay isang musikero, pintor, makata, at pulitiko mula sa kalagitnaang panahon ng [[Dinastiyang Tang]]. Siya ay itinuturing na isa sa mga pinakatanyag makasining ng kanyang panahon. Humigit-kumulang 400 sa kanyang mga tula ang nakaligtas at 29 sa mga ito ay kasama sa antolohiya noong ika-18 siglo ''Tatlong Daang Tula ng Dinastiyang Tang''. Malaking bahagi ng kaniyang pinakamagagandang tula ay humugot ng inspirasyon mula sa lokal na tanawin. Kilala si Wang Wei sa kaniyang dalawang talento bilang isang makata ng kalikasan at pintor ng tanawin. Ang kanyang mga tula ay orihinal na tinipon at inedit sa isang koleksyon ng kanyang pangalawang bunsong kapatid na si Wang Jin, sa ilalim ng utos ng imperyo. Sa kaniyang mga ipinintang larawan, walang natitirang mga tunay na ispesimen, bagama't mayroong ebidensya ang kaniyang mga gawa sa pamamagitan ng mga impluwensya sa mga sumunod na pinintang larawan at mga naglalarawang salaysay. Ang kanyang mga talento sa musika ay lubos na pinahahalagahan; gayunpaman, walang mga komposisyon o nota ng musika ang natira. Siya ay nagkaroon ng matagumpay na karera bilang isang opisyal ng korte ng imperyo. Kalaunan sa kanyang buhay, siya ay naging isang debotong Buddhistang Chan at isang taong makagulay at di-kumakain ng karne.<ref>Wu, 49–51</ref> Gumugol siya ng sampung taon sa pag-aaral kay Daoguang, isang dalubhasang Chan. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ===Mga pinagkunan=== * Wu, John C.H. (1972), ''The Four Seasons of Tang Poetry''. Rutland, Vermont: Charles E. Tuttle. {{ISBN|978-0-8048-0197-3}}. [[Kategorya:Mga Tsino]] tomm02y8mjgyaicm7n3lc29f3e5ejvv 2215389 2215388 2026-07-09T03:52:51Z AsianStuff03 125864 /* */ + ref 2215389 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata}} '''Wang Wei''' (699–761), na kilala rin sa kanyang pangmagalang na pangalang '''Mojie''', ay isang musikero, pintor, makata, at pulitiko mula sa kalagitnaang panahon ng [[Dinastiyang Tang]]. Siya ay itinuturing na isa sa mga pinakatanyag makasining ng kanyang panahon. Humigit-kumulang 400 sa kanyang mga tula ang nakaligtas at 29 sa mga ito ay kasama sa antolohiya noong ika-18 siglo ''Tatlong Daang Tula ng Dinastiyang Tang''.<ref>{{Cite book |last=Hay |first=John |url=https://books.google.com.ph/books?id=tzDBKq-McgYC&pg=PA121&dq=wang+wei+three+hundred+tang+poems&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwju1PbD2MSVAxUfk68BHcayLHYQ6AF6BAgNEAM#v=onepage&q=wang%20wei%20three%20hundred%20tang%20poems&f=false |title=Boundaries in China |date=1994 |publisher=Reaktion Books |isbn=978-0-948462-38-2 |language=en}}</ref> Malaking bahagi ng kaniyang pinakamagagandang tula ay humugot ng inspirasyon mula sa lokal na tanawin. Kilala si Wang Wei sa kaniyang dalawang talento bilang isang makata ng kalikasan at pintor ng tanawin. Ang kanyang mga tula ay orihinal na tinipon at inedit sa isang koleksyon ng kanyang pangalawang bunsong kapatid na si Wang Jin, sa ilalim ng utos ng imperyo. Sa kaniyang mga ipinintang larawan, walang natitirang mga tunay na ispesimen, bagama't mayroong ebidensya ang kaniyang mga gawa sa pamamagitan ng mga impluwensya sa mga sumunod na pinintang larawan at mga naglalarawang salaysay. Ang kanyang mga talento sa musika ay lubos na pinahahalagahan; gayunpaman, walang mga komposisyon o nota ng musika ang natira. Siya ay nagkaroon ng matagumpay na karera bilang isang opisyal ng korte ng imperyo. Kalaunan sa kanyang buhay, siya ay naging isang debotong Buddhistang Chan at isang taong makagulay at di-kumakain ng karne.<ref>Wu, 49–51</ref> Gumugol siya ng sampung taon sa pag-aaral kay Daoguang, isang dalubhasang Chan. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ===Mga pinagkunan=== * Wu, John C.H. (1972), ''The Four Seasons of Tang Poetry''. Rutland, Vermont: Charles E. Tuttle. {{ISBN|978-0-8048-0197-3}}. [[Kategorya:Mga Tsino]] 3k7ijin4j8g61rwvzf90abz63mk41ru 0 338810 2215412 2026-07-09T07:48:26Z Lolbet101 163542 Bagong artikulo tungkol sa Katalogong Messier. (New article about Messier catalog/catalogue.) 2215412 wikitext text/x-wiki {{Infobox astronomical survey | name = Katalogong Messier | image = All messier objects (numbered).jpg | caption = Lahat ng mga bagay ng Messier (mula [[Crab Nebula|M1]] hanggang [[Messier 110 (galaksiya)|M110]]) | type = Katalogo ng astronomiya | namedafter = [[Charles Messier]] | published = 1774 (paunang bersyon) }} Ang '''Katalogong Messier''' (Ingles: ''Messier Catalog'' o ''Messier Catalogue'') ay isang listahan ng 110 malalim na bagay sa kalawakan na pinagsama-sama ng Pranses na astronomong si [[Charles Messier]] noong 1771.<ref name=":0">{{Cite web |title=Messier catalog {{!}} Deep-Sky Objects, Nebulae & Galaxies {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Messier-catalog |access-date=2026-07-09 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Charles Messier's Original Catalog of 1771 |url=http://www.messier.seds.org/xtra/history/m-cat71.html |access-date=2026-07-09 |website=www.messier.seds.org}}</ref> Noong 1781, umabot na sa 103 ng mga bagay na isinama sa katalogo.<ref>{{Cite web |title=Original Messier Catalog of 1781 |url=http://www.messier.seds.org/xtra/Mcat/mcat1781.html#messier1781 |access-date=2026-07-09 |website=www.messier.seds.org}}</ref> Kalaunan, pitong bagay ang natuklasan mula sa kaniyang mga tala at obserbasyon ang idinagdag ng mga [[astronomo]]. Kaya, ang makabagong Katalogong Messier ay binubuo ng 110 na bagay.<ref name=":0" /> Lumikha ni Messier ang isang katalogong mga bagay na hindi [[kometa]].<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Messier Catalog / Catalogue de Messier |url=https://www.datastro.eu/explore/dataset/catalogue-de-messier/information/?disjunctive.objet&disjunctive.mag&disjunctive.english_name_nom_en_anglais&disjunctive.french_name_nom_francais&disjunctive.latin_name_nom_latin&sort=messier |access-date=2026-07-09 |website=www.datastro.eu |language=en-US}}</ref> Inilista niya ang mga [[nebula]], [[galaksiya]], at [[kumpol ng bituin]] na hindi gumagalaw sa kalawakan upang maiwasan ang kalituhan habang nagmamasid.<ref>{{Cite web |title=Messier Catalog {{!}} Astronomy and Astrophysics {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |url=https://www.ebsco.com/research-starters/astronomy-and-astrophysics/messier-catalog |access-date=2026-07-09 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Ang Katalogong Messier ay isa sa mga pinakasikat na listahan ng mga bagay na pang-astronomiya. Maraming bagay sa listahan ang tinutukoy ng kanilang mga numero ng Messier. Kasama sa katalogo ang karamihan sa mga bagay na pang-astronomiya sa malalalim na kalangitan na madaling maobserbahan mula sa [[Hilagang Hating-globo|Hilagang Hemispero]] ng [[Daigdig]].<ref>{{Cite web |date=2023-03-20 |title=Hubble’s Messier Catalog - NASA Science |url=https://science.nasa.gov/mission/hubble/science/explore-the-night-sky/hubble-messier-catalog/ |access-date=2026-07-09 |language=en-US}}</ref> Ang katalogong ito ay isa sa mga pinakaginagamit na katalogo ng mga bagay sa kalawakan. Maraming astronomo ang nagsasagawa ng ''Messier marathon'', isang gawain kung saan sinusubukang makita ang lahat ng 110 bagay sa loob lamang ng isang gabi kapag ang mga ito ay nakikita sa kalangitan.<ref>{{Cite web |title=Messier Marathon |url=https://skyandtelescope.org/astronomy-resources/messier-marathon/ |website=Sky & Telescope |access-date=2026-07-09}}</ref> == Listahan ng mga gamit ng Messier == Ang bawat bagay sa katalogo ay binibigyan ng bilang na nagsisimula sa titik '''M. Halimbawa, a'''ng '''M1 ay ang''' [[Crab Nebula]], ang '''M31''' ay para sa [[Galaksiyang Andromeda]], at '''iba pa.''' Narito ang ilang mga kilalang bagay ng Messier: {| class="wikitable" ! Bilang ! Pangalan ! Larawan ! Uri |- | [[Crab Nebula|M1]] | Crab Nebula | [[File:Crab Nebula.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Labi ng supernoba]] |- | [[Great Globular Cluster sa Hercules|M13]] | Great Globular Cluster sa Hercules | [[File:Messier 13 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Globular na kumpol ng bituin]] |- | [[Galaksiyang Andromeda|M31]] | Galaksiyang Andromeda | [[File:Andromeda Galaxy (with h-alpha).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] |- | [[Orion Nebula|M42]] | Orion Nebula | [[File:Orion Nebula - Hubble 2006 mosaic 18000.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] |- | [[Pleiades|M45]] | Pleiades | [[File:Bob Star - M45 Carranza Field (by).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin]] |- | [[Galaksiyang Whirlpool|M51]] | Galaksiyang Whirlpool | [[File:Messier51 sRGB.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] |- | [[Nebulang Singsing|M57]] | Nebulang Singsing (Ring Nebula) | [[File:M57 The Ring Nebula.JPG|frameless|upright=0.32]] | [[Planetaryong nebula]] |- | [[Galaksiyang Sombrero|M104]] | Galaksiyang Sombrero | [[File:M104 ngc4594 sombrero galaxy hi-res.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] |} == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Astronomiya]] b89p35n2bv997m2fwzi6micfglp8873 0 338811 2215422 2026-07-09T08:53:44Z GinawaSaHapon 102500 Bagong pahina: {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa --> {{Infobox IPA|above=Laminal|ipa symbol=◌̻|ipa symbol2=◌᫤|decimal=827|decimal2=6884|ipa number=410|imagefile=IPA Unicode 0x033B.svg}}{{IPA notice}} Sa [[ponetika]], '''katínig sa katawán ng díla''' o '''laminál''' ang mga [[katinig sa harapan]] na nabubuo gamit ang katawan mismo ng [[dila]] sa isang pasibong artikulador kagaya ng [[Katinig sa ngipin|sa ngipin]] o Katinig sa gi... 2215422 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa --> {{Infobox IPA|above=Laminal|ipa symbol=◌̻|ipa symbol2=◌᫤|decimal=827|decimal2=6884|ipa number=410|imagefile=IPA Unicode 0x033B.svg}}{{IPA notice}} Sa [[ponetika]], '''katínig sa katawán ng díla''' o '''laminál''' ang mga [[katinig sa harapan]] na nabubuo gamit ang katawan mismo ng [[dila]] sa isang pasibong artikulador kagaya ng [[Katinig sa ngipin|sa ngipin]] o [[Katinig sa gilagid|sa gilagid]].<ref name=":02">{{cite book |last=Catford |first=J.C. |title=Fundamental problems in phonetics |publisher=Indiana University Press |year=1977 |place=Bloomington |language=en |trans-title=Mga pangunahing problema sa ponetika}}</ref><ref>{{SOWL}}</ref> Naitatangi ito sa mga [[katinig sa dulo ng dila]], na nabubuo sa dulo ng dila.<ref>{{cite journal |last=Gafos |first=Diamandis |year=1997 |title=A Cross-Sectional View of s, ʃ, θ |trans-title=Cross-section ng s, ʃ, θ |url=https://scholarworks.umass.edu/nels/vol27/iss1/11 |journal=Proceedings of the North East Linguistics Society |language=en |volume=27}}</ref> Ginagamit lamang ang pagtatangi na ito sa mga katinig sa harapan, na nabubuo gamit ang nababanat na bahagi ng dila sa harapan, gayundin sa mga [[Katinig na pasara-sutsot|pasara-sutsot]] at [[Katinig na pasutsot|pasutsot]] lamang.<ref name=":0">{{cite book |last=Catford |first=J.C. |title=Fundamental problems in phonetics |publisher=Indiana University Press |year=1977 |place=Bloomington |language=en |trans-title=Mga pangunahing problema sa ponetika}}</ref> Makikita ito sa mga wikang nagtatangi sa mga tunog batay sa posisyon ng dila sa pasibong artikulador, kagaya ng [[mga katutubong wika ng Australia]] na karaniwa'y walang pasutsot, ilang [[Mga wika ng India|mga wika sa timog Asya]] na nagtatangi sa mga [[Katinig na pasara|pasara]], [[wikang Baske]] na nagtatangi sa mga [[Matinis na katinig|matitinis]] na katinig sa gilagid, at ilang [[mga katutubong wika sa California]] na nagtatangi naman sa pasara at pasutsot. Sinusulat sa [[Internasyonal na Ponetikong Alpabeto]] ang mga katinig sa katawan ng dila gamit ang tuldik na parisukat sa baba ng katinig, {{unichar|033B|COMBINING SQUARE BELOW|html=|cwith=◌}}. == Tingnan din == * [[Katinig sa dulo ng dila]] * [[Katinig sa ilalim ng dila]] == Sanggunian == {{Reflist}}{{Articulation navbox}} [[Kategorya:Ponetikang pang-artikulasyon]] [[Kategorya:Bigkas]] [[Kategorya:Mga katinig]] q60ernorbrqs562xip20y25y13uukb8