Wikipedia tlwiki https://tl.wikipedia.org/wiki/Unang_Pahina MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Midya Natatangi Usapan Tagagamit Usapang tagagamit Wikipedia Usapang Wikipedia Talaksan Usapang talaksan MediaWiki Usapang MediaWiki Padron Usapang padron Tulong Usapang tulong Kategorya Usapang kategorya Portada Usapang Portada TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 588 2215516 2215068 2026-07-10T05:13:15Z Johndeo333 163610 Inayos ang baybay 2215516 wikitext text/x-wiki {{About|kalakhang kabisera ng Pilipinas|kabiserang lungsod|Maynila|ibang paggamit|Maynila (paglilinaw)}} {{infobox settlement | name = Kalakhang Maynilà<br />''Metro Manila'' | official_name = Pambansang Punong Rehiyon<br />''National Capital Region (NCR)'' | native_name = ᜃᜎᜃ᜔ᜑᜅ᜔ ᜋᜌ᜔ᜈᜒᜎ | native_name_lang = tl | other_name = Kamaynilaan | settlement_type = [[Kalakhang pook|Kalakhan]] at [[Mga rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]] | image_skyline = {{multiple image | perrow = 1/2/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Makati City Lights (Jopet Sy) - Flickr.jpg | alt1 = Makati CBD | caption1 = [[Makati Central Business District]] | image2 = Quezon Monument in Quezon Memorial.jpg | alt2 = Quezon Memorial Shrine | caption2 = [[Quezon Memorial Shrine]] | image3 = Rizal Monument (Manila, 2024).jpg | alt3 = Rizal Park known as Luneta Park | caption3 = [[Liwasang Rizal]] | image4 = BGC - BHS Central Jan 8 2025.jpg | alt4 = Bonifacio High Street | caption4 = Bonifacio High Street | image5 = Ortigas Center (Met. Manila) - Flickr.jpg | alt5 = Ortigas Center at night | caption5 = [[Sentrong Ortigas]] | image6 = Museo Nacional de Bellas Artes, Manila, Filipinas, 2023-08-27, DD 51.jpg | alt6 = National Museum of Fine Arts | caption6 = [[Pambansang Museo ng Sining]] | image7 = View of Pasay City at SM Mall of Asia.tif | alt7 = SM Mall of Asia | caption7 = [[SM Mall of Asia]] | image8 = Bonifacio Monument (Guillermo Tolentino).jpg | alt8 = Monumento | caption8 = [[Bonifacio Monument]] | image9 = 400 Year old Beauty.jpg | alt9 = University of Santo Tomas facade | caption9 = [[Unibersidad ng Santo Tomas]] }} | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_shield = | image_map = {{PH wikidata|image_map}} | map_caption = Lokasyon sa Pilipinas | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|3=region:PH_type:adm2nd_source:GNS|display=inline,title}} | subdivision_type = Bansa | subdivision_name = {{PHL}} | subdivision_type1 = Nangangasiwang entidad | subdivision_name1 = [[Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila]] | established_title = Naitatag | established_date = 7 Nobyembre 1975<ref name="LawPhil">{{cite web|url=http://www.lawphil.net/statutes/presdecs/pd1975/pd_824_1975.html|title=Presidential Decree No. 824 November 7, 1975|website=lawphil.net|publisher=[[Arellano University|Arellano Law Foundation]]|accessdate=14 Enero 2014}}</ref> | parts_type = Binubuo ng | parts_style = para | p1 = {{Collapsible list | title = 16 na lungsod at<br />isang bayan | 1 = '''[[Manila]]''' | 2 = [[Caloocan]] | 3 = [[Las Piñas]] | 4 = [[Makati]] | 5 = [[Malabon]] | 6 = [[Mandaluyong]] | 7 = [[Marikina]] | 8 = [[Muntinlupa]] | 9 = [[Navotas]] | 10 = [[Parañaque]] | 11 = [[Pasay]] | 12 = [[Pasig]] | 13 = [[Lungsod Quezon]] | 14 = [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] | 15 = [[Taguig]] | 16 = [[Valenzuela, Metro Manila|Valenzuela]] | 17 = [[Pateros]] }} | government_type = Kalakhang pamahalaan sa ilalim ng desentralisadong balangkas<ref>{{cite journal|last1=Manasan|first1=Rosario|last2=Mercado|first2=Ruben|title=Governance and Urban Development: Case Study of Metro Manila|journal=Philippine Institute for Development Studies Discussion Paper Series|date=Pebrero 1999|issue=99-03|url=https://dirp3.pids.gov.ph/ris/pdf/pidsdps9903.PDF|accessdate=15 Disyembre 2018|archive-date=16 Disyembre 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216210904/https://dirp3.pids.gov.ph/ris/pdf/pidsdps9903.PDF|url-status=dead}}</ref> | governing_body = [[Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila]] | leader_party = [[Liberal Party (Philippines)|LP]] | leader_title = Tagapangulo | leader_name = [[Danilo Lim]] | leader_title1 = Konsehal ng kalakhan | leader_name1 = Konseho ng kalakhang Maynila | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 619.57 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 12877253 | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{PH census|2015}} | population_density_km2 = auto | population_metro = 24100000 (Hindi pagtitipon, lugar ng kalakhan) | population_metro_footnotes = <ref name="citypop-Aggs">{{cite web|url=http://citypopulation.de/world/Agglomerations.html|title=The Principal Agglomerations of the World|website=citypopulation.de|accessdate=8 Disyembre 2017}}</ref> | population_demonyms = Tagalog: Manileño(-a), Manilenyo(-a), Taga-Maynila<br />Ingles: Manilan;<br />Kastila: ''manilense'',{{efn-la|Ito ang orihinal na pagsasalin sa wiking Espanyol, at ginamit din ito ni José Rizal sa kanyang obra na ''El filibusterismo''.}} ''manileño''(-''a'') | postal_code_type = [[List of ZIP codes in the Philippines|ZIP code]] | postal_code = {{PH wikidata|postal_code}} | area_code = {{PH wikidata|area_code}} | area_code_type = {{areacodestyle}} | blank_name_sec1 = [[Gross Domestic Product|GDP]] (2020) | blank_info_sec1 = [[Philippine peso|₱]]5.8 trilyon<br />[[USD|$]]120.56 bilyon | blank1_name_sec1 = Bilis ng paglago | blank1_info_sec1 = {{increase}} (7.5%) | blank_name_sec2 = Palatandaan ng pagunlad ng mga mamamayan (HDI) | blank_info_sec2 = {{increase}} 0.837 ({{fontcolor|Darkgreen|Sobrang taas}}) | blank1_name_sec2 = Antas ng HDI | blank1_info_sec2 = Pangalawa (2015) | blank3_name_sec1 = Pulisya | blank3_info_sec1 = NCRPO | iso_code = {{PH wikidata|iso_code}} | website = {{Official URL}} | timezone = [[Philippine Standard Time|PST]] | utc_offset = +8 | footnotes = {{notelist-la}} }} Ang '''Kalakhang Maynila''' ({{langx|en|Metropolitan Manila}}), opisyal na itinalaga bilang '''Pambansang Punong Rehiyon '''<ref>{{Cite web|url=https://kwf.gov.ph/wp-content/uploads/2015/12/Mga-ng-Pangalan-Tanggapan-sa-Filipino2.pdf|title=Mga Pangalan ng Tanggapan ng Pamahalaan sa Filipino|last=|first=|date=2013|website=[[Komisyon sa Wikang Filipino]]|language=Filipino|archive-url=https://web.archive.org/web/20210923032240/https://kwf.gov.ph/wp-content/uploads/2015/12/Mga-ng-Pangalan-Tanggapan-sa-Filipino2.pdf|archive-date=23 September 2021|access-date=27 Marso 2018|url-status=dead}}</ref> ({{langx|en|National Capital Region}}), ay ang kabiserang [[Mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] at ang pinakamalaking [[kalakhang pook]] ng [[Pilipinas]]. Ito ay matatagpuan sa silangang ng [[Look ng Maynila]], at pinapagitnaan ng mga rehiyon ng [[Gitnang Luzon]] at ng [[Calabarzon]]. Binubuo ito ng 16 na lungsod: [[Maynila]]—ang kabisera ng bansa—[[Caloocan]], [[Las Pinas|Las Piñas]], [[Lungsod Quezon]], [[Makati]], [[Malabon]], [[Mandaluyong]], [[Marikina]], [[Muntinlupa]], [[Navotas]], [[Parañaque]], [[Pasay]], [[Pasig]], [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]], [[Taguig]], at [[Valenzuela]], pati na rin ang bayan ng [[Pateros]]. Ang rehiyon ay may sukat na {{convert|636.00|sqkm}} at may kabuuang populasyon na 14,001,751 ayon sa senso ng 2024. Ang rehiyon ay sentro ng kultura, ekonomiya, pangangalakal, edukasyon, lipunan, at politika ng [[Pilipinas]]. == Kasaysayan == {{See also|Kasaysayan ng Maynila}} {{Further|Kabisera ng Pilipinas}} {{multiple image | direction = horizontal | width = 150 | align = right | footer = Mapa ng lalawigan ng [[Maynila]] | image1 = Manila Province.jpg | alt1 = | caption1 = | image2 = | alt2 = | caption2 = }} === Kaharian ng Lusong === [[Talaksan:Map of Manila 1570.png|left|thumb|229x229px|Ang mapa ng sinaunang Maynila noong 1570. Ang bayan ng Maynila ay naka-kulay dilaw.]] Isang makasaysayang kaharian na kilala bilang [[Kaharian ng Maynila|Maynila]] ang kabilang sa mga teritoryo na minsang nasaklaw sa mga sinaunang kaharian. Kasama rin dito ang mga isla sa paligid ng [[Kaharian ng Maynila|Maynila]] at [[Bayan ng Tondo|Tondo]], ngunit may mas maliit na kaharian din katulad ng [[Malabon|Tambobong]], Taguig, Pateros, at ang pinagtibay na kaharian ng [[Cainta]]. === Panahon ng Kastila, Himagsikan at Panahon ng Amerikano === Naging kabisera ito ng kolonyal na Pilipinas, at ang [[Intramuros]] ay nagsilbi bilang sentro ng kapangyarihang kolonyal. Noong 1898, isinama ang lungsod ng [[Manila]] at 23 iba pang mga bayan. Ang [[Marikina|Mariquina]] ay nagsilbi ring kabisera ng Pilipinas mula 1898–1899, noong inilipat ang soberanya ng Pilipinas sa [[Estados Unidos]]. Noong 1901, ang lalawigan ng Maynila ay pinawalangbisa at halos lahat ng teritoryo nito ay inilipat sa noo'y bagong lalawigan ng [[Rizal]]. Mula pa noong panahong kolonyal ng mga Espanyol, ang Maynila ay itinuturing bilang isang orihinal na [[lungsod pandaigdig]]. Ang [[galeon ng Maynila]] ay ang pinaka-unang kilalang kalakalan na naglayag sa rutang pangkalakaran sa [[Karagatang Pasipiko]] sa loob ng 250 taon, na nagdadala sa Espanya ng mga karagamentong may luho, benepisyong pang-ekonomiya, at pagpapalit ng kultura. ==Heograpiya== [[Talaksan:Iss047e099713 lrg Manila.jpg|500x500px|thumb|center|Retratong satelayt ng Kalakhang Maynila na kinuha mula sa [[International Space Station]] noong Mayo 2016.]] [[Talaksan:Metro Manila view from Manila Bay - Makati and Pasay (Fort San Felipe, Cavite City; 2017-04-03).jpeg|thumb|Tanawin ng Kalakhang Maynila mula sa [[Moog ng San Felipe (Kabite)|Moog ng San Felipe]] sa [[Kabite]].]] Matatagpuan sa 14°40' H 121°3 S, ang Kalakhang Maynila ay nasa isang ''isthmus'' na naghahanggan sa [[Lawa ng Laguna]] sa timog silangan at sa [[Look ng Maynila]] sa kanluran. Ang pook metropolitan ay nasa malawak na kapatagan. Naghahanggan ang sakop nito sa [[Bulacan]] sa hilaga, sa lalawigan ng [[Rizal (lalawigan)|Rizal]] sa silangan, sa [[Laguna (lalawigan)|Laguna]] sa timog at sa [[Kabite]] sa timog kanluran. Hinahati ng [[Ilog Pasig]] ang Kalakhang Maynila na nagdudugtong sa dalawang katubigan kinahahanggan nito sa kanluran at silangan. Pinakamaliit sa mga rehiyon ng Pilipinas ang Kalakhang Maynila, subalit pinakamatao at pinakamakapal ang [[populasyon]] nito. 636 kilometrong parisukat ang lawak nito at pinapaligiran ito ng mga lalawigan ng [[Bulacan]] sa hilaga, [[Rizal]] sa silangan, at [[Laguna]] at [[Cavite]] sa timog. Matatagpuan naman sa kanluran ng Kalakhang Maynila ang [[Look ng Maynila]] at sa timog-silangan naman ang [[Laguna de Bay]]. Dumadaloy sa gitna ng Kalakhang Maynila ang [[Ilog Pasig]] na siyang nagdudugtong [[Lawa ng Laguna|Laguna de Bay]] sa Look ng Maynila. Ang Kalakhang Maynila ay itinuturing ''swampy'' [[isthmus]] na may karaniwang elebasyon na 10 metro. Ang pangunahing anyong tubig ng Kalakhang Maynila ay ang [[Ilog Pasig]]; ito ang humahati sa isthmus ng Kalakhang Maynila. ==Klima== Ayon sa [[pagbubukod ng klima na Köppen]], ang Pambansang Punong Rehiyon ay may [[tropikong sabana na klima|tropikong basa at tuyo na klima]] at [[tropikong balaklaot na klima]]. Ang Kalakhang Maynila ay may maikling [[tagtuyo]] mula Enero hanggang Mayo, at may pagkahabang [[tag-ulan]] mula Hunyo hanggang Disyembre. {{-}} {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" |Buwan ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Enero ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Pebrero ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Marso ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Abril ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Mayo ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Hunyo ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Hulyo ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Agosto ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Setyembre ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Oktubre ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Nobyembre ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Disyembre ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Taon |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" |Katamtamang Mataas na Temperatura°C | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 31 | style="color:#000000;" | 32 | style="color:#000000;" | 33 | style="color:#000000;" | 33 | style="color:#000000;" | 32 | style="color:#000000;" | 31 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 31 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 31 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Katamtaman Kababaan ng Temperatura°C (°F) | style="color:#000000;" | 21 | style="color:#000000;" | 22 | style="color:#000000;" | 22 | style="color:#000000;" | 24 | style="color:#000000;" | 25 | style="color:#000000;" | 25 | style="color:#000000;" | 24 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 22 | style="color:#000000;" | 23 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Ulan (cm) | style="color:#000000;" | 2 | style="color:#000000;" | 1 | style="color:#000000;" | 1 | style="color:#000000;" | 3 | style="color:#000000;" | 12 | style="color:#000000;" | 26 | style="color:#000000;" | 40 | style="color:#000000;" | 36 | style="color:#000000;" | 34 | style="color:#000000;" | 19 | style="color:#000000;" | 13 | style="color:#000000;" | 6 | style="color:#000000;" | 197 |- | colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Pinagkunan: [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=092489&refer=&units=metric Weatherbase] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307224333/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=092489&refer=&units=metric |date=2012-03-07 }}'' |} ==Pamahalaan at politika== {{further|Mga paghahating pampangasiwaan ng Kalakhang Maynila}} ===Mga lungsod at bayan=== [[Talaksan:Metro Manila in the Philippines.png|thumb|Mapa ng Kalakhang Maynila.]] Ang labimpitong mga yunit ng lokal na pamahalaan ng Kalakhang Maynila ay administratibong kapantay sa mga lalawigan. Binubuo ang mga ito ng labing-anim na mga [[Mga lungsod ng Pilipinas#Klasipikasyon ng lungsod|malayang lungsod]] na iniuri bilang "mga lungsod na mataas na urbanisado", at isang malayang bayan: [[Pateros]]. {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;text-align:right;font-size:95%;background-color:#FDFDFD;" ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Lungsod {{small|o}}<br />bayan ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Retrato ! scope="col" style="border-bottom:none;white-space:nowrap;" class="unsortable" colspan=2 | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Lawak{{ref label|Area|a|none}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Densidad ! scope="col" style="border-bottom:none;" | Petsa ng pagsapi bilang lungsod |- ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | sq mi ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | /sq mi ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Caloocan]] | [[Talaksan:9526Complex Caloocan City Hall Landmarks 21.jpg|200px]] | {{percent and number|1,583,978|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|53.20|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1,583,978/53.20|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1962 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Las Piñas]] | [[Talaksan:Barangay Talon Las Pinas City Aerial Photo.jpg|200px]] | {{percent and number|588,894|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|32.02|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|588,894/32.02|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1997 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Makati]] | [[Talaksan:Makaki skyline (from PUP Hasmin) (Magsaysay Boulevard, Santa Mesa, Manila)(2018-02-22).jpg|200px]] | {{percent and number|582,602|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|21.73|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|582,602/21.73|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1995 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Malabon]] | [[Talaksan:MalabnCityHallChurchjf0848 07.JPG|200px]] | {{percent and number|365,525|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|15.96|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|365,525/15.96|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 2001 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Mandaluyong]] | [[Talaksan:Laika ac Manila (6445259459).jpg|200px]] | {{percent and number|386,276|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|11.06|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|386,276/11.06|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1994 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Maynila]] | [[Talaksan:Manila downtown - Binondo, Quiapo, Quezon Bridge, Pasig River, Arroceros (close-up) (Manila)(2018-02-07).jpg|200px]] | {{percent and number|1,780,148|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|42.88|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1,780,148/42.88|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1571 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Marikina]] | [[Talaksan:MarikinaRiverBankShoesjf9425 20.JPG|200px]] | {{percent and number|450,741|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|22.64|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|450,741/22.64|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1996 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Muntinlupa]] | [[Talaksan:Filiinvest Cityscape at night.jpg|200px]] | {{percent and number|504,509|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|41.67|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|504,509/41.67|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1995 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Navotas]] | [[Talaksan:PIC TEMP GEO 100917 0 (93).JPG|200px]] | {{percent and number|249,463|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|11.51|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|249,463/11.51|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 2007 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Parañaque]] | [[Talaksan:Coastal Road Aerial View.JPG|200px]] | {{percent and number|664,822|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|47.28|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|664,822/47.28|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1998 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Pasay]] | [[Talaksan:Pic geo photos - ph=mm=pasay=bay city skyline - aerial shot from cityland vito cruz -philippines--2015-0624--ls-.JPG|200px]] | {{percent and number|416,522|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|18.64|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|416,522/18.64|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1947 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Pasig]] | [[Talaksan:Mm-pasigortigas-aerial2012.jpg|center|frameless|201x201px]] | {{percent and number|755,300|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|31.46|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|755,300/31.46|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1995 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Pateros]] | [[Talaksan:Pateros overview.jpg|200px]] | {{percent and number|63,840|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|1.76|km2|abbr=values|disp=table}}{{ref label|PaterosArea|b|none}} | {{convert|{{sigfig|63,840/1.76|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | ''Hindi pa isang lungsod'' |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Lungsod Quezon]] | [[Talaksan:Quezon City skyline - South Triangle with TV towers (from Mezza 2) (Quezon City)(2018-05-12).jpg|200px]] | {{percent and number|2,936,116|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|165.33|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|2,936,116/165.33|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1939 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]] | [[Talaksan:Wilson Street, Greenhills, San Juan City, Philippines - panoramio.jpg|200px]] | {{percent and number|122,180|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|5.87|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|122,180/5.87|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 2007 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Taguig]] | [[Talaksan:Bonifacio Global City - skyline shot from BSA Twin Towers Ortigas.jpg|200px]] | {{percent and number|804,915|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|45.18|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|804,915/45.18|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 2004 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Valenzuela]] | [[Talaksan:Birds-eye view of Marulas, Valenzuela City.jpg|200px]] | {{percent and number|620,422|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|45.75|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|620,422/45.75|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1998 |-class="sortbottom" ! scope="row" colspan=3 style="text-align:left;" | Kabuuan ! scope="col" style="text-align:right;" | 12,877,253 ! scope="col" style="text-align:right;" | 613.94 ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|613.94|km2|disp=number|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{sigfig|12,877,253/613.94|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|{{sigfig|12,877,253/613.94|2}}|PD/km2|disp=number}} ! scope="col" style="background-color:none;border-bottom:none | |-class="sortbottom" style="text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;" | colspan=9 style="padding-left:1em;" | {{Ordered list | list_style_type=lower-alpha | {{note label|Area|a|none}}Ang mga bilang ng sukat ng lupain ay mula sa Philippine Institute of Volcanology and Seismology at Geoscience Australia.<ref>{{cite web|url=http://www.mbc.com.ph/engine/wp-content/uploads/2013/10/Solidum-Update-of-Earthquake-Hazards-and-Risk-Assessment-of-MMla-14Nov2013.pdf |title=An Update on the Earthquake Hazards and Risk Assessment of Greater Metropolitan Manila Area |publisher=[[Philippine Institute of Volcanology and Seismology]] |deadurl=no |date=November 14, 2013 |accessdate=May 16, 2016 }}{{dead link|date=June 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://ndrrmc.gov.ph/attachments/article/1509/Component_5_Earthquake_Risk_Analysis_Technical%20Report_-_Final_Draft_by_GA_and_PHIVOLCS.pdf |title=Enhancing Risk Analysis Capacities for Flood, Tropical Cyclone Severe Wind and Earthquake for the Greater Metro Manila Area Component 5 – Earthquake Risk Analysis |publisher=[[Philippine Institute of Volcanology and Seismology]] and [[Geoscience Australia]] |deadurl=no |accessdate=May 16, 2016 |archive-date=Agosto 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806150011/http://ndrrmc.gov.ph/attachments/article/1509/Component_5_Earthquake_Risk_Analysis_Technical%20Report_-_Final_Draft_by_GA_and_PHIVOLCS.pdf |url-status=dead }}</ref> <!-- <ref name="PSA-CitiesList">{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Cities|url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp|website=Philippine Statistics Authority|accessdate=4 April 2016}}</ref> --> | {{note label|PaterosArea|b|none}}Ang sukat ng lupain ng Pateros ay mula sa opisyal na websayt ng pamahalaan ng Munisipyo ng Pateros.<ref name="PaterosGovPH-LandUse">{{cite web|title=Land Use Classification|url=http://www.pateros.gov.ph/about_pateros/profile/land_use.asp|website=Municipality of Pateros|accessdate=7 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080915135633/http://www.pateros.gov.ph/about_pateros/profile/land_use.asp|archivedate=15 September 2008}}</ref> }} |} {{clear}} ===Mga distrito=== Hindi tulad ng ibang rehiyon na nahahati sa mga [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]], nahahati ang Kalakhang Maynila sa limang hindi administratibong distrito, na nakauri batay sa [[heograpiya]] nito gamit ang [[Ilog Pasig]] bilang reperensiya. Nabuo ang mga distritong ito noong 1976 ngunit walang lokal na [[pamahalaan]] o may kinatawan sa [[Kongreso ng Pilipinas|kongreso]], salungat sa mga lalawigan. Ginagamit ang mga distritong ito para sa layuning piskal at [[estadistika]]l. Nahahati ang mga lungsod at munisipyo sa Kalakhang Maynila sa apat na distrito, ang mga ito ang sumusunod: [[Talaksan:Districts of Metro Manila.svg|thumb|left|Mga distrito ng Kalakhang Maynila]] {{Mga distrito ng Kalakhang Maynila}} {{clear}} ==Ekonomiya== Ang Pambansang Punong Rehiyon ay bumuo ng 36% ng pambansang kita noong 2018.<ref>https://psa.gov.ph/grdp/grdp-id/138508. Philippine Statistics Authority.</ref> ==Lugar ng Libangan at Palatandaan== {{Empty section}} ==Transportasyon== {{main|Transportasyon sa Kalakhang Maynila}} {{see also|Metro Manila Dream Plan}} Ayon sa [[Land Transportation Franchising and Regulatory Board (Philippines)|Land Transportation Franchising and Regulatory Board]], ang pampublikong sakayan sa Kalakhang Maynila ay binubuo ng mga sumusunod: 46% ng mga tao ay lumilibot sa pamamagitan ng mga [[dyipni]], 32% sa pamamagitan ng mga pampribadong kotse, 14% sa pamamagitan ng bus, at 8% ay gumagamit ng sistemang [[daambakal]].<ref>{{cite web |url=http://www.rappler.com/nation/85871-jeepney-feeder-vehicle-transport-plan |title=Fixing traffic: Jeeps eyed as feeders to bus routes |author=Katerina Francisco |publisher=Rappler |date=5 Marso 2015 |accessdate=5 Marso 2015 }}</ref> Nakaalinsunod ang pagpapausbong ng transportasyon ng Kamaynilaan sa [[Metro Manila Dream Plan]], na binubuo ng pagpapatayo ng mga impraestruktura na tatagal hanggang 2030 at tumutugon sa mga usaping ukol sa trapiko, paggamit ng lupain, at kalikasan.<ref>{{cite web |url=http://www.jica.go.jp/philippine/english/office/topics/news/140902.html |title=JICA transport study lists strategies for congestion-free MM by 2030 |publisher=[[Japan International Cooperation Agency]] |date=2 Setyembre 2014 |accessdate=27 Marso 2015 |archive-date=2 Agosto 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150802043347/http://www.jica.go.jp/philippine/english/office/topics/news/140902.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://globalnation.inquirer.net/102377/japan-presents-57-b-dream-plan-to-solve-metro-congestion/ |title=Japan presents $57-B ‘dream plan’ to solve Metro congestion |author=Jerry E. Esplanada |publisher=''[[Philippine Daily Inquirer|INQUIRER.net]]'' |date=20 Abril 2014 |accessdate=27 Marso 2015 }}</ref> ===Mga daan at lansangan=== {{main|Talaan ng mga lansangan sa Kalakhang Maynila}} [[Talaksan:EDSA-Cubao - northbound to Timog (Quezon City)(2017-08-13).jpg|thumb|Tanawing panghimpapawid ng [[Abenida Epifanio de los Santos|EDSA]], ang pinakaabalang lansangan sa kalungsuran.]] [[Talaksan:NAIA Expressway.jpg|thumb|[[NAIA Expressway]], ang kauna-unahang mabilisang daanang pampaliparan sa kalakhan at sa bansa.]] Itinayo ang mga daan ng Kamaynilaan sa paligid ng [[Maynila|Lungsod ng Maynila]]. Ibinukod ang mga daan bilang mga lokal na daan, pambansang daan, o daang subdibisyon. Mayroong sampung daang radyal na lumalabas ng lungsod. Gayundin, mayroong limang daang palibot na bumubuo sa isang serye na mga bilugang hating-bilog na arko sa paligid ng Maynila. Ang mga daang palibot at daang radyal ay mga sistema ng nakakonektang daan at lansangan. Isang suliranin sa mga daang palibot ay mga nawawalang daan (''missing road links''). Ito ay mga daan na hindi pa itinatayo (sa ngayon) para magbigay-daan sa pagpapausbong dahil sa mabilisang urbanisasyon ng Kamaynilaan. Inilulutas na ng kalakhan ang suliraning ito sa pamamagitan ng pagtatayo ng mga nawawalang daan o sa pamamagitan ng pagtatayo ng mga daang nag-uugnay (''connector roads''). Isang mahalagang daang palibot ay ang [[Daang Palibot Blg. 4]] (o C-4), na binubuo ng Daang C-4 sa Navotas at Malabon, [[Daang Samson]] sa Caloocan, at [[EDSA]] (Abenida Epifanio de los Santos]]. Dumadaan ito sa mga lungsod ng Pasay, Makati, Mandaluyong, Lungsod Quezon, at Caloocan. Sinusundan ng [[Ikatlong Linya ng Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila|Linya 3 ng MRT]] ang pagkakalinya ng EDSA mula [[Abenida Taft]] sa Pasay hanggang [[Trinoma]] malapit sa sangandaan nito sa [[Abenida North]]. Ang [[Daang Palibot Blg. 5]], o mas-kilala bilang C-5, ay nagsisilbi sa mga nakatira malapit sa mga hangganang panrehiyon ng Kamaynilaan at nagsisibi ring alternatibong ruta para sa C-4. Ang pinakatanyag na daang radyal ay ang [[Daang Radyal Blg. 1]] (R-1), na binubuo ng [[Kalye Bonifacio]] (''Bonifacio Drive''), [[Bulebar Roxas]], at [[Manila–Cavite Expressway]] (o ''Coastal Road''). Inuugnay nito ang Kalakhang Maynila sa lalawigan ng [[Kabite]]. Ang mga iba pang kilalang daang radyal sa Kamaynilaan ay ang [[Daang Radyal Blg. 3]] (R-3), o ang [[South Luzon Expressway]] na nag-uugnay ng Kamaynilaan sa [[Laguna]]; [[Daang Radyal Blg. 6]], na binubuo ng [[Bulebar Ramon Magsaysay]], [[Bulebar Aurora]], at [[Lansangang Marikina–Infanta]] na dumadaan patungong [[Rizal]]; [[Daang Radyal Blg. 7]] (R-7), na nag-uugnay ng Maynila sa Lungsod Quezon at [[San Jose del Monte]], [[Bulacan]]; at [[Daang Radyal Blg. 8]] (R-8), o ang mga daan ng [[Abenida Bonifacio]] at [[North Luzon Expressway]] na nag-uugnay ng Kamaynilaan sa mga lalawigan sa hilaga tulad ng Bulacan at [[Pampanga]]. [[Talaksan:Padre Burgos Avenue - Route 150 marker with city hall clock tower (Ermita, Manila)(2017-06-12).jpg|thumb|Isang palatandaan ng [[Pambansang Ruta Blg. 150|N150]] sa [[Abenida Padre Burgos]]. Ang nasabing abenida ay isang bahagi ng nabanggit na ruta ng [[sistemang lansangambayan ng Pilipinas]].]] Ang sistemang daang radyal at palibot ay kasalukuyang pinapalitan ng isang [[Sistema ng lansangang bayan sa Pilipinas|bagong sistema ng nakabilang na lansangambayan]] na ipinapatupad ng [[Kagawaran ng Pagawaing Bayan at Lansangan (Pilipinas)|Kagawaran ng Pagawaing Bayan at Lansangan]] (DPWH), at kasalukuyang inilalagay ang mga bagong palatandaan sa pagpapatupad nito. Itinatanda ang mga mabilisang daanan ng mga bilang na may unlaping "E" (nangangahulugang "''expressway''" o mabilisang daanan). Itinakda naman ang mga pambansang lansangan ng mga bilang may isa hanggang tatlong tambilang, maliban lamang sa mga lansangang iniuri bilang mga pambansang daang tersiyaryo. Sa ngayon, tuluy-tuloy ang pagtatayo ng [[Metro Manila Skyway|Metro Manila Skyway Stage 3]] at ang [[NAIA Expressway|NAIA Expressway Phase 2]] na bahagi ng Metro Manila Dream Plan. Kabilang sa mga iba pang proyekto itinatayo ay ang pagpapaganda ng EDSA, pagtatayo ng Taft Avenue Flyover, at ang pagtatayo ng mga nawawalang daan para sa mga daang palibot circumferential roads (hal. ''Metro Manila Interchange Project Phase IV''). ===Mga sistemang daambakal=== {{update}} {{See also|Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila}} [[Talaksan:Metro Manila rail network.svg|thumb|Mapa ng sistema ng mga tren sa Kalakhang Maynila]] [[Talaksan:MRT-2 J. Ruiz Station.jpg|thumb|Ang [[Estasyong J. Ruiz ng LRT|Estasyon ng J. Ruiz]] ng [[Ikalawang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linya 2]].]] May tatlong linyang daambakal ang Kalakhang Maynila, na pinangangasiwaan ng dalawang entidad. Ang [[Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila]] (LRTA) ay nagtatakbo ng [[Unang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linya 1]] (Linyang Lunti) at [[Ikalawang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linya 2]] (Linyang Bughaw). Sa kabilang banda, ang [[Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila]] ay nagtatakbo ng [[Ikatlong Linya ng Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila|Linya 3]] (Linyang Dilaw) na dumadaan sa [[EDSA]]. Ang Unang Linya ay may 560,000 bilang ng mga mananakay kada linggo.<ref name="LRT PPP">{{cite web |url=http://ppp.gov.ph/?p=7641 |title=Line 1 Cavite Extension and Operation & Maintenance |publisher=Public-Private Partnership Center |accessdate=24 Marso 2015 |archive-date=2015-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316021231/http://ppp.gov.ph/?p=7641 |url-status=dead }}</ref> Noong Pebrero 2014, ang kabuuang bilang na 14.06 milyong pasahero ang gumamit ng Unang Linya habang 6.13 milyon naman ang gumamit ng Ikalawang Linya.<ref>{{cite web |url=http://newsinfo.inquirer.net/592927/did-you-know-lrt-1-and-2-ridership |title=Did you know: Lines 1 and 2 ridership |publisher=''[[Philippine Daily Inquirer|INQUIRER.net]]'' |author= Marielle Medina |accessdate=24 Marso 2015 }}</ref>  Sa kasalukuyan, itinatayo ang [[Ikapitong Linya ng Metro Rail Transit ng Maynila]] (Linyang Pula). Pag-nakumpleto, uugnayin nito ang Kalakhang Maynila sa lalawigan ng [[Bulacan]]. Bukod pa riyan, isang ''common station'' na mag-uugnay ng Unang Linya, Ikatlong Linya, at Ikapitong Linya ay nakapanukala, subalit ang pagtatayo nito ay hinahadlangan ng [[burukrasya]] sa [[Kagawaran ng Transportasyon (Pilipinas)|Kagawaran ng Transportasyon]] (DOTr), mahigpit na alitan sa korporasyon, at mga usapin ukol sa ipinapanukalang lokasyon nito.<ref>{{cite web |url=http://www.mb.com.ph/common-station-at-sm-north-edsa-pushed-for-lrt1-mrt3-and-mrt7/ |title=Common station at SM North EDSA pushed for LRT1, MRT3, and MRT7 |publisher=''[[Manila Bulletin]]'' |author= Kris Bayos |date=4 Pebrero 2015 |accessdate=24 Marso 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rappler.com/business/industries/175-real-estate/60529-sm-ayala-mrt-lrt-common-station |title=Why SM is after the MRT-LRT common station |publisher=''Rappler'' |author= Judith Balea |date=14 Hunyo 2014 |accessdate=26 Marso 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rappler.com/business/industries/208-infrastructure/75267-sm-north-common-station |title=DOTC eyeing another LRT-MRT common station |publisher=''Rappler'' |author= Mick Basa |date=20 Nobyembre 2014 |accessdate=26 Marso 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.gmanetwork.com/news/story/372930/economy/companies/sc-stops-dotc-lrta-from-building-mrt-lrt-common-station-in-front-of-trinoma |title=SC stops DOTC, LRTA from building common station in front of Trinoma |publisher=''[[GMA News and Public Affairs|GMA News]]'' |author= Danessa O. Rivera |date=1 Agosto 2014 |accessdate=26 Marso 2015}}</ref> Ipinanukala na ipapahaba ang Linya 1 papuntang [[Bacoor]] sa lalawigan ng [[Kabite]].<ref name="LRT PPP" /> Isang ikalawang pagpapahaba, ang [[Ika-anim na Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila]], ang mag-uugnay ng Bacoor sa [[Dasmarinas]] sa kahabaan ng [[Lansangang Aguinaldo]]. Sa ngayon, itinatayo ang Silangang Ekstensyon ng Linya 2. Ang silangang ekstensyon na ito ang mag-uugnay ng Kalakhang Maynila sa lalawigan ng [[Rizal]]. Ipapahabain rin ito pakanluran sa hinaharap, at dahil diyan mas-dadami ang ugnayan sa mga lugar ng Divisoria at Pier 4 at ang [[Pantalan ng Maynila]]. Ang [[Pambansang Daambakal ng Pilipinas]] (PNR) ay nagpapatakbo ng isang serbisyong riles pang-komyuter sa Kalakhang Maynila na tinatawag na [[PNR Metro South Commuter]]. Ang [[Estasyong daangbakal ng Tutuban|pangunahing estasyong terminal]] nito ay matatagpuan sa Tutuban sa [[Tondo, Maynila|Tondo]]. Kapag nakumpleto na ang kanlurang karugtong ng Linya 2, ang Tutuban ay magiging pinaka-maabalang [[estasyong palitan]] sa buong kalakhan, na may dagdag na isa pang 400,000 tao mula sa kasalukuyang 1 milyong tao na pumupuntang Tutuban Center.<ref>{{cite web |url=http://www.abs-cbnnews.com/business/03/20/15/tutuban-center-may-becom≤e-manilas-busiest-transfer-station |title=Tutuban Center may become Manila's busiest transfer station |publisher=ABS-CBN News |accessdate=21 Marso 2015 }}{{Dead link|date=Mayo 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Himpapawid=== Ang [[Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino]] (NAIA) na matatagpuan sa mga lungsod ng [[Pasay]] at [[Parañaque]] ay ang primerang pasukan sa Kalakhang Maynila. Ito lamang ang paliparan na naglilingkod sa rehiyon at ito ang pinaka-abalang paliparan sa bansa.<ref>{{cite web |url=http://www.interaksyon.com/business/36428/naia-is-philippines-busiest-airport---nscb |title=NAIA is Philippines' busiest airport - NSCB |publisher=InterAksyon.com |author=Darwin G. Amojelar |date=03 Hulyo 2012  |accessdate=29 Hunyo 2013 |archive-date=2013-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215103448/http://www.interaksyon.com/business/36428/naia-is-philippines-busiest-airport---nscb |url-status=dead }}</ref> Ang Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino ay nahahati sa mga apat na terminal: ang Terminal 1, ang Terminal 2 na ekslusibong ginagamit ng [[Philippine Airlines]], ang Terminal 3 na pinakabago at pinakamalaki sa NAIA komplex, at ang Terminal 4 na kilala rin bilang Manila Domestic Passenger Terminal. Ang isa pang paliparan na naglilingkod sa Kalakhang Maynila ay ang [[Paliparang Pandaigdig ng Clark]] na matatagpuan sa [[Angeles]], [[Pampanga]]. ===Ferry=== [[Talaksan:Blessing of New Ferry Boat - January 25, 2016.jpg|thumb|Isang bangka ng Pasig River Ferry Service.]] Ang [[Pasig River Ferry Service]] na pinapatakbo ng [[Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila|MMDA]] ay ang [[Ferry|sistemang shuttle na lantsang pantawid]] ng Kalakhang Maynila. Dumadaan ito sa [[Ilog Pasig]] mula Plaza Mexico sa [[Intramuros]] hanggang Barangay Pinagbuhatan sa [[Pasig]]. Bagamat itinuturi itong [[ferry]], mas-kahawig nito ang isang [[taksi na pantubig]]. Ito ay may labimpitong (17) estasyon, subalit labing-apat (14) lamang ang gumagana. ==Demograpiko== {{Philippine Census | title=Populasyon ng<br>Pambansang Punong Rehiyon | 1903= | 1918= | 1939= | 1948= | 1960= | 1970= | 1975= | 1980= 5925884 | 1990= 7948392 | 1995= 9454040 | 2000= 9932560 | 2007= 11553427 | 2010= 11855975 | 2015= 12877253 | footnote=Sanggunian: Philippine Statistics Authority<ref name="MetroManilaCensus">{{cite web |url=http://www.census.gov.ph/data/census2007/index.html |title=Final Results - 2007 Census of Population |publisher=Census Bureau of the Philippines |accessdate=29-03-10 |archive-date=2008-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081120024509/http://www.census.gov.ph/data/census2007/index.html |url-status=dead }}</ref><ref name="2010 Census">{{cite web|url=http://www.census.gov.ph/data/sectordata/2010/2010CPH_ncr.pdf|title=2010 Census of Population and Housing: National Capital Region|publisher=National Statistics Office of the Republic of the Philippines|accessdate=6 April 2012|archive-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625152554/http://www.census.gov.ph/data/sectordata/2010/2010CPH_ncr.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="NCR PDF Census">{{cite web|url=http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/National%20Capital%20Region.pdf|title=National Capital Region. Total Population by Province, City, Municipality and Barangay: as of May 1, 2010|publisher=National Statistics Office of the Philippines|accessdate=22 December 2012|archive-date=15 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115103152/http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/National%20Capital%20Region.pdf|url-status=dead}}</ref>{{Reperensiya ng Pilipinong Senso|2015}}}} Ang Pambansang Punong Rehiyon ay may populasyon na {{nts|12877253}}, ayon sa pambansang senso 2015. Ang kabuuang pook-urban (''urban area''), na binubuo ng pinagsamang pook-urban na tumutukoy sa tuluy-tuloy na paglawak ng urbanisasyon ng Kamaynilaan patungong [[Bulacan]], [[Kabite]], [[Laguna]], [[Rizal]], at [[Batangas]] ay may populasyon na {{nts|24123000}}.<ref name="Demographia">{{cite book|author1=Demographia|title=Demographia World Urban Areas|date=January 2015|edition=11th|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|accessdate=2 March 2015}}</ref> Ito ang pinakamataong rehiyon sa Pilipinas, ang ikapitong pinakamataong kalakhan sa Asya, at ang ikatlong pinakamataong pook-urban sa buong mundo. Ang mga pinakamataong lungsod sa Kamaynilaan ay [[Lungsod Quezon]] (2,936,116), [[Maynila]] (1,780,148), [[Caloocan]] (1,583,978), [[Taguig]] (804,915), [[Pasig]] (755,300), [[Parañaque]] (665,822), [[Valenzuela]] (620,422), [[Las Piñas]] (588,894), [[Makati]] (582,602), at [[Muntinlupa]] (504,509). ===Mga ''slum''=== Noong 2014, tinatayang may apat na milyong mga tumitira sa mga ''[[slum]]'' sa Kalakhang Maynila. Isang pangunahing suliranin sa mga lungsod ng Kalakhang Maynila ang kawalan ng tirahan.<ref>{{cite web|url=http://www.newstatesman.com/world-affairs/2014/09/slums-manila-inequality-so-bad-worst-have-no-chance-protest |title=In the slums of Manila, inequality is so bad that the worst off have no chance to protest |author=Paul Roy |publisher=''The [[New Statesman]]'' |date=18 September 2014 |access-date=4 Nobyembre 2016}}</ref> ==Edukasyon== {{Empty section}} ==Kalusugan== {{Empty section}} ==Seguridad at Pulisya== {{Empty section}} ==Palingkurang-bayan== ===Kuryente=== {{Empty section}} ===Tubig=== {{Empty section}} ===Komunikasyon=== {{Empty section}} ===Pamamahala ng mga Basura=== {{Empty section}} ==Tingnan din== *[[Heograpiya ng Pilipinas]] *[[Mga rehiyon sa Pilipinas]] *[[Pilipinas]] ===Tropiko Moonson Climate=== *Tropical monsoon climate English translation *Tropiko Habagat Climate Tagalog translation *Related tropical Cancer climate ===Daylight June 21=== 13 hours ===Daylight December 22=== 11Hours ==Sanggunian== {{reflist}} {{Metro Manila}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} {{Philippines political divisions}} {{Mga_kalakhang_pook_ng_Pilipinas}} [[Kategorya:Mga kalakhang pook ng Pilipinas|Maynila]] [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas|Kalakhang Maynila]] [[Kategorya:Luzon]] 6mk6ne2oyjcs7yppaoao5l8hj4fs3sq 2215517 2215516 2026-07-10T05:15:07Z Johndeo333 163610 Inayos ang baybay 2215517 wikitext text/x-wiki {{About|kalakhang kabisera ng Pilipinas|kabiserang lungsod|Maynila|ibang paggamit|Maynila (paglilinaw)}} {{infobox settlement | name = Kalakhang Maynilà<br />''Metro Manila'' | official_name = Pambansang Punong Rehiyon<br />''National Capital Region (NCR)'' | native_name = ᜃᜎᜃ᜔ᜑᜅ᜔ ᜋᜌ᜔ᜈᜒᜎ | native_name_lang = tl | other_name = Kamaynilaan | settlement_type = [[Kalakhang pook|Kalakhan]] at [[Mga rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]] | image_skyline = {{multiple image | perrow = 1/2/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Makati City Lights (Jopet Sy) - Flickr.jpg | alt1 = Makati CBD | caption1 = [[Makati Central Business District]] | image2 = Quezon Monument in Quezon Memorial.jpg | alt2 = Quezon Memorial Shrine | caption2 = [[Quezon Memorial Shrine]] | image3 = Rizal Monument (Manila, 2024).jpg | alt3 = Rizal Park known as Luneta Park | caption3 = [[Liwasang Rizal]] | image4 = BGC - BHS Central Jan 8 2025.jpg | alt4 = Bonifacio High Street | caption4 = Bonifacio High Street | image5 = Ortigas Center (Met. Manila) - Flickr.jpg | alt5 = Ortigas Center at night | caption5 = [[Sentrong Ortigas]] | image6 = Museo Nacional de Bellas Artes, Manila, Filipinas, 2023-08-27, DD 51.jpg | alt6 = National Museum of Fine Arts | caption6 = [[Pambansang Museo ng Sining]] | image7 = View of Pasay City at SM Mall of Asia.tif | alt7 = SM Mall of Asia | caption7 = [[SM Mall of Asia]] | image8 = Bonifacio Monument (Guillermo Tolentino).jpg | alt8 = Monumento | caption8 = [[Bonifacio Monument]] | image9 = 400 Year old Beauty.jpg | alt9 = University of Santo Tomas facade | caption9 = [[Unibersidad ng Santo Tomas]] }} | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_shield = | image_map = {{PH wikidata|image_map}} | map_caption = Lokasyon sa Pilipinas | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|3=region:PH_type:adm2nd_source:GNS|display=inline,title}} | subdivision_type = Bansa | subdivision_name = {{PHL}} | subdivision_type1 = Nangangasiwang entidad | subdivision_name1 = [[Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila]] | established_title = Naitatag | established_date = 7 Nobyembre 1975<ref name="LawPhil">{{cite web|url=http://www.lawphil.net/statutes/presdecs/pd1975/pd_824_1975.html|title=Presidential Decree No. 824 November 7, 1975|website=lawphil.net|publisher=[[Arellano University|Arellano Law Foundation]]|accessdate=14 Enero 2014}}</ref> | parts_type = Binubuo ng | parts_style = para | p1 = {{Collapsible list | title = 16 na lungsod at<br />isang bayan | 1 = '''[[Manila]]''' | 2 = [[Caloocan]] | 3 = [[Las Piñas]] | 4 = [[Makati]] | 5 = [[Malabon]] | 6 = [[Mandaluyong]] | 7 = [[Marikina]] | 8 = [[Muntinlupa]] | 9 = [[Navotas]] | 10 = [[Parañaque]] | 11 = [[Pasay]] | 12 = [[Pasig]] | 13 = [[Lungsod Quezon]] | 14 = [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] | 15 = [[Taguig]] | 16 = [[Valenzuela, Metro Manila|Valenzuela]] | 17 = [[Pateros]] }} | government_type = Kalakhang pamahalaan sa ilalim ng desentralisadong balangkas<ref>{{cite journal|last1=Manasan|first1=Rosario|last2=Mercado|first2=Ruben|title=Governance and Urban Development: Case Study of Metro Manila|journal=Philippine Institute for Development Studies Discussion Paper Series|date=Pebrero 1999|issue=99-03|url=https://dirp3.pids.gov.ph/ris/pdf/pidsdps9903.PDF|accessdate=15 Disyembre 2018|archive-date=16 Disyembre 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216210904/https://dirp3.pids.gov.ph/ris/pdf/pidsdps9903.PDF|url-status=dead}}</ref> | governing_body = [[Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila]] | leader_party = [[Liberal Party (Philippines)|LP]] | leader_title = Tagapangulo | leader_name = [[Danilo Lim]] | leader_title1 = Konsehal ng kalakhan | leader_name1 = Konseho ng kalakhang Maynila | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 619.57 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 12877253 | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{PH census|2015}} | population_density_km2 = auto | population_metro = 24100000 (Hindi pagtitipon, lugar ng kalakhan) | population_metro_footnotes = <ref name="citypop-Aggs">{{cite web|url=http://citypopulation.de/world/Agglomerations.html|title=The Principal Agglomerations of the World|website=citypopulation.de|accessdate=8 Disyembre 2017}}</ref> | population_demonyms = Tagalog: Manileño(-a), Manilenyo(-a), Taga-Maynila<br />Ingles: Manilan;<br />Kastila: ''manilense'',{{efn-la|Ito ang orihinal na pagsasalin sa wiking Espanyol, at ginamit din ito ni José Rizal sa kanyang obra na ''El filibusterismo''.}} ''manileño''(-''a'') | postal_code_type = [[List of ZIP codes in the Philippines|ZIP code]] | postal_code = {{PH wikidata|postal_code}} | area_code = {{PH wikidata|area_code}} | area_code_type = {{areacodestyle}} | blank_name_sec1 = [[Gross Domestic Product|GDP]] (2020) | blank_info_sec1 = [[Philippine peso|₱]]5.8 trilyon<br />[[USD|$]]120.56 bilyon | blank1_name_sec1 = Bilis ng paglago | blank1_info_sec1 = {{increase}} (7.5%) | blank_name_sec2 = Palatandaan ng pagunlad ng mga mamamayan (HDI) | blank_info_sec2 = {{increase}} 0.837 ({{fontcolor|Darkgreen|Sobrang taas}}) | blank1_name_sec2 = Antas ng HDI | blank1_info_sec2 = Pangalawa (2015) | blank3_name_sec1 = Pulisya | blank3_info_sec1 = NCRPO | iso_code = {{PH wikidata|iso_code}} | website = {{Official URL}} | timezone = [[Philippine Standard Time|PST]] | utc_offset = +8 | footnotes = {{notelist-la}} }} Ang '''Kalakhang Maynila''' ({{langx|en|Metropolitan Manila}}), opisyal na itinalaga bilang '''Pambansang Punong Rehiyon '''<ref>{{Cite web|url=https://kwf.gov.ph/wp-content/uploads/2015/12/Mga-ng-Pangalan-Tanggapan-sa-Filipino2.pdf|title=Mga Pangalan ng Tanggapan ng Pamahalaan sa Filipino|last=|first=|date=2013|website=[[Komisyon sa Wikang Filipino]]|language=Filipino|archive-url=https://web.archive.org/web/20210923032240/https://kwf.gov.ph/wp-content/uploads/2015/12/Mga-ng-Pangalan-Tanggapan-sa-Filipino2.pdf|archive-date=23 September 2021|access-date=27 Marso 2018|url-status=dead}}</ref> ({{langx|en|National Capital Region}}), ay ang kabiserang [[Mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] at ang pinakamalaking [[kalakhang pook]] ng [[Pilipinas]]. Ito ay matatagpuan sa silangang ng [[Look ng Maynila]], at pinapagitnaan ng mga rehiyon ng [[Gitnang Luzon]] at ng [[Calabarzon]]. Binubuo ito ng 16 na lungsod: [[Maynila]]—ang kabisera ng bansa—[[Caloocan]], [[Las Pinas|Las Piñas]], [[Lungsod Quezon]], [[Makati]], [[Malabon]], [[Mandaluyong]], [[Marikina]], [[Muntinlupa]], [[Navotas]], [[Parañaque]], [[Pasay]], [[Pasig]], [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]], [[Taguig]], at [[Valenzuela]], pati na rin ang bayan ng [[Pateros]]. Ang rehiyon ay may sukat na {{convert|636.00|sqkm}} at may kabuuang populasyon na 14,001,751 ayon sa senso ng 2024. Ang rehiyon ay sentro ng kultura, ekonomiya, pangangalakal, edukasyon, lipunan, at politika ng [[Pilipinas]]. == Kasaysayan == {{See also|Kasaysayan ng Maynila}} {{Further|Kabisera ng Pilipinas}} {{multiple image | direction = horizontal | width = 150 | align = right | footer = Mapa ng lalawigan ng [[Maynila]] | image1 = Manila Province.jpg | alt1 = | caption1 = | image2 = | alt2 = | caption2 = }} === Kaharian ng Lusong === [[Talaksan:Map of Manila 1570.png|left|thumb|229x229px|Ang mapa ng sinaunang Maynila noong 1570. Ang bayan ng Maynila ay naka-kulay dilaw.]] Isang makasaysayang kaharian na kilala bilang [[Kaharian ng Maynila|Maynila]] ang kabilang sa mga teritoryo na minsang nasaklaw sa mga sinaunang kaharian. Kasama rin dito ang mga isla sa paligid ng [[Kaharian ng Maynila|Maynila]] at [[Bayan ng Tondo|Tondo]], ngunit may mas maliit na kaharian din katulad ng [[Malabon|Tambobong]], Taguig, Pateros, at ang pinagtibay na kaharian ng [[Cainta]]. === Panahon ng Kastila, Himagsikan at Panahon ng Amerikano === Naging kabisera ito ng kolonyal na Pilipinas, at ang [[Intramuros]] ay nagsilbi bilang sentro ng kapangyarihang kolonyal. Noong 1898, isinama ang lungsod ng [[Manila]] at 23 iba pang mga bayan. Ang [[Marikina|Mariquina]] ay nagsilbi ring kabisera ng Pilipinas mula 1898–1899, noong inilipat ang soberanya ng Pilipinas sa [[Estados Unidos]]. Noong 1901, ang lalawigan ng Maynila ay pinawalangbisa at halos lahat ng teritoryo nito ay inilipat sa noo'y bagong lalawigan ng [[Rizal]]. Mula pa noong panahong kolonyal ng mga Espanyol, ang Maynila ay itinuturing bilang isang orihinal na [[lungsod pandaigdig]]. Ang [[galeon ng Maynila]] ay ang pinaka-unang kilalang kalakalan na naglayag sa rutang pangkalakaran sa [[Karagatang Pasipiko]] sa loob ng 250 taon, na nagdadala sa Espanya ng mga karagamentong may luho, benepisyong pang-ekonomiya, at pagpapalit ng kultura. ==Heograpiya== [[Talaksan:Iss047e099713 lrg Manila.jpg|500x500px|thumb|center|Retratong satelayt ng Kalakhang Maynila na kinuha mula sa [[International Space Station]] noong Mayo 2016.]] [[Talaksan:Metro Manila view from Manila Bay - Makati and Pasay (Fort San Felipe, Cavite City; 2017-04-03).jpeg|thumb|Tanawin ng Kalakhang Maynila mula sa [[Moog ng San Felipe (Kabite)|Moog ng San Felipe]] sa [[Kabite]].]] Matatagpuan sa 14°40' H 121°3 S, ang Kalakhang Maynila ay nasa isang ''isthmus'' na naghahanggan sa [[Lawa ng Laguna]] sa timog silangan at sa [[Look ng Maynila]] sa kanluran. Ang pook metropolitan ay nasa malawak na kapatagan. Naghahanggan ang sakop nito sa [[Bulacan]] sa hilaga, sa lalawigan ng [[Rizal (lalawigan)|Rizal]] sa silangan, sa [[Laguna (lalawigan)|Laguna]] sa timog at sa [[Kabite]] sa timog kanluran. Hinahati ng [[Ilog Pasig]] ang Kalakhang Maynila na nagdudugtong sa dalawang katubigan kinahahanggan nito sa kanluran at silangan. Pinakamaliit sa mga rehiyon ng Pilipinas ang Kalakhang Maynila, subalit pinakamatao at pinakamakapal ang [[populasyon]] nito. 636 kilometrong parisukat ang lawak nito at pinapaligiran ito ng mga lalawigan ng [[Bulacan]] sa hilaga, [[Rizal]] sa silangan, at [[Laguna]] at [[Cavite]] sa timog. Matatagpuan naman sa kanluran ng Kalakhang Maynila ang [[Look ng Maynila]] at sa timog-silangan naman ang [[Laguna de Bay]]. Dumadaloy sa gitna ng Kalakhang Maynila ang [[Ilog Pasig]] na siyang nagdudugtong [[Lawa ng Laguna|Laguna de Bay]] sa Look ng Maynila. Ang Kalakhang Maynila ay itinuturing ''swampy'' [[isthmus]] na may karaniwang elebasyon na 10 metro. Ang pangunahing anyong tubig ng Kalakhang Maynila ay ang [[Ilog Pasig]]; ito ang humahati sa isthmus ng Kalakhang Maynila. ==Klima== Ayon sa [[pagbubukod ng klima na Köppen]], ang Pambansang Punong Rehiyon ay may [[tropikong sabana na klima|tropikong basa at tuyo na klima]] at [[tropikong balaklaot na klima]]. Ang Kalakhang Maynila ay may maikling [[tagtuyo]] mula Enero hanggang Mayo, at may pagkahabang [[tag-ulan]] mula Hunyo hanggang Disyembre. {{-}} {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" |Buwan ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Enero ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Pebrero ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Marso ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Abril ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Mayo ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Hunyo ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Hulyo ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Agosto ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Setyembre ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Oktubre ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Nobyembre ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Disyembre ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Taon |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" |Katamtamang Mataas na Temperatura°C | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 31 | style="color:#000000;" | 32 | style="color:#000000;" | 33 | style="color:#000000;" | 33 | style="color:#000000;" | 32 | style="color:#000000;" | 31 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 31 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 31 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Katamtaman Kababaan ng Temperatura°C (°F) | style="color:#000000;" | 21 | style="color:#000000;" | 22 | style="color:#000000;" | 22 | style="color:#000000;" | 24 | style="color:#000000;" | 25 | style="color:#000000;" | 25 | style="color:#000000;" | 24 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 22 | style="color:#000000;" | 23 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Ulan (cm) | style="color:#000000;" | 2 | style="color:#000000;" | 1 | style="color:#000000;" | 1 | style="color:#000000;" | 3 | style="color:#000000;" | 12 | style="color:#000000;" | 26 | style="color:#000000;" | 40 | style="color:#000000;" | 36 | style="color:#000000;" | 34 | style="color:#000000;" | 19 | style="color:#000000;" | 13 | style="color:#000000;" | 6 | style="color:#000000;" | 197 |- | colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Pinagkunan: [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=092489&refer=&units=metric Weatherbase] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307224333/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=092489&refer=&units=metric |date=2012-03-07 }}'' |} ==Pamahalaan at politika== {{further|Mga paghahating pampangasiwaan ng Kalakhang Maynila}} ===Mga lungsod at bayan=== [[Talaksan:Metro Manila in the Philippines.png|thumb|Mapa ng Kalakhang Maynila.]] Ang labimpitong mga yunit ng lokal na pamahalaan ng Kalakhang Maynila ay administratibong kapantay sa mga lalawigan. Binubuo ang mga ito ng labing-anim na mga [[Mga lungsod ng Pilipinas#Klasipikasyon ng lungsod|malayang lungsod]] na iniuri bilang "mga lungsod na mataas na urbanisado", at isang malayang bayan: [[Pateros]]. {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;text-align:right;font-size:95%;background-color:#FDFDFD;" ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Lungsod {{small|o}}<br />bayan ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Retrato ! scope="col" style="border-bottom:none;white-space:nowrap;" class="unsortable" colspan=2 | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Lawak{{ref label|Area|a|none}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Densidad ! scope="col" style="border-bottom:none;" | Petsa ng pagsapi bilang lungsod |- ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | sq mi ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | /sq mi ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Caloocan]] | [[Talaksan:9526Complex Caloocan City Hall Landmarks 21.jpg|200px]] | {{percent and number|1,583,978|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|53.20|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1,583,978/53.20|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1962 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Las Piñas]] | [[Talaksan:Barangay Talon Las Pinas City Aerial Photo.jpg|200px]] | {{percent and number|588,894|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|32.02|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|588,894/32.02|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1997 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Makati]] | [[Talaksan:Makaki skyline (from PUP Hasmin) (Magsaysay Boulevard, Santa Mesa, Manila)(2018-02-22).jpg|200px]] | {{percent and number|582,602|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|21.73|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|582,602/21.73|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1995 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Malabon]] | [[Talaksan:MalabnCityHallChurchjf0848 07.JPG|200px]] | {{percent and number|365,525|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|15.96|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|365,525/15.96|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 2001 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Mandaluyong]] | [[Talaksan:Laika ac Manila (6445259459).jpg|200px]] | {{percent and number|386,276|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|11.06|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|386,276/11.06|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1994 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Maynila]] | [[Talaksan:Manila downtown - Binondo, Quiapo, Quezon Bridge, Pasig River, Arroceros (close-up) (Manila)(2018-02-07).jpg|200px]] | {{percent and number|1,780,148|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|42.88|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1,780,148/42.88|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1571 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Marikina]] | [[Talaksan:MarikinaRiverBankShoesjf9425 20.JPG|200px]] | {{percent and number|450,741|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|22.64|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|450,741/22.64|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1996 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Muntinlupa]] | [[Talaksan:Filiinvest Cityscape at night.jpg|200px]] | {{percent and number|504,509|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|41.67|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|504,509/41.67|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1995 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Navotas]] | [[Talaksan:PIC TEMP GEO 100917 0 (93).JPG|200px]] | {{percent and number|249,463|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|11.51|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|249,463/11.51|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 2007 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Parañaque]] | [[Talaksan:Coastal Road Aerial View.JPG|200px]] | {{percent and number|664,822|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|47.28|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|664,822/47.28|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1998 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Pasay]] | [[Talaksan:Pic geo photos - ph=mm=pasay=bay city skyline - aerial shot from cityland vito cruz -philippines--2015-0624--ls-.JPG|200px]] | {{percent and number|416,522|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|18.64|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|416,522/18.64|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1947 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Pasig]] | [[Talaksan:Mm-pasigortigas-aerial2012.jpg|center|frameless|201x201px]] | {{percent and number|755,300|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|31.46|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|755,300/31.46|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1995 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Pateros]] | [[Talaksan:Pateros overview.jpg|200px]] | {{percent and number|63,840|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|1.76|km2|abbr=values|disp=table}}{{ref label|PaterosArea|b|none}} | {{convert|{{sigfig|63,840/1.76|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | ''Hindi pa isang lungsod'' |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Lungsod Quezon]] | [[Talaksan:Quezon City skyline - South Triangle with TV towers (from Mezza 2) (Quezon City)(2018-05-12).jpg|200px]] | {{percent and number|2,936,116|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|165.33|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|2,936,116/165.33|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1939 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]] | [[Talaksan:Wilson Street, Greenhills, San Juan City, Philippines - panoramio.jpg|200px]] | {{percent and number|122,180|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|5.87|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|122,180/5.87|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 2007 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Taguig]] | [[Talaksan:Bonifacio Global City - skyline shot from BSA Twin Towers Ortigas.jpg|200px]] | {{percent and number|804,915|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|45.18|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|804,915/45.18|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 2004 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Valenzuela]] | [[Talaksan:Birds-eye view of Marulas, Valenzuela City.jpg|200px]] | {{percent and number|620,422|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|45.75|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|620,422/45.75|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1998 |-class="sortbottom" ! scope="row" colspan=3 style="text-align:left;" | Kabuuan ! scope="col" style="text-align:right;" | 12,877,253 ! scope="col" style="text-align:right;" | 613.94 ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|613.94|km2|disp=number|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{sigfig|12,877,253/613.94|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|{{sigfig|12,877,253/613.94|2}}|PD/km2|disp=number}} ! scope="col" style="background-color:none;border-bottom:none | |-class="sortbottom" style="text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;" | colspan=9 style="padding-left:1em;" | {{Ordered list | list_style_type=lower-alpha | {{note label|Area|a|none}}Ang mga bilang ng sukat ng lupain ay mula sa Philippine Institute of Volcanology and Seismology at Geoscience Australia.<ref>{{cite web|url=http://www.mbc.com.ph/engine/wp-content/uploads/2013/10/Solidum-Update-of-Earthquake-Hazards-and-Risk-Assessment-of-MMla-14Nov2013.pdf |title=An Update on the Earthquake Hazards and Risk Assessment of Greater Metropolitan Manila Area |publisher=[[Philippine Institute of Volcanology and Seismology]] |deadurl=no |date=November 14, 2013 |accessdate=May 16, 2016 }}{{dead link|date=June 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://ndrrmc.gov.ph/attachments/article/1509/Component_5_Earthquake_Risk_Analysis_Technical%20Report_-_Final_Draft_by_GA_and_PHIVOLCS.pdf |title=Enhancing Risk Analysis Capacities for Flood, Tropical Cyclone Severe Wind and Earthquake for the Greater Metro Manila Area Component 5 – Earthquake Risk Analysis |publisher=[[Philippine Institute of Volcanology and Seismology]] and [[Geoscience Australia]] |deadurl=no |accessdate=May 16, 2016 |archive-date=Agosto 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806150011/http://ndrrmc.gov.ph/attachments/article/1509/Component_5_Earthquake_Risk_Analysis_Technical%20Report_-_Final_Draft_by_GA_and_PHIVOLCS.pdf |url-status=dead }}</ref> <!-- <ref name="PSA-CitiesList">{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Cities|url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp|website=Philippine Statistics Authority|accessdate=4 April 2016}}</ref> --> | {{note label|PaterosArea|b|none}}Ang sukat ng lupain ng Pateros ay mula sa opisyal na websayt ng pamahalaan ng Munisipyo ng Pateros.<ref name="PaterosGovPH-LandUse">{{cite web|title=Land Use Classification|url=http://www.pateros.gov.ph/about_pateros/profile/land_use.asp|website=Municipality of Pateros|accessdate=7 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080915135633/http://www.pateros.gov.ph/about_pateros/profile/land_use.asp|archivedate=15 September 2008}}</ref> }} |} {{clear}} ===Mga distrito=== Hindi tulad ng ibang rehiyon na nahahati sa mga [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]], nahahati ang Kalakhang Maynila sa limang hindi administratibong distrito, na nakauri batay sa [[heograpiya]] nito gamit ang [[Ilog Pasig]] bilang reperensiya. Nabuo ang mga distritong ito noong 1976 ngunit walang lokal na [[pamahalaan]] o may kinatawan sa [[Kongreso ng Pilipinas|kongreso]], salungat sa mga lalawigan. Ginagamit ang mga distritong ito para sa layuning piskal at [[estadistika]]l. Nahahati ang mga lungsod at munisipyo sa Kalakhang Maynila sa apat na distrito, ang mga ito ang sumusunod: [[Talaksan:Districts of Metro Manila.svg|thumb|left|Mga distrito ng Kalakhang Maynila]] {{Mga distrito ng Kalakhang Maynila}} {{clear}} ==Ekonomiya== Ang Pambansang Punong Rehiyon ay bumuo ng 36% ng pambansang kita noong 2018.<ref>https://psa.gov.ph/grdp/grdp-id/138508. Philippine Statistics Authority.</ref> ==Lugar ng Libangan at Palatandaan== {{Empty section}} ==Transportasyon== {{main|Transportasyon sa Kalakhang Maynila}} {{see also|Metro Manila Dream Plan}} Ayon sa [[Land Transportation Franchising and Regulatory Board (Philippines)|Land Transportation Franchising and Regulatory Board]], ang pampublikong sakayan sa Kalakhang Maynila ay binubuo ng mga sumusunod: 46% ng mga tao ay lumilibot sa pamamagitan ng mga [[dyipni]], 32% sa pamamagitan ng mga pampribadong kotse, 14% sa pamamagitan ng bus, at 8% ay gumagamit ng sistemang [[daambakal]].<ref>{{cite web |url=http://www.rappler.com/nation/85871-jeepney-feeder-vehicle-transport-plan |title=Fixing traffic: Jeeps eyed as feeders to bus routes |author=Katerina Francisco |publisher=Rappler |date=5 Marso 2015 |accessdate=5 Marso 2015 }}</ref> Nakaalinsunod ang pagpapausbong ng transportasyon ng Kamaynilaan sa [[Metro Manila Dream Plan]], na binubuo ng pagpapatayo ng mga impraestruktura na tatagal hanggang 2030 at tumutugon sa mga usaping ukol sa trapiko, paggamit ng lupain, at kalikasan.<ref>{{cite web |url=http://www.jica.go.jp/philippine/english/office/topics/news/140902.html |title=JICA transport study lists strategies for congestion-free MM by 2030 |publisher=[[Japan International Cooperation Agency]] |date=2 Setyembre 2014 |accessdate=27 Marso 2015 |archive-date=2 Agosto 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150802043347/http://www.jica.go.jp/philippine/english/office/topics/news/140902.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://globalnation.inquirer.net/102377/japan-presents-57-b-dream-plan-to-solve-metro-congestion/ |title=Japan presents $57-B ‘dream plan’ to solve Metro congestion |author=Jerry E. Esplanada |publisher=''[[Philippine Daily Inquirer|INQUIRER.net]]'' |date=20 Abril 2014 |accessdate=27 Marso 2015 }}</ref> ===Mga daan at lansangan=== {{main|Talaan ng mga lansangan sa Kalakhang Maynila}} [[Talaksan:EDSA-Cubao - northbound to Timog (Quezon City)(2017-08-13).jpg|thumb|Tanawing panghimpapawid ng [[Abenida Epifanio de los Santos|EDSA]], ang pinakaabalang lansangan sa kalungsuran.]] [[Talaksan:NAIA Expressway.jpg|thumb|[[NAIA Expressway]], ang kauna-unahang mabilisang daanang pampaliparan sa kalakhan at sa bansa.]] Itinayo ang mga daan ng Kamaynilaan sa paligid ng [[Maynila|Lungsod ng Maynila]]. Ibinukod ang mga daan bilang mga lokal na daan, pambansang daan, o daang subdibisyon. Mayroong sampung daang radyal na lumalabas ng lungsod. Gayundin, mayroong limang daang palibot na bumubuo sa isang serye na mga bilugang hating-bilog na arko sa paligid ng Maynila. Ang mga daang palibot at daang radyal ay mga sistema ng nakakonektang daan at lansangan. Isang suliranin sa mga daang palibot ay mga nawawalang daan (''missing road links''). Ito ay mga daan na hindi pa itinatayo (sa ngayon) para magbigay-daan sa pagpapausbong dahil sa mabilisang urbanisasyon ng Kamaynilaan. Inilulutas na ng kalakhan ang suliraning ito sa pamamagitan ng pagtatayo ng mga nawawalang daan o sa pamamagitan ng pagtatayo ng mga daang nag-uugnay (''connector roads''). Isang mahalagang daang palibot ay ang [[Daang Palibot Blg. 4]] (o C-4), na binubuo ng Daang C-4 sa Navotas at Malabon, [[Daang Samson]] sa Caloocan, at [[EDSA]] (Abenida Epifanio de los Santos]]. Dumadaan ito sa mga lungsod ng Pasay, Makati, Mandaluyong, Lungsod Quezon, at Caloocan. Sinusundan ng [[Ikatlong Linya ng Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila|Linya 3 ng MRT]] ang pagkakalinya ng EDSA mula [[Abenida Taft]] sa Pasay hanggang [[Trinoma]] malapit sa sangandaan nito sa [[Abenida North]]. Ang [[Daang Palibot Blg. 5]], o mas-kilala bilang C-5, ay nagsisilbi sa mga nakatira malapit sa mga hangganang panrehiyon ng Kamaynilaan at nagsisibi ring alternatibong ruta para sa C-4. Ang pinakatanyag na daang radyal ay ang [[Daang Radyal Blg. 1]] (R-1), na binubuo ng [[Kalye Bonifacio]] (''Bonifacio Drive''), [[Bulebar Roxas]], at [[Manila–Cavite Expressway]] (o ''Coastal Road''). Inuugnay nito ang Kalakhang Maynila sa lalawigan ng [[Kabite]]. Ang mga iba pang kilalang daang radyal sa Kamaynilaan ay ang [[Daang Radyal Blg. 3]] (R-3), o ang [[South Luzon Expressway]] na nag-uugnay ng Kamaynilaan sa [[Laguna]]; [[Daang Radyal Blg. 6]], na binubuo ng [[Bulebar Ramon Magsaysay]], [[Bulebar Aurora]], at [[Lansangang Marikina–Infanta]] na dumadaan patungong [[Rizal]]; [[Daang Radyal Blg. 7]] (R-7), na nag-uugnay ng Maynila sa Lungsod Quezon at [[San Jose del Monte]], [[Bulacan]]; at [[Daang Radyal Blg. 8]] (R-8), o ang mga daan ng [[Abenida Bonifacio]] at [[North Luzon Expressway]] na nag-uugnay ng Kamaynilaan sa mga lalawigan sa hilaga tulad ng Bulacan at [[Pampanga]]. [[Talaksan:Padre Burgos Avenue - Route 150 marker with city hall clock tower (Ermita, Manila)(2017-06-12).jpg|thumb|Isang palatandaan ng [[Pambansang Ruta Blg. 150|N150]] sa [[Abenida Padre Burgos]]. Ang nasabing abenida ay isang bahagi ng nabanggit na ruta ng [[sistemang lansangambayan ng Pilipinas]].]] Ang sistemang daang radyal at palibot ay kasalukuyang pinapalitan ng isang [[Sistema ng lansangang bayan sa Pilipinas|bagong sistema ng nakabilang na lansangambayan]] na ipinapatupad ng [[Kagawaran ng Pagawaing Bayan at Lansangan (Pilipinas)|Kagawaran ng Pagawaing Bayan at Lansangan]] (DPWH), at kasalukuyang inilalagay ang mga bagong palatandaan sa pagpapatupad nito. Itinatanda ang mga mabilisang daanan ng mga bilang na may unlaping "E" (nangangahulugang "''expressway''" o mabilisang daanan). Itinakda naman ang mga pambansang lansangan ng mga bilang may isa hanggang tatlong tambilang, maliban lamang sa mga lansangang iniuri bilang mga pambansang daang tersiyaryo. Sa ngayon, tuluy-tuloy ang pagtatayo ng [[Metro Manila Skyway|Metro Manila Skyway Stage 3]] at ang [[NAIA Expressway|NAIA Expressway Phase 2]] na bahagi ng Metro Manila Dream Plan. Kabilang sa mga iba pang proyekto itinatayo ay ang pagpapaganda ng EDSA, pagtatayo ng Taft Avenue Flyover, at ang pagtatayo ng mga nawawalang daan para sa mga daang palibot circumferential roads (hal. ''Metro Manila Interchange Project Phase IV''). ===Mga sistemang daambakal=== {{update}} {{See also|Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila}} [[Talaksan:Metro Manila rail network.svg|thumb|Mapa ng sistema ng mga tren sa Kalakhang Maynila]] [[Talaksan:MRT-2 J. Ruiz Station.jpg|thumb|Ang [[Estasyong J. Ruiz ng LRT|Estasyon ng J. Ruiz]] ng [[Ikalawang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linya 2]].]] May tatlong linyang daambakal ang Kalakhang Maynila, na pinangangasiwaan ng dalawang entidad. Ang [[Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila]] (LRTA) ay nagtatakbo ng [[Unang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linya 1]] (Linyang Lunti) at [[Ikalawang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linya 2]] (Linyang Bughaw). Sa kabilang banda, ang [[Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila]] ay nagtatakbo ng [[Ikatlong Linya ng Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila|Linya 3]] (Linyang Dilaw) na dumadaan sa [[EDSA]]. Ang Unang Linya ay may 560,000 bilang ng mga mananakay kada linggo.<ref name="LRT PPP">{{cite web |url=http://ppp.gov.ph/?p=7641 |title=Line 1 Cavite Extension and Operation & Maintenance |publisher=Public-Private Partnership Center |accessdate=24 Marso 2015 |archive-date=2015-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316021231/http://ppp.gov.ph/?p=7641 |url-status=dead }}</ref> Noong Pebrero 2014, ang kabuuang bilang na 14.06 milyong pasahero ang gumamit ng Unang Linya habang 6.13 milyon naman ang gumamit ng Ikalawang Linya.<ref>{{cite web |url=http://newsinfo.inquirer.net/592927/did-you-know-lrt-1-and-2-ridership |title=Did you know: Lines 1 and 2 ridership |publisher=''[[Philippine Daily Inquirer|INQUIRER.net]]'' |author= Marielle Medina |accessdate=24 Marso 2015 }}</ref>  Sa kasalukuyan, itinatayo ang [[Ikapitong Linya ng Metro Rail Transit ng Maynila]] (Linyang Pula). Pag-nakumpleto, uugnayin nito ang Kalakhang Maynila sa lalawigan ng [[Bulacan]]. Bukod pa riyan, isang ''common station'' na mag-uugnay ng Unang Linya, Ikatlong Linya, at Ikapitong Linya ay nakapanukala, subalit ang pagtatayo nito ay hinahadlangan ng [[burukrasya]] sa [[Kagawaran ng Transportasyon (Pilipinas)|Kagawaran ng Transportasyon]] (DOTr), mahigpit na alitan sa korporasyon, at mga usapin ukol sa ipinapanukalang lokasyon nito.<ref>{{cite web |url=http://www.mb.com.ph/common-station-at-sm-north-edsa-pushed-for-lrt1-mrt3-and-mrt7/ |title=Common station at SM North EDSA pushed for LRT1, MRT3, and MRT7 |publisher=''[[Manila Bulletin]]'' |author= Kris Bayos |date=4 Pebrero 2015 |accessdate=24 Marso 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rappler.com/business/industries/175-real-estate/60529-sm-ayala-mrt-lrt-common-station |title=Why SM is after the MRT-LRT common station |publisher=''Rappler'' |author= Judith Balea |date=14 Hunyo 2014 |accessdate=26 Marso 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rappler.com/business/industries/208-infrastructure/75267-sm-north-common-station |title=DOTC eyeing another LRT-MRT common station |publisher=''Rappler'' |author= Mick Basa |date=20 Nobyembre 2014 |accessdate=26 Marso 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.gmanetwork.com/news/story/372930/economy/companies/sc-stops-dotc-lrta-from-building-mrt-lrt-common-station-in-front-of-trinoma |title=SC stops DOTC, LRTA from building common station in front of Trinoma |publisher=''[[GMA News and Public Affairs|GMA News]]'' |author= Danessa O. Rivera |date=1 Agosto 2014 |accessdate=26 Marso 2015}}</ref> Ipinanukala na ipapahaba ang Linya 1 papuntang [[Bacoor]] sa lalawigan ng [[Kabite]].<ref name="LRT PPP" /> Isang ikalawang pagpapahaba, ang [[Ika-anim na Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila]], ang mag-uugnay ng Bacoor sa [[Dasmarinas]] sa kahabaan ng [[Lansangang Aguinaldo]]. Sa ngayon, itinatayo ang Silangang Ekstensyon ng Linya 2. Ang silangang ekstensyon na ito ang mag-uugnay ng Kalakhang Maynila sa lalawigan ng [[Rizal]]. Ipapahabain rin ito pakanluran sa hinaharap, at dahil diyan mas-dadami ang ugnayan sa mga lugar ng Divisoria at Pier 4 at ang [[Pantalan ng Maynila]]. Ang [[Pambansang Daambakal ng Pilipinas]] (PNR) ay nagpapatakbo ng isang serbisyong riles pang-komyuter sa Kalakhang Maynila na tinatawag na [[PNR Metro South Commuter]]. Ang [[Estasyong daangbakal ng Tutuban|pangunahing estasyong terminal]] nito ay matatagpuan sa Tutuban sa [[Tondo, Maynila|Tondo]]. Kapag nakumpleto na ang kanlurang karugtong ng Linya 2, ang Tutuban ay magiging pinaka-maabalang [[estasyong palitan]] sa buong kalakhan, na may dagdag na isa pang 400,000 tao mula sa kasalukuyang 1 milyong tao na pumupuntang Tutuban Center.<ref>{{cite web |url=http://www.abs-cbnnews.com/business/03/20/15/tutuban-center-may-becom≤e-manilas-busiest-transfer-station |title=Tutuban Center may become Manila's busiest transfer station |publisher=ABS-CBN News |accessdate=21 Marso 2015 }}{{Dead link|date=Mayo 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Himpapawid=== Ang [[Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino]] (NAIA) na matatagpuan sa mga lungsod ng [[Pasay]] at [[Parañaque]] ay ang primerang pasukan sa Kalakhang Maynila. Ito lamang ang paliparan na naglilingkod sa rehiyon at ito ang pinaka-abalang paliparan sa bansa.<ref>{{cite web |url=http://www.interaksyon.com/business/36428/naia-is-philippines-busiest-airport---nscb |title=NAIA is Philippines' busiest airport - NSCB |publisher=InterAksyon.com |author=Darwin G. Amojelar |date=03 Hulyo 2012  |accessdate=29 Hunyo 2013 |archive-date=2013-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215103448/http://www.interaksyon.com/business/36428/naia-is-philippines-busiest-airport---nscb |url-status=dead }}</ref> Ang Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino ay nahahati sa mga apat na terminal: ang Terminal 1, ang Terminal 2 na ekslusibong ginagamit ng [[Philippine Airlines]], ang Terminal 3 na pinakabago at pinakamalaki sa NAIA komplex, at ang Terminal 4 na kilala rin bilang Manila Domestic Passenger Terminal. Ang isa pang paliparan na naglilingkod sa Kalakhang Maynila ay ang [[Paliparang Pandaigdig ng Clark]] na matatagpuan sa [[Angeles]], [[Pampanga]]. ===Ferry=== [[Talaksan:Blessing of New Ferry Boat - January 25, 2016.jpg|thumb|Isang bangka ng Pasig River Ferry Service.]] Ang [[Pasig River Ferry Service]] na pinapatakbo ng [[Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila|MMDA]] ay ang [[Ferry|sistemang shuttle na lantsang pantawid]] ng Kalakhang Maynila. Dumadaan ito sa [[Ilog Pasig]] mula Plaza Mexico sa [[Intramuros]] hanggang Barangay Pinagbuhatan sa [[Pasig]]. Bagamat itinuturi itong [[ferry]], mas-kahawig nito ang isang [[taksi na pantubig]]. Ito ay may labimpitong (17) estasyon, subalit labing-apat (14) lamang ang gumagana. ==Demograpiko== {{Philippine Census | title=Populasyon ng<br>Pambansang Punong Rehiyon | 1903= | 1918= | 1939= | 1948= | 1960= | 1970= | 1975= | 1980= 5925884 | 1990= 7948392 | 1995= 9454040 | 2000= 9932560 | 2007= 11553427 | 2010= 11855975 | 2015= 12877253 | footnote=Sanggunian: Philippine Statistics Authority<ref name="MetroManilaCensus">{{cite web |url=http://www.census.gov.ph/data/census2007/index.html |title=Final Results - 2007 Census of Population |publisher=Census Bureau of the Philippines |accessdate=29-03-10 |archive-date=2008-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081120024509/http://www.census.gov.ph/data/census2007/index.html |url-status=dead }}</ref><ref name="2010 Census">{{cite web|url=http://www.census.gov.ph/data/sectordata/2010/2010CPH_ncr.pdf|title=2010 Census of Population and Housing: National Capital Region|publisher=National Statistics Office of the Republic of the Philippines|accessdate=6 April 2012|archive-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625152554/http://www.census.gov.ph/data/sectordata/2010/2010CPH_ncr.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="NCR PDF Census">{{cite web|url=http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/National%20Capital%20Region.pdf|title=National Capital Region. Total Population by Province, City, Municipality and Barangay: as of May 1, 2010|publisher=National Statistics Office of the Philippines|accessdate=22 December 2012|archive-date=15 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115103152/http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/National%20Capital%20Region.pdf|url-status=dead}}</ref>{{Reperensiya ng Pilipinong Senso|2015}}}} Ang Pambansang Punong Rehiyon ay may populasyon na {{nts|12877253}}, ayon sa pambansang senso 2015. Ang kabuuang pook-urban (''urban area''), na binubuo ng pinagsamang pook-urban na tumutukoy sa tuluy-tuloy na paglawak ng urbanisasyon ng Kamaynilaan patungong [[Bulacan]], [[Kabite]], [[Laguna]], [[Rizal]], at [[Batangas]] ay may populasyon na {{nts|24123000}}.<ref name="Demographia">{{cite book|author1=Demographia|title=Demographia World Urban Areas|date=January 2015|edition=11th|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|accessdate=2 March 2015}}</ref> Ito ang pinakamataong rehiyon sa Pilipinas, ang ikapitong pinakamataong kalakhan sa Asya, at ang ikatlong pinakamataong pook-urban sa buong mundo. Ang mga pinakamataong lungsod sa Kamaynilaan ay [[Lungsod Quezon]] (2,936,116), [[Maynila]] (1,780,148), [[Caloocan]] (1,583,978), [[Taguig]] (804,915), [[Pasig]] (755,300), [[Parañaque]] (665,822), [[Valenzuela]] (620,422), [[Las Piñas]] (588,894), [[Makati]] (582,602), at [[Muntinlupa]] (504,509). ===Mga ''slum''=== Noong 2014, tinatayang may apat na milyong mga tumitira sa mga ''[[slum]]'' sa Kalakhang Maynila. Isang pangunahing suliranin sa mga lungsod ng Kalakhang Maynila ang kawalan ng tirahan.<ref>{{cite web|url=http://www.newstatesman.com/world-affairs/2014/09/slums-manila-inequality-so-bad-worst-have-no-chance-protest |title=In the slums of Manila, inequality is so bad that the worst off have no chance to protest |author=Paul Roy |publisher=''The [[New Statesman]]'' |date=18 September 2014 |access-date=4 Nobyembre 2016}}</ref> ==Edukasyon== {{Empty section}} ==Kalusugan== {{Empty section}} ==Seguridad at Pulisya== {{Empty section}} ==Palingkurang-bayan== ===Kuryente=== {{Empty section}} ===Tubig=== {{Empty section}} ===Komunikasyon=== {{Empty section}} ===Pamamahala ng mga Basura=== {{Empty section}} ==Tingnan din== *[[Heograpiya ng Pilipinas]] *[[Mga rehiyon sa Pilipinas]] *[[Pilipinas]] ===Tropiko Moonson Climate=== *Tropical monsoon climate English translation *Tropiko Habagat Climate Tagalog translation *Related tropical Cancer climate ===Daylight June 21 Summer Soltice=== 13 hours ===Daylight December 22 Winter Soltice === 11Hours ==Sanggunian== {{reflist}} {{Metro Manila}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} {{Philippines political divisions}} {{Mga_kalakhang_pook_ng_Pilipinas}} [[Kategorya:Mga kalakhang pook ng Pilipinas|Maynila]] [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas|Kalakhang Maynila]] [[Kategorya:Luzon]] jl5mp55dcymqjb57cyqmq42140dtutt 2215520 2215517 2026-07-10T05:18:47Z GinawaSaHapon 102500 rv sa huling stable 2215520 wikitext text/x-wiki {{About|kalakhang kabisera ng Pilipinas|kabiserang lungsod|Maynila|ibang paggamit|Maynila (paglilinaw)}} {{infobox settlement | name = Kalakhang Maynilà<br />''Metro Manila'' | official_name = Pambansang Punong Rehiyon<br />''National Capital Region (NCR)'' | native_name = ᜃᜎᜃ᜔ᜑᜅ᜔ ᜋᜌ᜔ᜈᜒᜎ | native_name_lang = tl | other_name = Kamaynilaan | settlement_type = [[Kalakhang pook|Kalakhan]] at [[Mga rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]] | image_skyline = {{multiple image | perrow = 1/2/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Makati City Lights (Jopet Sy) - Flickr.jpg | alt1 = Makati CBD | caption1 = [[Makati Central Business District]] | image2 = Quezon Monument in Quezon Memorial.jpg | alt2 = Quezon Memorial Shrine | caption2 = [[Quezon Memorial Shrine]] | image3 = Rizal Monument (Manila, 2024).jpg | alt3 = Rizal Park known as Luneta Park | caption3 = [[Liwasang Rizal]] | image4 = BGC - BHS Central Jan 8 2025.jpg | alt4 = Bonifacio High Street | caption4 = Bonifacio High Street | image5 = Ortigas Center (Met. Manila) - Flickr.jpg | alt5 = Ortigas Center at night | caption5 = [[Sentrong Ortigas]] | image6 = Museo Nacional de Bellas Artes, Manila, Filipinas, 2023-08-27, DD 51.jpg | alt6 = National Museum of Fine Arts | caption6 = [[Pambansang Museo ng Sining]] | image7 = View of Pasay City at SM Mall of Asia.tif | alt7 = SM Mall of Asia | caption7 = [[SM Mall of Asia]] | image8 = Bonifacio Monument (Guillermo Tolentino).jpg | alt8 = Monumento | caption8 = [[Bonifacio Monument]] | image9 = 400 Year old Beauty.jpg | alt9 = University of Santo Tomas facade | caption9 = [[Unibersidad ng Santo Tomas]] }} | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_shield = | image_map = {{PH wikidata|image_map}} | map_caption = Lokasyon sa Pilipinas | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|3=region:PH_type:adm2nd_source:GNS|display=inline,title}} | subdivision_type = Bansa | subdivision_name = {{PHL}} | subdivision_type1 = Nangangasiwang entidad | subdivision_name1 = [[Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila]] | established_title = Naitatag | established_date = 7 Nobyembre 1975<ref name="LawPhil">{{cite web|url=http://www.lawphil.net/statutes/presdecs/pd1975/pd_824_1975.html|title=Presidential Decree No. 824 November 7, 1975|website=lawphil.net|publisher=[[Arellano University|Arellano Law Foundation]]|accessdate=14 Enero 2014}}</ref> | parts_type = Binubuo ng | parts_style = para | p1 = {{Collapsible list | title = 16 na lungsod at<br />isang bayan | 1 = '''[[Manila]]''' | 2 = [[Caloocan]] | 3 = [[Las Piñas]] | 4 = [[Makati]] | 5 = [[Malabon]] | 6 = [[Mandaluyong]] | 7 = [[Marikina]] | 8 = [[Muntinlupa]] | 9 = [[Navotas]] | 10 = [[Parañaque]] | 11 = [[Pasay]] | 12 = [[Pasig]] | 13 = [[Lungsod Quezon]] | 14 = [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] | 15 = [[Taguig]] | 16 = [[Valenzuela, Metro Manila|Valenzuela]] | 17 = [[Pateros]] }} | government_type = Kalakhang pamahalaan sa ilalim ng desentralisadong balangkas<ref>{{cite journal|last1=Manasan|first1=Rosario|last2=Mercado|first2=Ruben|title=Governance and Urban Development: Case Study of Metro Manila|journal=Philippine Institute for Development Studies Discussion Paper Series|date=Pebrero 1999|issue=99-03|url=https://dirp3.pids.gov.ph/ris/pdf/pidsdps9903.PDF|accessdate=15 Disyembre 2018|archive-date=16 Disyembre 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216210904/https://dirp3.pids.gov.ph/ris/pdf/pidsdps9903.PDF|url-status=dead}}</ref> | governing_body = [[Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila]] | leader_party = [[Liberal Party (Philippines)|LP]] | leader_title = Tagapangulo | leader_name = [[Danilo Lim]] | leader_title1 = Konsehal ng kalakhan | leader_name1 = Konseho ng kalakhang Maynila | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 619.57 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 12877253 | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{PH census|2015}} | population_density_km2 = auto | population_metro = 24100000 (Hindi pagtitipon, lugar ng kalakhan) | population_metro_footnotes = <ref name="citypop-Aggs">{{cite web|url=http://citypopulation.de/world/Agglomerations.html|title=The Principal Agglomerations of the World|website=citypopulation.de|accessdate=8 Disyembre 2017}}</ref> | population_demonyms = Tagalog: Manileño(-a), Manilenyo(-a), Taga-Maynila<br />Ingles: Manilan;<br />Kastila: ''manilense'',{{efn-la|Ito ang orihinal na pagsasalin sa wiking Espanyol, at ginamit din ito ni José Rizal sa kanyang obra na ''El filibusterismo''.}} ''manileño''(-''a'') | postal_code_type = [[List of ZIP codes in the Philippines|ZIP code]] | postal_code = {{PH wikidata|postal_code}} | area_code = {{PH wikidata|area_code}} | area_code_type = {{areacodestyle}} | blank_name_sec1 = [[Gross Domestic Product|GDP]] (2020) | blank_info_sec1 = [[Philippine peso|₱]]5.8 trilyon<br />[[USD|$]]120.56 bilyon | blank1_name_sec1 = Bilis ng paglago | blank1_info_sec1 = {{increase}} (7.5%) | blank_name_sec2 = Palatandaan ng pagunlad ng mga mamamayan (HDI) | blank_info_sec2 = {{increase}} 0.837 ({{fontcolor|Darkgreen|Sobrang taas}}) | blank1_name_sec2 = Antas ng HDI | blank1_info_sec2 = Pangalawa (2015) | blank3_name_sec1 = Pulisya | blank3_info_sec1 = NCRPO | iso_code = {{PH wikidata|iso_code}} | website = {{Official URL}} | timezone = [[Philippine Standard Time|PST]] | utc_offset = +8 | footnotes = {{notelist-la}} }} Ang '''Kalakhang Maynila''' ({{langx|en|Metropolitan Manila}}), opisyal na itinalaga bilang '''Pambansang Punong Rehiyon '''<ref>{{Cite web|url=https://kwf.gov.ph/wp-content/uploads/2015/12/Mga-ng-Pangalan-Tanggapan-sa-Filipino2.pdf|title=Mga Pangalan ng Tanggapan ng Pamahalaan sa Filipino|last=|first=|date=2013|website=[[Komisyon sa Wikang Filipino]]|language=Filipino|archive-url=https://web.archive.org/web/20210923032240/https://kwf.gov.ph/wp-content/uploads/2015/12/Mga-ng-Pangalan-Tanggapan-sa-Filipino2.pdf|archive-date=23 September 2021|access-date=27 Marso 2018|url-status=dead}}</ref> ({{langx|en|National Capital Region}}), ay ang kabiserang [[Mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] at ang pinakamalaking [[kalakhang pook]] ng [[Pilipinas]]. Ito ay matatagpuan sa silangang ng [[Look ng Maynila]], at pinapagitnaan ng mga rehiyon ng [[Gitnang Luzon]] at ng [[Calabarzon]]. Binubuo ito ng 16 na lungsod: [[Maynila]]—ang kabisera ng bansa—[[Caloocan]], [[Las Pinas|Las Piñas]], [[Lungsod Quezon]], [[Makati]], [[Malabon]], [[Mandaluyong]], [[Marikina]], [[Muntinlupa]], [[Navotas]], [[Parañaque]], [[Pasay]], [[Pasig]], [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]], [[Taguig]], at [[Valenzuela]], pati na rin ang bayan ng [[Pateros]]. Ang rehiyon ay may sukat na {{convert|636.00|sqkm}} at may kabuuang populasyon na 14,001,751 ayon sa senso ng 2024. Ang rehiyon ay sentro ng kultura, ekonomiya, pangangalakal, edukasyon, lipunan, at politika ng [[Pilipinas]]. == Kasaysayan == {{See also|Kasaysayan ng Maynila}} {{Further|Kabisera ng Pilipinas}} {{multiple image | direction = horizontal | width = 150 | align = right | footer = Mapa ng lalawigan ng [[Maynila]] | image1 = Manila Province.jpg | alt1 = | caption1 = | image2 = | alt2 = | caption2 = }} === Kaharian ng Lusong === [[Talaksan:Map of Manila 1570.png|left|thumb|229x229px|Ang mapa ng sinaunang Maynila noong 1570. Ang bayan ng Maynila ay naka-kulay dilaw.]] Isang makasaysayang kaharian na kilala bilang [[Kaharian ng Maynila|Maynila]] ang kabilang sa mga teritoryo na minsang nasaklaw sa mga sinaunang kaharian. Kasama rin dito ang mga isla sa paligid ng [[Kaharian ng Maynila|Maynila]] at [[Bayan ng Tondo|Tondo]], ngunit may mas maliit na kaharian din katulad ng [[Malabon|Tambobong]], Taguig, Pateros, at ang pinagtibay na kaharian ng [[Cainta]]. === Panahon ng Kastila, Himagsikan at Panahon ng Amerikano === Naging kabisera ito ng kolonyal na Pilipinas, at ang [[Intramuros]] ay nagsilbi bilang sentro ng kapangyarihang kolonyal. Noong 1898, isinama ang lungsod ng [[Manila]] at 23 iba pang mga bayan. Ang [[Marikina|Mariquina]] ay nagsilbi ring kabisera ng Pilipinas mula 1898–1899, noong inilipat ang soberanya ng Pilipinas sa [[Estados Unidos]]. Noong 1901, ang lalawigan ng Maynila ay pinawalangbisa at halos lahat ng teritoryo nito ay inilipat sa noo'y bagong lalawigan ng [[Rizal]]. Mula pa noong panahong kolonyal ng mga Espanyol, ang Maynila ay itinuturing bilang isang orihinal na [[lungsod pandaigdig]]. Ang [[galeon ng Maynila]] ay ang pinaka-unang kilalang kalakalan na naglayag sa rutang pangkalakaran sa [[Karagatang Pasipiko]] sa loob ng 250 taon, na nagdadala sa Espanya ng mga karagamentong may luho, benepisyong pang-ekonomiya, at pagpapalit ng kultura. ==Heograpiya== [[Talaksan:Iss047e099713 lrg Manila.jpg|500x500px|thumb|center|Retratong satelayt ng Kalakhang Maynila na kinuha mula sa [[International Space Station]] noong Mayo 2016.]] [[Talaksan:Metro Manila view from Manila Bay - Makati and Pasay (Fort San Felipe, Cavite City; 2017-04-03).jpeg|thumb|Tanawin ng Kalakhang Maynila mula sa [[Moog ng San Felipe (Kabite)|Moog ng San Felipe]] sa [[Kabite]].]] Matatagpuan sa 14°40' H 121°3 S, ang Kalakhang Maynila ay nasa isang ''isthmus'' na naghahanggan sa [[Lawa ng Laguna]] sa timog silangan at sa [[Look ng Maynila]] sa kanluran. Ang pook metropolitan ay nasa malawak na kapatagan. Naghahanggan ang sakop nito sa [[Bulacan]] sa hilaga, sa lalawigan ng [[Rizal (lalawigan)|Rizal]] sa silangan, sa [[Laguna (lalawigan)|Laguna]] sa timog at sa [[Kabite]] sa timog kanluran. Hinahati ng [[Ilog Pasig]] ang Kalakhang Maynila na nagdudugtong sa dalawang katubigan kinahahanggan nito sa kanluran at silangan. Pinakamaliit sa mga rehiyon ng Pilipinas ang Kalakhang Maynila, subalit pinakamatao at pinakamakapal ang [[populasyon]] nito. 636 kilometrong parisukat ang lawak nito at pinapaligiran ito ng mga lalawigan ng [[Bulacan]] sa hilaga, [[Rizal]] sa silangan, at [[Laguna]] at [[Cavite]] sa timog. Matatagpuan naman sa kanluran ng Kalakhang Maynila ang [[Look ng Maynila]] at sa timog-silangan naman ang [[Laguna de Bay]]. Dumadaloy sa gitna ng Kalakhang Maynila ang [[Ilog Pasig]] na siyang nagdudugtong [[Lawa ng Laguna|Laguna de Bay]] sa Look ng Maynila. Ang Kalakhang Maynila ay itinuturing ''swampy'' [[isthmus]] na may karaniwang elebasyon na 10 metro. Ang pangunahing anyong tubig ng Kalakhang Maynila ay ang [[Ilog Pasig]]; ito ang humahati sa isthmus ng Kalakhang Maynila. ==Klima== Ayon sa [[pagbubukod ng klima na Köppen]], ang Pambansang Punong Rehiyon ay may [[tropikong sabana na klima|tropikong basa at tuyo na klima]] at [[tropikong balaklaot na klima]]. Ang Kalakhang Maynila ay may maikling [[tagtuyo]] mula Enero hanggang Mayo, at may pagkahabang [[tag-ulan]] mula Hunyo hanggang Disyembre. {{-}} {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" |Buwan ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Enero ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Pebrero ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Marso ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Abril ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Mayo ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Hunyo ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Hulyo ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Agosto ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Setyembre ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Oktubre ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Nobyembre ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Disyembre ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Taon |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" |Katamtamang Mataas na Temperatura°C | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 31 | style="color:#000000;" | 32 | style="color:#000000;" | 33 | style="color:#000000;" | 33 | style="color:#000000;" | 32 | style="color:#000000;" | 31 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 31 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 31 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Katamtaman Kababaan ng Temperatura°C (°F) | style="color:#000000;" | 21 | style="color:#000000;" | 22 | style="color:#000000;" | 22 | style="color:#000000;" | 24 | style="color:#000000;" | 25 | style="color:#000000;" | 25 | style="color:#000000;" | 24 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 22 | style="color:#000000;" | 23 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Ulan (cm) | style="color:#000000;" | 2 | style="color:#000000;" | 1 | style="color:#000000;" | 1 | style="color:#000000;" | 3 | style="color:#000000;" | 12 | style="color:#000000;" | 26 | style="color:#000000;" | 40 | style="color:#000000;" | 36 | style="color:#000000;" | 34 | style="color:#000000;" | 19 | style="color:#000000;" | 13 | style="color:#000000;" | 6 | style="color:#000000;" | 197 |- | colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Pinagkunan: [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=092489&refer=&units=metric Weatherbase] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307224333/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=092489&refer=&units=metric |date=2012-03-07 }}'' |} ==Pamahalaan at politika== {{further|Mga paghahating pampangasiwaan ng Kalakhang Maynila}} ===Mga lungsod at bayan=== [[Talaksan:Metro Manila in the Philippines.png|thumb|Mapa ng Kalakhang Maynila.]] Ang labimpitong mga yunit ng lokal na pamahalaan ng Kalakhang Maynila ay administratibong kapantay sa mga lalawigan. Binubuo ang mga ito ng labing-anim na mga [[Mga lungsod ng Pilipinas#Klasipikasyon ng lungsod|malayang lungsod]] na iniuri bilang "mga lungsod na mataas na urbanisado", at isang malayang bayan: [[Pateros]]. {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;text-align:right;font-size:95%;background-color:#FDFDFD;" ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Lungsod {{small|o}}<br />bayan ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Retrato ! scope="col" style="border-bottom:none;white-space:nowrap;" class="unsortable" colspan=2 | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Lawak{{ref label|Area|a|none}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Densidad ! scope="col" style="border-bottom:none;" | Petsa ng pagsapi bilang lungsod |- ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | sq mi ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | /sq mi ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Caloocan]] | [[Talaksan:9526Complex Caloocan City Hall Landmarks 21.jpg|200px]] | {{percent and number|1,583,978|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|53.20|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1,583,978/53.20|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1962 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Las Piñas]] | [[Talaksan:Barangay Talon Las Pinas City Aerial Photo.jpg|200px]] | {{percent and number|588,894|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|32.02|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|588,894/32.02|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1997 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Makati]] | [[Talaksan:Makaki skyline (from PUP Hasmin) (Magsaysay Boulevard, Santa Mesa, Manila)(2018-02-22).jpg|200px]] | {{percent and number|582,602|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|21.73|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|582,602/21.73|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1995 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Malabon]] | [[Talaksan:MalabnCityHallChurchjf0848 07.JPG|200px]] | {{percent and number|365,525|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|15.96|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|365,525/15.96|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 2001 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Mandaluyong]] | [[Talaksan:Laika ac Manila (6445259459).jpg|200px]] | {{percent and number|386,276|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|11.06|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|386,276/11.06|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1994 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Maynila]] | [[Talaksan:Manila downtown - Binondo, Quiapo, Quezon Bridge, Pasig River, Arroceros (close-up) (Manila)(2018-02-07).jpg|200px]] | {{percent and number|1,780,148|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|42.88|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1,780,148/42.88|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1571 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Marikina]] | [[Talaksan:MarikinaRiverBankShoesjf9425 20.JPG|200px]] | {{percent and number|450,741|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|22.64|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|450,741/22.64|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1996 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Muntinlupa]] | [[Talaksan:Filiinvest Cityscape at night.jpg|200px]] | {{percent and number|504,509|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|41.67|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|504,509/41.67|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1995 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Navotas]] | [[Talaksan:PIC TEMP GEO 100917 0 (93).JPG|200px]] | {{percent and number|249,463|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|11.51|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|249,463/11.51|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 2007 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Parañaque]] | [[Talaksan:Coastal Road Aerial View.JPG|200px]] | {{percent and number|664,822|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|47.28|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|664,822/47.28|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1998 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Pasay]] | [[Talaksan:Pic geo photos - ph=mm=pasay=bay city skyline - aerial shot from cityland vito cruz -philippines--2015-0624--ls-.JPG|200px]] | {{percent and number|416,522|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|18.64|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|416,522/18.64|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1947 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Pasig]] | [[Talaksan:Mm-pasigortigas-aerial2012.jpg|center|frameless|201x201px]] | {{percent and number|755,300|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|31.46|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|755,300/31.46|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1995 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Pateros]] | [[Talaksan:Pateros overview.jpg|200px]] | {{percent and number|63,840|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|1.76|km2|abbr=values|disp=table}}{{ref label|PaterosArea|b|none}} | {{convert|{{sigfig|63,840/1.76|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | ''Hindi pa isang lungsod'' |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Lungsod Quezon]] | [[Talaksan:Quezon City skyline - South Triangle with TV towers (from Mezza 2) (Quezon City)(2018-05-12).jpg|200px]] | {{percent and number|2,936,116|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|165.33|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|2,936,116/165.33|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1939 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]] | [[Talaksan:Wilson Street, Greenhills, San Juan City, Philippines - panoramio.jpg|200px]] | {{percent and number|122,180|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|5.87|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|122,180/5.87|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 2007 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Taguig]] | [[Talaksan:Bonifacio Global City - skyline shot from BSA Twin Towers Ortigas.jpg|200px]] | {{percent and number|804,915|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|45.18|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|804,915/45.18|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 2004 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Valenzuela]] | [[Talaksan:Birds-eye view of Marulas, Valenzuela City.jpg|200px]] | {{percent and number|620,422|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|45.75|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|620,422/45.75|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1998 |-class="sortbottom" ! scope="row" colspan=3 style="text-align:left;" | Kabuuan ! scope="col" style="text-align:right;" | 12,877,253 ! scope="col" style="text-align:right;" | 613.94 ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|613.94|km2|disp=number|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{sigfig|12,877,253/613.94|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|{{sigfig|12,877,253/613.94|2}}|PD/km2|disp=number}} ! scope="col" style="background-color:none;border-bottom:none | |-class="sortbottom" style="text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;" | colspan=9 style="padding-left:1em;" | {{Ordered list | list_style_type=lower-alpha | {{note label|Area|a|none}}Ang mga bilang ng sukat ng lupain ay mula sa Philippine Institute of Volcanology and Seismology at Geoscience Australia.<ref>{{cite web|url=http://www.mbc.com.ph/engine/wp-content/uploads/2013/10/Solidum-Update-of-Earthquake-Hazards-and-Risk-Assessment-of-MMla-14Nov2013.pdf |title=An Update on the Earthquake Hazards and Risk Assessment of Greater Metropolitan Manila Area |publisher=[[Philippine Institute of Volcanology and Seismology]] |deadurl=no |date=November 14, 2013 |accessdate=May 16, 2016 }}{{dead link|date=June 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://ndrrmc.gov.ph/attachments/article/1509/Component_5_Earthquake_Risk_Analysis_Technical%20Report_-_Final_Draft_by_GA_and_PHIVOLCS.pdf |title=Enhancing Risk Analysis Capacities for Flood, Tropical Cyclone Severe Wind and Earthquake for the Greater Metro Manila Area Component 5 – Earthquake Risk Analysis |publisher=[[Philippine Institute of Volcanology and Seismology]] and [[Geoscience Australia]] |deadurl=no |accessdate=May 16, 2016 |archive-date=Agosto 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806150011/http://ndrrmc.gov.ph/attachments/article/1509/Component_5_Earthquake_Risk_Analysis_Technical%20Report_-_Final_Draft_by_GA_and_PHIVOLCS.pdf |url-status=dead }}</ref> <!-- <ref name="PSA-CitiesList">{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Cities|url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp|website=Philippine Statistics Authority|accessdate=4 April 2016}}</ref> --> | {{note label|PaterosArea|b|none}}Ang sukat ng lupain ng Pateros ay mula sa opisyal na websayt ng pamahalaan ng Munisipyo ng Pateros.<ref name="PaterosGovPH-LandUse">{{cite web|title=Land Use Classification|url=http://www.pateros.gov.ph/about_pateros/profile/land_use.asp|website=Municipality of Pateros|accessdate=7 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080915135633/http://www.pateros.gov.ph/about_pateros/profile/land_use.asp|archivedate=15 September 2008}}</ref> }} |} {{clear}} ===Mga distrito=== Hindi tulad ng ibang rehiyon na nahahati sa mga [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]], nahahati ang Kalakhang Maynila sa limang hindi administratibong distrito, na nakauri batay sa [[heograpiya]] nito gamit ang [[Ilog Pasig]] bilang reperensiya. Nabuo ang mga distritong ito noong 1976 ngunit walang lokal na [[pamahalaan]] o may kinatawan sa [[Kongreso ng Pilipinas|kongreso]], salungat sa mga lalawigan. Ginagamit ang mga distritong ito para sa layuning piskal at [[estadistika]]l. Nahahati ang mga lungsod at munisipyo sa Kalakhang Maynila sa apat na distrito, ang mga ito ang sumusunod: [[Talaksan:Districts of Metro Manila.svg|thumb|left|Mga distrito ng Kalakhang Maynila]] {{Mga distrito ng Kalakhang Maynila}} {{clear}} ==Ekonomiya== Ang Pambansang Punong Rehiyon ay bumuo ng 36% ng pambansang kita noong 2018.<ref>https://psa.gov.ph/grdp/grdp-id/138508. Philippine Statistics Authority.</ref> ==Lugar ng Libangan at Palatandaan== {{Empty section}} ==Transportasyon== {{main|Transportasyon sa Kalakhang Maynila}} {{see also|Metro Manila Dream Plan}} Ayon sa [[Land Transportation Franchising and Regulatory Board (Philippines)|Land Transportation Franchising and Regulatory Board]], ang pampublikong sakayan sa Kalakhang Maynila ay binubuo ng mga sumusunod: 46% ng mga tao ay lumilibot sa pamamagitan ng mga [[dyipni]], 32% sa pamamagitan ng mga pampribadong kotse, 14% sa pamamagitan ng bus, at 8% ay gumagamit ng sistemang [[daambakal]].<ref>{{cite web |url=http://www.rappler.com/nation/85871-jeepney-feeder-vehicle-transport-plan |title=Fixing traffic: Jeeps eyed as feeders to bus routes |author=Katerina Francisco |publisher=Rappler |date=5 Marso 2015 |accessdate=5 Marso 2015 }}</ref> Nakaalinsunod ang pagpapausbong ng transportasyon ng Kamaynilaan sa [[Metro Manila Dream Plan]], na binubuo ng pagpapatayo ng mga impraestruktura na tatagal hanggang 2030 at tumutugon sa mga usaping ukol sa trapiko, paggamit ng lupain, at kalikasan.<ref>{{cite web |url=http://www.jica.go.jp/philippine/english/office/topics/news/140902.html |title=JICA transport study lists strategies for congestion-free MM by 2030 |publisher=[[Japan International Cooperation Agency]] |date=2 Setyembre 2014 |accessdate=27 Marso 2015 |archive-date=2 Agosto 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150802043347/http://www.jica.go.jp/philippine/english/office/topics/news/140902.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://globalnation.inquirer.net/102377/japan-presents-57-b-dream-plan-to-solve-metro-congestion/ |title=Japan presents $57-B ‘dream plan’ to solve Metro congestion |author=Jerry E. Esplanada |publisher=''[[Philippine Daily Inquirer|INQUIRER.net]]'' |date=20 Abril 2014 |accessdate=27 Marso 2015 }}</ref> ===Mga daan at lansangan=== {{main|Talaan ng mga lansangan sa Kalakhang Maynila}} [[Talaksan:EDSA-Cubao - northbound to Timog (Quezon City)(2017-08-13).jpg|thumb|Tanawing panghimpapawid ng [[Abenida Epifanio de los Santos|EDSA]], ang pinakaabalang lansangan sa kalungsuran.]] [[Talaksan:NAIA Expressway.jpg|thumb|[[NAIA Expressway]], ang kauna-unahang mabilisang daanang pampaliparan sa kalakhan at sa bansa.]] Itinayo ang mga daan ng Kamaynilaan sa paligid ng [[Maynila|Lungsod ng Maynila]]. Ibinukod ang mga daan bilang mga lokal na daan, pambansang daan, o daang subdibisyon. Mayroong sampung daang radyal na lumalabas ng lungsod. Gayundin, mayroong limang daang palibot na bumubuo sa isang serye na mga bilugang hating-bilog na arko sa paligid ng Maynila. Ang mga daang palibot at daang radyal ay mga sistema ng nakakonektang daan at lansangan. Isang suliranin sa mga daang palibot ay mga nawawalang daan (''missing road links''). Ito ay mga daan na hindi pa itinatayo (sa ngayon) para magbigay-daan sa pagpapausbong dahil sa mabilisang urbanisasyon ng Kamaynilaan. Inilulutas na ng kalakhan ang suliraning ito sa pamamagitan ng pagtatayo ng mga nawawalang daan o sa pamamagitan ng pagtatayo ng mga daang nag-uugnay (''connector roads''). Isang mahalagang daang palibot ay ang [[Daang Palibot Blg. 4]] (o C-4), na binubuo ng Daang C-4 sa Navotas at Malabon, [[Daang Samson]] sa Caloocan, at [[EDSA]] (Abenida Epifanio de los Santos]]. Dumadaan ito sa mga lungsod ng Pasay, Makati, Mandaluyong, Lungsod Quezon, at Caloocan. Sinusundan ng [[Ikatlong Linya ng Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila|Linya 3 ng MRT]] ang pagkakalinya ng EDSA mula [[Abenida Taft]] sa Pasay hanggang [[Trinoma]] malapit sa sangandaan nito sa [[Abenida North]]. Ang [[Daang Palibot Blg. 5]], o mas-kilala bilang C-5, ay nagsisilbi sa mga nakatira malapit sa mga hangganang panrehiyon ng Kamaynilaan at nagsisibi ring alternatibong ruta para sa C-4. Ang pinakatanyag na daang radyal ay ang [[Daang Radyal Blg. 1]] (R-1), na binubuo ng [[Kalye Bonifacio]] (''Bonifacio Drive''), [[Bulebar Roxas]], at [[Manila–Cavite Expressway]] (o ''Coastal Road''). Inuugnay nito ang Kalakhang Maynila sa lalawigan ng [[Kabite]]. Ang mga iba pang kilalang daang radyal sa Kamaynilaan ay ang [[Daang Radyal Blg. 3]] (R-3), o ang [[South Luzon Expressway]] na nag-uugnay ng Kamaynilaan sa [[Laguna]]; [[Daang Radyal Blg. 6]], na binubuo ng [[Bulebar Ramon Magsaysay]], [[Bulebar Aurora]], at [[Lansangang Marikina–Infanta]] na dumadaan patungong [[Rizal]]; [[Daang Radyal Blg. 7]] (R-7), na nag-uugnay ng Maynila sa Lungsod Quezon at [[San Jose del Monte]], [[Bulacan]]; at [[Daang Radyal Blg. 8]] (R-8), o ang mga daan ng [[Abenida Bonifacio]] at [[North Luzon Expressway]] na nag-uugnay ng Kamaynilaan sa mga lalawigan sa hilaga tulad ng Bulacan at [[Pampanga]]. [[Talaksan:Padre Burgos Avenue - Route 150 marker with city hall clock tower (Ermita, Manila)(2017-06-12).jpg|thumb|Isang palatandaan ng [[Pambansang Ruta Blg. 150|N150]] sa [[Abenida Padre Burgos]]. Ang nasabing abenida ay isang bahagi ng nabanggit na ruta ng [[sistemang lansangambayan ng Pilipinas]].]] Ang sistemang daang radyal at palibot ay kasalukuyang pinapalitan ng isang [[Sistema ng lansangang bayan sa Pilipinas|bagong sistema ng nakabilang na lansangambayan]] na ipinapatupad ng [[Kagawaran ng Pagawaing Bayan at Lansangan (Pilipinas)|Kagawaran ng Pagawaing Bayan at Lansangan]] (DPWH), at kasalukuyang inilalagay ang mga bagong palatandaan sa pagpapatupad nito. Itinatanda ang mga mabilisang daanan ng mga bilang na may unlaping "E" (nangangahulugang "''expressway''" o mabilisang daanan). Itinakda naman ang mga pambansang lansangan ng mga bilang may isa hanggang tatlong tambilang, maliban lamang sa mga lansangang iniuri bilang mga pambansang daang tersiyaryo. Sa ngayon, tuluy-tuloy ang pagtatayo ng [[Metro Manila Skyway|Metro Manila Skyway Stage 3]] at ang [[NAIA Expressway|NAIA Expressway Phase 2]] na bahagi ng Metro Manila Dream Plan. Kabilang sa mga iba pang proyekto itinatayo ay ang pagpapaganda ng EDSA, pagtatayo ng Taft Avenue Flyover, at ang pagtatayo ng mga nawawalang daan para sa mga daang palibot circumferential roads (hal. ''Metro Manila Interchange Project Phase IV''). ===Mga sistemang daambakal=== {{update}} {{See also|Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila}} [[Talaksan:Metro Manila rail network.svg|thumb|Mapa ng sistema ng mga tren sa Kalakhang Maynila]] [[Talaksan:MRT-2 J. Ruiz Station.jpg|thumb|Ang [[Estasyong J. Ruiz ng LRT|Estasyon ng J. Ruiz]] ng [[Ikalawang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linya 2]].]] May tatlong linyang daambakal ang Kalakhang Maynila, na pinangangasiwaan ng dalawang entidad. Ang [[Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila]] (LRTA) ay nagtatakbo ng [[Unang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linya 1]] (Linyang Lunti) at [[Ikalawang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linya 2]] (Linyang Bughaw). Sa kabilang banda, ang [[Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila]] ay nagtatakbo ng [[Ikatlong Linya ng Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila|Linya 3]] (Linyang Dilaw) na dumadaan sa [[EDSA]]. Ang Unang Linya ay may 560,000 bilang ng mga mananakay kada linggo.<ref name="LRT PPP">{{cite web |url=http://ppp.gov.ph/?p=7641 |title=Line 1 Cavite Extension and Operation & Maintenance |publisher=Public-Private Partnership Center |accessdate=24 Marso 2015 |archive-date=2015-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316021231/http://ppp.gov.ph/?p=7641 |url-status=dead }}</ref> Noong Pebrero 2014, ang kabuuang bilang na 14.06 milyong pasahero ang gumamit ng Unang Linya habang 6.13 milyon naman ang gumamit ng Ikalawang Linya.<ref>{{cite web |url=http://newsinfo.inquirer.net/592927/did-you-know-lrt-1-and-2-ridership |title=Did you know: Lines 1 and 2 ridership |publisher=''[[Philippine Daily Inquirer|INQUIRER.net]]'' |author= Marielle Medina |accessdate=24 Marso 2015 }}</ref>  Sa kasalukuyan, itinatayo ang [[Ikapitong Linya ng Metro Rail Transit ng Maynila]] (Linyang Pula). Pag-nakumpleto, uugnayin nito ang Kalakhang Maynila sa lalawigan ng [[Bulacan]]. Bukod pa riyan, isang ''common station'' na mag-uugnay ng Unang Linya, Ikatlong Linya, at Ikapitong Linya ay nakapanukala, subalit ang pagtatayo nito ay hinahadlangan ng [[burukrasya]] sa [[Kagawaran ng Transportasyon (Pilipinas)|Kagawaran ng Transportasyon]] (DOTr), mahigpit na alitan sa korporasyon, at mga usapin ukol sa ipinapanukalang lokasyon nito.<ref>{{cite web |url=http://www.mb.com.ph/common-station-at-sm-north-edsa-pushed-for-lrt1-mrt3-and-mrt7/ |title=Common station at SM North EDSA pushed for LRT1, MRT3, and MRT7 |publisher=''[[Manila Bulletin]]'' |author= Kris Bayos |date=4 Pebrero 2015 |accessdate=24 Marso 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rappler.com/business/industries/175-real-estate/60529-sm-ayala-mrt-lrt-common-station |title=Why SM is after the MRT-LRT common station |publisher=''Rappler'' |author= Judith Balea |date=14 Hunyo 2014 |accessdate=26 Marso 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rappler.com/business/industries/208-infrastructure/75267-sm-north-common-station |title=DOTC eyeing another LRT-MRT common station |publisher=''Rappler'' |author= Mick Basa |date=20 Nobyembre 2014 |accessdate=26 Marso 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.gmanetwork.com/news/story/372930/economy/companies/sc-stops-dotc-lrta-from-building-mrt-lrt-common-station-in-front-of-trinoma |title=SC stops DOTC, LRTA from building common station in front of Trinoma |publisher=''[[GMA News and Public Affairs|GMA News]]'' |author= Danessa O. Rivera |date=1 Agosto 2014 |accessdate=26 Marso 2015}}</ref> Ipinanukala na ipapahaba ang Linya 1 papuntang [[Bacoor]] sa lalawigan ng [[Kabite]].<ref name="LRT PPP" /> Isang ikalawang pagpapahaba, ang [[Ika-anim na Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila]], ang mag-uugnay ng Bacoor sa [[Dasmarinas]] sa kahabaan ng [[Lansangang Aguinaldo]]. Sa ngayon, itinatayo ang Silangang Ekstensyon ng Linya 2. Ang silangang ekstensyon na ito ang mag-uugnay ng Kalakhang Maynila sa lalawigan ng [[Rizal]]. Ipapahabain rin ito pakanluran sa hinaharap, at dahil diyan mas-dadami ang ugnayan sa mga lugar ng Divisoria at Pier 4 at ang [[Pantalan ng Maynila]]. Ang [[Pambansang Daambakal ng Pilipinas]] (PNR) ay nagpapatakbo ng isang serbisyong riles pang-komyuter sa Kalakhang Maynila na tinatawag na [[PNR Metro South Commuter]]. Ang [[Estasyong daangbakal ng Tutuban|pangunahing estasyong terminal]] nito ay matatagpuan sa Tutuban sa [[Tondo, Maynila|Tondo]]. Kapag nakumpleto na ang kanlurang karugtong ng Linya 2, ang Tutuban ay magiging pinaka-maabalang [[estasyong palitan]] sa buong kalakhan, na may dagdag na isa pang 400,000 tao mula sa kasalukuyang 1 milyong tao na pumupuntang Tutuban Center.<ref>{{cite web |url=http://www.abs-cbnnews.com/business/03/20/15/tutuban-center-may-becom≤e-manilas-busiest-transfer-station |title=Tutuban Center may become Manila's busiest transfer station |publisher=ABS-CBN News |accessdate=21 Marso 2015 }}{{Dead link|date=Mayo 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Himpapawid=== Ang [[Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino]] (NAIA) na matatagpuan sa mga lungsod ng [[Pasay]] at [[Parañaque]] ay ang primerang pasukan sa Kalakhang Maynila. Ito lamang ang paliparan na naglilingkod sa rehiyon at ito ang pinaka-abalang paliparan sa bansa.<ref>{{cite web |url=http://www.interaksyon.com/business/36428/naia-is-philippines-busiest-airport---nscb |title=NAIA is Philippines' busiest airport - NSCB |publisher=InterAksyon.com |author=Darwin G. Amojelar |date=03 Hulyo 2012  |accessdate=29 Hunyo 2013 |archive-date=2013-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215103448/http://www.interaksyon.com/business/36428/naia-is-philippines-busiest-airport---nscb |url-status=dead }}</ref> Ang Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino ay nahahati sa mga apat na terminal: ang Terminal 1, ang Terminal 2 na ekslusibong ginagamit ng [[Philippine Airlines]], ang Terminal 3 na pinakabago at pinakamalaki sa NAIA komplex, at ang Terminal 4 na kilala rin bilang Manila Domestic Passenger Terminal. Ang isa pang paliparan na naglilingkod sa Kalakhang Maynila ay ang [[Paliparang Pandaigdig ng Clark]] na matatagpuan sa [[Angeles]], [[Pampanga]]. ===Ferry=== [[Talaksan:Blessing of New Ferry Boat - January 25, 2016.jpg|thumb|Isang bangka ng Pasig River Ferry Service.]] Ang [[Pasig River Ferry Service]] na pinapatakbo ng [[Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila|MMDA]] ay ang [[Ferry|sistemang shuttle na lantsang pantawid]] ng Kalakhang Maynila. Dumadaan ito sa [[Ilog Pasig]] mula Plaza Mexico sa [[Intramuros]] hanggang Barangay Pinagbuhatan sa [[Pasig]]. Bagamat itinuturi itong [[ferry]], mas-kahawig nito ang isang [[taksi na pantubig]]. Ito ay may labimpitong (17) estasyon, subalit labing-apat (14) lamang ang gumagana. ==Demograpiko== {{Philippine Census | title=Populasyon ng<br>Pambansang Punong Rehiyon | 1903= | 1918= | 1939= | 1948= | 1960= | 1970= | 1975= | 1980= 5925884 | 1990= 7948392 | 1995= 9454040 | 2000= 9932560 | 2007= 11553427 | 2010= 11855975 | 2015= 12877253 | footnote=Sanggunian: Philippine Statistics Authority<ref name="MetroManilaCensus">{{cite web |url=http://www.census.gov.ph/data/census2007/index.html |title=Final Results - 2007 Census of Population |publisher=Census Bureau of the Philippines |accessdate=29-03-10 |archive-date=2008-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081120024509/http://www.census.gov.ph/data/census2007/index.html |url-status=dead }}</ref><ref name="2010 Census">{{cite web|url=http://www.census.gov.ph/data/sectordata/2010/2010CPH_ncr.pdf|title=2010 Census of Population and Housing: National Capital Region|publisher=National Statistics Office of the Republic of the Philippines|accessdate=6 April 2012|archive-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625152554/http://www.census.gov.ph/data/sectordata/2010/2010CPH_ncr.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="NCR PDF Census">{{cite web|url=http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/National%20Capital%20Region.pdf|title=National Capital Region. Total Population by Province, City, Municipality and Barangay: as of May 1, 2010|publisher=National Statistics Office of the Philippines|accessdate=22 December 2012|archive-date=15 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115103152/http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/National%20Capital%20Region.pdf|url-status=dead}}</ref>{{Reperensiya ng Pilipinong Senso|2015}}}} Ang Pambansang Punong Rehiyon ay may populasyon na {{nts|12877253}}, ayon sa pambansang senso 2015. Ang kabuuang pook-urban (''urban area''), na binubuo ng pinagsamang pook-urban na tumutukoy sa tuluy-tuloy na paglawak ng urbanisasyon ng Kamaynilaan patungong [[Bulacan]], [[Kabite]], [[Laguna]], [[Rizal]], at [[Batangas]] ay may populasyon na {{nts|24123000}}.<ref name="Demographia">{{cite book|author1=Demographia|title=Demographia World Urban Areas|date=January 2015|edition=11th|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|accessdate=2 March 2015}}</ref> Ito ang pinakamataong rehiyon sa Pilipinas, ang ikapitong pinakamataong kalakhan sa Asya, at ang ikatlong pinakamataong pook-urban sa buong mundo. Ang mga pinakamataong lungsod sa Kamaynilaan ay [[Lungsod Quezon]] (2,936,116), [[Maynila]] (1,780,148), [[Caloocan]] (1,583,978), [[Taguig]] (804,915), [[Pasig]] (755,300), [[Parañaque]] (665,822), [[Valenzuela]] (620,422), [[Las Piñas]] (588,894), [[Makati]] (582,602), at [[Muntinlupa]] (504,509). ===Mga ''slum''=== Noong 2014, tinatayang may apat na milyong mga tumitira sa mga ''[[slum]]'' sa Kalakhang Maynila. Isang pangunahing suliranin sa mga lungsod ng Kalakhang Maynila ang kawalan ng tirahan.<ref>{{cite web|url=http://www.newstatesman.com/world-affairs/2014/09/slums-manila-inequality-so-bad-worst-have-no-chance-protest |title=In the slums of Manila, inequality is so bad that the worst off have no chance to protest |author=Paul Roy |publisher=''The [[New Statesman]]'' |date=18 September 2014 |access-date=4 Nobyembre 2016}}</ref> ==Edukasyon== {{Empty section}} ==Kalusugan== {{Empty section}} ==Seguridad at Pulisya== {{Empty section}} ==Palingkurang-bayan== ===Kuryente=== {{Empty section}} ===Tubig=== {{Empty section}} ===Komunikasyon=== {{Empty section}} ===Pamamahala ng mga Basura=== {{Empty section}} ==Tingnan din== *[[Heograpiya ng Pilipinas]] *[[Mga rehiyon sa Pilipinas]] *[[Pilipinas]] ==Sanggunian== {{reflist}} {{Metro Manila}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} {{Philippines political divisions}} {{Mga_kalakhang_pook_ng_Pilipinas}} [[Kategorya:Mga kalakhang pook ng Pilipinas|Maynila]] [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas|Kalakhang Maynila]] [[Kategorya:Luzon]] 4yne6uqenogjmwvt2n44418hbtfuq72 2215556 2215520 2026-07-10T11:23:03Z Johndeo333 163610 /* Klima */ Inayos ang baybay 2215556 wikitext text/x-wiki {{About|kalakhang kabisera ng Pilipinas|kabiserang lungsod|Maynila|ibang paggamit|Maynila (paglilinaw)}} {{infobox settlement | name = Kalakhang Maynilà<br />''Metro Manila'' | official_name = Pambansang Punong Rehiyon<br />''National Capital Region (NCR)'' | native_name = ᜃᜎᜃ᜔ᜑᜅ᜔ ᜋᜌ᜔ᜈᜒᜎ | native_name_lang = tl | other_name = Kamaynilaan | settlement_type = [[Kalakhang pook|Kalakhan]] at [[Mga rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]] | image_skyline = {{multiple image | perrow = 1/2/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Makati City Lights (Jopet Sy) - Flickr.jpg | alt1 = Makati CBD | caption1 = [[Makati Central Business District]] | image2 = Quezon Monument in Quezon Memorial.jpg | alt2 = Quezon Memorial Shrine | caption2 = [[Quezon Memorial Shrine]] | image3 = Rizal Monument (Manila, 2024).jpg | alt3 = Rizal Park known as Luneta Park | caption3 = [[Liwasang Rizal]] | image4 = BGC - BHS Central Jan 8 2025.jpg | alt4 = Bonifacio High Street | caption4 = Bonifacio High Street | image5 = Ortigas Center (Met. Manila) - Flickr.jpg | alt5 = Ortigas Center at night | caption5 = [[Sentrong Ortigas]] | image6 = Museo Nacional de Bellas Artes, Manila, Filipinas, 2023-08-27, DD 51.jpg | alt6 = National Museum of Fine Arts | caption6 = [[Pambansang Museo ng Sining]] | image7 = View of Pasay City at SM Mall of Asia.tif | alt7 = SM Mall of Asia | caption7 = [[SM Mall of Asia]] | image8 = Bonifacio Monument (Guillermo Tolentino).jpg | alt8 = Monumento | caption8 = [[Bonifacio Monument]] | image9 = 400 Year old Beauty.jpg | alt9 = University of Santo Tomas facade | caption9 = [[Unibersidad ng Santo Tomas]] }} | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_shield = | image_map = {{PH wikidata|image_map}} | map_caption = Lokasyon sa Pilipinas | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|3=region:PH_type:adm2nd_source:GNS|display=inline,title}} | subdivision_type = Bansa | subdivision_name = {{PHL}} | subdivision_type1 = Nangangasiwang entidad | subdivision_name1 = [[Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila]] | established_title = Naitatag | established_date = 7 Nobyembre 1975<ref name="LawPhil">{{cite web|url=http://www.lawphil.net/statutes/presdecs/pd1975/pd_824_1975.html|title=Presidential Decree No. 824 November 7, 1975|website=lawphil.net|publisher=[[Arellano University|Arellano Law Foundation]]|accessdate=14 Enero 2014}}</ref> | parts_type = Binubuo ng | parts_style = para | p1 = {{Collapsible list | title = 16 na lungsod at<br />isang bayan | 1 = '''[[Manila]]''' | 2 = [[Caloocan]] | 3 = [[Las Piñas]] | 4 = [[Makati]] | 5 = [[Malabon]] | 6 = [[Mandaluyong]] | 7 = [[Marikina]] | 8 = [[Muntinlupa]] | 9 = [[Navotas]] | 10 = [[Parañaque]] | 11 = [[Pasay]] | 12 = [[Pasig]] | 13 = [[Lungsod Quezon]] | 14 = [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] | 15 = [[Taguig]] | 16 = [[Valenzuela, Metro Manila|Valenzuela]] | 17 = [[Pateros]] }} | government_type = Kalakhang pamahalaan sa ilalim ng desentralisadong balangkas<ref>{{cite journal|last1=Manasan|first1=Rosario|last2=Mercado|first2=Ruben|title=Governance and Urban Development: Case Study of Metro Manila|journal=Philippine Institute for Development Studies Discussion Paper Series|date=Pebrero 1999|issue=99-03|url=https://dirp3.pids.gov.ph/ris/pdf/pidsdps9903.PDF|accessdate=15 Disyembre 2018|archive-date=16 Disyembre 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216210904/https://dirp3.pids.gov.ph/ris/pdf/pidsdps9903.PDF|url-status=dead}}</ref> | governing_body = [[Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila]] | leader_party = [[Liberal Party (Philippines)|LP]] | leader_title = Tagapangulo | leader_name = [[Danilo Lim]] | leader_title1 = Konsehal ng kalakhan | leader_name1 = Konseho ng kalakhang Maynila | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 619.57 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 12877253 | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{PH census|2015}} | population_density_km2 = auto | population_metro = 24100000 (Hindi pagtitipon, lugar ng kalakhan) | population_metro_footnotes = <ref name="citypop-Aggs">{{cite web|url=http://citypopulation.de/world/Agglomerations.html|title=The Principal Agglomerations of the World|website=citypopulation.de|accessdate=8 Disyembre 2017}}</ref> | population_demonyms = Tagalog: Manileño(-a), Manilenyo(-a), Taga-Maynila<br />Ingles: Manilan;<br />Kastila: ''manilense'',{{efn-la|Ito ang orihinal na pagsasalin sa wiking Espanyol, at ginamit din ito ni José Rizal sa kanyang obra na ''El filibusterismo''.}} ''manileño''(-''a'') | postal_code_type = [[List of ZIP codes in the Philippines|ZIP code]] | postal_code = {{PH wikidata|postal_code}} | area_code = {{PH wikidata|area_code}} | area_code_type = {{areacodestyle}} | blank_name_sec1 = [[Gross Domestic Product|GDP]] (2020) | blank_info_sec1 = [[Philippine peso|₱]]5.8 trilyon<br />[[USD|$]]120.56 bilyon | blank1_name_sec1 = Bilis ng paglago | blank1_info_sec1 = {{increase}} (7.5%) | blank_name_sec2 = Palatandaan ng pagunlad ng mga mamamayan (HDI) | blank_info_sec2 = {{increase}} 0.837 ({{fontcolor|Darkgreen|Sobrang taas}}) | blank1_name_sec2 = Antas ng HDI | blank1_info_sec2 = Pangalawa (2015) | blank3_name_sec1 = Pulisya | blank3_info_sec1 = NCRPO | iso_code = {{PH wikidata|iso_code}} | website = {{Official URL}} | timezone = [[Philippine Standard Time|PST]] | utc_offset = +8 | footnotes = {{notelist-la}} }} Ang '''Kalakhang Maynila''' ({{langx|en|Metropolitan Manila}}), opisyal na itinalaga bilang '''Pambansang Punong Rehiyon '''<ref>{{Cite web|url=https://kwf.gov.ph/wp-content/uploads/2015/12/Mga-ng-Pangalan-Tanggapan-sa-Filipino2.pdf|title=Mga Pangalan ng Tanggapan ng Pamahalaan sa Filipino|last=|first=|date=2013|website=[[Komisyon sa Wikang Filipino]]|language=Filipino|archive-url=https://web.archive.org/web/20210923032240/https://kwf.gov.ph/wp-content/uploads/2015/12/Mga-ng-Pangalan-Tanggapan-sa-Filipino2.pdf|archive-date=23 September 2021|access-date=27 Marso 2018|url-status=dead}}</ref> ({{langx|en|National Capital Region}}), ay ang kabiserang [[Mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] at ang pinakamalaking [[kalakhang pook]] ng [[Pilipinas]]. Ito ay matatagpuan sa silangang ng [[Look ng Maynila]], at pinapagitnaan ng mga rehiyon ng [[Gitnang Luzon]] at ng [[Calabarzon]]. Binubuo ito ng 16 na lungsod: [[Maynila]]—ang kabisera ng bansa—[[Caloocan]], [[Las Pinas|Las Piñas]], [[Lungsod Quezon]], [[Makati]], [[Malabon]], [[Mandaluyong]], [[Marikina]], [[Muntinlupa]], [[Navotas]], [[Parañaque]], [[Pasay]], [[Pasig]], [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]], [[Taguig]], at [[Valenzuela]], pati na rin ang bayan ng [[Pateros]]. Ang rehiyon ay may sukat na {{convert|636.00|sqkm}} at may kabuuang populasyon na 14,001,751 ayon sa senso ng 2024. Ang rehiyon ay sentro ng kultura, ekonomiya, pangangalakal, edukasyon, lipunan, at politika ng [[Pilipinas]]. == Kasaysayan == {{See also|Kasaysayan ng Maynila}} {{Further|Kabisera ng Pilipinas}} {{multiple image | direction = horizontal | width = 150 | align = right | footer = Mapa ng lalawigan ng [[Maynila]] | image1 = Manila Province.jpg | alt1 = | caption1 = | image2 = | alt2 = | caption2 = }} === Kaharian ng Lusong === [[Talaksan:Map of Manila 1570.png|left|thumb|229x229px|Ang mapa ng sinaunang Maynila noong 1570. Ang bayan ng Maynila ay naka-kulay dilaw.]] Isang makasaysayang kaharian na kilala bilang [[Kaharian ng Maynila|Maynila]] ang kabilang sa mga teritoryo na minsang nasaklaw sa mga sinaunang kaharian. Kasama rin dito ang mga isla sa paligid ng [[Kaharian ng Maynila|Maynila]] at [[Bayan ng Tondo|Tondo]], ngunit may mas maliit na kaharian din katulad ng [[Malabon|Tambobong]], Taguig, Pateros, at ang pinagtibay na kaharian ng [[Cainta]]. === Panahon ng Kastila, Himagsikan at Panahon ng Amerikano === Naging kabisera ito ng kolonyal na Pilipinas, at ang [[Intramuros]] ay nagsilbi bilang sentro ng kapangyarihang kolonyal. Noong 1898, isinama ang lungsod ng [[Manila]] at 23 iba pang mga bayan. Ang [[Marikina|Mariquina]] ay nagsilbi ring kabisera ng Pilipinas mula 1898–1899, noong inilipat ang soberanya ng Pilipinas sa [[Estados Unidos]]. Noong 1901, ang lalawigan ng Maynila ay pinawalangbisa at halos lahat ng teritoryo nito ay inilipat sa noo'y bagong lalawigan ng [[Rizal]]. Mula pa noong panahong kolonyal ng mga Espanyol, ang Maynila ay itinuturing bilang isang orihinal na [[lungsod pandaigdig]]. Ang [[galeon ng Maynila]] ay ang pinaka-unang kilalang kalakalan na naglayag sa rutang pangkalakaran sa [[Karagatang Pasipiko]] sa loob ng 250 taon, na nagdadala sa Espanya ng mga karagamentong may luho, benepisyong pang-ekonomiya, at pagpapalit ng kultura. ==Heograpiya== [[Talaksan:Iss047e099713 lrg Manila.jpg|500x500px|thumb|center|Retratong satelayt ng Kalakhang Maynila na kinuha mula sa [[International Space Station]] noong Mayo 2016.]] [[Talaksan:Metro Manila view from Manila Bay - Makati and Pasay (Fort San Felipe, Cavite City; 2017-04-03).jpeg|thumb|Tanawin ng Kalakhang Maynila mula sa [[Moog ng San Felipe (Kabite)|Moog ng San Felipe]] sa [[Kabite]].]] Matatagpuan sa 14°40' H 121°3 S, ang Kalakhang Maynila ay nasa isang ''isthmus'' na naghahanggan sa [[Lawa ng Laguna]] sa timog silangan at sa [[Look ng Maynila]] sa kanluran. Ang pook metropolitan ay nasa malawak na kapatagan. Naghahanggan ang sakop nito sa [[Bulacan]] sa hilaga, sa lalawigan ng [[Rizal (lalawigan)|Rizal]] sa silangan, sa [[Laguna (lalawigan)|Laguna]] sa timog at sa [[Kabite]] sa timog kanluran. Hinahati ng [[Ilog Pasig]] ang Kalakhang Maynila na nagdudugtong sa dalawang katubigan kinahahanggan nito sa kanluran at silangan. Pinakamaliit sa mga rehiyon ng Pilipinas ang Kalakhang Maynila, subalit pinakamatao at pinakamakapal ang [[populasyon]] nito. 636 kilometrong parisukat ang lawak nito at pinapaligiran ito ng mga lalawigan ng [[Bulacan]] sa hilaga, [[Rizal]] sa silangan, at [[Laguna]] at [[Cavite]] sa timog. Matatagpuan naman sa kanluran ng Kalakhang Maynila ang [[Look ng Maynila]] at sa timog-silangan naman ang [[Laguna de Bay]]. Dumadaloy sa gitna ng Kalakhang Maynila ang [[Ilog Pasig]] na siyang nagdudugtong [[Lawa ng Laguna|Laguna de Bay]] sa Look ng Maynila. Ang Kalakhang Maynila ay itinuturing ''swampy'' [[isthmus]] na may karaniwang elebasyon na 10 metro. Ang pangunahing anyong tubig ng Kalakhang Maynila ay ang [[Ilog Pasig]]; ito ang humahati sa isthmus ng Kalakhang Maynila. ===Tropiko Moonson Climate=== Ayon sa [[pagbubukod ng klima na tropiko Moonson meron ito tiyak na klima sa apat tag araw tag ulan transition at Taglamig or Amihan season {{-}} {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" |Buwan ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Enero ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Pebrero ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Marso ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Abril ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Mayo ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Hunyo ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Hulyo ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Agosto ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Setyembre ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Oktubre ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Nobyembre ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Disyembre ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Taon |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" |Katamtamang Mataas na Temperatura°C | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 31 | style="color:#000000;" | 32 | style="color:#000000;" | 33 | style="color:#000000;" | 33 | style="color:#000000;" | 32 | style="color:#000000;" | 31 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 31 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 31 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Katamtaman Kababaan ng Temperatura°C (°F) | style="color:#000000;" | 21 | style="color:#000000;" | 22 | style="color:#000000;" | 22 | style="color:#000000;" | 24 | style="color:#000000;" | 25 | style="color:#000000;" | 25 | style="color:#000000;" | 24 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 22 | style="color:#000000;" | 23 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Ulan (cm) | style="color:#000000;" | 2 | style="color:#000000;" | 1 | style="color:#000000;" | 1 | style="color:#000000;" | 3 | style="color:#000000;" | 12 | style="color:#000000;" | 26 | style="color:#000000;" | 40 | style="color:#000000;" | 36 | style="color:#000000;" | 34 | style="color:#000000;" | 19 | style="color:#000000;" | 13 | style="color:#000000;" | 6 | style="color:#000000;" | 197 |- | colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Pinagkunan: [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=092489&refer=&units=metric Weatherbase] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307224333/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=092489&refer=&units=metric |date=2012-03-07 }}'' |} ==Pamahalaan at politika== {{further|Mga paghahating pampangasiwaan ng Kalakhang Maynila}} ===Mga lungsod at bayan=== [[Talaksan:Metro Manila in the Philippines.png|thumb|Mapa ng Kalakhang Maynila.]] Ang labimpitong mga yunit ng lokal na pamahalaan ng Kalakhang Maynila ay administratibong kapantay sa mga lalawigan. Binubuo ang mga ito ng labing-anim na mga [[Mga lungsod ng Pilipinas#Klasipikasyon ng lungsod|malayang lungsod]] na iniuri bilang "mga lungsod na mataas na urbanisado", at isang malayang bayan: [[Pateros]]. {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;text-align:right;font-size:95%;background-color:#FDFDFD;" ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Lungsod {{small|o}}<br />bayan ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Retrato ! scope="col" style="border-bottom:none;white-space:nowrap;" class="unsortable" colspan=2 | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Lawak{{ref label|Area|a|none}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Densidad ! scope="col" style="border-bottom:none;" | Petsa ng pagsapi bilang lungsod |- ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | sq mi ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | /sq mi ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Caloocan]] | [[Talaksan:9526Complex Caloocan City Hall Landmarks 21.jpg|200px]] | {{percent and number|1,583,978|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|53.20|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1,583,978/53.20|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1962 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Las Piñas]] | [[Talaksan:Barangay Talon Las Pinas City Aerial Photo.jpg|200px]] | {{percent and number|588,894|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|32.02|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|588,894/32.02|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1997 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Makati]] | [[Talaksan:Makaki skyline (from PUP Hasmin) (Magsaysay Boulevard, Santa Mesa, Manila)(2018-02-22).jpg|200px]] | {{percent and number|582,602|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|21.73|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|582,602/21.73|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1995 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Malabon]] | [[Talaksan:MalabnCityHallChurchjf0848 07.JPG|200px]] | {{percent and number|365,525|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|15.96|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|365,525/15.96|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 2001 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Mandaluyong]] | [[Talaksan:Laika ac Manila (6445259459).jpg|200px]] | {{percent and number|386,276|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|11.06|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|386,276/11.06|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1994 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Maynila]] | [[Talaksan:Manila downtown - Binondo, Quiapo, Quezon Bridge, Pasig River, Arroceros (close-up) (Manila)(2018-02-07).jpg|200px]] | {{percent and number|1,780,148|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|42.88|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1,780,148/42.88|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1571 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Marikina]] | [[Talaksan:MarikinaRiverBankShoesjf9425 20.JPG|200px]] | {{percent and number|450,741|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|22.64|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|450,741/22.64|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1996 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Muntinlupa]] | [[Talaksan:Filiinvest Cityscape at night.jpg|200px]] | {{percent and number|504,509|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|41.67|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|504,509/41.67|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1995 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Navotas]] | [[Talaksan:PIC TEMP GEO 100917 0 (93).JPG|200px]] | {{percent and number|249,463|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|11.51|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|249,463/11.51|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 2007 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Parañaque]] | [[Talaksan:Coastal Road Aerial View.JPG|200px]] | {{percent and number|664,822|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|47.28|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|664,822/47.28|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1998 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Pasay]] | [[Talaksan:Pic geo photos - ph=mm=pasay=bay city skyline - aerial shot from cityland vito cruz -philippines--2015-0624--ls-.JPG|200px]] | {{percent and number|416,522|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|18.64|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|416,522/18.64|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1947 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Pasig]] | [[Talaksan:Mm-pasigortigas-aerial2012.jpg|center|frameless|201x201px]] | {{percent and number|755,300|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|31.46|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|755,300/31.46|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1995 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Pateros]] | [[Talaksan:Pateros overview.jpg|200px]] | {{percent and number|63,840|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|1.76|km2|abbr=values|disp=table}}{{ref label|PaterosArea|b|none}} | {{convert|{{sigfig|63,840/1.76|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | ''Hindi pa isang lungsod'' |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Lungsod Quezon]] | [[Talaksan:Quezon City skyline - South Triangle with TV towers (from Mezza 2) (Quezon City)(2018-05-12).jpg|200px]] | {{percent and number|2,936,116|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|165.33|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|2,936,116/165.33|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1939 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]] | [[Talaksan:Wilson Street, Greenhills, San Juan City, Philippines - panoramio.jpg|200px]] | {{percent and number|122,180|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|5.87|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|122,180/5.87|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 2007 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Taguig]] | [[Talaksan:Bonifacio Global City - skyline shot from BSA Twin Towers Ortigas.jpg|200px]] | {{percent and number|804,915|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|45.18|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|804,915/45.18|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 2004 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Valenzuela]] | [[Talaksan:Birds-eye view of Marulas, Valenzuela City.jpg|200px]] | {{percent and number|620,422|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|45.75|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|620,422/45.75|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1998 |-class="sortbottom" ! scope="row" colspan=3 style="text-align:left;" | Kabuuan ! scope="col" style="text-align:right;" | 12,877,253 ! scope="col" style="text-align:right;" | 613.94 ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|613.94|km2|disp=number|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{sigfig|12,877,253/613.94|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|{{sigfig|12,877,253/613.94|2}}|PD/km2|disp=number}} ! scope="col" style="background-color:none;border-bottom:none | |-class="sortbottom" style="text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;" | colspan=9 style="padding-left:1em;" | {{Ordered list | list_style_type=lower-alpha | {{note label|Area|a|none}}Ang mga bilang ng sukat ng lupain ay mula sa Philippine Institute of Volcanology and Seismology at Geoscience Australia.<ref>{{cite web|url=http://www.mbc.com.ph/engine/wp-content/uploads/2013/10/Solidum-Update-of-Earthquake-Hazards-and-Risk-Assessment-of-MMla-14Nov2013.pdf |title=An Update on the Earthquake Hazards and Risk Assessment of Greater Metropolitan Manila Area |publisher=[[Philippine Institute of Volcanology and Seismology]] |deadurl=no |date=November 14, 2013 |accessdate=May 16, 2016 }}{{dead link|date=June 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://ndrrmc.gov.ph/attachments/article/1509/Component_5_Earthquake_Risk_Analysis_Technical%20Report_-_Final_Draft_by_GA_and_PHIVOLCS.pdf |title=Enhancing Risk Analysis Capacities for Flood, Tropical Cyclone Severe Wind and Earthquake for the Greater Metro Manila Area Component 5 – Earthquake Risk Analysis |publisher=[[Philippine Institute of Volcanology and Seismology]] and [[Geoscience Australia]] |deadurl=no |accessdate=May 16, 2016 |archive-date=Agosto 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806150011/http://ndrrmc.gov.ph/attachments/article/1509/Component_5_Earthquake_Risk_Analysis_Technical%20Report_-_Final_Draft_by_GA_and_PHIVOLCS.pdf |url-status=dead }}</ref> <!-- <ref name="PSA-CitiesList">{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Cities|url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp|website=Philippine Statistics Authority|accessdate=4 April 2016}}</ref> --> | {{note label|PaterosArea|b|none}}Ang sukat ng lupain ng Pateros ay mula sa opisyal na websayt ng pamahalaan ng Munisipyo ng Pateros.<ref name="PaterosGovPH-LandUse">{{cite web|title=Land Use Classification|url=http://www.pateros.gov.ph/about_pateros/profile/land_use.asp|website=Municipality of Pateros|accessdate=7 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080915135633/http://www.pateros.gov.ph/about_pateros/profile/land_use.asp|archivedate=15 September 2008}}</ref> }} |} {{clear}} ===Mga distrito=== Hindi tulad ng ibang rehiyon na nahahati sa mga [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]], nahahati ang Kalakhang Maynila sa limang hindi administratibong distrito, na nakauri batay sa [[heograpiya]] nito gamit ang [[Ilog Pasig]] bilang reperensiya. Nabuo ang mga distritong ito noong 1976 ngunit walang lokal na [[pamahalaan]] o may kinatawan sa [[Kongreso ng Pilipinas|kongreso]], salungat sa mga lalawigan. Ginagamit ang mga distritong ito para sa layuning piskal at [[estadistika]]l. Nahahati ang mga lungsod at munisipyo sa Kalakhang Maynila sa apat na distrito, ang mga ito ang sumusunod: [[Talaksan:Districts of Metro Manila.svg|thumb|left|Mga distrito ng Kalakhang Maynila]] {{Mga distrito ng Kalakhang Maynila}} {{clear}} ==Ekonomiya== Ang Pambansang Punong Rehiyon ay bumuo ng 36% ng pambansang kita noong 2018.<ref>https://psa.gov.ph/grdp/grdp-id/138508. Philippine Statistics Authority.</ref> ==Lugar ng Libangan at Palatandaan== {{Empty section}} ==Transportasyon== {{main|Transportasyon sa Kalakhang Maynila}} {{see also|Metro Manila Dream Plan}} Ayon sa [[Land Transportation Franchising and Regulatory Board (Philippines)|Land Transportation Franchising and Regulatory Board]], ang pampublikong sakayan sa Kalakhang Maynila ay binubuo ng mga sumusunod: 46% ng mga tao ay lumilibot sa pamamagitan ng mga [[dyipni]], 32% sa pamamagitan ng mga pampribadong kotse, 14% sa pamamagitan ng bus, at 8% ay gumagamit ng sistemang [[daambakal]].<ref>{{cite web |url=http://www.rappler.com/nation/85871-jeepney-feeder-vehicle-transport-plan |title=Fixing traffic: Jeeps eyed as feeders to bus routes |author=Katerina Francisco |publisher=Rappler |date=5 Marso 2015 |accessdate=5 Marso 2015 }}</ref> Nakaalinsunod ang pagpapausbong ng transportasyon ng Kamaynilaan sa [[Metro Manila Dream Plan]], na binubuo ng pagpapatayo ng mga impraestruktura na tatagal hanggang 2030 at tumutugon sa mga usaping ukol sa trapiko, paggamit ng lupain, at kalikasan.<ref>{{cite web |url=http://www.jica.go.jp/philippine/english/office/topics/news/140902.html |title=JICA transport study lists strategies for congestion-free MM by 2030 |publisher=[[Japan International Cooperation Agency]] |date=2 Setyembre 2014 |accessdate=27 Marso 2015 |archive-date=2 Agosto 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150802043347/http://www.jica.go.jp/philippine/english/office/topics/news/140902.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://globalnation.inquirer.net/102377/japan-presents-57-b-dream-plan-to-solve-metro-congestion/ |title=Japan presents $57-B ‘dream plan’ to solve Metro congestion |author=Jerry E. Esplanada |publisher=''[[Philippine Daily Inquirer|INQUIRER.net]]'' |date=20 Abril 2014 |accessdate=27 Marso 2015 }}</ref> ===Mga daan at lansangan=== {{main|Talaan ng mga lansangan sa Kalakhang Maynila}} [[Talaksan:EDSA-Cubao - northbound to Timog (Quezon City)(2017-08-13).jpg|thumb|Tanawing panghimpapawid ng [[Abenida Epifanio de los Santos|EDSA]], ang pinakaabalang lansangan sa kalungsuran.]] [[Talaksan:NAIA Expressway.jpg|thumb|[[NAIA Expressway]], ang kauna-unahang mabilisang daanang pampaliparan sa kalakhan at sa bansa.]] Itinayo ang mga daan ng Kamaynilaan sa paligid ng [[Maynila|Lungsod ng Maynila]]. Ibinukod ang mga daan bilang mga lokal na daan, pambansang daan, o daang subdibisyon. Mayroong sampung daang radyal na lumalabas ng lungsod. Gayundin, mayroong limang daang palibot na bumubuo sa isang serye na mga bilugang hating-bilog na arko sa paligid ng Maynila. Ang mga daang palibot at daang radyal ay mga sistema ng nakakonektang daan at lansangan. Isang suliranin sa mga daang palibot ay mga nawawalang daan (''missing road links''). Ito ay mga daan na hindi pa itinatayo (sa ngayon) para magbigay-daan sa pagpapausbong dahil sa mabilisang urbanisasyon ng Kamaynilaan. Inilulutas na ng kalakhan ang suliraning ito sa pamamagitan ng pagtatayo ng mga nawawalang daan o sa pamamagitan ng pagtatayo ng mga daang nag-uugnay (''connector roads''). Isang mahalagang daang palibot ay ang [[Daang Palibot Blg. 4]] (o C-4), na binubuo ng Daang C-4 sa Navotas at Malabon, [[Daang Samson]] sa Caloocan, at [[EDSA]] (Abenida Epifanio de los Santos]]. Dumadaan ito sa mga lungsod ng Pasay, Makati, Mandaluyong, Lungsod Quezon, at Caloocan. Sinusundan ng [[Ikatlong Linya ng Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila|Linya 3 ng MRT]] ang pagkakalinya ng EDSA mula [[Abenida Taft]] sa Pasay hanggang [[Trinoma]] malapit sa sangandaan nito sa [[Abenida North]]. Ang [[Daang Palibot Blg. 5]], o mas-kilala bilang C-5, ay nagsisilbi sa mga nakatira malapit sa mga hangganang panrehiyon ng Kamaynilaan at nagsisibi ring alternatibong ruta para sa C-4. Ang pinakatanyag na daang radyal ay ang [[Daang Radyal Blg. 1]] (R-1), na binubuo ng [[Kalye Bonifacio]] (''Bonifacio Drive''), [[Bulebar Roxas]], at [[Manila–Cavite Expressway]] (o ''Coastal Road''). Inuugnay nito ang Kalakhang Maynila sa lalawigan ng [[Kabite]]. Ang mga iba pang kilalang daang radyal sa Kamaynilaan ay ang [[Daang Radyal Blg. 3]] (R-3), o ang [[South Luzon Expressway]] na nag-uugnay ng Kamaynilaan sa [[Laguna]]; [[Daang Radyal Blg. 6]], na binubuo ng [[Bulebar Ramon Magsaysay]], [[Bulebar Aurora]], at [[Lansangang Marikina–Infanta]] na dumadaan patungong [[Rizal]]; [[Daang Radyal Blg. 7]] (R-7), na nag-uugnay ng Maynila sa Lungsod Quezon at [[San Jose del Monte]], [[Bulacan]]; at [[Daang Radyal Blg. 8]] (R-8), o ang mga daan ng [[Abenida Bonifacio]] at [[North Luzon Expressway]] na nag-uugnay ng Kamaynilaan sa mga lalawigan sa hilaga tulad ng Bulacan at [[Pampanga]]. [[Talaksan:Padre Burgos Avenue - Route 150 marker with city hall clock tower (Ermita, Manila)(2017-06-12).jpg|thumb|Isang palatandaan ng [[Pambansang Ruta Blg. 150|N150]] sa [[Abenida Padre Burgos]]. Ang nasabing abenida ay isang bahagi ng nabanggit na ruta ng [[sistemang lansangambayan ng Pilipinas]].]] Ang sistemang daang radyal at palibot ay kasalukuyang pinapalitan ng isang [[Sistema ng lansangang bayan sa Pilipinas|bagong sistema ng nakabilang na lansangambayan]] na ipinapatupad ng [[Kagawaran ng Pagawaing Bayan at Lansangan (Pilipinas)|Kagawaran ng Pagawaing Bayan at Lansangan]] (DPWH), at kasalukuyang inilalagay ang mga bagong palatandaan sa pagpapatupad nito. Itinatanda ang mga mabilisang daanan ng mga bilang na may unlaping "E" (nangangahulugang "''expressway''" o mabilisang daanan). Itinakda naman ang mga pambansang lansangan ng mga bilang may isa hanggang tatlong tambilang, maliban lamang sa mga lansangang iniuri bilang mga pambansang daang tersiyaryo. Sa ngayon, tuluy-tuloy ang pagtatayo ng [[Metro Manila Skyway|Metro Manila Skyway Stage 3]] at ang [[NAIA Expressway|NAIA Expressway Phase 2]] na bahagi ng Metro Manila Dream Plan. Kabilang sa mga iba pang proyekto itinatayo ay ang pagpapaganda ng EDSA, pagtatayo ng Taft Avenue Flyover, at ang pagtatayo ng mga nawawalang daan para sa mga daang palibot circumferential roads (hal. ''Metro Manila Interchange Project Phase IV''). ===Mga sistemang daambakal=== {{update}} {{See also|Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila}} [[Talaksan:Metro Manila rail network.svg|thumb|Mapa ng sistema ng mga tren sa Kalakhang Maynila]] [[Talaksan:MRT-2 J. Ruiz Station.jpg|thumb|Ang [[Estasyong J. Ruiz ng LRT|Estasyon ng J. Ruiz]] ng [[Ikalawang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linya 2]].]] May tatlong linyang daambakal ang Kalakhang Maynila, na pinangangasiwaan ng dalawang entidad. Ang [[Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila]] (LRTA) ay nagtatakbo ng [[Unang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linya 1]] (Linyang Lunti) at [[Ikalawang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linya 2]] (Linyang Bughaw). Sa kabilang banda, ang [[Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila]] ay nagtatakbo ng [[Ikatlong Linya ng Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila|Linya 3]] (Linyang Dilaw) na dumadaan sa [[EDSA]]. Ang Unang Linya ay may 560,000 bilang ng mga mananakay kada linggo.<ref name="LRT PPP">{{cite web |url=http://ppp.gov.ph/?p=7641 |title=Line 1 Cavite Extension and Operation & Maintenance |publisher=Public-Private Partnership Center |accessdate=24 Marso 2015 |archive-date=2015-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316021231/http://ppp.gov.ph/?p=7641 |url-status=dead }}</ref> Noong Pebrero 2014, ang kabuuang bilang na 14.06 milyong pasahero ang gumamit ng Unang Linya habang 6.13 milyon naman ang gumamit ng Ikalawang Linya.<ref>{{cite web |url=http://newsinfo.inquirer.net/592927/did-you-know-lrt-1-and-2-ridership |title=Did you know: Lines 1 and 2 ridership |publisher=''[[Philippine Daily Inquirer|INQUIRER.net]]'' |author= Marielle Medina |accessdate=24 Marso 2015 }}</ref>  Sa kasalukuyan, itinatayo ang [[Ikapitong Linya ng Metro Rail Transit ng Maynila]] (Linyang Pula). Pag-nakumpleto, uugnayin nito ang Kalakhang Maynila sa lalawigan ng [[Bulacan]]. Bukod pa riyan, isang ''common station'' na mag-uugnay ng Unang Linya, Ikatlong Linya, at Ikapitong Linya ay nakapanukala, subalit ang pagtatayo nito ay hinahadlangan ng [[burukrasya]] sa [[Kagawaran ng Transportasyon (Pilipinas)|Kagawaran ng Transportasyon]] (DOTr), mahigpit na alitan sa korporasyon, at mga usapin ukol sa ipinapanukalang lokasyon nito.<ref>{{cite web |url=http://www.mb.com.ph/common-station-at-sm-north-edsa-pushed-for-lrt1-mrt3-and-mrt7/ |title=Common station at SM North EDSA pushed for LRT1, MRT3, and MRT7 |publisher=''[[Manila Bulletin]]'' |author= Kris Bayos |date=4 Pebrero 2015 |accessdate=24 Marso 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rappler.com/business/industries/175-real-estate/60529-sm-ayala-mrt-lrt-common-station |title=Why SM is after the MRT-LRT common station |publisher=''Rappler'' |author= Judith Balea |date=14 Hunyo 2014 |accessdate=26 Marso 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rappler.com/business/industries/208-infrastructure/75267-sm-north-common-station |title=DOTC eyeing another LRT-MRT common station |publisher=''Rappler'' |author= Mick Basa |date=20 Nobyembre 2014 |accessdate=26 Marso 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.gmanetwork.com/news/story/372930/economy/companies/sc-stops-dotc-lrta-from-building-mrt-lrt-common-station-in-front-of-trinoma |title=SC stops DOTC, LRTA from building common station in front of Trinoma |publisher=''[[GMA News and Public Affairs|GMA News]]'' |author= Danessa O. Rivera |date=1 Agosto 2014 |accessdate=26 Marso 2015}}</ref> Ipinanukala na ipapahaba ang Linya 1 papuntang [[Bacoor]] sa lalawigan ng [[Kabite]].<ref name="LRT PPP" /> Isang ikalawang pagpapahaba, ang [[Ika-anim na Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila]], ang mag-uugnay ng Bacoor sa [[Dasmarinas]] sa kahabaan ng [[Lansangang Aguinaldo]]. Sa ngayon, itinatayo ang Silangang Ekstensyon ng Linya 2. Ang silangang ekstensyon na ito ang mag-uugnay ng Kalakhang Maynila sa lalawigan ng [[Rizal]]. Ipapahabain rin ito pakanluran sa hinaharap, at dahil diyan mas-dadami ang ugnayan sa mga lugar ng Divisoria at Pier 4 at ang [[Pantalan ng Maynila]]. Ang [[Pambansang Daambakal ng Pilipinas]] (PNR) ay nagpapatakbo ng isang serbisyong riles pang-komyuter sa Kalakhang Maynila na tinatawag na [[PNR Metro South Commuter]]. Ang [[Estasyong daangbakal ng Tutuban|pangunahing estasyong terminal]] nito ay matatagpuan sa Tutuban sa [[Tondo, Maynila|Tondo]]. Kapag nakumpleto na ang kanlurang karugtong ng Linya 2, ang Tutuban ay magiging pinaka-maabalang [[estasyong palitan]] sa buong kalakhan, na may dagdag na isa pang 400,000 tao mula sa kasalukuyang 1 milyong tao na pumupuntang Tutuban Center.<ref>{{cite web |url=http://www.abs-cbnnews.com/business/03/20/15/tutuban-center-may-becom≤e-manilas-busiest-transfer-station |title=Tutuban Center may become Manila's busiest transfer station |publisher=ABS-CBN News |accessdate=21 Marso 2015 }}{{Dead link|date=Mayo 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Himpapawid=== Ang [[Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino]] (NAIA) na matatagpuan sa mga lungsod ng [[Pasay]] at [[Parañaque]] ay ang primerang pasukan sa Kalakhang Maynila. Ito lamang ang paliparan na naglilingkod sa rehiyon at ito ang pinaka-abalang paliparan sa bansa.<ref>{{cite web |url=http://www.interaksyon.com/business/36428/naia-is-philippines-busiest-airport---nscb |title=NAIA is Philippines' busiest airport - NSCB |publisher=InterAksyon.com |author=Darwin G. Amojelar |date=03 Hulyo 2012  |accessdate=29 Hunyo 2013 |archive-date=2013-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215103448/http://www.interaksyon.com/business/36428/naia-is-philippines-busiest-airport---nscb |url-status=dead }}</ref> Ang Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino ay nahahati sa mga apat na terminal: ang Terminal 1, ang Terminal 2 na ekslusibong ginagamit ng [[Philippine Airlines]], ang Terminal 3 na pinakabago at pinakamalaki sa NAIA komplex, at ang Terminal 4 na kilala rin bilang Manila Domestic Passenger Terminal. Ang isa pang paliparan na naglilingkod sa Kalakhang Maynila ay ang [[Paliparang Pandaigdig ng Clark]] na matatagpuan sa [[Angeles]], [[Pampanga]]. ===Ferry=== [[Talaksan:Blessing of New Ferry Boat - January 25, 2016.jpg|thumb|Isang bangka ng Pasig River Ferry Service.]] Ang [[Pasig River Ferry Service]] na pinapatakbo ng [[Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila|MMDA]] ay ang [[Ferry|sistemang shuttle na lantsang pantawid]] ng Kalakhang Maynila. Dumadaan ito sa [[Ilog Pasig]] mula Plaza Mexico sa [[Intramuros]] hanggang Barangay Pinagbuhatan sa [[Pasig]]. Bagamat itinuturi itong [[ferry]], mas-kahawig nito ang isang [[taksi na pantubig]]. Ito ay may labimpitong (17) estasyon, subalit labing-apat (14) lamang ang gumagana. ==Demograpiko== {{Philippine Census | title=Populasyon ng<br>Pambansang Punong Rehiyon | 1903= | 1918= | 1939= | 1948= | 1960= | 1970= | 1975= | 1980= 5925884 | 1990= 7948392 | 1995= 9454040 | 2000= 9932560 | 2007= 11553427 | 2010= 11855975 | 2015= 12877253 | footnote=Sanggunian: Philippine Statistics Authority<ref name="MetroManilaCensus">{{cite web |url=http://www.census.gov.ph/data/census2007/index.html |title=Final Results - 2007 Census of Population |publisher=Census Bureau of the Philippines |accessdate=29-03-10 |archive-date=2008-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081120024509/http://www.census.gov.ph/data/census2007/index.html |url-status=dead }}</ref><ref name="2010 Census">{{cite web|url=http://www.census.gov.ph/data/sectordata/2010/2010CPH_ncr.pdf|title=2010 Census of Population and Housing: National Capital Region|publisher=National Statistics Office of the Republic of the Philippines|accessdate=6 April 2012|archive-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625152554/http://www.census.gov.ph/data/sectordata/2010/2010CPH_ncr.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="NCR PDF Census">{{cite web|url=http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/National%20Capital%20Region.pdf|title=National Capital Region. Total Population by Province, City, Municipality and Barangay: as of May 1, 2010|publisher=National Statistics Office of the Philippines|accessdate=22 December 2012|archive-date=15 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115103152/http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/National%20Capital%20Region.pdf|url-status=dead}}</ref>{{Reperensiya ng Pilipinong Senso|2015}}}} Ang Pambansang Punong Rehiyon ay may populasyon na {{nts|12877253}}, ayon sa pambansang senso 2015. Ang kabuuang pook-urban (''urban area''), na binubuo ng pinagsamang pook-urban na tumutukoy sa tuluy-tuloy na paglawak ng urbanisasyon ng Kamaynilaan patungong [[Bulacan]], [[Kabite]], [[Laguna]], [[Rizal]], at [[Batangas]] ay may populasyon na {{nts|24123000}}.<ref name="Demographia">{{cite book|author1=Demographia|title=Demographia World Urban Areas|date=January 2015|edition=11th|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|accessdate=2 March 2015}}</ref> Ito ang pinakamataong rehiyon sa Pilipinas, ang ikapitong pinakamataong kalakhan sa Asya, at ang ikatlong pinakamataong pook-urban sa buong mundo. Ang mga pinakamataong lungsod sa Kamaynilaan ay [[Lungsod Quezon]] (2,936,116), [[Maynila]] (1,780,148), [[Caloocan]] (1,583,978), [[Taguig]] (804,915), [[Pasig]] (755,300), [[Parañaque]] (665,822), [[Valenzuela]] (620,422), [[Las Piñas]] (588,894), [[Makati]] (582,602), at [[Muntinlupa]] (504,509). ===Mga ''slum''=== Noong 2014, tinatayang may apat na milyong mga tumitira sa mga ''[[slum]]'' sa Kalakhang Maynila. Isang pangunahing suliranin sa mga lungsod ng Kalakhang Maynila ang kawalan ng tirahan.<ref>{{cite web|url=http://www.newstatesman.com/world-affairs/2014/09/slums-manila-inequality-so-bad-worst-have-no-chance-protest |title=In the slums of Manila, inequality is so bad that the worst off have no chance to protest |author=Paul Roy |publisher=''The [[New Statesman]]'' |date=18 September 2014 |access-date=4 Nobyembre 2016}}</ref> ==Edukasyon== {{Empty section}} ==Kalusugan== {{Empty section}} ==Seguridad at Pulisya== {{Empty section}} ==Palingkurang-bayan== ===Kuryente=== {{Empty section}} ===Tubig=== {{Empty section}} ===Komunikasyon=== {{Empty section}} ===Pamamahala ng mga Basura=== {{Empty section}} ==Tingnan din== *[[Heograpiya ng Pilipinas]] *[[Mga rehiyon sa Pilipinas]] *[[Pilipinas]] ==Sanggunian== {{reflist}} {{Metro Manila}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} {{Philippines political divisions}} {{Mga_kalakhang_pook_ng_Pilipinas}} [[Kategorya:Mga kalakhang pook ng Pilipinas|Maynila]] [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas|Kalakhang Maynila]] [[Kategorya:Luzon]] cpw5xqcrs5lawu30hukinmkhpemj20n 0 639 2215551 2205369 2026-07-10T10:58:11Z Jiro12345 163892 Nagdagdag ng mga link 2215551 wikitext text/x-wiki {{redirect|Rizal|bayani|José Rizal}} {{otheruses}} {{Infobox settlement | name = Rizal | official_name = Lalawigan ng Rizal | settlement_type = {{PH wikidata|settlement_type}} | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width  = 250 | image_style = border:1; | perrow = 2/2 | image1 = Sapot Masungi Georserve.jpg | image2 = Angono Petroglyphs.jpg | image3 = The Beauty of Hinulugang taktak Falls.jpg | image4 = Pililla Wind Farm - wind turbines, mountain view (Pililla, Rizal)(2019-01-20).JPG | image5 = [[Angono]] Petroglyphs.jpg | image6 = Sierra Madre Mountain.jpg }} | image_caption = (Mula itaas hanggang ibaba) Masungi Georeserve, Hinulugang Taktak, Pililla Wind Farm, Angono Petroglyphs at mga Bulubunduking [[Sierra Madre]] sa [[Tanay.]] | image_flag = {{PH wikidata|image_flag}} | flag_size = 120x80px | image_seal = Ph seal rizal.png | seal_size = 120x80px | image_shield = | anthem = ''Rizal Mabuhay'' | image_map = Ph locator rizal.svg | map_caption = Lokasyon sa Philippines | image_map1 = {{hidden begin|title=OpenStreetMap|ta1=center}}{{Infobox mapframe|frame-width=250|zoom=9}}{{hidden end}} | coordinates = {{PH wikidata|coordinates}} | subdivision_type = [[List of sovereign states|Bansa]] | subdivision_name = {{PH wikidata|country}} | subdivision_type = [[Regions of the Philippines|Rehiyon]] | subdivision_name1 = {{PH wikidata|region}} | established_title = [[Date of establishment|Itinatag]] | established_date = Hunyo 11, 1901 | named_for = [[José Rizal]] | seat_type = Kabisera<br/>{{nobold|at pinakamalaking lungsod}} | seat = [[Antipolo]] (mula July 7, 2020) | government_type = {{PH wikidata|government_type}} | leader_party = | leader_title = [[Gobernador ng Rizal|Gobernador]] | leader_name = [[Nina Ynares|Nina Ricci A. Ynares]] ([[Nationalist People's Coalition|NPC]]) | leader_title1 = [[Vice Governor|Bise Gobernador]] | leader_name1 = Reynaldo H. San Juan, Jr. ([[Partido Federal ng Pilipinas|PFP]]) | leader_title2 = Lehislatura | leader_name2 = [[Rizal Provincial Board]] | area_footnotes = <ref name=nscblist>{{cite web |title=List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |work=PSGC Interactive |publisher=National Statistical Coordination Board |access-date=23 October 2013 |location=Makati, Philippines |archive-date=12 Septiyembre 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912160311/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |url-status=dead }}</ref> | area_total_km2 = {{PH wikidata|area}} | area_rank = ika-73 sa lahat ng 81 | elevation_max_m = 1,509 | elevation_max_point = [[Bundok Irid]] | population_footnotes = {{PH census|current}} | population_total = {{PH wikidata|population_total}} | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_rank = ika-4 sa lahat ng 81 | population_density_km2 = auto | population_density_rank = Una sa lahat ng 81 | population_demonym = Rizaleño | demographics_type1 = Mga dibisyon | demographics1_title1 = [[Cities of the Philippines#Independent cities|malalayang&nbsp;lungsod]] | demographics1_info1 = 0 | demographics1_title2 = [[Cities of the Philippines|Mga bahaging lungsod]] | demographics1_info2 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 1 | [[Antipolo]] }} | demographics1_title3 = [[Municipalities of the Philippines|Mga munisipalidad]] | demographics1_info3 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 13 | [[Angono, Rizal|Angono]] | [[Baras, Rizal|Baras]] | [[Binangonan, Rizal|Binangonan]] | [[Cainta, Rizal|Cainta]] | [[Cardona, Rizal|Cardona]] | [[Jalajala, Rizal|Jalajala]] | [[Morong, Rizal|Morong]] | [[Pililla, Rizal|Pililla]] | [[Rodriguez, Rizal|Rodriguez]] | [[San Mateo, Rizal|San Mateo]] | [[Tanay, Rizal|Tanay]] | [[Taytay, Rizal|Taytay]] | [[Teresa, Rizal|Teresa]] }} | demographics1_title4 = Mga [[Barangay]] | demographics1_info4 = 189 | demographics1_title5 = [[House of Representatives of the Philippines|Mga distrito]] | demographics1_info5 = *[[Legislative districts of Rizal]] *[[Legislative districts of Antipolo]] | demographics_type2 = Demograpiya | demographics2_title1 = [[Ethnic groups of the Philippines|Etnikong grupo]] | demographics2_info1 = {{unbulleted list | [[Tagalog people|Tagalog]] (99%) | [[Ilokano|Ilocano]] (0.5%) | [[Bikolano|Bicolano]] (0.4%) | [[Cebuano|Cebuano]] (0.1%) }} | demographics2_title2 = [[Languages of the Philippines|Mga wika]] | demographics2_info2 = {{hlist | [[Wikang Tagalog|Tagalog]] | [[Wikang Ingles|Ingles]] }} | timezone = [[Philippine Standard Time|PST]] | utc_offset = +8 | postal_code_type = [[List of ZIP codes in the Philippines|ZIP code]] | postal_code = {{PH wikidata|postal_code}} | area_code_type = {{areacodestyle}} | area_code = {{PH wikidata|area_code}} | iso_code = {{PH wikidata|iso_code}} | website = {{Official URL}} | footnotes = |}} Ang '''Rizal''' ay isang lalawigan sa gitnang bahagi ng isla ng [[Luzon]] sa [[Pilipinas]]. Pinapaligiran ito ng [[Kalakhang Maynila]] sa kanluran, sa hilaga ang [[Bulacan]], sa silangan ang [[Quezon|lalawigan ng Quezon]], at [[Laguna]] sa timog. Pinangalan ang lalawigan na ito sa pambansang [[bayani]] ng Pilipinas na si Gat. [[Jose Rizal]]. At ang lalawigang ito ay bahagi ng [[Malawakang Maynila]]. == Kasaysayan == Isa sa mga patunay ng sinaunang pamayanan sa Rizal ay ang mga ukit sa isang kuweba sa [[Angono]] na tinaguriang mga [[Mga Petroglipo ng Angono|Petroglipo ng Angono]]. Tinatayang ginawa noong 1000 BC, ang mga petroglipo ay kinabibilangan ng mahigit 120 ukit na hugis tao, palaka, at butiki. Ang mga sinaunang mamamayan ng lalawigan ng Rizal ay unang nanirahan sa mga pampang ng Laguna de Bay. Bago dumating ang mga Kastila, ang mga pamayanang ito, gayundin ang mga pamayanan sa pampang ng Ilog Pasig, ay pinamumunuan ni [[Raha Sulayman]] na pamangkin ni [[Lakandula]], ang pinuno ng Tondo. Matapos gapiin ng unang Kastilang gobernador-heneral na si [[Miguel López de Legazpi]] ang mga raha, inatas niya sa kanyang pamangkin na si [[Juan de Salcedo]] na lupigin ang mga bayan sa katimugan ng Luzon. Noong 1571, sunod-sunod na nakuha ni Salcedo ang mga bayan sa pamamagitan ng diplomasiya at pakikipagkasundo sa mga mamamayan. Inorganisa ang mga bayan sa mga munisipyo ng gobyernong Kastila sa Maynila. Matapos nito, ipinadala ang mga misyonero tulad ng mga [[Franciscano|Pransiskano]] at [[Kapisanan ni Hesus|Heswita]] upang magtayo ng mga simbahan sa mga bayan at ipalaganap ang [[Kristiyanismo]]. Isa sa mga unang simbahan ay ipinatayo ng Heswitang si Padre Pedro Chirino, Kastilang iskolar na sumulat ng mga aklat tungkol sa kasaysayan ng Pilipinas. Bago pa man maging lalawigan ang Rizal, ang mga pamayanan nito ay naging bahagi ng mga lalawigan ng Tondo at Laguna noong panahon ng mga Kastila. Gayunpaman, bago dumating ang mga Kastila, ang mga bayan ng [[Pasig]], [[Parañaque]], [[Taytay, Rizal|Taytay]] at [[Cainta]] ay binubuo na ng mga pamayanang [[Lahing Tagalog|Tagalog]] na nakikipag-ugnayan na sa mga Tsino at iba pang mga Asyano. Noong 1853, ang mga bayan ng [[Morong, Rizal|Morong]], [[Pililla]], [[Tanay]], [[Baras, Rizal|Baras]], [[Binangonan]], [[Jalajala]], Angono, [[Antipolo]], Boso-Boso, Cainta at Taytay ay inalis sa lalawigan ng Tondo at inilipat sa bagong tatag na Distrito Politico-Militar de los Montes de San Mateo. Makalipas ang apat na taon, ito ay pinangalanang Distrito-Militar de Morong upang bigyang-diin na Morong ang kabisera ng distrito. Noong 1860, ang lalawigan ng Tondo ay naging lalawigan ng [[Maynila]] at ang lahat ng bayan nito ay isinailalim sa pangagasiwa ng gobernador ng Maynila. Sa kalagitnaan ng [[Digmaang Pilipino–Amerikano|hidwaang Pilipino-Amerika]] noong 1900, sinimulan ang diskusyon ukol sa pagsasanib ng mga lalawigan ng Maynila at Morong. Noong 5 Hunyo 1901, 221 delegado ang dumalo sa pagpupulong sa Simbahan ng Pasig. Sa pagpupulong na ito, iminungkahi ni Dr. Trinidad H. Pardo de Tavera na pagsamahin ang Maynila at Morong sa isang lalawigan ng tatawaging Rizal bilang paggunita sa bayaning si [[José Rizal|Dr. José Rizal]]. Noong 11 Hunyo 1901, sa pamamagitan ng Batas Blg. 137, nilikha ng Ikalawang Komisyon sa Pilipinas ang lalawigan ng Rizal na binubuo ng 19 na bayan mula sa Maynila at 14 na bayan mula sa Morong sa kabuuang 33 bayan. Sa loob ng maraming taon, nagbago ang kinasasakupan ng lalawigan ng Rizal hanggang sa ito ay buuin ng 26 na bayan (maliban sa mga lungsod ng [[Caloocan|Kalookan]], at [[Lungsod Quezon|Quezon]]): [[Las Piñas]], [[Malabon]], [[Makati]], Parañaque, [[Taguig]], [[Pateros]], Pasig, [[Marikina]], [[Muntinlupa]], [[Mandaluyong]], [[Navotas]], [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]], [[San Mateo, Rizal|San Mateo]] at [[Rodriguez, Rizal|Montalban]] (mula sa dating lalawigan ng Maynila), at Angono, Baras, Binangonan, Cainta, Antipolo, [[Cardona, Rizal|Cardona]], Jalajala, Morong, Pililla, Tanay, Taytay at [[Teresa, Rizal|Teresa]] (mula sa Distrito-Militar de Morong). Noong 7 Nobyembre 1975, sa pamamagitan ng Atas ng Pangulo Blg. 824, ang 12 sa pinakamaunlad na mga bayan ng Rizal—Las Piñas, Muntinlupa, Taguig, Parañaque, Pateros, Makati, Mandaluyong, San Juan, Malabon, Navotas, Pasig at Marikina—ay inilipat sa bagong tatag na [[Kalakhang Maynila]]. Kabilang din sa bagong rehiyon ang bayan ng [[Lungsod ng Valenzuela|Valenzuela]] na dating sa [[Bulacan]], at ang mga lungsod ng Quezon, at Kalookan.<ref>[http://rizalprovince.ph/journeytothepast.html Rizal Provincial Government Official Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170928164900/http://rizalprovince.ph/journeytothepast.html |date=2017-09-28 }}. Provincial Government of Rizal. Hinango noong 10 Hulyo 2016.</ref> Sa ngayon, ang lalawigan ng Rizal ay binubuo na lamang ng 14 na bayan—San Mateo, Montalban, Cainta, Taytay, Angono, Antipolo, Binangonan, Teresa, Morong, Cardona, Tanay, Pililla, Baras at Jalajala. Noong 13 Pebrero 1998, nilagdaan ng Pangulong [[Fidel V. Ramos]] ang Batas Pambansa Blg. 8505 na nagtatag sa bayan ng Antipolo bilang isang lungsod. Ito ay niratipika matapos ang plebisitong ginawa noong 4 Abril 1998. ==Heograpiya == Nasa silangan ng [[Kalakhang Maynila]] ang lalawigan ng Rizal. Matatagpuan ito 20 kilometro silangan ng [[Lungsod ng Maynila]]. Pangkahalatang mabundok ang lupain ng lalawigan, at karamihan ng mga bayan sa katimugang bahagi ay naghahanggan sa [[Lawa ng Laguna]]. === Pampolitika === Pampolitika na nahahati ang Rizal sa 13 [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] at 1 [[mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]].<ref>{{Cite web |url=http://www.census.gov.ph/data/sectordata/2010/2010CPH_reg4a.pdf |title=Archive copy |access-date=2013-08-02 |archive-date=2012-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120803074119/http://www.census.gov.ph/data/sectordata/2010/2010CPH_reg4a.pdf |url-status=dead }}</ref> {| class="sortable wikitable" |- style="background:#ccc;" ![[mga lungsod ng Pilipinas|Lungsod]]/[[mga bayan ng Pilipinas|Bayan]]!!Bilang ng mga<br> [[Barangay]]!!Sukat<br>(km²)!!Populasyon<br>(Senso noong 2010)!!Densidad<br />(bawat km²) |- |[[Angono, Rizal|Angono]]||10||26.22|26.10 |- |[[Antipolo]]||16||306.10||677,741||2,214.12 |- |[[Baras, Rizal|Baras]]||10||84.93||32,609||385.95 |- |[[Binangonan, Rizal|Binangonan]]||40||66.34||249,872||3,766.54 |- |[[Cainta, Rizal|Cainta]]||7||26.81||311,845||11,631.68 |- |[[Cardona, Rizal|Cardona]]||18||28.56||47,414||1,660.15 |- |[[Jalajala, Rizal|Jalajala]]||11||44.12||30,074||681.64 |- |[[Morong, Rizal|Morong]]||8||37.58||52,194||1,388.88 |- |[[Pililla, Rizal|Pililla]]||9||69.95||59,527||850.99 |- |[[Rodriguez, Rizal|Rodriguez]]||11||312.70||280,904||898.31 |- |[[San Mateo, Rizal|San Mateo]]||15||55.09||205,255||3,725.81 |- |[[Tanay, Rizal|Tanay]]||19||200.00||98,879||494.3 |- |[[Taytay, Rizal|Taytay]]||5||38.80||288,956||7,447.32 |- |[[Teresa, Rizal|Teresa]]||9||18.61||47,163||2,534.28 |} ==Kawing Panlabas== *[http://www.rizalprovince.gov.ph Opisyal na Websayt ng Pamahalaang Panlalawigan ng Rizal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070402211937/http://www.rizalprovince.gov.ph/ |date=2007-04-02 }} ==Mga kilalang personalidad== ===Mga pambansang bayani at makabayan=== *[[Licerio Gerónimo]] (1855–1924) – Rebolusyonaryong Heneral ng Pilipinas ([[Rodriguez, Rizal|Rodriguez]]) *[[Tomás Claudio]] (1892–1918) – Sundalong [[Pilipinas|Pilipino]] na sumali sa [[Hukbong Sandatahan ng Estados Unidos]] noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|Unang Digmaang Pandaigdig]]. Siya ang itinuturing na unang Pilipinong namatay sa ibang bansa noong panahon ng isang pandaigdigang tunggalian. ([[Morong, Rizal|Morong]]) *[[Ambrosio Flores]] (1843–1912) – Pilipinong heneral sa [[Rebolusyong Pilipino]] at ang unang [[Gobernador ng Rizal|gobernador]] ng lalawigan ng Rizal. ===Sining=== * [[Botong Francisco|Carlos “Botong” Francisco]] (1912–1969) – [[National Artist of the Philippines]] for Visual Arts – Painting (Angono) * [[Lucio San Pedro]] (1913–2002) – [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Musika (Angono) * [[Vicente Manansala]] (1910–1981) – [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Sining Biswal – Pagpinta (Binangonan) * [[Francisco Feliciano]] (1941–2014) – [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Musika (Morong) * [[Nemesio Miranda]] (ipinanganak 1949) – pintor at iskultor (Angono) * [[Rodel Tapaya]] (ipinanganak 1980) – pintor ([[Rodriguez, Rizal|Rodriguez]]) * [[JC Jacinto]] (ipinanganak 1985) – visual artist (Cainta) * [[Jesse Santos]] (1928–2013) – Filipino comic-book artist (Teresa) * [[Ligaya Tiamson-Rubin]] – manunulat at tagapagturo (Angono) * [[Jose Antonio Vargas]] (ipinanganak 1981) – mamamahayag, gumagawa ng pelikula, at aktibista ng karapatan sa imigrasyon sa Estados Unidos (Antipolo) ===Libangan=== * [[Herlene Budol]] (ipinanganak 1999) – artista at komedyante (Angono) * [[Mike Tan]] (ipinanganak 1987) – artista (Angono) * Bentong Sumaya (ipinanganak 1975) - artista (Antipolo) * [[Francis Magalona]] (1964–2009) – aktor, rapper, musikero, producer, host ng telebisyon. (Antipolo) * [[Yassi Pressman]] (ipinanganak 1995) – artista, mang-aawit at mananayaw (Antipolo) * [[Kristel de Catalina]] (ipinanganak 1985) – spiral pole dancer, [[Pilipinas Got Talent season 6]] grand champion (Antipolo) * [[Marco Masa]] (ipinanganak 2007) – dating bata at kasalukuyang teen actor (Antipolo) * [[Rocco Nacino]] (ipinanganak 1987) – artista (Antipolo) * [[Ai-Ai delas Alas]] (ipinanganak 1964) – artista/comedienne (Cainta) * [[Bea Alonzo]] (ipinanganak 1987) – Aktres, at negosyante. (Cainta) * [[Camille Prats]] (ipinanganak 1985) – artista, modelo (Cainta) * [[Aster Amoyo]] (ipinanganak 1956) – host ng telebisyon, tagapamahala ng talento, kolumnista (Cainta) * [[Amy Perez]] (ipinanganak 1969) – artista, host (Cainta) * [[Yeng Constantino]] (ipinanganak 1988) – singer-songwriter, [[Pinoy Dream Academy season 1]] grand champion (Rodriguez) * [[Makisig Morales]] (ipinanganak 1996) – dating child actor (San Mateo) * [[Alice Dixson]] (ipinanganak 1969) – Aktres, kinatawan ng Pilipinas para sa Miss International noong 1986 (Taytay) * [[Toni Gonzaga|Toni Gonzaga-Soriano]] (ipinanganak 1984) – Aktres, Mang-aawit, TV Host, ''("Ang Ultimatitan-sabay sabay Star")'' (Taytay) * [[Alex Gonzaga]] (ipinanganak 1988) – TV Host, Vlogger, Aktres, Komedyante, Awtor ng Libro (Taytay) * [[Xyriel Manabat]] (ipinanganak 2004) – dating bata at kasalukuyang tinedyer na aktres (Taytay) * [[Meg Imperial]] (ipinanganak 1993) – Modelo, Aktres (Taytay) * [[Andrea Brillantes]] (ipinanganak 2003) – dating bata at kasalukuyang tinedyer na aktres, mananayaw (Taytay) * [[Jon Lucas (aktor)|Jon Lucas]] (ipinanganak 1995) – Teen Actor, Mananayaw, Rapper ''(dating miyembro ng Hashtags ng It's Showtime!)'' (Taytay) * [[Rez Cortez]] (ipinanganak 1956) – Pilipinong beteranong aktor at assistant director (Taytay) * [[Cai Cortez]] (ipinanganak 1988) – aktres at komedyante (Taytay) * [[Faith Anne]] (ipinanganak 1994) – mang-aawit ===Pamamahayag=== * [[Rhea Santos]] (ipinanganak 1979) – [[Unang Hirit]] host (San Mateo) ===Musika=== * [[Valentin Mechilina]] (ipinanganak 1915) – [[Conducting|conductor]] at [[composer]] na kilala sa kanyang ''Dalampasigan'' [[overture]] (Binangonan) * [[Gloc-9]] (ipinanganak 1977) – rap artist at musikero (Binangonan) ===Pulitika=== * [[Consuelo Ynares-Santiago]] (ipinanganak 1939) – dating [[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|associate justice]] ng [[Supreme Court of the Philippines]] (Binagonan) * [[Mon Ilagan]] (ipinanganak 1960) – broadcaster, dating alkalde ng Cainta na nagsilbi noong 2004 - 2013 (Cainta) * [[Rebecca Ynares]] (ipinanganak 1949) – Dating Pulitiko, nagsilbi bilang Gobernador ng Lalawigan ng Rizal noong 2001 – 2004, at 2013 – 2022 (Taytay) ===Isports=== * [[Christian Standhardinger]] (ipinanganak 1989) – Manlalaro ng Basketbol (Angono) * [[Arvin Tolentino]] (ipinanganak 1995) – Manlalaro ng Basketbol (Angono) * [[OhMyV33Nus|Johnmar Villaluna]] (ipinanganak 1994) – MLBB Pro Player, 2021 SEA Games Gold Medalist, MLBB World Champion (Antipolo) * [[Alvin Patrimonio]] (ipinanganak 1966) – retiradong propesyonal na Filipino basketball player (Cainta) * [[Tin Patrimonio]] (ipinanganak 1991) – atleta (tennis) na manlalaro, modelo, artista at isang dating reality show contestant (Cainta) * [[Rachel Anne Daquis]] (ipinanganak 1987) – Volleyball Athlete (Taytay) * [[Oliver Barbosa]] (ipinanganak 1986) – Chess Grand Master (Taytay) == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Rizal}} {{Calabarzon}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Rizal]] [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] 4jy55wutvgat81ky9xvegvxnghdd0zy 2215552 2215551 2026-07-10T11:00:33Z Jiro12345 163892 /* Kasaysayan */ Nagdagdag ng mga link 2215552 wikitext text/x-wiki {{redirect|Rizal|bayani|José Rizal}} {{otheruses}} {{Infobox settlement | name = Rizal | official_name = Lalawigan ng Rizal | settlement_type = {{PH wikidata|settlement_type}} | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width  = 250 | image_style = border:1; | perrow = 2/2 | image1 = Sapot Masungi Georserve.jpg | image2 = Angono Petroglyphs.jpg | image3 = The Beauty of Hinulugang taktak Falls.jpg | image4 = Pililla Wind Farm - wind turbines, mountain view (Pililla, Rizal)(2019-01-20).JPG | image5 = [[Angono]] Petroglyphs.jpg | image6 = Sierra Madre Mountain.jpg }} | image_caption = (Mula itaas hanggang ibaba) Masungi Georeserve, Hinulugang Taktak, Pililla Wind Farm, Angono Petroglyphs at mga Bulubunduking [[Sierra Madre]] sa [[Tanay.]] | image_flag = {{PH wikidata|image_flag}} | flag_size = 120x80px | image_seal = Ph seal rizal.png | seal_size = 120x80px | image_shield = | anthem = ''Rizal Mabuhay'' | image_map = Ph locator rizal.svg | map_caption = Lokasyon sa Philippines | image_map1 = {{hidden begin|title=OpenStreetMap|ta1=center}}{{Infobox mapframe|frame-width=250|zoom=9}}{{hidden end}} | coordinates = {{PH wikidata|coordinates}} | subdivision_type = [[List of sovereign states|Bansa]] | subdivision_name = {{PH wikidata|country}} | subdivision_type = [[Regions of the Philippines|Rehiyon]] | subdivision_name1 = {{PH wikidata|region}} | established_title = [[Date of establishment|Itinatag]] | established_date = Hunyo 11, 1901 | named_for = [[José Rizal]] | seat_type = Kabisera<br/>{{nobold|at pinakamalaking lungsod}} | seat = [[Antipolo]] (mula July 7, 2020) | government_type = {{PH wikidata|government_type}} | leader_party = | leader_title = [[Gobernador ng Rizal|Gobernador]] | leader_name = [[Nina Ynares|Nina Ricci A. Ynares]] ([[Nationalist People's Coalition|NPC]]) | leader_title1 = [[Vice Governor|Bise Gobernador]] | leader_name1 = Reynaldo H. San Juan, Jr. ([[Partido Federal ng Pilipinas|PFP]]) | leader_title2 = Lehislatura | leader_name2 = [[Rizal Provincial Board]] | area_footnotes = <ref name=nscblist>{{cite web |title=List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |work=PSGC Interactive |publisher=National Statistical Coordination Board |access-date=23 October 2013 |location=Makati, Philippines |archive-date=12 Septiyembre 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912160311/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |url-status=dead }}</ref> | area_total_km2 = {{PH wikidata|area}} | area_rank = ika-73 sa lahat ng 81 | elevation_max_m = 1,509 | elevation_max_point = [[Bundok Irid]] | population_footnotes = {{PH census|current}} | population_total = {{PH wikidata|population_total}} | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_rank = ika-4 sa lahat ng 81 | population_density_km2 = auto | population_density_rank = Una sa lahat ng 81 | population_demonym = Rizaleño | demographics_type1 = Mga dibisyon | demographics1_title1 = [[Cities of the Philippines#Independent cities|malalayang&nbsp;lungsod]] | demographics1_info1 = 0 | demographics1_title2 = [[Cities of the Philippines|Mga bahaging lungsod]] | demographics1_info2 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 1 | [[Antipolo]] }} | demographics1_title3 = [[Municipalities of the Philippines|Mga munisipalidad]] | demographics1_info3 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 13 | [[Angono, Rizal|Angono]] | [[Baras, Rizal|Baras]] | [[Binangonan, Rizal|Binangonan]] | [[Cainta, Rizal|Cainta]] | [[Cardona, Rizal|Cardona]] | [[Jalajala, Rizal|Jalajala]] | [[Morong, Rizal|Morong]] | [[Pililla, Rizal|Pililla]] | [[Rodriguez, Rizal|Rodriguez]] | [[San Mateo, Rizal|San Mateo]] | [[Tanay, Rizal|Tanay]] | [[Taytay, Rizal|Taytay]] | [[Teresa, Rizal|Teresa]] }} | demographics1_title4 = Mga [[Barangay]] | demographics1_info4 = 189 | demographics1_title5 = [[House of Representatives of the Philippines|Mga distrito]] | demographics1_info5 = *[[Legislative districts of Rizal]] *[[Legislative districts of Antipolo]] | demographics_type2 = Demograpiya | demographics2_title1 = [[Ethnic groups of the Philippines|Etnikong grupo]] | demographics2_info1 = {{unbulleted list | [[Tagalog people|Tagalog]] (99%) | [[Ilokano|Ilocano]] (0.5%) | [[Bikolano|Bicolano]] (0.4%) | [[Cebuano|Cebuano]] (0.1%) }} | demographics2_title2 = [[Languages of the Philippines|Mga wika]] | demographics2_info2 = {{hlist | [[Wikang Tagalog|Tagalog]] | [[Wikang Ingles|Ingles]] }} | timezone = [[Philippine Standard Time|PST]] | utc_offset = +8 | postal_code_type = [[List of ZIP codes in the Philippines|ZIP code]] | postal_code = {{PH wikidata|postal_code}} | area_code_type = {{areacodestyle}} | area_code = {{PH wikidata|area_code}} | iso_code = {{PH wikidata|iso_code}} | website = {{Official URL}} | footnotes = |}} Ang '''Rizal''' ay isang lalawigan sa gitnang bahagi ng isla ng [[Luzon]] sa [[Pilipinas]]. Pinapaligiran ito ng [[Kalakhang Maynila]] sa kanluran, sa hilaga ang [[Bulacan]], sa silangan ang [[Quezon|lalawigan ng Quezon]], at [[Laguna]] sa timog. Pinangalan ang lalawigan na ito sa pambansang [[bayani]] ng Pilipinas na si Gat. [[Jose Rizal]]. At ang lalawigang ito ay bahagi ng [[Malawakang Maynila]]. == Kasaysayan == Isa sa mga patunay ng sinaunang pamayanan sa Rizal ay ang mga ukit sa isang kuweba sa [[Angono]] na tinaguriang mga [[Mga Petroglipo ng Angono|Petroglipo ng Angono]]. Tinatayang ginawa noong 1000 BC, ang mga petroglipo ay kinabibilangan ng mahigit 120 ukit na hugis tao, palaka, at butiki. Ang mga sinaunang mamamayan ng lalawigan ng Rizal ay unang nanirahan sa mga pampang ng [[Laguna de Bay]]. Bago dumating ang mga Kastila, ang mga pamayanang ito, gayundin ang mga pamayanan sa pampang ng [[Ilog Pasig]], ay pinamumunuan ni [[Raha Sulayman]] na pamangkin ni [[Lakandula]], ang pinuno ng Tondo. Matapos gapiin ng unang Kastilang gobernador-heneral na si [[Miguel López de Legazpi]] ang mga raha, inatas niya sa kanyang pamangkin na si [[Juan de Salcedo]] na lupigin ang mga bayan sa katimugan ng Luzon. Noong 1571, sunod-sunod na nakuha ni Salcedo ang mga bayan sa pamamagitan ng diplomasiya at pakikipagkasundo sa mga mamamayan. Inorganisa ang mga bayan sa mga munisipyo ng gobyernong Kastila sa Maynila. Matapos nito, ipinadala ang mga misyonero tulad ng mga [[Franciscano|Pransiskano]] at [[Kapisanan ni Hesus|Heswita]] upang magtayo ng mga simbahan sa mga bayan at ipalaganap ang [[Kristiyanismo]]. Isa sa mga unang simbahan ay ipinatayo ng Heswitang si Padre Pedro Chirino, Kastilang iskolar na sumulat ng mga aklat tungkol sa kasaysayan ng Pilipinas. Bago pa man maging lalawigan ang Rizal, ang mga pamayanan nito ay naging bahagi ng mga lalawigan ng Tondo at Laguna noong panahon ng mga Kastila. Gayunpaman, bago dumating ang mga Kastila, ang mga bayan ng [[Pasig]], [[Parañaque]], [[Taytay, Rizal|Taytay]] at [[Cainta]] ay binubuo na ng mga pamayanang [[Lahing Tagalog|Tagalog]] na nakikipag-ugnayan na sa mga Tsino at iba pang mga Asyano. Noong 1853, ang mga bayan ng [[Morong, Rizal|Morong]], [[Pililla]], [[Tanay]], [[Baras, Rizal|Baras]], [[Binangonan]], [[Jalajala]], [[Angono]], [[Antipolo]], [[Boso-Boso]], [[Cainta]] at [[Taytay]] ay inalis sa lalawigan ng Tondo at inilipat sa bagong tatag na Distrito Politico-Militar de los Montes de San Mateo. Makalipas ang apat na taon, ito ay pinangalanang Distrito-Militar de Morong upang bigyang-diin na Morong ang kabisera ng distrito. Noong 1860, ang lalawigan ng Tondo ay naging lalawigan ng [[Maynila]] at ang lahat ng bayan nito ay isinailalim sa pangagasiwa ng gobernador ng Maynila. Sa kalagitnaan ng [[Digmaang Pilipino–Amerikano|hidwaang Pilipino-Amerika]] noong 1900, sinimulan ang diskusyon ukol sa pagsasanib ng mga lalawigan ng Maynila at Morong. Noong 5 Hunyo 1901, 221 delegado ang dumalo sa pagpupulong sa Simbahan ng Pasig. Sa pagpupulong na ito, iminungkahi ni Dr. Trinidad H. Pardo de Tavera na pagsamahin ang Maynila at Morong sa isang lalawigan ng tatawaging Rizal bilang paggunita sa bayaning si [[José Rizal|Dr. José Rizal]]. Noong 11 Hunyo 1901, sa pamamagitan ng Batas Blg. 137, nilikha ng Ikalawang Komisyon sa Pilipinas ang lalawigan ng Rizal na binubuo ng 19 na bayan mula sa Maynila at 14 na bayan mula sa Morong sa kabuuang 33 bayan. Sa loob ng maraming taon, nagbago ang kinasasakupan ng lalawigan ng Rizal hanggang sa ito ay buuin ng 26 na bayan (maliban sa mga lungsod ng [[Caloocan|Kalookan]], at [[Lungsod Quezon|Quezon]]): [[Las Piñas]], [[Malabon]], [[Makati]], Parañaque, [[Taguig]], [[Pateros]], Pasig, [[Marikina]], [[Muntinlupa]], [[Mandaluyong]], [[Navotas]], [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]], [[San Mateo, Rizal|San Mateo]] at [[Rodriguez, Rizal|Montalban]] (mula sa dating lalawigan ng Maynila), at Angono, Baras, Binangonan, Cainta, Antipolo, [[Cardona, Rizal|Cardona]], Jalajala, Morong, Pililla, Tanay, Taytay at [[Teresa, Rizal|Teresa]] (mula sa Distrito-Militar de Morong). Noong 7 Nobyembre 1975, sa pamamagitan ng [[Atas ng Pangulo Blg. 824]], ang 12 sa pinakamaunlad na mga bayan ng Rizal—Las Piñas, Muntinlupa, Taguig, Parañaque, Pateros, Makati, Mandaluyong, San Juan, Malabon, Navotas, Pasig at Marikina—ay inilipat sa bagong tatag na [[Kalakhang Maynila]]. Kabilang din sa bagong rehiyon ang bayan ng [[Lungsod ng Valenzuela|Valenzuela]] na dating sa [[Bulacan]], at ang mga lungsod ng Quezon, at Kalookan.<ref>[http://rizalprovince.ph/journeytothepast.html Rizal Provincial Government Official Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170928164900/http://rizalprovince.ph/journeytothepast.html |date=2017-09-28 }}. Provincial Government of Rizal. Hinango noong 10 Hulyo 2016.</ref> Sa ngayon, ang lalawigan ng Rizal ay binubuo na lamang ng 14 na bayan—San Mateo, Montalban, Cainta, Taytay, Angono, Antipolo, Binangonan, Teresa, Morong, Cardona, Tanay, Pililla, Baras at Jalajala. Noong 13 Pebrero 1998, nilagdaan ng Pangulong [[Fidel V. Ramos]] ang [[Batas Pambansa Blg. 8505]] na nagtatag sa bayan ng Antipolo bilang isang lungsod. Ito ay niratipika matapos ang plebisitong ginawa noong 4 Abril 1998. ==Heograpiya == Nasa silangan ng [[Kalakhang Maynila]] ang lalawigan ng Rizal. Matatagpuan ito 20 kilometro silangan ng [[Lungsod ng Maynila]]. Pangkahalatang mabundok ang lupain ng lalawigan, at karamihan ng mga bayan sa katimugang bahagi ay naghahanggan sa [[Lawa ng Laguna]]. === Pampolitika === Pampolitika na nahahati ang Rizal sa 13 [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] at 1 [[mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]].<ref>{{Cite web |url=http://www.census.gov.ph/data/sectordata/2010/2010CPH_reg4a.pdf |title=Archive copy |access-date=2013-08-02 |archive-date=2012-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120803074119/http://www.census.gov.ph/data/sectordata/2010/2010CPH_reg4a.pdf |url-status=dead }}</ref> {| class="sortable wikitable" |- style="background:#ccc;" ![[mga lungsod ng Pilipinas|Lungsod]]/[[mga bayan ng Pilipinas|Bayan]]!!Bilang ng mga<br> [[Barangay]]!!Sukat<br>(km²)!!Populasyon<br>(Senso noong 2010)!!Densidad<br />(bawat km²) |- |[[Angono, Rizal|Angono]]||10||26.22|26.10 |- |[[Antipolo]]||16||306.10||677,741||2,214.12 |- |[[Baras, Rizal|Baras]]||10||84.93||32,609||385.95 |- |[[Binangonan, Rizal|Binangonan]]||40||66.34||249,872||3,766.54 |- |[[Cainta, Rizal|Cainta]]||7||26.81||311,845||11,631.68 |- |[[Cardona, Rizal|Cardona]]||18||28.56||47,414||1,660.15 |- |[[Jalajala, Rizal|Jalajala]]||11||44.12||30,074||681.64 |- |[[Morong, Rizal|Morong]]||8||37.58||52,194||1,388.88 |- |[[Pililla, Rizal|Pililla]]||9||69.95||59,527||850.99 |- |[[Rodriguez, Rizal|Rodriguez]]||11||312.70||280,904||898.31 |- |[[San Mateo, Rizal|San Mateo]]||15||55.09||205,255||3,725.81 |- |[[Tanay, Rizal|Tanay]]||19||200.00||98,879||494.3 |- |[[Taytay, Rizal|Taytay]]||5||38.80||288,956||7,447.32 |- |[[Teresa, Rizal|Teresa]]||9||18.61||47,163||2,534.28 |} ==Kawing Panlabas== *[http://www.rizalprovince.gov.ph Opisyal na Websayt ng Pamahalaang Panlalawigan ng Rizal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070402211937/http://www.rizalprovince.gov.ph/ |date=2007-04-02 }} ==Mga kilalang personalidad== ===Mga pambansang bayani at makabayan=== *[[Licerio Gerónimo]] (1855–1924) – Rebolusyonaryong Heneral ng Pilipinas ([[Rodriguez, Rizal|Rodriguez]]) *[[Tomás Claudio]] (1892–1918) – Sundalong [[Pilipinas|Pilipino]] na sumali sa [[Hukbong Sandatahan ng Estados Unidos]] noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|Unang Digmaang Pandaigdig]]. Siya ang itinuturing na unang Pilipinong namatay sa ibang bansa noong panahon ng isang pandaigdigang tunggalian. ([[Morong, Rizal|Morong]]) *[[Ambrosio Flores]] (1843–1912) – Pilipinong heneral sa [[Rebolusyong Pilipino]] at ang unang [[Gobernador ng Rizal|gobernador]] ng lalawigan ng Rizal. ===Sining=== * [[Botong Francisco|Carlos “Botong” Francisco]] (1912–1969) – [[National Artist of the Philippines]] for Visual Arts – Painting (Angono) * [[Lucio San Pedro]] (1913–2002) – [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Musika (Angono) * [[Vicente Manansala]] (1910–1981) – [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Sining Biswal – Pagpinta (Binangonan) * [[Francisco Feliciano]] (1941–2014) – [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Musika (Morong) * [[Nemesio Miranda]] (ipinanganak 1949) – pintor at iskultor (Angono) * [[Rodel Tapaya]] (ipinanganak 1980) – pintor ([[Rodriguez, Rizal|Rodriguez]]) * [[JC Jacinto]] (ipinanganak 1985) – visual artist (Cainta) * [[Jesse Santos]] (1928–2013) – Filipino comic-book artist (Teresa) * [[Ligaya Tiamson-Rubin]] – manunulat at tagapagturo (Angono) * [[Jose Antonio Vargas]] (ipinanganak 1981) – mamamahayag, gumagawa ng pelikula, at aktibista ng karapatan sa imigrasyon sa Estados Unidos (Antipolo) ===Libangan=== * [[Herlene Budol]] (ipinanganak 1999) – artista at komedyante (Angono) * [[Mike Tan]] (ipinanganak 1987) – artista (Angono) * Bentong Sumaya (ipinanganak 1975) - artista (Antipolo) * [[Francis Magalona]] (1964–2009) – aktor, rapper, musikero, producer, host ng telebisyon. (Antipolo) * [[Yassi Pressman]] (ipinanganak 1995) – artista, mang-aawit at mananayaw (Antipolo) * [[Kristel de Catalina]] (ipinanganak 1985) – spiral pole dancer, [[Pilipinas Got Talent season 6]] grand champion (Antipolo) * [[Marco Masa]] (ipinanganak 2007) – dating bata at kasalukuyang teen actor (Antipolo) * [[Rocco Nacino]] (ipinanganak 1987) – artista (Antipolo) * [[Ai-Ai delas Alas]] (ipinanganak 1964) – artista/comedienne (Cainta) * [[Bea Alonzo]] (ipinanganak 1987) – Aktres, at negosyante. (Cainta) * [[Camille Prats]] (ipinanganak 1985) – artista, modelo (Cainta) * [[Aster Amoyo]] (ipinanganak 1956) – host ng telebisyon, tagapamahala ng talento, kolumnista (Cainta) * [[Amy Perez]] (ipinanganak 1969) – artista, host (Cainta) * [[Yeng Constantino]] (ipinanganak 1988) – singer-songwriter, [[Pinoy Dream Academy season 1]] grand champion (Rodriguez) * [[Makisig Morales]] (ipinanganak 1996) – dating child actor (San Mateo) * [[Alice Dixson]] (ipinanganak 1969) – Aktres, kinatawan ng Pilipinas para sa Miss International noong 1986 (Taytay) * [[Toni Gonzaga|Toni Gonzaga-Soriano]] (ipinanganak 1984) – Aktres, Mang-aawit, TV Host, ''("Ang Ultimatitan-sabay sabay Star")'' (Taytay) * [[Alex Gonzaga]] (ipinanganak 1988) – TV Host, Vlogger, Aktres, Komedyante, Awtor ng Libro (Taytay) * [[Xyriel Manabat]] (ipinanganak 2004) – dating bata at kasalukuyang tinedyer na aktres (Taytay) * [[Meg Imperial]] (ipinanganak 1993) – Modelo, Aktres (Taytay) * [[Andrea Brillantes]] (ipinanganak 2003) – dating bata at kasalukuyang tinedyer na aktres, mananayaw (Taytay) * [[Jon Lucas (aktor)|Jon Lucas]] (ipinanganak 1995) – Teen Actor, Mananayaw, Rapper ''(dating miyembro ng Hashtags ng It's Showtime!)'' (Taytay) * [[Rez Cortez]] (ipinanganak 1956) – Pilipinong beteranong aktor at assistant director (Taytay) * [[Cai Cortez]] (ipinanganak 1988) – aktres at komedyante (Taytay) * [[Faith Anne]] (ipinanganak 1994) – mang-aawit ===Pamamahayag=== * [[Rhea Santos]] (ipinanganak 1979) – [[Unang Hirit]] host (San Mateo) ===Musika=== * [[Valentin Mechilina]] (ipinanganak 1915) – [[Conducting|conductor]] at [[composer]] na kilala sa kanyang ''Dalampasigan'' [[overture]] (Binangonan) * [[Gloc-9]] (ipinanganak 1977) – rap artist at musikero (Binangonan) ===Pulitika=== * [[Consuelo Ynares-Santiago]] (ipinanganak 1939) – dating [[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|associate justice]] ng [[Supreme Court of the Philippines]] (Binagonan) * [[Mon Ilagan]] (ipinanganak 1960) – broadcaster, dating alkalde ng Cainta na nagsilbi noong 2004 - 2013 (Cainta) * [[Rebecca Ynares]] (ipinanganak 1949) – Dating Pulitiko, nagsilbi bilang Gobernador ng Lalawigan ng Rizal noong 2001 – 2004, at 2013 – 2022 (Taytay) ===Isports=== * [[Christian Standhardinger]] (ipinanganak 1989) – Manlalaro ng Basketbol (Angono) * [[Arvin Tolentino]] (ipinanganak 1995) – Manlalaro ng Basketbol (Angono) * [[OhMyV33Nus|Johnmar Villaluna]] (ipinanganak 1994) – MLBB Pro Player, 2021 SEA Games Gold Medalist, MLBB World Champion (Antipolo) * [[Alvin Patrimonio]] (ipinanganak 1966) – retiradong propesyonal na Filipino basketball player (Cainta) * [[Tin Patrimonio]] (ipinanganak 1991) – atleta (tennis) na manlalaro, modelo, artista at isang dating reality show contestant (Cainta) * [[Rachel Anne Daquis]] (ipinanganak 1987) – Volleyball Athlete (Taytay) * [[Oliver Barbosa]] (ipinanganak 1986) – Chess Grand Master (Taytay) == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Rizal}} {{Calabarzon}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Rizal]] [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] ehe694caqiff0uvc9b7gcudf4txpcpq 0 892 2215525 2215444 2026-07-10T07:22:23Z Jiro12345 163892 Nagdagdag ng mga link 2215525 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = | name = Emilio Aguinaldo y Famy | image = Emilio Aguinaldo ca. 1919 (Restored).jpg | caption = Litrato ni Aguinaldo, kinuha taong 1919. | title = [[Talaksan:Seal of the President of the Philippines.svg|30px]][[Talaksan:Coat_of_arms_of_the_Philippines_(1898–1901).svg|30px]]<br/>Ika-1 [[Pangulo ng Pilipinas]] | primeminister = {{ubl|[[Apolinario Mabini]]|[[Pedro Paterno]]}} | successor = {{ubl|[[Miguel Malvar]]|[[Manuel L. Quezon]]}} | term_start = 23 Enero 1899 | term_end = 23 Marso 1901 | title1 = [[Talaksan:Gobierno Revolucionario Filipinas.png|30px]]<br>Pangulo ng [[Pamahalaang Rebolusyonaryo ng Pilipinas]] | term_start1 = 23 Hunyo 1898 | term_end1 = 22 Enero 1899 | primeminister1 = [[Apolinario Mabini]] | title3 = [[Talaksan:Gobyerno dictatorial Filipinas.png|30px]]<br>[[Pamahalaang Diktatoryal ng Pilipinas|Diktador ng Pilipinas]] | term_start3 = 24 Mayo 1898 | term_end3 = 23 Hunyo 1898 | title4 = [[Talaksan:Seal of the Republic of Biak-na-Bato.svg|30px]]<br>Pangulo ng [[Republika ng Biak-na-Bato]] | term_start4 = 2 Nobyembre 1897 | term_end4 = 14 Disyembre 1897 | vicepresident4 = [[Mariano Trías]] | title5 = Pangulo ng [[Pamahalaang Rebolusyonaryo ng Tejeros]] | term_start5 = 22 Marso 1897 | term_end5 = 1 Nobyembre 1897 | vicepresident5 = [[Mariano Trías]] | signature = Emilio Aguinaldo autograph.svg | party = [[National Socialist Party (Philippines)|National Socialist]] (1935–1936){{refn|Aguinaldo ran for president in [[1935 Philippine presidential election|1935]] under the ticket of the [[National Socialist Party (Philippines)|National Socialist Party]],{{fact}} but in opening his campaign he disavowed association with any political party.{{fact}}|group=infobox}}<br>[[Independent politician|Independent]] (until 1935) | birth_date = {{birth date|1869|3|22}}{{efn|1=The exact date of Aguinaldo's birthdate was March 22, 1869. It can be seen in National Historical Institute's marker in Aguinaldo Shrine, Kawit, Cavite.{{fact}} Some sources give other dates.{{fact}}|group=lower-alpha|name=birthdate-note}} | birth_place = [[Kawit|Cavite el Viejo]], [[Cavite]], [[Kapitaniya Heneral ng Pilipinas]], [[Imperyong Kastila]] | death_date = {{death date and age|1964|2|6|1869|3|23}} | death_place = [[Lungsod Quezon]], [[Ikatlong Republika ng Pilipinas|Pilipinas]] | resting_place = [[Dambanang Aguinaldo]], [[Cavite]], [[Pilipinas]] | spouse = {{marriage|[[Hilaria Aguinaldo|Hilaria del Rosario]]|1896|1921|reason=died}}<br />{{marriage|María Agoncillo|1930|1963|reason=died}} | children = 5 [[#Personal life|(see below)]] | alma_mater = [[Colegio de San Juan de Letran]] | nickname = "Kapitan Miong"<br />"Heneral Miong" <br />"Ka Miong"<br />"El [[Caudillo]]"<br />"Magdalo"<br />"Hermano Colon" | allegiance = {{flag|First Philippine Republic}}<br />[[File:Flag of the Tagalog people.svg|25px]] [[Republic of Biak-na-Bato]]<br />{{flagicon image|Philippine revolution flag magdalo alternate.svg}} [[Katipunan]] ([[Magdalo (Katipunan faction)|Magdalo]]) | branch = [[File:Seal of the Philippine Army (1897).svg|23px]] [[Philippine Revolutionary Army]] | serviceyears = 1896–1901 | rank = [[File:PR_Ministro_Mariscal.svg|15px]] [[Generalissimo]] [[Field Marshal of the Philippines|Minister Marshal]]<br /> | unit = | commands = | battles = {{hlist||'''[[Philippine Revolution]]'''|[[Kawit revolt]]|[[Battle of Imus]]|[[Battle of Talisay]]|[[Battle of Binakayan-Dalahican|Battle of Binakayan]]|[[Battle of Pateros]]|[[Battle of Zapote Bridge (1897)|Battle of Zapote Bridge]]|[[Battle of Perez Dasmariñas]]|[[Battle of Timalan]]|[[Battle of Naic]]|[[Battle of Mount Puray]] |[[Battle of Aliaga]]|[[Battle of Alapan]]<br/>'''[[Spanish–American War]]'''|[[Battle of Manila (1898)]]<br />'''[[Philippine–American War]]'''|[[Battle of Marilao River]]}} | awards = [[Philippine Legion of Honor]]<br />[[Quezon Service Cross]] <br />[[Presidential Medal of Merit (Philippines)|Presidential Medal of Merit]] <br /> [[Order of the Knights of Rizal]] <!--Military service-->| image_size = 220px | imagesize = | footnotes = '''Footnotes:'''<br /> {{reflist|group=infobox}} }} Si '''Emilio Aguinaldo y Famy''' ([[Marso 22]], [[1869]] – [[Pebrero 6]], [[1964]]) ay isang Pilipinong heneral, politiko, at rebolusyonaryo na kinikilala bilang unang pangulo ng [[Pilipinas]], kung saan namahala siya mula 1899 hanggang 1901. Pinangunahan nya ang kilusang Pilipino laban sa [[Espanya]] noong [[Himagsikang Pilipino]] at [[Digmaang Espanyol–Amerikano]], at sa [[Estados Unidos]] noong [[Digmaang Pilipino–Amerikano]]. Siya ay isa sa mga pinakakilalang cute ko ng pakikibaka laban sa mga Kastila, at nang lumáon laban sa mga Amerikano, tungo sa [[kasarinlan ng Pilipinas]]. Namuno siya sa isang pag-aalsa laban sa pamahalaang Kastila noong taóng 1896. Namuno rin sya sa ikalawang pagdigma laban sa sandatahang Kastila noong taóng 1898 habang kakampi ang mga Amerikano, Bilang pinuno ng himagsikan, isinakatuparan nya ang pagpapahayag ng kalayaan ng Pilipinas noong 12 Hunyo 1898. Siya ang itinanghal na unang [[pangulo ng Pilipinas|pangulo ng Republika ng Pilipinas]] noong 23 [[Enero]] 1899. Nang malaman ang pagnanais ng Estados Unidos na sakupin ang Pilipinas upang matupad ang kasunduan sa Paris (1898) sa pagitan ng Estados Unidos at Espanya ay muling namuno si Aguinaldo sa pagtatanggol sa kasarinlan mula taóng 1899 hanggang 1901. Noong 23 Marso 1901 ay nabuwag ang kanyang kapamahalaan nang sya ay madakip ng mga kalabang Amerikano. Matapos nito ay pumayag syang manumpa ng katapatan sa Estados Unidos nguni't nagpahiwatig ng kahapisan na sinagisag ng pagsusuot nya ng itim na ''corbata de lazo'' hanggang sa tuluyang lumaya ang Pilipinas na naganap noong taóng 1946. Noong taóng 1935, sa paghahanda ng isang pamahalaang ''commonwealth'' ("may bahagyang kasarinlan") sa ilalim ng Estados Unidos, tumakbo sya sa pagkapangulo subali't hindi nanaig kay [[Manuel Quezon]]. Matapos ang muling paglaya ng Pilipinas noong taóng 1946, binigyan siya ng katungkulan sa ''[[Philippine Council of State]]<ref name="Karnow">{{cite-Karnow|Emilio Aguinaldo}}</ref>'' ("sanggunian ng pamahalaan") na isang sangay ng pamahalaan na itinatag noong panahon ng Amerikano. Siya ang pinakabatang naging pangulo ng Pilipinas. ==Kabataan== Siya ay pinanganak sa [[Kawit|Cavite el Viejo]], [[Cavite]] noong 22 Marso 1869 kina Carlos Aguinaldo y Jamir at Trinidad Famy y Villanueva (1820-1916). Ang kanyang ama ay isang ''gobernadorcillo'' na may lahing halong Tagalog at Intsik at nakapagmana ng yaman. Noong kanyang kabataan ay naturuan siya ng isa niyang lola. Nang lumaon ay pinag-aral sya ng elementarya sa paaralang elementarya ng Cavite el Viejo noong taóng 1880. Sumunod ay nag-aral sya ng sekundarya sa [[Colegio de San Juan de Letran]] nguni't tumigil sa ikatlong taon upang tumulong sa kaniyang nabiyudang ina na pangasiwaan ang kanilang bukid. Nang siya ay 28 taon, siya ay naging ''cabeza'' sa balangáy Binakayan. Nanungkulan siya rito nang 8 taon. Nang ihayag ang [[en.wikipedia.org/wiki/Maura Law|Kautusang Pangkaharian sa 19 Mayo 1893]] na nagbabago sa mga pamamaraan ng mga pangkabayanang pamamahala ay kasama rito ang pagpalit sa katawagang ''gobernadorcillo'' ("munting tagapamahala") upang gawing ''capitan municipal'' ("punong-bayan" o "pangulo ng bayan"). Kaya nang tunay na maipatupad ang kautusan noong taóng 1895, si Aguinaldo ang pinakaunang taga-Cavite el Viejo na tinawag na ''capitan municipal''. ==Himagsikang Pilipino== Noong 1894, sumali sya sa Katipunan o ang K.K.K., isang lihim na samahang pinamunuan ni [[Andres Bonifacio]], na naglayong itaboy ang manlulupig na Kastila at makamit ang kasarinlan ng Pilipinas sa pamamagitan ng dahas. Ginamit niya ang ''nom de guerre'' ("ngalang pandigmaan") na Magdalo, patungkol kay [[Maria Magdalena]]. Ang kaniyang sangay ng Katipunan na pinamumunuan ng pinsan nyang si [[Baldomero Aguinaldo]] ay tinawag ring Magdalo. Nagsimula ang himagsikan sa bayan ng [[San Juan del Monte]] (kasalukuyang lungsod ng [[San Juan]], [[Metro Manila|Kalakhang Maynila]]). Ngunit sa simula ay hindi sumali ang sangay ni Aguinaldo dahil sa kakulangan ng pananandata, na isa sa mga dahilan ng pagkatalo ni Bonifacio sa Pinaglabanan. Habang napilitan sina Bonifacio na gumamit ng gerilya para makilaban, nanalo sina Aguinaldo sa iba't ibang laban na nakapagtaboy ng mga Espanyol ng panandalian. Noong 17 Pebrero 1897, natalo nina Aguinaldo at ilang Katipunero ang kilusan na pinamumunuan ni Gobernador-Heneral Camilo de Polavieja sa Labanan sa Tulay ng Zapote sa Cavite. Si Heneral Edilberto Evangelista, inhinyerong sibil, rebolusyonaryo, at tagatayo ng trintsera, ay namatay sa labanang ito. Ang lalawigan ng [[Cavite]] ay naging importanteng pook ng Rebolusyon at dito rin nakanalo ang Magdalo ng marami laban sa Espanya. Ngunit, lalong nagkaroon ng malaking agwat ang dalawang kampo sa Katipunan, ang Magdalo at Magdiwang. Dahil dito, napilitan si Bonifacio na mamagitan sa dalawang kampo. Naisip ng Magdalo na magtayo ng sarili nilang gobyerno. Si Bonifacio, kahit para sa kaniya na ang Katipunan ay gobyernong ganap, pinayagan niya at pinamunuan rin ang isang halalan na sinimulan sa Kumbensiyong Tejeros sa Tejeros, Cavite noong 22 Marso 1897. Nawala rito ang pamumuno niya kay Aguinaldo, at naboto bilang Ministro ng Interyor. Ito ay kinwestyon ni Daniel Tirona, na sinasabing hindi raw nararapat ito kay Bonifacio dahil siya ay hindi nakapagtapos sa pag-aaral. Nagalit si Bonifacio (nilabas ang kaniyang baril at binaril na sana si Tirona kung hindi lang siya tumigil) at dineklarang ''null'' at di-wasto ang kumbensiyon. Napilitan si Bonifacio na bumalik sa [[Morong, Rizal|Morong]], [[Rizal]] Hindi na kinilala ni Bonifacio ang gobyernong pinamumunuan ni Aguinaldo at sinimulang ibalik ang kaniyang awtoridad, pinagbintangan ang paksiyon ni Aguinaldo ng pagtataksil at nagbibigay ng utos na taliwas sa mga utos ni Aguinaldo. Sa utos ni Aguinaldo, hinuli si Bonifacio at ang kaniyang mga kapatid at sa isang ''mock trial'', nahatulan ng pagtataksil at nasintensiyahan ng kamatayan. Pagkatapos ng pag-aalanganin, naisip niyang tanggalin ang hatol, ngunit pagkatapos makumbinse ni Heneral Manuel Noriel, Pangulo ng Konseho ng Digmaan, at iba pa, binalik ni Aguinaldo ang hatol. Pinatay ang magkapatid na Andres at Procorpio sa pamamagitan ng ''firing squad'' noong 10 Mayo 1897 sa Bundok Buntis na malapit ng apat na kilometro kanluran ng Maragondon, Cavite. ==Biak-na-Bato== Habang tumitindi ang tensiyon, napilitan sina Aguinaldo na lumikas papunta sa mga bundok. Dito pinirmahan niya ang Kasunduan ng Biak-na-bato. Isusuko ni Aguinaldo ang kaniyang gobyerno at itigil ang digmaan kapalit ng $800,000 (Mehikanong salapi) bilang kapalit. Pinirmahan ito noong Disyembre 14 at 15, 1897. Noong Disyembre 23, umalis sila sa Pilipinas papuntang Hong Kong para lumikas. Ang dala nilang $400,000 (unang ''installment'') ay dineposito sa mga bangko sa Hong Kong. Dito, inayos ni Aguinaldo ang gobyerno at tinawag niyang ''Kataas-taasang Konseho ng Bayan''. Isang rebolusyonaryong heneral, si Francisco Makabulos, ay nagtatag ng Komiteng Ehekutibong Sentral na siyang naging pamahalaan habang wala sina Aguinaldo. Kahit pumirma si Aguinaldo, tuloy pa rin ang paghuli ng mga Kastila sa mga Pilipinong sumama sa rebolusyon. Dahil dito, nagsimula muli ang rebolusyon. Noong Abril 1898, nagkaroon ng digmaan sa gitna ng Espanya at Estados Unidos. Sa Labanan sa Look ng Maynila, nanalo ang ''American Asiatic Squadron'' na pinamumunuan ni Commodore George Dewey at nasakop ang Maynila. Si Dewey ang nagbigay ng transportasyon kay Aguinaldo pabalik ng Pilipinas. Bumalik bigla si Aguinaldo sa kaniyang posisyon at linusob ang Manila. ==Pagpapahayag ng kalayaan, diktadura, at pamahalaang mapaghimagsik== Pagkatapos ng pagsimula ng Digmaang Espanyol-Amerikano, bumalik si Aguinaldo sa Pilipinas noong 19 Mayo 1898. Noong Mayo 24, dineklara niya na siya ang pinúnò ng buong militar at nagtatag ng gobyernong diktaturyal na siya bilang diktador. Noong Hunyo 12, dineklara ang Kalayaan ng Pilipinas sa bahay ng mga Aguinaldo sa Cavite el Viejo, at binása ang Batas na Nagpapahayag ng Kalayaan ng Pilipinas. Ito ay sinulat sa baybay-Kastila ni Ambrosio Rianzares Bautista, isang kapamilya ni [[Jose Rizal]], na siya ring bumása. Noong Hunyo 18, dineklara niya sa pamamagitan ng dekrito ang opisyal na pagtatag ng kaniyang diktadurya. Noong Hunyo 23, dineklara naman niya ang gobyerno na rebolusyonaryo at hindi na diktadurya, siya pa rin bílang pangulo. ==Pagkapangulo== Itinatag ang Unang Republika ng Pilipinas sa bisa ng isang kinilalang Konstitusyon noong 21 Enero 1899 sa [[Malolos]], [[Bulacan]] at nagtagal hanggang sa nadakip si Pangulong Aguinaldo ng mga [[Amerikano]] noong 23 Marso 1901 sa [[Palanan]], [[Isabela]]. ===Pamumuno at mga katiwala sa pamamahala (''gabinete'')=== Nagkaroon ng dalawang bahaginan ng katiwala si Pangulong Aguinaldo. {{Col-begin}} {| cellpadding="1" cellspacing="4" style="margin:3px; border:3px solid #000000;" align="left" !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |align="left"|'''Katungkulan'''||align="left"|'''Pangalan'''||align="left"|'''Panahon ng panunungkulan''' |- !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |[[Pangulo ng Pilipinas|Pangulo]] || '''Emilio Aguinaldo''' || 1897–1901 |- |[[Pangalawang Pangulo ng Pilipinas|Pangalawang Pangulo]] || '''[[Mariano Trías]]''' || 1897 |- |[[Punong Ministro ng Pilipinas|Punong Katiwala]] || '''[[Apolinario Mabini]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Pedro Paterno]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |[[Katiwala sa Pananalapi]] || '''[[Mariano Trías]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Hugo Ilagan]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Ugnayang Panloob]] || '''[[Teodoro Sandiko]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Severino de las Alas]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Digmaan]] || '''[[Baldomero Aguinaldo]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Mariano Trias]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Kalusugan]] || '''[[Gracio Gonzaga]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- |[[Katiwala sa Ugnayang Panlabas]] || '''[[Apolinario Mabini]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Felipe Buencamino]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Kautusang Pambayan]] || '''[[Aguedo Velarde]]''' || 1899 |- |[[Katiwala sa Pagawaing Bayan at Talastasan]] || '''[[Máximo Paterno]]''' || 1899 |- |[[Katiwala sa Pagsasaka, Paggawa ng Kagamitan, at Kalakalan]] || '''[[León María Guerrero]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |}{{Col-end}} === Patakarang pambansa === ====Buwis==== Nagpatuloy ang Kapulungan ng Malolos. Ipinagpatuloy muna ang paggamit ng pamamaraang Kastila sa maraming gawain ng pamahalaan kasama ang pagsingil ng buwis, subali't hindi kasama ang sa sabong at sa iba pang katuwaan. Binabaan ang buwis sa digmaan at ang kusang-loob na bigay ay tinatanggap. Inayos din ang kaparaanan sa pagbubuwis sa mga inaangkat. Binuksan ang pambansang pautang. ====Pagtuturo==== Pinabuksan kaagad ang mga mababang paaralan. Ang pag-aaral sa mababang paaralan ay sapilitan. Si Enrique Mendiola ay nagbukas ng Instituto de Burgos at pinili na ang tagapangasiwa nito ay gawing tagapangasiwa ng pagtuturong pambayan. Ang pamantasan ay nagbigay ng mga kaaralan sa pagtatanim, pagtilingin, at pangangalakal at ng mga kaaralang nagbibigay ng kasulatang katibayan ng pangunahing kasanayan (''artium baccalaureus; A.B.''). Isang kautusan ang nagbigay ng panahon upang itayo ang ''Universidad Literaria'' ("pamantasan sa mga kasulatan"). Ang pamantasang ito ay nagbigay ng kaaralan sa panggagamot, paninistis, at pagpapatotoong pambayan. Ang Pangulo ang pipili ng magtuturong siya namang pipili ng tagapangasiwa ng pamantasan. Ang naging unang tagapangasiwa ay si Joaquín Gonzales. Ang kasunod ay si León María Guererro. ====Pangkabayanang pamamahala==== Sinunod ng Pangulo ang payo ni [[Apolinario Mabini]] at nagbigay ng dalawang kautusan, isa noong 18 Hunyo at isa naman noong ika-20 upang ayusin ang kaparaanan ng pamahalaan sa mga lalawigan at bayan. Nakasulat dito na kahit napilitan siyang maging diktador, nais niyang kasama ang mga pinakanararapat na maging halal na sila rin ay pinagkakatiwalaan ng kanilang mga kababayan. Sa mga kautusang ito, ang mga lalaking 21 taon pataas ay dapat maghalal ng isang ''Consejo Popular'' ("sangguniang-bayan") na binubuo ng isang Pangulo, Ikalawang Pangulo, Kapitan ng Barrio, Delegado ng Katarungan, Rehistrado Sibil, Delegado ng Pulis at Panloob na Kaayusan, at Delegado ng Buwis at Pagmamay-ari. Pagtitibayin ng pamahalaan ang mga halal na ito. Ang mga inihalal ng Pangulo at napagtibay sa parehong paraan ay: isang tagapamahala at tatlong sinasangguni kasama ang isang bibigyang-katungkulan sa bulwagang-lalawigan at sangguniang panlalawigan. ====Pagbabago sa konstitusyon==== Dahil sa abala sa ikalimang utos ng Konstitusyon ng 1898 na nagtatakda ng paghihiwalay ng Simbahan at ng Pamahalaan, ang ''Primer Ministro'' o Punong Katiwalang si Apolinario Mabini ay nagbigay ng pagpapaliban sa utos hanggang magkaroon muli ng kapulungan sa pagkatatag ng bansa. Ang mga lugar na kailangan ng pari ay binibigyan ng tulong. Ito ay pinagtibay noong 23 Disyembre at naging ika-100 utos ng Konstitusyon ukol sa pansamantalang gawain habang pinapalitan ang pamahalaan. ====Ukol sa Magkakabuklod na Kabayanan ng Kabisayaan==== Upang mapatunayan ang pagkakaisa ng Republika, ginawang pangulo ng Magkakabuklod na Kabayanan ng Kabisayaan si Raymundo Melliza sa loob ng dalawang taon, pagkatapos manumpa ng katapatan sa Unang Republika at kumilala kay Aguinaldo bilang kataas-taasang pangulo. ===Patakarang panlabas=== ====Mga bihag na Kastila==== Pinalaya ni Pangulong Emilio Aguinaldo ang mga Kastilang nabihag sa pamamagitan ng ganap na kahabagan (''celemencia executivo'') matapos itatag ang Republika. Pinayagan niya rin silang makapaghanapbuhay sa Pilipinas. ====Digmaang Pilipino-Amerikano==== Noong 4 Pebrero 1899, binaril ng isang Amerikanong sundalo ang isang Pilipino. Ito ang dahilan kaya nagsimula ang Digmaang Pilipino-Amerikano at nagsimula ang labanan sa gitna ng mga sundalong Amerikano at mga Pilipinong para sa kalayaan. Ang mas malakas na armas ng mga Amerikano ay nagpaalis ng mga Pilipino sa mga lungsod at kailangan maglipat ng lugar ng Gobyernong Malolos. Lumikas si Pangulong Aguinaldo papuntang Hilagang Luzon habang hinahabol ng mga Amerikano. Noong 2 Hunyo 1899, nakatanggap ng telegrama si Heneral Antonio Luna, isa sa mga kaagaw ng pangulo at magaling na heneral, at nagtanong kung pwede sila magkita sa Kumbento ng Simbahan sa Cabanatuan. Ngunit, tinaksil siya ni Aguinaldo dahil ipinapatay siya ng mga tauhan ng pangulo matapos malaman na wala ang pangulo sa kumbento (Hunyo 5). Nilibing siya sa simbahan at walang imbestigasyong naganap. Hindi nahuli ang pumatay. Pagkamatay ni Luna, nagkaroon na ng kapangyarihan ang pangulo sa buong militar. Dahil wala na ang kagalingan ni Luna, natalo ng natalo ang militar. Noong Nobyembre 1899, nakaabot na sina Aguinaldo sa Palanan, Isabela. Nagkaroon ng labanan sa Tirad Pass na pinamunuan ni Heneral Gregorio del Pilar para matago ang pangulo. Ngunit, natalo sila sa pwersa ng mga Amerikano at namatay pa si del Pilar at 52 sa 60 na kasama ni del Pilar. Halos pagkatapos ng dalawang taon, nahuli si Pangulong Aguinaldo ng mga Amerikano sa pamumuno ni Heneral Frederick Funston sa pamamagitan ng pagkukunwari na sila'y mga nahuling Amerikano ng mga ''Macabebe Scouts'' na silang nagturo ng lokasyon ni Aguinaldo. ==Mga larawan== <gallery> File:Emilio Aguinaldo (ca. 1898).jpg File:General Emilio Aguinaldo.jpg File:Emilio Aguinaldo with his son Emilio Jr 1906.jpg File:Gen Aguinaldo.jpg File:Aguinaldo LCCN2014709449.jpg File:AguinaldoMP.jpg File:President Emilio Aguinaldo (cropped).jpg File:Emilio Aguinaldo boarding USS Vicksburg.jpg File:AGUINALDO.jpg File:Emilio Aguinaldo (1869-1964) in a hat, anonymous engraving.png File:"Aguinaldo Arrived in San Francisco Yesterday" article from Lake County Examiner. (Lakeview, Lake County, Or.) 1880-1915, September 04, 1902, Page 1.jpg File:Aguinaldo and Fairbanks.jpg </gallery> ==Tingnan din== *[[Pilipinas]] *[[Kasaysayan ng Pilipinas]] *[[Himagsikang Pilipino]] *[[Katipunan]] *[[Digmaang Espanyol-Amerikano]] *[[Digmaang Pilipino-Amerikano]] *[[Pangulo ng Pilipinas]] *[[Pamamahayag ng Kalayaan ng Pilipinas]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga panlabas na kawing== *[http://www.loc.gov/rr/hispanic/1898/aguinaldo.html Emilio Aguinaldo y Famy 1869 - 1964] {{start box}} {{ succession box |before = Itinatag ang katungkulan |title = [[Pangulo ng Pilipinas]] |years = 1899–1901 |after = [[Manuel L. Quezon]] }} {{end box}} {{Mga Pangulo ng Pilipinas}} {{Himagsikang Pilipino}} {{BD|1869|1964|Aguinaldo, Emilio}} {{DEFAULTSORT:Aguinaldo, Emilio}} [[Kategorya:Mga Pilipinong liping-Intsik]] [[Kategorya:Mga Tagalog]] [[Kategorya:Mga pangulo ng Pilipinas]] [[Kategorya:Pamilya Aguinaldo]] [[Kategorya:Katipunan]] [[Kategorya:Himagsikang Pilipino]] [[Kategorya:Mga Kristiyano]] [[Kategorya:Mga rebolusyonaryo mula sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga Pilipinong heneral]] 57qu1ysex91ty4sskpu78c6tv260htp 2215526 2215525 2026-07-10T07:25:37Z Jiro12345 163892 Inayos ang mga salita 2215526 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = | name = Emilio Aguinaldo y Famy | image = Emilio Aguinaldo ca. 1919 (Restored).jpg | caption = Litrato ni Aguinaldo, kinuha taong 1919. | title = [[Talaksan:Seal of the President of the Philippines.svg|30px]][[Talaksan:Coat_of_arms_of_the_Philippines_(1898–1901).svg|30px]]<br/>Ika-1 [[Pangulo ng Pilipinas]] | primeminister = {{ubl|[[Apolinario Mabini]]|[[Pedro Paterno]]}} | successor = {{ubl|[[Miguel Malvar]]|[[Manuel L. Quezon]]}} | term_start = 23 Enero 1899 | term_end = 23 Marso 1901 | title1 = [[Talaksan:Gobierno Revolucionario Filipinas.png|30px]]<br>Pangulo ng [[Pamahalaang Rebolusyonaryo ng Pilipinas]] | term_start1 = 23 Hunyo 1898 | term_end1 = 22 Enero 1899 | primeminister1 = [[Apolinario Mabini]] | title3 = [[Talaksan:Gobyerno dictatorial Filipinas.png|30px]]<br>[[Pamahalaang Diktatoryal ng Pilipinas|Diktador ng Pilipinas]] | term_start3 = 24 Mayo 1898 | term_end3 = 23 Hunyo 1898 | title4 = [[Talaksan:Seal of the Republic of Biak-na-Bato.svg|30px]]<br>Pangulo ng [[Republika ng Biak-na-Bato]] | term_start4 = 2 Nobyembre 1897 | term_end4 = 14 Disyembre 1897 | vicepresident4 = [[Mariano Trías]] | title5 = Pangulo ng [[Pamahalaang Rebolusyonaryo ng Tejeros]] | term_start5 = 22 Marso 1897 | term_end5 = 1 Nobyembre 1897 | vicepresident5 = [[Mariano Trías]] | signature = Emilio Aguinaldo autograph.svg | party = [[National Socialist Party (Philippines)|National Socialist]] (1935–1936){{refn|Aguinaldo ran for president in [[1935 Philippine presidential election|1935]] under the ticket of the [[National Socialist Party (Philippines)|National Socialist Party]],{{fact}} but in opening his campaign he disavowed association with any political party.{{fact}}|group=infobox}}<br>[[Independent politician|Independent]] (until 1935) | birth_date = {{birth date|1869|3|22}}{{efn|1=The exact date of Aguinaldo's birthdate was March 22, 1869. It can be seen in National Historical Institute's marker in Aguinaldo Shrine, Kawit, Cavite.{{fact}} Some sources give other dates.{{fact}}|group=lower-alpha|name=birthdate-note}} | birth_place = [[Kawit|Cavite el Viejo]], [[Cavite]], [[Kapitaniya Heneral ng Pilipinas]], [[Imperyong Kastila]] | death_date = {{death date and age|1964|2|6|1869|3|23}} | death_place = [[Lungsod Quezon]], [[Ikatlong Republika ng Pilipinas|Pilipinas]] | resting_place = [[Dambanang Aguinaldo]], [[Cavite]], [[Pilipinas]] | spouse = {{marriage|[[Hilaria Aguinaldo|Hilaria del Rosario]]|1896|1921|reason=died}}<br />{{marriage|María Agoncillo|1930|1963|reason=died}} | children = 5 [[#Personal life|(see below)]] | alma_mater = [[Colegio de San Juan de Letran]] | nickname = "Kapitan Miong"<br />"Heneral Miong" <br />"Ka Miong"<br />"El [[Caudillo]]"<br />"Magdalo"<br />"Hermano Colon" | allegiance = {{flag|First Philippine Republic}}<br />[[File:Flag of the Tagalog people.svg|25px]] [[Republic of Biak-na-Bato]]<br />{{flagicon image|Philippine revolution flag magdalo alternate.svg}} [[Katipunan]] ([[Magdalo (Katipunan faction)|Magdalo]]) | branch = [[File:Seal of the Philippine Army (1897).svg|23px]] [[Philippine Revolutionary Army]] | serviceyears = 1896–1901 | rank = [[File:PR_Ministro_Mariscal.svg|15px]] [[Generalissimo]] [[Field Marshal of the Philippines|Minister Marshal]]<br /> | unit = | commands = | battles = {{hlist||'''[[Philippine Revolution]]'''|[[Kawit revolt]]|[[Battle of Imus]]|[[Battle of Talisay]]|[[Battle of Binakayan-Dalahican|Battle of Binakayan]]|[[Battle of Pateros]]|[[Battle of Zapote Bridge (1897)|Battle of Zapote Bridge]]|[[Battle of Perez Dasmariñas]]|[[Battle of Timalan]]|[[Battle of Naic]]|[[Battle of Mount Puray]] |[[Battle of Aliaga]]|[[Battle of Alapan]]<br/>'''[[Spanish–American War]]'''|[[Battle of Manila (1898)]]<br />'''[[Philippine–American War]]'''|[[Battle of Marilao River]]}} | awards = [[Philippine Legion of Honor]]<br />[[Quezon Service Cross]] <br />[[Presidential Medal of Merit (Philippines)|Presidential Medal of Merit]] <br /> [[Order of the Knights of Rizal]] <!--Military service-->| image_size = 220px | imagesize = | footnotes = '''Footnotes:'''<br /> {{reflist|group=infobox}} }} Si '''Emilio Aguinaldo y Famy''' ([[Marso 22]], [[1869]] – [[Pebrero 6]], [[1964]]) ay isang Pilipinong heneral, politiko, at rebolusyonaryo na kinikilala bilang unang pangulo ng [[Pilipinas]], kung saan namahala siya mula 1899 hanggang 1901. Pinangunahan nya ang kilusang Pilipino laban sa [[Espanya]] noong [[Himagsikang Pilipino]] at [[Digmaang Espanyol–Amerikano]], at sa [[Estados Unidos]] noong [[Digmaang Pilipino–Amerikano]]. Siya ay isa sa mga pinakakilalang pinuno ng pakikibaka laban sa mga Kastila, at nang lumáon laban sa mga Amerikano, tungo sa [[kasarinlan ng Pilipinas]]. Namuno siya sa isang pag-aalsa laban sa pamahalaang Kastila noong taóng 1896. Namuno rin sya sa ikalawang pagdigma laban sa sandatahang Kastila noong taóng 1898 habang kakampi ang mga Amerikano, Bilang pinuno ng himagsikan, isinakatuparan nya ang pagpapahayag ng kalayaan ng Pilipinas noong 12 Hunyo 1898. Siya ang itinanghal na unang [[pangulo ng Pilipinas|pangulo ng Republika ng Pilipinas]] noong 23 [[Enero]] 1899. Nang malaman ang pagnanais ng Estados Unidos na sakupin ang Pilipinas upang matupad ang kasunduan sa Paris (1898) sa pagitan ng Estados Unidos at Espanya ay muling namuno si Aguinaldo sa pagtatanggol sa kasarinlan mula taóng 1899 hanggang 1901. Noong 23 Marso 1901 ay nabuwag ang kanyang kapamahalaan nang sya ay madakip ng mga kalabang Amerikano. Matapos nito ay pumayag syang manumpa ng katapatan sa Estados Unidos nguni't nagpahiwatig ng kahapisan na sinagisag ng pagsusuot nya ng itim na ''corbata de lazo'' hanggang sa tuluyang lumaya ang Pilipinas na naganap noong taóng 1946. Noong taóng 1935, sa paghahanda ng isang pamahalaang ''commonwealth'' ("may bahagyang kasarinlan") sa ilalim ng Estados Unidos, tumakbo sya sa pagkapangulo subali't hindi nanaig kay [[Manuel Quezon]]. Matapos ang muling paglaya ng Pilipinas noong taóng 1946, binigyan siya ng katungkulan sa ''[[Philippine Council of State]]<ref name="Karnow">{{cite-Karnow|Emilio Aguinaldo}}</ref>'' ("sanggunian ng pamahalaan") na isang sangay ng pamahalaan na itinatag noong panahon ng Amerikano. Siya ang pinakabatang naging pangulo ng Pilipinas. ==Kabataan== Siya ay pinanganak sa [[Kawit|Cavite el Viejo]], [[Cavite]] noong 22 Marso 1869 kina Carlos Aguinaldo y Jamir at Trinidad Famy y Villanueva (1820-1916). Ang kanyang ama ay isang ''gobernadorcillo'' na may lahing halong Tagalog at Intsik at nakapagmana ng yaman. Noong kanyang kabataan ay naturuan siya ng isa niyang lola. Nang lumaon ay pinag-aral sya ng elementarya sa paaralang elementarya ng Cavite el Viejo noong taóng 1880. Sumunod ay nag-aral sya ng sekundarya sa [[Colegio de San Juan de Letran]] nguni't tumigil sa ikatlong taon upang tumulong sa kaniyang nabiyudang ina na pangasiwaan ang kanilang bukid. Nang siya ay 28 taon, siya ay naging ''cabeza'' sa balangáy Binakayan. Nanungkulan siya rito nang 8 taon. Nang ihayag ang [[en.wikipedia.org/wiki/Maura Law|Kautusang Pangkaharian sa 19 Mayo 1893]] na nagbabago sa mga pamamaraan ng mga pangkabayanang pamamahala ay kasama rito ang pagpalit sa katawagang ''gobernadorcillo'' ("munting tagapamahala") upang gawing ''capitan municipal'' ("punong-bayan" o "pangulo ng bayan"). Kaya nang tunay na maipatupad ang kautusan noong taóng 1895, si Aguinaldo ang pinakaunang taga-Cavite el Viejo na tinawag na ''capitan municipal''. ==Himagsikang Pilipino== Noong 1894, sumali sya sa Katipunan o ang K.K.K., isang lihim na samahang pinamunuan ni [[Andres Bonifacio]], na naglayong itaboy ang manlulupig na Kastila at makamit ang kasarinlan ng Pilipinas sa pamamagitan ng dahas. Ginamit niya ang ''nom de guerre'' ("ngalang pandigmaan") na Magdalo, patungkol kay [[Maria Magdalena]]. Ang kaniyang sangay ng Katipunan na pinamumunuan ng pinsan nyang si [[Baldomero Aguinaldo]] ay tinawag ring Magdalo. Nagsimula ang himagsikan sa bayan ng [[San Juan del Monte]] (kasalukuyang lungsod ng [[San Juan]], [[Metro Manila|Kalakhang Maynila]]). Ngunit sa simula ay hindi sumali ang sangay ni Aguinaldo dahil sa kakulangan ng pananandata, na isa sa mga dahilan ng pagkatalo ni Bonifacio sa Pinaglabanan. Habang napilitan sina Bonifacio na gumamit ng gerilya para makilaban, nanalo sina Aguinaldo sa iba't ibang laban na nakapagtaboy ng mga Espanyol ng panandalian. Noong 17 Pebrero 1897, natalo nina Aguinaldo at ilang Katipunero ang kilusan na pinamumunuan ni Gobernador-Heneral Camilo de Polavieja sa Labanan sa Tulay ng Zapote sa Cavite. Si Heneral Edilberto Evangelista, inhinyerong sibil, rebolusyonaryo, at tagatayo ng trintsera, ay namatay sa labanang ito. Ang lalawigan ng [[Cavite]] ay naging importanteng pook ng Rebolusyon at dito rin nakanalo ang Magdalo ng marami laban sa Espanya. Ngunit, lalong nagkaroon ng malaking agwat ang dalawang kampo sa Katipunan, ang Magdalo at Magdiwang. Dahil dito, napilitan si Bonifacio na mamagitan sa dalawang kampo. Naisip ng Magdalo na magtayo ng sarili nilang gobyerno. Si Bonifacio, kahit para sa kaniya na ang Katipunan ay gobyernong ganap, pinayagan niya at pinamunuan rin ang isang halalan na sinimulan sa Kumbensiyong Tejeros sa Tejeros, Cavite noong 22 Marso 1897. Nawala rito ang pamumuno niya kay Aguinaldo, at naboto bilang Ministro ng Interyor. Ito ay kinwestyon ni Daniel Tirona, na sinasabing hindi raw nararapat ito kay Bonifacio dahil siya ay hindi nakapagtapos sa pag-aaral. Nagalit si Bonifacio (nilabas ang kaniyang baril at binaril na sana si Tirona kung hindi lang siya tumigil) at dineklarang ''null'' at di-wasto ang kumbensiyon. Napilitan si Bonifacio na bumalik sa [[Morong, Rizal|Morong]], [[Rizal]] Hindi na kinilala ni Bonifacio ang gobyernong pinamumunuan ni Aguinaldo at sinimulang ibalik ang kaniyang awtoridad, pinagbintangan ang paksiyon ni Aguinaldo ng pagtataksil at nagbibigay ng utos na taliwas sa mga utos ni Aguinaldo. Sa utos ni Aguinaldo, hinuli si Bonifacio at ang kaniyang mga kapatid at sa isang ''mock trial'', nahatulan ng pagtataksil at nasintensiyahan ng kamatayan. Pagkatapos ng pag-aalanganin, naisip niyang tanggalin ang hatol, ngunit pagkatapos makumbinse ni Heneral Manuel Noriel, Pangulo ng Konseho ng Digmaan, at iba pa, binalik ni Aguinaldo ang hatol. Pinatay ang magkapatid na Andres at Procorpio sa pamamagitan ng ''firing squad'' noong 10 Mayo 1897 sa Bundok Buntis na malapit ng apat na kilometro kanluran ng Maragondon, Cavite. ==Biak-na-Bato== Habang tumitindi ang tensiyon, napilitan sina Aguinaldo na lumikas papunta sa mga bundok. Dito pinirmahan niya ang Kasunduan ng Biak-na-bato. Isusuko ni Aguinaldo ang kaniyang gobyerno at itigil ang digmaan kapalit ng $800,000 (Mehikanong salapi) bilang kapalit. Pinirmahan ito noong Disyembre 14 at 15, 1897. Noong Disyembre 23, umalis sila sa Pilipinas papuntang Hong Kong para lumikas. Ang dala nilang $400,000 (unang ''installment'') ay dineposito sa mga bangko sa Hong Kong. Dito, inayos ni Aguinaldo ang gobyerno at tinawag niyang ''Kataas-taasang Konseho ng Bayan''. Isang rebolusyonaryong heneral, si Francisco Makabulos, ay nagtatag ng Komiteng Ehekutibong Sentral na siyang naging pamahalaan habang wala sina Aguinaldo. Kahit pumirma si Aguinaldo, tuloy pa rin ang paghuli ng mga Kastila sa mga Pilipinong sumama sa rebolusyon. Dahil dito, nagsimula muli ang rebolusyon. Noong Abril 1898, nagkaroon ng digmaan sa gitna ng Espanya at Estados Unidos. Sa Labanan sa Look ng Maynila, nanalo ang ''American Asiatic Squadron'' na pinamumunuan ni Commodore George Dewey at nasakop ang Maynila. Si Dewey ang nagbigay ng transportasyon kay Aguinaldo pabalik ng Pilipinas. Bumalik bigla si Aguinaldo sa kaniyang posisyon at linusob ang Manila. ==Pagpapahayag ng kalayaan, diktadura, at pamahalaang mapaghimagsik== Pagkatapos ng pagsimula ng Digmaang Espanyol-Amerikano, bumalik si Aguinaldo sa Pilipinas noong 19 Mayo 1898. Noong Mayo 24, dineklara niya na siya ang pinúnò ng buong militar at nagtatag ng gobyernong diktaturyal na siya bilang diktador. Noong Hunyo 12, dineklara ang Kalayaan ng Pilipinas sa bahay ng mga Aguinaldo sa Cavite el Viejo, at binása ang Batas na Nagpapahayag ng Kalayaan ng Pilipinas. Ito ay sinulat sa baybay-Kastila ni Ambrosio Rianzares Bautista, isang kapamilya ni [[Jose Rizal]], na siya ring bumása. Noong Hunyo 18, dineklara niya sa pamamagitan ng dekrito ang opisyal na pagtatag ng kaniyang diktadurya. Noong Hunyo 23, dineklara naman niya ang gobyerno na rebolusyonaryo at hindi na diktadurya, siya pa rin bílang pangulo. ==Pagkapangulo== Itinatag ang Unang Republika ng Pilipinas sa bisa ng isang kinilalang Konstitusyon noong 21 Enero 1899 sa [[Malolos]], [[Bulacan]] at nagtagal hanggang sa nadakip si Pangulong Aguinaldo ng mga [[Amerikano]] noong 23 Marso 1901 sa [[Palanan]], [[Isabela]]. ===Pamumuno at mga katiwala sa pamamahala (''gabinete'')=== Nagkaroon ng dalawang bahaginan ng katiwala si Pangulong Aguinaldo. {{Col-begin}} {| cellpadding="1" cellspacing="4" style="margin:3px; border:3px solid #000000;" align="left" !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |align="left"|'''Katungkulan'''||align="left"|'''Pangalan'''||align="left"|'''Panahon ng panunungkulan''' |- !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |[[Pangulo ng Pilipinas|Pangulo]] || '''Emilio Aguinaldo''' || 1897–1901 |- |[[Pangalawang Pangulo ng Pilipinas|Pangalawang Pangulo]] || '''[[Mariano Trías]]''' || 1897 |- |[[Punong Ministro ng Pilipinas|Punong Katiwala]] || '''[[Apolinario Mabini]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Pedro Paterno]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |[[Katiwala sa Pananalapi]] || '''[[Mariano Trías]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Hugo Ilagan]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Ugnayang Panloob]] || '''[[Teodoro Sandiko]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Severino de las Alas]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Digmaan]] || '''[[Baldomero Aguinaldo]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Mariano Trias]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Kalusugan]] || '''[[Gracio Gonzaga]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- |[[Katiwala sa Ugnayang Panlabas]] || '''[[Apolinario Mabini]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Felipe Buencamino]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Kautusang Pambayan]] || '''[[Aguedo Velarde]]''' || 1899 |- |[[Katiwala sa Pagawaing Bayan at Talastasan]] || '''[[Máximo Paterno]]''' || 1899 |- |[[Katiwala sa Pagsasaka, Paggawa ng Kagamitan, at Kalakalan]] || '''[[León María Guerrero]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |}{{Col-end}} === Patakarang pambansa === ====Buwis==== Nagpatuloy ang Kapulungan ng Malolos. Ipinagpatuloy muna ang paggamit ng pamamaraang Kastila sa maraming gawain ng pamahalaan kasama ang pagsingil ng buwis, subali't hindi kasama ang sa sabong at sa iba pang katuwaan. Binabaan ang buwis sa digmaan at ang kusang-loob na bigay ay tinatanggap. Inayos din ang kaparaanan sa pagbubuwis sa mga inaangkat. Binuksan ang pambansang pautang. ====Pagtuturo==== Pinabuksan kaagad ang mga mababang paaralan. Ang pag-aaral sa mababang paaralan ay sapilitan. Si Enrique Mendiola ay nagbukas ng Instituto de Burgos at pinili na ang tagapangasiwa nito ay gawing tagapangasiwa ng pagtuturong pambayan. Ang pamantasan ay nagbigay ng mga kaaralan sa pagtatanim, pagtilingin, at pangangalakal at ng mga kaaralang nagbibigay ng kasulatang katibayan ng pangunahing kasanayan (''artium baccalaureus; A.B.''). Isang kautusan ang nagbigay ng panahon upang itayo ang ''Universidad Literaria'' ("pamantasan sa mga kasulatan"). Ang pamantasang ito ay nagbigay ng kaaralan sa panggagamot, paninistis, at pagpapatotoong pambayan. Ang Pangulo ang pipili ng magtuturong siya namang pipili ng tagapangasiwa ng pamantasan. Ang naging unang tagapangasiwa ay si Joaquín Gonzales. Ang kasunod ay si León María Guererro. ====Pangkabayanang pamamahala==== Sinunod ng Pangulo ang payo ni [[Apolinario Mabini]] at nagbigay ng dalawang kautusan, isa noong 18 Hunyo at isa naman noong ika-20 upang ayusin ang kaparaanan ng pamahalaan sa mga lalawigan at bayan. Nakasulat dito na kahit napilitan siyang maging diktador, nais niyang kasama ang mga pinakanararapat na maging halal na sila rin ay pinagkakatiwalaan ng kanilang mga kababayan. Sa mga kautusang ito, ang mga lalaking 21 taon pataas ay dapat maghalal ng isang ''Consejo Popular'' ("sangguniang-bayan") na binubuo ng isang Pangulo, Ikalawang Pangulo, Kapitan ng Barrio, Delegado ng Katarungan, Rehistrado Sibil, Delegado ng Pulis at Panloob na Kaayusan, at Delegado ng Buwis at Pagmamay-ari. Pagtitibayin ng pamahalaan ang mga halal na ito. Ang mga inihalal ng Pangulo at napagtibay sa parehong paraan ay: isang tagapamahala at tatlong sinasangguni kasama ang isang bibigyang-katungkulan sa bulwagang-lalawigan at sangguniang panlalawigan. ====Pagbabago sa konstitusyon==== Dahil sa abala sa ikalimang utos ng Konstitusyon ng 1898 na nagtatakda ng paghihiwalay ng Simbahan at ng Pamahalaan, ang ''Primer Ministro'' o Punong Katiwalang si Apolinario Mabini ay nagbigay ng pagpapaliban sa utos hanggang magkaroon muli ng kapulungan sa pagkatatag ng bansa. Ang mga lugar na kailangan ng pari ay binibigyan ng tulong. Ito ay pinagtibay noong 23 Disyembre at naging ika-100 utos ng Konstitusyon ukol sa pansamantalang gawain habang pinapalitan ang pamahalaan. ====Ukol sa Magkakabuklod na Kabayanan ng Kabisayaan==== Upang mapatunayan ang pagkakaisa ng Republika, ginawang pangulo ng Magkakabuklod na Kabayanan ng Kabisayaan si Raymundo Melliza sa loob ng dalawang taon, pagkatapos manumpa ng katapatan sa Unang Republika at kumilala kay Aguinaldo bilang kataas-taasang pangulo. ===Patakarang panlabas=== ====Mga bihag na Kastila==== Pinalaya ni Pangulong Emilio Aguinaldo ang mga Kastilang nabihag sa pamamagitan ng ganap na kahabagan (''celemencia executivo'') matapos itatag ang Republika. Pinayagan niya rin silang makapaghanapbuhay sa Pilipinas. ====Digmaang Pilipino-Amerikano==== Noong 4 Pebrero 1899, binaril ng isang Amerikanong sundalo ang isang Pilipino. Ito ang dahilan kaya nagsimula ang Digmaang Pilipino-Amerikano at nagsimula ang labanan sa gitna ng mga sundalong Amerikano at mga Pilipinong para sa kalayaan. Ang mas malakas na armas ng mga Amerikano ay nagpaalis ng mga Pilipino sa mga lungsod at kailangan maglipat ng lugar ng Gobyernong Malolos. Lumikas si Pangulong Aguinaldo papuntang Hilagang Luzon habang hinahabol ng mga Amerikano. Noong 2 Hunyo 1899, nakatanggap ng telegrama si Heneral Antonio Luna, isa sa mga kaagaw ng pangulo at magaling na heneral, at nagtanong kung pwede sila magkita sa Kumbento ng Simbahan sa Cabanatuan. Ngunit, tinaksil siya ni Aguinaldo dahil ipinapatay siya ng mga tauhan ng pangulo matapos malaman na wala ang pangulo sa kumbento (Hunyo 5). Nilibing siya sa simbahan at walang imbestigasyong naganap. Hindi nahuli ang pumatay. Pagkamatay ni Luna, nagkaroon na ng kapangyarihan ang pangulo sa buong militar. Dahil wala na ang kagalingan ni Luna, natalo ng natalo ang militar. Noong Nobyembre 1899, nakaabot na sina Aguinaldo sa Palanan, Isabela. Nagkaroon ng labanan sa Tirad Pass na pinamunuan ni Heneral Gregorio del Pilar para matago ang pangulo. Ngunit, natalo sila sa pwersa ng mga Amerikano at namatay pa si del Pilar at 52 sa 60 na kasama ni del Pilar. Halos pagkatapos ng dalawang taon, nahuli si Pangulong Aguinaldo ng mga Amerikano sa pamumuno ni Heneral Frederick Funston sa pamamagitan ng pagkukunwari na sila'y mga nahuling Amerikano ng mga ''Macabebe Scouts'' na silang nagturo ng lokasyon ni Aguinaldo. ==Mga larawan== <gallery> File:Emilio Aguinaldo (ca. 1898).jpg File:General Emilio Aguinaldo.jpg File:Emilio Aguinaldo with his son Emilio Jr 1906.jpg File:Gen Aguinaldo.jpg File:Aguinaldo LCCN2014709449.jpg File:AguinaldoMP.jpg File:President Emilio Aguinaldo (cropped).jpg File:Emilio Aguinaldo boarding USS Vicksburg.jpg File:AGUINALDO.jpg File:Emilio Aguinaldo (1869-1964) in a hat, anonymous engraving.png File:"Aguinaldo Arrived in San Francisco Yesterday" article from Lake County Examiner. (Lakeview, Lake County, Or.) 1880-1915, September 04, 1902, Page 1.jpg File:Aguinaldo and Fairbanks.jpg </gallery> ==Tingnan din== *[[Pilipinas]] *[[Kasaysayan ng Pilipinas]] *[[Himagsikang Pilipino]] *[[Katipunan]] *[[Digmaang Espanyol-Amerikano]] *[[Digmaang Pilipino-Amerikano]] *[[Pangulo ng Pilipinas]] *[[Pamamahayag ng Kalayaan ng Pilipinas]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga panlabas na kawing== *[http://www.loc.gov/rr/hispanic/1898/aguinaldo.html Emilio Aguinaldo y Famy 1869 - 1964] {{start box}} {{ succession box |before = Itinatag ang katungkulan |title = [[Pangulo ng Pilipinas]] |years = 1899–1901 |after = [[Manuel L. Quezon]] }} {{end box}} {{Mga Pangulo ng Pilipinas}} {{Himagsikang Pilipino}} {{BD|1869|1964|Aguinaldo, Emilio}} {{DEFAULTSORT:Aguinaldo, Emilio}} [[Kategorya:Mga Pilipinong liping-Intsik]] [[Kategorya:Mga Tagalog]] [[Kategorya:Mga pangulo ng Pilipinas]] [[Kategorya:Pamilya Aguinaldo]] [[Kategorya:Katipunan]] [[Kategorya:Himagsikang Pilipino]] [[Kategorya:Mga Kristiyano]] [[Kategorya:Mga rebolusyonaryo mula sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga Pilipinong heneral]] 9jjm26xvk38v0xpbxyyin8eifop736r 2215527 2215526 2026-07-10T07:27:32Z Jiro12345 163892 Nagdagdag ng mga link 2215527 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = | name = Emilio Aguinaldo y Famy | image = Emilio Aguinaldo ca. 1919 (Restored).jpg | caption = Litrato ni Aguinaldo, kinuha taong 1919. | title = [[Talaksan:Seal of the President of the Philippines.svg|30px]][[Talaksan:Coat_of_arms_of_the_Philippines_(1898–1901).svg|30px]]<br/>Ika-1 [[Pangulo ng Pilipinas]] | primeminister = {{ubl|[[Apolinario Mabini]]|[[Pedro Paterno]]}} | successor = {{ubl|[[Miguel Malvar]]|[[Manuel L. Quezon]]}} | term_start = 23 Enero 1899 | term_end = 23 Marso 1901 | title1 = [[Talaksan:Gobierno Revolucionario Filipinas.png|30px]]<br>Pangulo ng [[Pamahalaang Rebolusyonaryo ng Pilipinas]] | term_start1 = 23 Hunyo 1898 | term_end1 = 22 Enero 1899 | primeminister1 = [[Apolinario Mabini]] | title3 = [[Talaksan:Gobyerno dictatorial Filipinas.png|30px]]<br>[[Pamahalaang Diktatoryal ng Pilipinas|Diktador ng Pilipinas]] | term_start3 = 24 Mayo 1898 | term_end3 = 23 Hunyo 1898 | title4 = [[Talaksan:Seal of the Republic of Biak-na-Bato.svg|30px]]<br>Pangulo ng [[Republika ng Biak-na-Bato]] | term_start4 = 2 Nobyembre 1897 | term_end4 = 14 Disyembre 1897 | vicepresident4 = [[Mariano Trías]] | title5 = Pangulo ng [[Pamahalaang Rebolusyonaryo ng Tejeros]] | term_start5 = 22 Marso 1897 | term_end5 = 1 Nobyembre 1897 | vicepresident5 = [[Mariano Trías]] | signature = Emilio Aguinaldo autograph.svg | party = [[National Socialist Party (Philippines)|National Socialist]] (1935–1936){{refn|Aguinaldo ran for president in [[1935 Philippine presidential election|1935]] under the ticket of the [[National Socialist Party (Philippines)|National Socialist Party]],{{fact}} but in opening his campaign he disavowed association with any political party.{{fact}}|group=infobox}}<br>[[Independent politician|Independent]] (until 1935) | birth_date = {{birth date|1869|3|22}}{{efn|1=The exact date of Aguinaldo's birthdate was March 22, 1869. It can be seen in National Historical Institute's marker in Aguinaldo Shrine, Kawit, Cavite.{{fact}} Some sources give other dates.{{fact}}|group=lower-alpha|name=birthdate-note}} | birth_place = [[Kawit|Cavite el Viejo]], [[Cavite]], [[Kapitaniya Heneral ng Pilipinas]], [[Imperyong Kastila]] | death_date = {{death date and age|1964|2|6|1869|3|23}} | death_place = [[Lungsod Quezon]], [[Ikatlong Republika ng Pilipinas|Pilipinas]] | resting_place = [[Dambanang Aguinaldo]], [[Cavite]], [[Pilipinas]] | spouse = {{marriage|[[Hilaria Aguinaldo|Hilaria del Rosario]]|1896|1921|reason=died}}<br />{{marriage|María Agoncillo|1930|1963|reason=died}} | children = 5 [[#Personal life|(see below)]] | alma_mater = [[Colegio de San Juan de Letran]] | nickname = "Kapitan Miong"<br />"Heneral Miong" <br />"Ka Miong"<br />"El [[Caudillo]]"<br />"Magdalo"<br />"Hermano Colon" | allegiance = {{flag|First Philippine Republic}}<br />[[File:Flag of the Tagalog people.svg|25px]] [[Republic of Biak-na-Bato]]<br />{{flagicon image|Philippine revolution flag magdalo alternate.svg}} [[Katipunan]] ([[Magdalo (Katipunan faction)|Magdalo]]) | branch = [[File:Seal of the Philippine Army (1897).svg|23px]] [[Philippine Revolutionary Army]] | serviceyears = 1896–1901 | rank = [[File:PR_Ministro_Mariscal.svg|15px]] [[Generalissimo]] [[Field Marshal of the Philippines|Minister Marshal]]<br /> | unit = | commands = | battles = {{hlist||'''[[Philippine Revolution]]'''|[[Kawit revolt]]|[[Battle of Imus]]|[[Battle of Talisay]]|[[Battle of Binakayan-Dalahican|Battle of Binakayan]]|[[Battle of Pateros]]|[[Battle of Zapote Bridge (1897)|Battle of Zapote Bridge]]|[[Battle of Perez Dasmariñas]]|[[Battle of Timalan]]|[[Battle of Naic]]|[[Battle of Mount Puray]] |[[Battle of Aliaga]]|[[Battle of Alapan]]<br/>'''[[Spanish–American War]]'''|[[Battle of Manila (1898)]]<br />'''[[Philippine–American War]]'''|[[Battle of Marilao River]]}} | awards = [[Philippine Legion of Honor]]<br />[[Quezon Service Cross]] <br />[[Presidential Medal of Merit (Philippines)|Presidential Medal of Merit]] <br /> [[Order of the Knights of Rizal]] <!--Military service-->| image_size = 220px | imagesize = | footnotes = '''Footnotes:'''<br /> {{reflist|group=infobox}} }} Si '''Emilio Aguinaldo y Famy''' ([[Marso 22]], [[1869]] – [[Pebrero 6]], [[1964]]) ay isang Pilipinong heneral, politiko, at rebolusyonaryo na kinikilala bilang unang pangulo ng [[Pilipinas]], kung saan namahala siya mula 1899 hanggang 1901. Pinangunahan nya ang kilusang Pilipino laban sa [[Espanya]] noong [[Himagsikang Pilipino]] at [[Digmaang Espanyol–Amerikano]], at sa [[Estados Unidos]] noong [[Digmaang Pilipino–Amerikano]]. Siya ay isa sa mga pinakakilalang pinuno ng pakikibaka laban sa mga Kastila, at nang lumáon laban sa mga Amerikano, tungo sa [[kasarinlan ng Pilipinas]]. Namuno siya sa isang pag-aalsa laban sa pamahalaang Kastila noong taóng 1896. Namuno rin sya sa ikalawang pagdigma laban sa sandatahang Kastila noong taóng 1898 habang kakampi ang mga Amerikano, Bilang pinuno ng himagsikan, isinakatuparan nya ang pagpapahayag ng kalayaan ng Pilipinas noong 12 Hunyo 1898. Siya ang itinanghal na unang [[pangulo ng Pilipinas|pangulo ng Republika ng Pilipinas]] noong 23 [[Enero]] 1899. Nang malaman ang pagnanais ng Estados Unidos na sakupin ang Pilipinas upang matupad ang [[Kasunduan sa Paris]] (1898) sa pagitan ng Estados Unidos at Espanya ay muling namuno si Aguinaldo sa pagtatanggol sa kasarinlan mula taóng 1899 hanggang 1901. Noong 23 Marso 1901 ay nabuwag ang kanyang kapamahalaan nang sya ay madakip ng mga kalabang Amerikano. Matapos nito ay pumayag syang manumpa ng katapatan sa Estados Unidos nguni't nagpahiwatig ng kahapisan na sinagisag ng pagsusuot nya ng itim na ''corbata de lazo'' hanggang sa tuluyang lumaya ang Pilipinas na naganap noong taóng 1946. Noong taóng 1935, sa paghahanda ng isang pamahalaang ''commonwealth'' ("may bahagyang kasarinlan") sa ilalim ng Estados Unidos, tumakbo sya sa pagkapangulo subali't hindi nanaig kay [[Manuel Quezon]]. Matapos ang muling paglaya ng Pilipinas noong taóng 1946, binigyan siya ng katungkulan sa ''[[Philippine Council of State]]<ref name="Karnow">{{cite-Karnow|Emilio Aguinaldo}}</ref>'' ("sanggunian ng pamahalaan") na isang sangay ng pamahalaan na itinatag noong panahon ng Amerikano. Siya ang pinakabatang naging pangulo ng Pilipinas. ==Kabataan== Siya ay pinanganak sa [[Kawit|Cavite el Viejo]], [[Cavite]] noong 22 Marso 1869 kina Carlos Aguinaldo y Jamir at Trinidad Famy y Villanueva (1820-1916). Ang kanyang ama ay isang ''gobernadorcillo'' na may lahing halong Tagalog at Intsik at nakapagmana ng yaman. Noong kanyang kabataan ay naturuan siya ng isa niyang lola. Nang lumaon ay pinag-aral sya ng elementarya sa paaralang elementarya ng Cavite el Viejo noong taóng 1880. Sumunod ay nag-aral sya ng sekundarya sa [[Colegio de San Juan de Letran]] nguni't tumigil sa ikatlong taon upang tumulong sa kaniyang nabiyudang ina na pangasiwaan ang kanilang bukid. Nang siya ay 28 taon, siya ay naging ''cabeza'' sa balangáy Binakayan. Nanungkulan siya rito nang 8 taon. Nang ihayag ang [[en.wikipedia.org/wiki/Maura Law|Kautusang Pangkaharian sa 19 Mayo 1893]] na nagbabago sa mga pamamaraan ng mga pangkabayanang pamamahala ay kasama rito ang pagpalit sa katawagang ''gobernadorcillo'' ("munting tagapamahala") upang gawing ''capitan municipal'' ("punong-bayan" o "pangulo ng bayan"). Kaya nang tunay na maipatupad ang kautusan noong taóng 1895, si Aguinaldo ang pinakaunang taga-Cavite el Viejo na tinawag na ''capitan municipal''. ==Himagsikang Pilipino== Noong 1894, sumali sya sa Katipunan o ang K.K.K., isang lihim na samahang pinamunuan ni [[Andres Bonifacio]], na naglayong itaboy ang manlulupig na Kastila at makamit ang kasarinlan ng Pilipinas sa pamamagitan ng dahas. Ginamit niya ang ''nom de guerre'' ("ngalang pandigmaan") na Magdalo, patungkol kay [[Maria Magdalena]]. Ang kaniyang sangay ng Katipunan na pinamumunuan ng pinsan nyang si [[Baldomero Aguinaldo]] ay tinawag ring Magdalo. Nagsimula ang himagsikan sa bayan ng [[San Juan del Monte]] (kasalukuyang lungsod ng [[San Juan]], [[Metro Manila|Kalakhang Maynila]]). Ngunit sa simula ay hindi sumali ang sangay ni Aguinaldo dahil sa kakulangan ng pananandata, na isa sa mga dahilan ng pagkatalo ni Bonifacio sa Pinaglabanan. Habang napilitan sina Bonifacio na gumamit ng gerilya para makilaban, nanalo sina Aguinaldo sa iba't ibang laban na nakapagtaboy ng mga Espanyol ng panandalian. Noong 17 Pebrero 1897, natalo nina Aguinaldo at ilang Katipunero ang kilusan na pinamumunuan ni Gobernador-Heneral Camilo de Polavieja sa Labanan sa Tulay ng Zapote sa Cavite. Si Heneral Edilberto Evangelista, inhinyerong sibil, rebolusyonaryo, at tagatayo ng trintsera, ay namatay sa labanang ito. Ang lalawigan ng [[Cavite]] ay naging importanteng pook ng Rebolusyon at dito rin nakanalo ang Magdalo ng marami laban sa Espanya. Ngunit, lalong nagkaroon ng malaking agwat ang dalawang kampo sa Katipunan, ang Magdalo at Magdiwang. Dahil dito, napilitan si Bonifacio na mamagitan sa dalawang kampo. Naisip ng Magdalo na magtayo ng sarili nilang gobyerno. Si Bonifacio, kahit para sa kaniya na ang Katipunan ay gobyernong ganap, pinayagan niya at pinamunuan rin ang isang halalan na sinimulan sa Kumbensiyong Tejeros sa Tejeros, Cavite noong 22 Marso 1897. Nawala rito ang pamumuno niya kay Aguinaldo, at naboto bilang Ministro ng Interyor. Ito ay kinwestyon ni Daniel Tirona, na sinasabing hindi raw nararapat ito kay Bonifacio dahil siya ay hindi nakapagtapos sa pag-aaral. Nagalit si Bonifacio (nilabas ang kaniyang baril at binaril na sana si Tirona kung hindi lang siya tumigil) at dineklarang ''null'' at di-wasto ang kumbensiyon. Napilitan si Bonifacio na bumalik sa [[Morong, Rizal|Morong]], [[Rizal]] Hindi na kinilala ni Bonifacio ang gobyernong pinamumunuan ni Aguinaldo at sinimulang ibalik ang kaniyang awtoridad, pinagbintangan ang paksiyon ni Aguinaldo ng pagtataksil at nagbibigay ng utos na taliwas sa mga utos ni Aguinaldo. Sa utos ni Aguinaldo, hinuli si Bonifacio at ang kaniyang mga kapatid at sa isang ''mock trial'', nahatulan ng pagtataksil at nasintensiyahan ng kamatayan. Pagkatapos ng pag-aalanganin, naisip niyang tanggalin ang hatol, ngunit pagkatapos makumbinse ni Heneral Manuel Noriel, Pangulo ng Konseho ng Digmaan, at iba pa, binalik ni Aguinaldo ang hatol. Pinatay ang magkapatid na Andres at Procorpio sa pamamagitan ng ''firing squad'' noong 10 Mayo 1897 sa Bundok Buntis na malapit ng apat na kilometro kanluran ng Maragondon, Cavite. ==Biak-na-Bato== Habang tumitindi ang tensiyon, napilitan sina Aguinaldo na lumikas papunta sa mga bundok. Dito pinirmahan niya ang Kasunduan ng Biak-na-bato. Isusuko ni Aguinaldo ang kaniyang gobyerno at itigil ang digmaan kapalit ng $800,000 (Mehikanong salapi) bilang kapalit. Pinirmahan ito noong Disyembre 14 at 15, 1897. Noong Disyembre 23, umalis sila sa Pilipinas papuntang Hong Kong para lumikas. Ang dala nilang $400,000 (unang ''installment'') ay dineposito sa mga bangko sa Hong Kong. Dito, inayos ni Aguinaldo ang gobyerno at tinawag niyang ''Kataas-taasang Konseho ng Bayan''. Isang rebolusyonaryong heneral, si Francisco Makabulos, ay nagtatag ng Komiteng Ehekutibong Sentral na siyang naging pamahalaan habang wala sina Aguinaldo. Kahit pumirma si Aguinaldo, tuloy pa rin ang paghuli ng mga Kastila sa mga Pilipinong sumama sa rebolusyon. Dahil dito, nagsimula muli ang rebolusyon. Noong Abril 1898, nagkaroon ng digmaan sa gitna ng Espanya at Estados Unidos. Sa Labanan sa Look ng Maynila, nanalo ang ''American Asiatic Squadron'' na pinamumunuan ni Commodore George Dewey at nasakop ang Maynila. Si Dewey ang nagbigay ng transportasyon kay Aguinaldo pabalik ng Pilipinas. Bumalik bigla si Aguinaldo sa kaniyang posisyon at linusob ang Manila. ==Pagpapahayag ng kalayaan, diktadura, at pamahalaang mapaghimagsik== Pagkatapos ng pagsimula ng Digmaang Espanyol-Amerikano, bumalik si Aguinaldo sa Pilipinas noong 19 Mayo 1898. Noong Mayo 24, dineklara niya na siya ang pinúnò ng buong militar at nagtatag ng gobyernong diktaturyal na siya bilang diktador. Noong Hunyo 12, dineklara ang Kalayaan ng Pilipinas sa bahay ng mga Aguinaldo sa Cavite el Viejo, at binása ang Batas na Nagpapahayag ng Kalayaan ng Pilipinas. Ito ay sinulat sa baybay-Kastila ni Ambrosio Rianzares Bautista, isang kapamilya ni [[Jose Rizal]], na siya ring bumása. Noong Hunyo 18, dineklara niya sa pamamagitan ng dekrito ang opisyal na pagtatag ng kaniyang diktadurya. Noong Hunyo 23, dineklara naman niya ang gobyerno na rebolusyonaryo at hindi na diktadurya, siya pa rin bílang pangulo. ==Pagkapangulo== Itinatag ang Unang Republika ng Pilipinas sa bisa ng isang kinilalang Konstitusyon noong 21 Enero 1899 sa [[Malolos]], [[Bulacan]] at nagtagal hanggang sa nadakip si Pangulong Aguinaldo ng mga [[Amerikano]] noong 23 Marso 1901 sa [[Palanan]], [[Isabela]]. ===Pamumuno at mga katiwala sa pamamahala (''gabinete'')=== Nagkaroon ng dalawang bahaginan ng katiwala si Pangulong Aguinaldo. {{Col-begin}} {| cellpadding="1" cellspacing="4" style="margin:3px; border:3px solid #000000;" align="left" !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |align="left"|'''Katungkulan'''||align="left"|'''Pangalan'''||align="left"|'''Panahon ng panunungkulan''' |- !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |[[Pangulo ng Pilipinas|Pangulo]] || '''Emilio Aguinaldo''' || 1897–1901 |- |[[Pangalawang Pangulo ng Pilipinas|Pangalawang Pangulo]] || '''[[Mariano Trías]]''' || 1897 |- |[[Punong Ministro ng Pilipinas|Punong Katiwala]] || '''[[Apolinario Mabini]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Pedro Paterno]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |[[Katiwala sa Pananalapi]] || '''[[Mariano Trías]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Hugo Ilagan]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Ugnayang Panloob]] || '''[[Teodoro Sandiko]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Severino de las Alas]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Digmaan]] || '''[[Baldomero Aguinaldo]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Mariano Trias]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Kalusugan]] || '''[[Gracio Gonzaga]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- |[[Katiwala sa Ugnayang Panlabas]] || '''[[Apolinario Mabini]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Felipe Buencamino]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Kautusang Pambayan]] || '''[[Aguedo Velarde]]''' || 1899 |- |[[Katiwala sa Pagawaing Bayan at Talastasan]] || '''[[Máximo Paterno]]''' || 1899 |- |[[Katiwala sa Pagsasaka, Paggawa ng Kagamitan, at Kalakalan]] || '''[[León María Guerrero]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |}{{Col-end}} === Patakarang pambansa === ====Buwis==== Nagpatuloy ang Kapulungan ng Malolos. Ipinagpatuloy muna ang paggamit ng pamamaraang Kastila sa maraming gawain ng pamahalaan kasama ang pagsingil ng buwis, subali't hindi kasama ang sa sabong at sa iba pang katuwaan. Binabaan ang buwis sa digmaan at ang kusang-loob na bigay ay tinatanggap. Inayos din ang kaparaanan sa pagbubuwis sa mga inaangkat. Binuksan ang pambansang pautang. ====Pagtuturo==== Pinabuksan kaagad ang mga mababang paaralan. Ang pag-aaral sa mababang paaralan ay sapilitan. Si Enrique Mendiola ay nagbukas ng Instituto de Burgos at pinili na ang tagapangasiwa nito ay gawing tagapangasiwa ng pagtuturong pambayan. Ang pamantasan ay nagbigay ng mga kaaralan sa pagtatanim, pagtilingin, at pangangalakal at ng mga kaaralang nagbibigay ng kasulatang katibayan ng pangunahing kasanayan (''artium baccalaureus; A.B.''). Isang kautusan ang nagbigay ng panahon upang itayo ang ''Universidad Literaria'' ("pamantasan sa mga kasulatan"). Ang pamantasang ito ay nagbigay ng kaaralan sa panggagamot, paninistis, at pagpapatotoong pambayan. Ang Pangulo ang pipili ng magtuturong siya namang pipili ng tagapangasiwa ng pamantasan. Ang naging unang tagapangasiwa ay si Joaquín Gonzales. Ang kasunod ay si León María Guererro. ====Pangkabayanang pamamahala==== Sinunod ng Pangulo ang payo ni [[Apolinario Mabini]] at nagbigay ng dalawang kautusan, isa noong 18 Hunyo at isa naman noong ika-20 upang ayusin ang kaparaanan ng pamahalaan sa mga lalawigan at bayan. Nakasulat dito na kahit napilitan siyang maging diktador, nais niyang kasama ang mga pinakanararapat na maging halal na sila rin ay pinagkakatiwalaan ng kanilang mga kababayan. Sa mga kautusang ito, ang mga lalaking 21 taon pataas ay dapat maghalal ng isang ''Consejo Popular'' ("sangguniang-bayan") na binubuo ng isang Pangulo, Ikalawang Pangulo, Kapitan ng Barrio, Delegado ng Katarungan, Rehistrado Sibil, Delegado ng Pulis at Panloob na Kaayusan, at Delegado ng Buwis at Pagmamay-ari. Pagtitibayin ng pamahalaan ang mga halal na ito. Ang mga inihalal ng Pangulo at napagtibay sa parehong paraan ay: isang tagapamahala at tatlong sinasangguni kasama ang isang bibigyang-katungkulan sa bulwagang-lalawigan at sangguniang panlalawigan. ====Pagbabago sa konstitusyon==== Dahil sa abala sa ikalimang utos ng Konstitusyon ng 1898 na nagtatakda ng paghihiwalay ng Simbahan at ng Pamahalaan, ang ''Primer Ministro'' o Punong Katiwalang si Apolinario Mabini ay nagbigay ng pagpapaliban sa utos hanggang magkaroon muli ng kapulungan sa pagkatatag ng bansa. Ang mga lugar na kailangan ng pari ay binibigyan ng tulong. Ito ay pinagtibay noong 23 Disyembre at naging ika-100 utos ng Konstitusyon ukol sa pansamantalang gawain habang pinapalitan ang pamahalaan. ====Ukol sa Magkakabuklod na Kabayanan ng Kabisayaan==== Upang mapatunayan ang pagkakaisa ng Republika, ginawang pangulo ng Magkakabuklod na Kabayanan ng Kabisayaan si Raymundo Melliza sa loob ng dalawang taon, pagkatapos manumpa ng katapatan sa Unang Republika at kumilala kay Aguinaldo bilang kataas-taasang pangulo. ===Patakarang panlabas=== ====Mga bihag na Kastila==== Pinalaya ni Pangulong Emilio Aguinaldo ang mga Kastilang nabihag sa pamamagitan ng ganap na kahabagan (''celemencia executivo'') matapos itatag ang Republika. Pinayagan niya rin silang makapaghanapbuhay sa Pilipinas. ====Digmaang Pilipino-Amerikano==== Noong 4 Pebrero 1899, binaril ng isang Amerikanong sundalo ang isang Pilipino. Ito ang dahilan kaya nagsimula ang Digmaang Pilipino-Amerikano at nagsimula ang labanan sa gitna ng mga sundalong Amerikano at mga Pilipinong para sa kalayaan. Ang mas malakas na armas ng mga Amerikano ay nagpaalis ng mga Pilipino sa mga lungsod at kailangan maglipat ng lugar ng Gobyernong Malolos. Lumikas si Pangulong Aguinaldo papuntang Hilagang Luzon habang hinahabol ng mga Amerikano. Noong 2 Hunyo 1899, nakatanggap ng telegrama si Heneral Antonio Luna, isa sa mga kaagaw ng pangulo at magaling na heneral, at nagtanong kung pwede sila magkita sa Kumbento ng Simbahan sa Cabanatuan. Ngunit, tinaksil siya ni Aguinaldo dahil ipinapatay siya ng mga tauhan ng pangulo matapos malaman na wala ang pangulo sa kumbento (Hunyo 5). Nilibing siya sa simbahan at walang imbestigasyong naganap. Hindi nahuli ang pumatay. Pagkamatay ni Luna, nagkaroon na ng kapangyarihan ang pangulo sa buong militar. Dahil wala na ang kagalingan ni Luna, natalo ng natalo ang militar. Noong Nobyembre 1899, nakaabot na sina Aguinaldo sa Palanan, Isabela. Nagkaroon ng labanan sa Tirad Pass na pinamunuan ni Heneral Gregorio del Pilar para matago ang pangulo. Ngunit, natalo sila sa pwersa ng mga Amerikano at namatay pa si del Pilar at 52 sa 60 na kasama ni del Pilar. Halos pagkatapos ng dalawang taon, nahuli si Pangulong Aguinaldo ng mga Amerikano sa pamumuno ni Heneral Frederick Funston sa pamamagitan ng pagkukunwari na sila'y mga nahuling Amerikano ng mga ''Macabebe Scouts'' na silang nagturo ng lokasyon ni Aguinaldo. ==Mga larawan== <gallery> File:Emilio Aguinaldo (ca. 1898).jpg File:General Emilio Aguinaldo.jpg File:Emilio Aguinaldo with his son Emilio Jr 1906.jpg File:Gen Aguinaldo.jpg File:Aguinaldo LCCN2014709449.jpg File:AguinaldoMP.jpg File:President Emilio Aguinaldo (cropped).jpg File:Emilio Aguinaldo boarding USS Vicksburg.jpg File:AGUINALDO.jpg File:Emilio Aguinaldo (1869-1964) in a hat, anonymous engraving.png File:"Aguinaldo Arrived in San Francisco Yesterday" article from Lake County Examiner. (Lakeview, Lake County, Or.) 1880-1915, September 04, 1902, Page 1.jpg File:Aguinaldo and Fairbanks.jpg </gallery> ==Tingnan din== *[[Pilipinas]] *[[Kasaysayan ng Pilipinas]] *[[Himagsikang Pilipino]] *[[Katipunan]] *[[Digmaang Espanyol-Amerikano]] *[[Digmaang Pilipino-Amerikano]] *[[Pangulo ng Pilipinas]] *[[Pamamahayag ng Kalayaan ng Pilipinas]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga panlabas na kawing== *[http://www.loc.gov/rr/hispanic/1898/aguinaldo.html Emilio Aguinaldo y Famy 1869 - 1964] {{start box}} {{ succession box |before = Itinatag ang katungkulan |title = [[Pangulo ng Pilipinas]] |years = 1899–1901 |after = [[Manuel L. Quezon]] }} {{end box}} {{Mga Pangulo ng Pilipinas}} {{Himagsikang Pilipino}} {{BD|1869|1964|Aguinaldo, Emilio}} {{DEFAULTSORT:Aguinaldo, Emilio}} [[Kategorya:Mga Pilipinong liping-Intsik]] [[Kategorya:Mga Tagalog]] [[Kategorya:Mga pangulo ng Pilipinas]] [[Kategorya:Pamilya Aguinaldo]] [[Kategorya:Katipunan]] [[Kategorya:Himagsikang Pilipino]] [[Kategorya:Mga Kristiyano]] [[Kategorya:Mga rebolusyonaryo mula sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga Pilipinong heneral]] tg7a5nsnt39eqihkhyitsowbk3e83ze 2215528 2215527 2026-07-10T07:32:12Z Jiro12345 163892 2215528 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = | name = Emilio Aguinaldo y Famy | image = Emilio Aguinaldo ca. 1919 (Restored).jpg | caption = Litrato ni Aguinaldo, kinuha taong 1919. | title = [[Talaksan:Seal of the President of the Philippines.svg|30px]][[Talaksan:Coat_of_arms_of_the_Philippines_(1898–1901).svg|30px]]<br/>Ika-1 [[Pangulo ng Pilipinas]] | primeminister = {{ubl|[[Apolinario Mabini]]|[[Pedro Paterno]]}} | successor = {{ubl|[[Miguel Malvar]]|[[Manuel L. Quezon]]}} | term_start = 23 Enero 1899 | term_end = 23 Marso 1901 | title1 = [[Talaksan:Gobierno Revolucionario Filipinas.png|30px]]<br>Pangulo ng [[Pamahalaang Rebolusyonaryo ng Pilipinas]] | term_start1 = 23 Hunyo 1898 | term_end1 = 22 Enero 1899 | primeminister1 = [[Apolinario Mabini]] | title3 = [[Talaksan:Gobyerno dictatorial Filipinas.png|30px]]<br>[[Pamahalaang Diktatoryal ng Pilipinas|Diktador ng Pilipinas]] | term_start3 = 24 Mayo 1898 | term_end3 = 23 Hunyo 1898 | title4 = [[Talaksan:Seal of the Republic of Biak-na-Bato.svg|30px]]<br>Pangulo ng [[Republika ng Biak-na-Bato]] | term_start4 = 2 Nobyembre 1897 | term_end4 = 14 Disyembre 1897 | vicepresident4 = [[Mariano Trías]] | title5 = Pangulo ng [[Pamahalaang Rebolusyonaryo ng Tejeros]] | term_start5 = 22 Marso 1897 | term_end5 = 1 Nobyembre 1897 | vicepresident5 = [[Mariano Trías]] | signature = Emilio Aguinaldo autograph.svg | party = [[National Socialist Party (Philippines)|National Socialist]] (1935–1936){{refn|Aguinaldo ran for president in [[1935 Philippine presidential election|1935]] under the ticket of the [[National Socialist Party (Philippines)|National Socialist Party]],{{fact}} but in opening his campaign he disavowed association with any political party.{{fact}}|group=infobox}}<br>[[Independent politician|Independent]] (until 1935) | birth_date = {{birth date|1869|3|22}}{{efn|1=The exact date of Aguinaldo's birthdate was March 22, 1869. It can be seen in National Historical Institute's marker in Aguinaldo Shrine, Kawit, Cavite.{{fact}} Some sources give other dates.{{fact}}|group=lower-alpha|name=birthdate-note}} | birth_place = [[Kawit|Cavite el Viejo]], [[Cavite]], [[Kapitaniya Heneral ng Pilipinas]], [[Imperyong Kastila]] | death_date = {{death date and age|1964|2|6|1869|3|23}} | death_place = [[Lungsod Quezon]], [[Ikatlong Republika ng Pilipinas|Pilipinas]] | resting_place = [[Dambanang Aguinaldo]], [[Cavite]], [[Pilipinas]] | spouse = {{marriage|[[Hilaria Aguinaldo|Hilaria del Rosario]]|1896|1921|reason=died}}<br />{{marriage|María Agoncillo|1930|1963|reason=died}} | children = 5 [[#Personal life|(see below)]] | alma_mater = [[Colegio de San Juan de Letran]] | nickname = "Kapitan Miong"<br />"Heneral Miong" <br />"Ka Miong"<br />"El [[Caudillo]]"<br />"Magdalo"<br />"Hermano Colon" | allegiance = {{flag|First Philippine Republic}}<br />[[File:Flag of the Tagalog people.svg|25px]] [[Republic of Biak-na-Bato]]<br />{{flagicon image|Philippine revolution flag magdalo alternate.svg}} [[Katipunan]] ([[Magdalo (Katipunan faction)|Magdalo]]) | branch = [[File:Seal of the Philippine Army (1897).svg|23px]] [[Philippine Revolutionary Army]] | serviceyears = 1896–1901 | rank = [[File:PR_Ministro_Mariscal.svg|15px]] [[Generalissimo]] [[Field Marshal of the Philippines|Minister Marshal]]<br /> | unit = | commands = | battles = {{hlist||'''[[Philippine Revolution]]'''|[[Kawit revolt]]|[[Battle of Imus]]|[[Battle of Talisay]]|[[Battle of Binakayan-Dalahican|Battle of Binakayan]]|[[Battle of Pateros]]|[[Battle of Zapote Bridge (1897)|Battle of Zapote Bridge]]|[[Battle of Perez Dasmariñas]]|[[Battle of Timalan]]|[[Battle of Naic]]|[[Battle of Mount Puray]] |[[Battle of Aliaga]]|[[Battle of Alapan]]<br/>'''[[Spanish–American War]]'''|[[Battle of Manila (1898)]]<br />'''[[Philippine–American War]]'''|[[Battle of Marilao River]]}} | awards = [[Philippine Legion of Honor]]<br />[[Quezon Service Cross]] <br />[[Presidential Medal of Merit (Philippines)|Presidential Medal of Merit]] <br /> [[Order of the Knights of Rizal]] <!--Military service-->| image_size = 220px | imagesize = | footnotes = '''Footnotes:'''<br /> {{reflist|group=infobox}} }} Si '''Emilio Aguinaldo y Famy''' ([[Marso 22]], [[1869]] – [[Pebrero 6]], [[1964]]) ay isang Pilipinong heneral, politiko, at rebolusyonaryo na kinikilala bilang unang pangulo ng [[Pilipinas]], kung saan namahala siya mula 1899 hanggang 1901. Pinangunahan nya ang kilusang Pilipino laban sa [[Espanya]] noong [[Himagsikang Pilipino]] at [[Digmaang Espanyol–Amerikano]], at sa [[Estados Unidos]] noong [[Digmaang Pilipino–Amerikano]]. Siya ay isa sa mga pinakakilalang pinuno ng pakikibaka laban sa mga Kastila, at nang lumáon laban sa mga Amerikano, tungo sa [[kasarinlan ng Pilipinas]]. Namuno siya sa isang pag-aalsa laban sa pamahalaang Kastila noong taóng 1896. Namuno rin sya sa ikalawang pagdigma laban sa sandatahang Kastila noong taóng 1898 habang kakampi ang mga Amerikano, Bilang pinuno ng himagsikan, isinakatuparan nya ang pagpapahayag ng kalayaan ng Pilipinas noong 12 Hunyo 1898. Siya ang itinanghal na unang [[pangulo ng Pilipinas|pangulo ng Republika ng Pilipinas]] noong 23 [[Enero]] 1899. Nang malaman ang pagnanais ng Estados Unidos na sakupin ang Pilipinas upang matupad ang Kasunduan sa Paris (1898) sa pagitan ng Estados Unidos at Espanya ay muling namuno si Aguinaldo sa pagtatanggol sa kasarinlan mula taóng 1899 hanggang 1901. Noong 23 Marso 1901 ay nabuwag ang kanyang kapamahalaan nang sya ay madakip ng mga kalabang Amerikano. Matapos nito ay pumayag syang manumpa ng katapatan sa Estados Unidos nguni't nagpahiwatig ng kahapisan na sinagisag ng pagsusuot nya ng itim na ''corbata de lazo'' hanggang sa tuluyang lumaya ang Pilipinas na naganap noong taóng 1946. Noong taóng 1935, sa paghahanda ng isang pamahalaang ''commonwealth'' ("may bahagyang kasarinlan") sa ilalim ng Estados Unidos, tumakbo sya sa pagkapangulo subali't hindi nanaig kay [[Manuel Quezon]]. Matapos ang muling paglaya ng Pilipinas noong taóng 1946, binigyan siya ng katungkulan sa ''[[Philippine Council of State]]<ref name="Karnow">{{cite-Karnow|Emilio Aguinaldo}}</ref>'' ("sanggunian ng pamahalaan") na isang sangay ng pamahalaan na itinatag noong panahon ng Amerikano. Siya ang pinakabatang naging pangulo ng Pilipinas. ==Kabataan== Siya ay pinanganak sa [[Kawit|Cavite el Viejo]], [[Cavite]] noong 22 Marso 1869 kina Carlos Aguinaldo y Jamir at Trinidad Famy y Villanueva (1820-1916). Ang kanyang ama ay isang ''gobernadorcillo'' na may lahing halong Tagalog at Intsik at nakapagmana ng yaman. Noong kanyang kabataan ay naturuan siya ng isa niyang lola. Nang lumaon ay pinag-aral sya ng elementarya sa paaralang elementarya ng Cavite el Viejo noong taóng 1880. Sumunod ay nag-aral sya ng sekundarya sa [[Colegio de San Juan de Letran]] nguni't tumigil sa ikatlong taon upang tumulong sa kaniyang nabiyudang ina na pangasiwaan ang kanilang bukid. Nang siya ay 28 taon, siya ay naging ''cabeza'' sa balangáy Binakayan. Nanungkulan siya rito nang 8 taon. Nang ihayag ang [[en.wikipedia.org/wiki/Maura Law|Kautusang Pangkaharian sa 19 Mayo 1893]] na nagbabago sa mga pamamaraan ng mga pangkabayanang pamamahala ay kasama rito ang pagpalit sa katawagang ''gobernadorcillo'' ("munting tagapamahala") upang gawing ''capitan municipal'' ("punong-bayan" o "pangulo ng bayan"). Kaya nang tunay na maipatupad ang kautusan noong taóng 1895, si Aguinaldo ang pinakaunang taga-Cavite el Viejo na tinawag na ''capitan municipal''. ==Himagsikang Pilipino== Noong 1894, sumali sya sa Katipunan o ang K.K.K., isang lihim na samahang pinamunuan ni [[Andres Bonifacio]], na naglayong itaboy ang manlulupig na Kastila at makamit ang kasarinlan ng Pilipinas sa pamamagitan ng dahas. Ginamit niya ang ''nom de guerre'' ("ngalang pandigmaan") na Magdalo, patungkol kay [[Maria Magdalena]]. Ang kaniyang sangay ng Katipunan na pinamumunuan ng pinsan nyang si [[Baldomero Aguinaldo]] ay tinawag ring Magdalo. Nagsimula ang himagsikan sa bayan ng [[San Juan del Monte]] (kasalukuyang lungsod ng [[San Juan]], [[Metro Manila|Kalakhang Maynila]]). Ngunit sa simula ay hindi sumali ang sangay ni Aguinaldo dahil sa kakulangan ng pananandata, na isa sa mga dahilan ng pagkatalo ni Bonifacio sa Pinaglabanan. Habang napilitan sina Bonifacio na gumamit ng gerilya para makilaban, nanalo sina Aguinaldo sa iba't ibang laban na nakapagtaboy ng mga Espanyol ng panandalian. Noong 17 Pebrero 1897, natalo nina Aguinaldo at ilang Katipunero ang kilusan na pinamumunuan ni Gobernador-Heneral Camilo de Polavieja sa Labanan sa Tulay ng Zapote sa Cavite. Si Heneral Edilberto Evangelista, inhinyerong sibil, rebolusyonaryo, at tagatayo ng trintsera, ay namatay sa labanang ito. Ang lalawigan ng [[Cavite]] ay naging importanteng pook ng Rebolusyon at dito rin nakanalo ang Magdalo ng marami laban sa Espanya. Ngunit, lalong nagkaroon ng malaking agwat ang dalawang kampo sa Katipunan, ang Magdalo at Magdiwang. Dahil dito, napilitan si Bonifacio na mamagitan sa dalawang kampo. Naisip ng Magdalo na magtayo ng sarili nilang gobyerno. Si Bonifacio, kahit para sa kaniya na ang Katipunan ay gobyernong ganap, pinayagan niya at pinamunuan rin ang isang halalan na sinimulan sa Kumbensiyong Tejeros sa Tejeros, Cavite noong 22 Marso 1897. Nawala rito ang pamumuno niya kay Aguinaldo, at naboto bilang Ministro ng Interyor. Ito ay kinwestyon ni Daniel Tirona, na sinasabing hindi raw nararapat ito kay Bonifacio dahil siya ay hindi nakapagtapos sa pag-aaral. Nagalit si Bonifacio (nilabas ang kaniyang baril at binaril na sana si Tirona kung hindi lang siya tumigil) at dineklarang ''null'' at di-wasto ang kumbensiyon. Napilitan si Bonifacio na bumalik sa [[Morong, Rizal|Morong]], [[Rizal]] Hindi na kinilala ni Bonifacio ang gobyernong pinamumunuan ni Aguinaldo at sinimulang ibalik ang kaniyang awtoridad, pinagbintangan ang paksiyon ni Aguinaldo ng pagtataksil at nagbibigay ng utos na taliwas sa mga utos ni Aguinaldo. Sa utos ni Aguinaldo, hinuli si Bonifacio at ang kaniyang mga kapatid at sa isang ''mock trial'', nahatulan ng pagtataksil at nasintensiyahan ng kamatayan. Pagkatapos ng pag-aalanganin, naisip niyang tanggalin ang hatol, ngunit pagkatapos makumbinse ni Heneral Manuel Noriel, Pangulo ng Konseho ng Digmaan, at iba pa, binalik ni Aguinaldo ang hatol. Pinatay ang magkapatid na Andres at Procorpio sa pamamagitan ng ''firing squad'' noong 10 Mayo 1897 sa Bundok Buntis na malapit ng apat na kilometro kanluran ng Maragondon, Cavite. ==Biak-na-Bato== Habang tumitindi ang tensiyon, napilitan sina Aguinaldo na lumikas papunta sa mga bundok. Dito pinirmahan niya ang Kasunduan ng Biak-na-bato. Isusuko ni Aguinaldo ang kaniyang gobyerno at itigil ang digmaan kapalit ng $800,000 (Mehikanong salapi) bilang kapalit. Pinirmahan ito noong Disyembre 14 at 15, 1897. Noong Disyembre 23, umalis sila sa Pilipinas papuntang Hong Kong para lumikas. Ang dala nilang $400,000 (unang ''installment'') ay dineposito sa mga bangko sa Hong Kong. Dito, inayos ni Aguinaldo ang gobyerno at tinawag niyang ''Kataas-taasang Konseho ng Bayan''. Isang rebolusyonaryong heneral, si Francisco Makabulos, ay nagtatag ng Komiteng Ehekutibong Sentral na siyang naging pamahalaan habang wala sina Aguinaldo. Kahit pumirma si Aguinaldo, tuloy pa rin ang paghuli ng mga Kastila sa mga Pilipinong sumama sa rebolusyon. Dahil dito, nagsimula muli ang rebolusyon. Noong Abril 1898, nagkaroon ng digmaan sa gitna ng Espanya at Estados Unidos. Sa Labanan sa Look ng Maynila, nanalo ang ''American Asiatic Squadron'' na pinamumunuan ni Commodore George Dewey at nasakop ang Maynila. Si Dewey ang nagbigay ng transportasyon kay Aguinaldo pabalik ng Pilipinas. Bumalik bigla si Aguinaldo sa kaniyang posisyon at linusob ang Manila. ==Pagpapahayag ng kalayaan, diktadura, at pamahalaang mapaghimagsik== Pagkatapos ng pagsimula ng Digmaang Espanyol-Amerikano, bumalik si Aguinaldo sa Pilipinas noong 19 Mayo 1898. Noong Mayo 24, dineklara niya na siya ang pinúnò ng buong militar at nagtatag ng gobyernong diktaturyal na siya bilang diktador. Noong Hunyo 12, dineklara ang Kalayaan ng Pilipinas sa bahay ng mga Aguinaldo sa Cavite el Viejo, at binása ang Batas na Nagpapahayag ng Kalayaan ng Pilipinas. Ito ay sinulat sa baybay-Kastila ni Ambrosio Rianzares Bautista, isang kapamilya ni [[Jose Rizal]], na siya ring bumása. Noong Hunyo 18, dineklara niya sa pamamagitan ng dekrito ang opisyal na pagtatag ng kaniyang diktadurya. Noong Hunyo 23, dineklara naman niya ang gobyerno na rebolusyonaryo at hindi na diktadurya, siya pa rin bílang pangulo. ==Pagkapangulo== Itinatag ang Unang Republika ng Pilipinas sa bisa ng isang kinilalang Konstitusyon noong 21 Enero 1899 sa [[Malolos]], [[Bulacan]] at nagtagal hanggang sa nadakip si Pangulong Aguinaldo ng mga [[Amerikano]] noong 23 Marso 1901 sa [[Palanan]], [[Isabela]]. ===Pamumuno at mga katiwala sa pamamahala (''gabinete'')=== Nagkaroon ng dalawang bahaginan ng katiwala si Pangulong Aguinaldo. {{Col-begin}} {| cellpadding="1" cellspacing="4" style="margin:3px; border:3px solid #000000;" align="left" !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |align="left"|'''Katungkulan'''||align="left"|'''Pangalan'''||align="left"|'''Panahon ng panunungkulan''' |- !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |[[Pangulo ng Pilipinas|Pangulo]] || '''Emilio Aguinaldo''' || 1897–1901 |- |[[Pangalawang Pangulo ng Pilipinas|Pangalawang Pangulo]] || '''[[Mariano Trías]]''' || 1897 |- |[[Punong Ministro ng Pilipinas|Punong Katiwala]] || '''[[Apolinario Mabini]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Pedro Paterno]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |[[Katiwala sa Pananalapi]] || '''[[Mariano Trías]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Hugo Ilagan]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Ugnayang Panloob]] || '''[[Teodoro Sandiko]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Severino de las Alas]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Digmaan]] || '''[[Baldomero Aguinaldo]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Mariano Trias]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Kalusugan]] || '''[[Gracio Gonzaga]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- |[[Katiwala sa Ugnayang Panlabas]] || '''[[Apolinario Mabini]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Felipe Buencamino]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Kautusang Pambayan]] || '''[[Aguedo Velarde]]''' || 1899 |- |[[Katiwala sa Pagawaing Bayan at Talastasan]] || '''[[Máximo Paterno]]''' || 1899 |- |[[Katiwala sa Pagsasaka, Paggawa ng Kagamitan, at Kalakalan]] || '''[[León María Guerrero]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |}{{Col-end}} === Patakarang pambansa === ====Buwis==== Nagpatuloy ang Kapulungan ng Malolos. Ipinagpatuloy muna ang paggamit ng pamamaraang Kastila sa maraming gawain ng pamahalaan kasama ang pagsingil ng buwis, subali't hindi kasama ang sa sabong at sa iba pang katuwaan. Binabaan ang buwis sa digmaan at ang kusang-loob na bigay ay tinatanggap. Inayos din ang kaparaanan sa pagbubuwis sa mga inaangkat. Binuksan ang pambansang pautang. ====Pagtuturo==== Pinabuksan kaagad ang mga mababang paaralan. Ang pag-aaral sa mababang paaralan ay sapilitan. Si Enrique Mendiola ay nagbukas ng Instituto de Burgos at pinili na ang tagapangasiwa nito ay gawing tagapangasiwa ng pagtuturong pambayan. Ang pamantasan ay nagbigay ng mga kaaralan sa pagtatanim, pagtilingin, at pangangalakal at ng mga kaaralang nagbibigay ng kasulatang katibayan ng pangunahing kasanayan (''artium baccalaureus; A.B.''). Isang kautusan ang nagbigay ng panahon upang itayo ang ''Universidad Literaria'' ("pamantasan sa mga kasulatan"). Ang pamantasang ito ay nagbigay ng kaaralan sa panggagamot, paninistis, at pagpapatotoong pambayan. Ang Pangulo ang pipili ng magtuturong siya namang pipili ng tagapangasiwa ng pamantasan. Ang naging unang tagapangasiwa ay si Joaquín Gonzales. Ang kasunod ay si León María Guererro. ====Pangkabayanang pamamahala==== Sinunod ng Pangulo ang payo ni [[Apolinario Mabini]] at nagbigay ng dalawang kautusan, isa noong 18 Hunyo at isa naman noong ika-20 upang ayusin ang kaparaanan ng pamahalaan sa mga lalawigan at bayan. Nakasulat dito na kahit napilitan siyang maging diktador, nais niyang kasama ang mga pinakanararapat na maging halal na sila rin ay pinagkakatiwalaan ng kanilang mga kababayan. Sa mga kautusang ito, ang mga lalaking 21 taon pataas ay dapat maghalal ng isang ''Consejo Popular'' ("sangguniang-bayan") na binubuo ng isang Pangulo, Ikalawang Pangulo, Kapitan ng Barrio, Delegado ng Katarungan, Rehistrado Sibil, Delegado ng Pulis at Panloob na Kaayusan, at Delegado ng Buwis at Pagmamay-ari. Pagtitibayin ng pamahalaan ang mga halal na ito. Ang mga inihalal ng Pangulo at napagtibay sa parehong paraan ay: isang tagapamahala at tatlong sinasangguni kasama ang isang bibigyang-katungkulan sa bulwagang-lalawigan at sangguniang panlalawigan. ====Pagbabago sa konstitusyon==== Dahil sa abala sa ikalimang utos ng Konstitusyon ng 1898 na nagtatakda ng paghihiwalay ng Simbahan at ng Pamahalaan, ang ''Primer Ministro'' o Punong Katiwalang si Apolinario Mabini ay nagbigay ng pagpapaliban sa utos hanggang magkaroon muli ng kapulungan sa pagkatatag ng bansa. Ang mga lugar na kailangan ng pari ay binibigyan ng tulong. Ito ay pinagtibay noong 23 Disyembre at naging ika-100 utos ng Konstitusyon ukol sa pansamantalang gawain habang pinapalitan ang pamahalaan. ====Ukol sa Magkakabuklod na Kabayanan ng Kabisayaan==== Upang mapatunayan ang pagkakaisa ng Republika, ginawang pangulo ng Magkakabuklod na Kabayanan ng Kabisayaan si Raymundo Melliza sa loob ng dalawang taon, pagkatapos manumpa ng katapatan sa Unang Republika at kumilala kay Aguinaldo bilang kataas-taasang pangulo. ===Patakarang panlabas=== ====Mga bihag na Kastila==== Pinalaya ni Pangulong Emilio Aguinaldo ang mga Kastilang nabihag sa pamamagitan ng ganap na kahabagan (''celemencia executivo'') matapos itatag ang Republika. Pinayagan niya rin silang makapaghanapbuhay sa Pilipinas. ====Digmaang Pilipino-Amerikano==== Noong 4 Pebrero 1899, binaril ng isang Amerikanong sundalo ang isang Pilipino. Ito ang dahilan kaya nagsimula ang Digmaang Pilipino-Amerikano at nagsimula ang labanan sa gitna ng mga sundalong Amerikano at mga Pilipinong para sa kalayaan. Ang mas malakas na armas ng mga Amerikano ay nagpaalis ng mga Pilipino sa mga lungsod at kailangan maglipat ng lugar ng Gobyernong Malolos. Lumikas si Pangulong Aguinaldo papuntang Hilagang Luzon habang hinahabol ng mga Amerikano. Noong 2 Hunyo 1899, nakatanggap ng telegrama si Heneral Antonio Luna, isa sa mga kaagaw ng pangulo at magaling na heneral, at nagtanong kung pwede sila magkita sa Kumbento ng Simbahan sa Cabanatuan. Ngunit, tinaksil siya ni Aguinaldo dahil ipinapatay siya ng mga tauhan ng pangulo matapos malaman na wala ang pangulo sa kumbento (Hunyo 5). Nilibing siya sa simbahan at walang imbestigasyong naganap. Hindi nahuli ang pumatay. Pagkamatay ni Luna, nagkaroon na ng kapangyarihan ang pangulo sa buong militar. Dahil wala na ang kagalingan ni Luna, natalo ng natalo ang militar. Noong Nobyembre 1899, nakaabot na sina Aguinaldo sa Palanan, Isabela. Nagkaroon ng labanan sa Tirad Pass na pinamunuan ni Heneral Gregorio del Pilar para matago ang pangulo. Ngunit, natalo sila sa pwersa ng mga Amerikano at namatay pa si del Pilar at 52 sa 60 na kasama ni del Pilar. Halos pagkatapos ng dalawang taon, nahuli si Pangulong Aguinaldo ng mga Amerikano sa pamumuno ni Heneral Frederick Funston sa pamamagitan ng pagkukunwari na sila'y mga nahuling Amerikano ng mga ''Macabebe Scouts'' na silang nagturo ng lokasyon ni Aguinaldo. ==Mga larawan== <gallery> File:Emilio Aguinaldo (ca. 1898).jpg File:General Emilio Aguinaldo.jpg File:Emilio Aguinaldo with his son Emilio Jr 1906.jpg File:Gen Aguinaldo.jpg File:Aguinaldo LCCN2014709449.jpg File:AguinaldoMP.jpg File:President Emilio Aguinaldo (cropped).jpg File:Emilio Aguinaldo boarding USS Vicksburg.jpg File:AGUINALDO.jpg File:Emilio Aguinaldo (1869-1964) in a hat, anonymous engraving.png File:"Aguinaldo Arrived in San Francisco Yesterday" article from Lake County Examiner. (Lakeview, Lake County, Or.) 1880-1915, September 04, 1902, Page 1.jpg File:Aguinaldo and Fairbanks.jpg </gallery> ==Tingnan din== *[[Pilipinas]] *[[Kasaysayan ng Pilipinas]] *[[Himagsikang Pilipino]] *[[Katipunan]] *[[Digmaang Espanyol-Amerikano]] *[[Digmaang Pilipino-Amerikano]] *[[Pangulo ng Pilipinas]] *[[Pamamahayag ng Kalayaan ng Pilipinas]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga panlabas na kawing== *[http://www.loc.gov/rr/hispanic/1898/aguinaldo.html Emilio Aguinaldo y Famy 1869 - 1964] {{start box}} {{ succession box |before = Itinatag ang katungkulan |title = [[Pangulo ng Pilipinas]] |years = 1899–1901 |after = [[Manuel L. Quezon]] }} {{end box}} {{Mga Pangulo ng Pilipinas}} {{Himagsikang Pilipino}} {{BD|1869|1964|Aguinaldo, Emilio}} {{DEFAULTSORT:Aguinaldo, Emilio}} [[Kategorya:Mga Pilipinong liping-Intsik]] [[Kategorya:Mga Tagalog]] [[Kategorya:Mga pangulo ng Pilipinas]] [[Kategorya:Pamilya Aguinaldo]] [[Kategorya:Katipunan]] [[Kategorya:Himagsikang Pilipino]] [[Kategorya:Mga Kristiyano]] [[Kategorya:Mga rebolusyonaryo mula sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga Pilipinong heneral]] ddhmydecdmqkmy5zhnqsd5uwdez2cfl 2215529 2215528 2026-07-10T07:34:38Z Jiro12345 163892 /* Himagsikang Pilipino */ Nagdagdag ng mga link 2215529 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = | name = Emilio Aguinaldo y Famy | image = Emilio Aguinaldo ca. 1919 (Restored).jpg | caption = Litrato ni Aguinaldo, kinuha taong 1919. | title = [[Talaksan:Seal of the President of the Philippines.svg|30px]][[Talaksan:Coat_of_arms_of_the_Philippines_(1898–1901).svg|30px]]<br/>Ika-1 [[Pangulo ng Pilipinas]] | primeminister = {{ubl|[[Apolinario Mabini]]|[[Pedro Paterno]]}} | successor = {{ubl|[[Miguel Malvar]]|[[Manuel L. Quezon]]}} | term_start = 23 Enero 1899 | term_end = 23 Marso 1901 | title1 = [[Talaksan:Gobierno Revolucionario Filipinas.png|30px]]<br>Pangulo ng [[Pamahalaang Rebolusyonaryo ng Pilipinas]] | term_start1 = 23 Hunyo 1898 | term_end1 = 22 Enero 1899 | primeminister1 = [[Apolinario Mabini]] | title3 = [[Talaksan:Gobyerno dictatorial Filipinas.png|30px]]<br>[[Pamahalaang Diktatoryal ng Pilipinas|Diktador ng Pilipinas]] | term_start3 = 24 Mayo 1898 | term_end3 = 23 Hunyo 1898 | title4 = [[Talaksan:Seal of the Republic of Biak-na-Bato.svg|30px]]<br>Pangulo ng [[Republika ng Biak-na-Bato]] | term_start4 = 2 Nobyembre 1897 | term_end4 = 14 Disyembre 1897 | vicepresident4 = [[Mariano Trías]] | title5 = Pangulo ng [[Pamahalaang Rebolusyonaryo ng Tejeros]] | term_start5 = 22 Marso 1897 | term_end5 = 1 Nobyembre 1897 | vicepresident5 = [[Mariano Trías]] | signature = Emilio Aguinaldo autograph.svg | party = [[National Socialist Party (Philippines)|National Socialist]] (1935–1936){{refn|Aguinaldo ran for president in [[1935 Philippine presidential election|1935]] under the ticket of the [[National Socialist Party (Philippines)|National Socialist Party]],{{fact}} but in opening his campaign he disavowed association with any political party.{{fact}}|group=infobox}}<br>[[Independent politician|Independent]] (until 1935) | birth_date = {{birth date|1869|3|22}}{{efn|1=The exact date of Aguinaldo's birthdate was March 22, 1869. It can be seen in National Historical Institute's marker in Aguinaldo Shrine, Kawit, Cavite.{{fact}} Some sources give other dates.{{fact}}|group=lower-alpha|name=birthdate-note}} | birth_place = [[Kawit|Cavite el Viejo]], [[Cavite]], [[Kapitaniya Heneral ng Pilipinas]], [[Imperyong Kastila]] | death_date = {{death date and age|1964|2|6|1869|3|23}} | death_place = [[Lungsod Quezon]], [[Ikatlong Republika ng Pilipinas|Pilipinas]] | resting_place = [[Dambanang Aguinaldo]], [[Cavite]], [[Pilipinas]] | spouse = {{marriage|[[Hilaria Aguinaldo|Hilaria del Rosario]]|1896|1921|reason=died}}<br />{{marriage|María Agoncillo|1930|1963|reason=died}} | children = 5 [[#Personal life|(see below)]] | alma_mater = [[Colegio de San Juan de Letran]] | nickname = "Kapitan Miong"<br />"Heneral Miong" <br />"Ka Miong"<br />"El [[Caudillo]]"<br />"Magdalo"<br />"Hermano Colon" | allegiance = {{flag|First Philippine Republic}}<br />[[File:Flag of the Tagalog people.svg|25px]] [[Republic of Biak-na-Bato]]<br />{{flagicon image|Philippine revolution flag magdalo alternate.svg}} [[Katipunan]] ([[Magdalo (Katipunan faction)|Magdalo]]) | branch = [[File:Seal of the Philippine Army (1897).svg|23px]] [[Philippine Revolutionary Army]] | serviceyears = 1896–1901 | rank = [[File:PR_Ministro_Mariscal.svg|15px]] [[Generalissimo]] [[Field Marshal of the Philippines|Minister Marshal]]<br /> | unit = | commands = | battles = {{hlist||'''[[Philippine Revolution]]'''|[[Kawit revolt]]|[[Battle of Imus]]|[[Battle of Talisay]]|[[Battle of Binakayan-Dalahican|Battle of Binakayan]]|[[Battle of Pateros]]|[[Battle of Zapote Bridge (1897)|Battle of Zapote Bridge]]|[[Battle of Perez Dasmariñas]]|[[Battle of Timalan]]|[[Battle of Naic]]|[[Battle of Mount Puray]] |[[Battle of Aliaga]]|[[Battle of Alapan]]<br/>'''[[Spanish–American War]]'''|[[Battle of Manila (1898)]]<br />'''[[Philippine–American War]]'''|[[Battle of Marilao River]]}} | awards = [[Philippine Legion of Honor]]<br />[[Quezon Service Cross]] <br />[[Presidential Medal of Merit (Philippines)|Presidential Medal of Merit]] <br /> [[Order of the Knights of Rizal]] <!--Military service-->| image_size = 220px | imagesize = | footnotes = '''Footnotes:'''<br /> {{reflist|group=infobox}} }} Si '''Emilio Aguinaldo y Famy''' ([[Marso 22]], [[1869]] – [[Pebrero 6]], [[1964]]) ay isang Pilipinong heneral, politiko, at rebolusyonaryo na kinikilala bilang unang pangulo ng [[Pilipinas]], kung saan namahala siya mula 1899 hanggang 1901. Pinangunahan nya ang kilusang Pilipino laban sa [[Espanya]] noong [[Himagsikang Pilipino]] at [[Digmaang Espanyol–Amerikano]], at sa [[Estados Unidos]] noong [[Digmaang Pilipino–Amerikano]]. Siya ay isa sa mga pinakakilalang pinuno ng pakikibaka laban sa mga Kastila, at nang lumáon laban sa mga Amerikano, tungo sa [[kasarinlan ng Pilipinas]]. Namuno siya sa isang pag-aalsa laban sa pamahalaang Kastila noong taóng 1896. Namuno rin sya sa ikalawang pagdigma laban sa sandatahang Kastila noong taóng 1898 habang kakampi ang mga Amerikano, Bilang pinuno ng himagsikan, isinakatuparan nya ang pagpapahayag ng kalayaan ng Pilipinas noong 12 Hunyo 1898. Siya ang itinanghal na unang [[pangulo ng Pilipinas|pangulo ng Republika ng Pilipinas]] noong 23 [[Enero]] 1899. Nang malaman ang pagnanais ng Estados Unidos na sakupin ang Pilipinas upang matupad ang Kasunduan sa Paris (1898) sa pagitan ng Estados Unidos at Espanya ay muling namuno si Aguinaldo sa pagtatanggol sa kasarinlan mula taóng 1899 hanggang 1901. Noong 23 Marso 1901 ay nabuwag ang kanyang kapamahalaan nang sya ay madakip ng mga kalabang Amerikano. Matapos nito ay pumayag syang manumpa ng katapatan sa Estados Unidos nguni't nagpahiwatig ng kahapisan na sinagisag ng pagsusuot nya ng itim na ''corbata de lazo'' hanggang sa tuluyang lumaya ang Pilipinas na naganap noong taóng 1946. Noong taóng 1935, sa paghahanda ng isang pamahalaang ''commonwealth'' ("may bahagyang kasarinlan") sa ilalim ng Estados Unidos, tumakbo sya sa pagkapangulo subali't hindi nanaig kay [[Manuel Quezon]]. Matapos ang muling paglaya ng Pilipinas noong taóng 1946, binigyan siya ng katungkulan sa ''[[Philippine Council of State]]<ref name="Karnow">{{cite-Karnow|Emilio Aguinaldo}}</ref>'' ("sanggunian ng pamahalaan") na isang sangay ng pamahalaan na itinatag noong panahon ng Amerikano. Siya ang pinakabatang naging pangulo ng Pilipinas. ==Kabataan== Siya ay pinanganak sa [[Kawit|Cavite el Viejo]], [[Cavite]] noong 22 Marso 1869 kina Carlos Aguinaldo y Jamir at Trinidad Famy y Villanueva (1820-1916). Ang kanyang ama ay isang ''gobernadorcillo'' na may lahing halong Tagalog at Intsik at nakapagmana ng yaman. Noong kanyang kabataan ay naturuan siya ng isa niyang lola. Nang lumaon ay pinag-aral sya ng elementarya sa paaralang elementarya ng Cavite el Viejo noong taóng 1880. Sumunod ay nag-aral sya ng sekundarya sa [[Colegio de San Juan de Letran]] nguni't tumigil sa ikatlong taon upang tumulong sa kaniyang nabiyudang ina na pangasiwaan ang kanilang bukid. Nang siya ay 28 taon, siya ay naging ''cabeza'' sa balangáy Binakayan. Nanungkulan siya rito nang 8 taon. Nang ihayag ang [[en.wikipedia.org/wiki/Maura Law|Kautusang Pangkaharian sa 19 Mayo 1893]] na nagbabago sa mga pamamaraan ng mga pangkabayanang pamamahala ay kasama rito ang pagpalit sa katawagang ''gobernadorcillo'' ("munting tagapamahala") upang gawing ''capitan municipal'' ("punong-bayan" o "pangulo ng bayan"). Kaya nang tunay na maipatupad ang kautusan noong taóng 1895, si Aguinaldo ang pinakaunang taga-Cavite el Viejo na tinawag na ''capitan municipal''. ==Himagsikang Pilipino== Noong 1894, sumali sya sa [[Katipunan]] o ang K.K.K., isang lihim na samahang pinamunuan ni [[Andres Bonifacio]], na naglayong itaboy ang manlulupig na Kastila at makamit ang kasarinlan ng Pilipinas sa pamamagitan ng dahas. Ginamit niya ang ''nom de guerre'' ("ngalang pandigmaan") na Magdalo, patungkol kay [[Maria Magdalena]]. Ang kaniyang sangay ng Katipunan na pinamumunuan ng pinsan nyang si [[Baldomero Aguinaldo]] ay tinawag ring Magdalo. Nagsimula ang himagsikan sa bayan ng [[San Juan del Monte]] (kasalukuyang lungsod ng [[San Juan]], [[Metro Manila|Kalakhang Maynila]]). Ngunit sa simula ay hindi sumali ang sangay ni Aguinaldo dahil sa kakulangan ng pananandata, na isa sa mga dahilan ng pagkatalo ni Bonifacio sa Pinaglabanan. Habang napilitan sina Bonifacio na gumamit ng gerilya para makilaban, nanalo sina Aguinaldo sa iba't ibang laban na nakapagtaboy ng mga Espanyol ng panandalian. Noong 17 Pebrero 1897, natalo nina Aguinaldo at ilang Katipunero ang kilusan na pinamumunuan ni Gobernador-Heneral Camilo de Polavieja sa Labanan sa Tulay ng Zapote sa Cavite. Si Heneral Edilberto Evangelista, inhinyerong sibil, rebolusyonaryo, at tagatayo ng trintsera, ay namatay sa labanang ito. Ang lalawigan ng [[Cavite]] ay naging importanteng pook ng Rebolusyon at dito rin nakanalo ang Magdalo ng marami laban sa Espanya. Ngunit, lalong nagkaroon ng malaking agwat ang dalawang kampo sa Katipunan, ang Magdalo at Magdiwang. Dahil dito, napilitan si Bonifacio na mamagitan sa dalawang kampo. Naisip ng Magdalo na magtayo ng sarili nilang gobyerno. Si Bonifacio, kahit para sa kaniya na ang Katipunan ay gobyernong ganap, pinayagan niya at pinamunuan rin ang isang halalan na sinimulan sa [[Kumbensiyong Tejeros]] sa Tejeros, Cavite noong 22 Marso 1897. Nawala rito ang pamumuno niya kay Aguinaldo, at naboto bilang Ministro ng Interyor. Ito ay kinwestyon ni [[Daniel Tirona,]] na sinasabing hindi raw nararapat ito kay Bonifacio dahil siya ay hindi nakapagtapos sa pag-aaral. Nagalit si Bonifacio (nilabas ang kaniyang baril at binaril na sana si Tirona kung hindi lang siya tumigil) at dineklarang ''null'' at di-wasto ang kumbensiyon. Napilitan si Bonifacio na bumalik sa [[Morong, Rizal|Morong]], [[Rizal]] Hindi na kinilala ni Bonifacio ang gobyernong pinamumunuan ni Aguinaldo at sinimulang ibalik ang kaniyang awtoridad, pinagbintangan ang paksiyon ni Aguinaldo ng pagtataksil at nagbibigay ng utos na taliwas sa mga utos ni Aguinaldo. Sa utos ni Aguinaldo, hinuli si Bonifacio at ang kaniyang mga kapatid at sa isang ''mock trial'', nahatulan ng pagtataksil at nasintensiyahan ng kamatayan. Pagkatapos ng pag-aalanganin, naisip niyang tanggalin ang hatol, ngunit pagkatapos makumbinse ni Heneral Manuel Noriel, Pangulo ng Konseho ng Digmaan, at iba pa, binalik ni Aguinaldo ang hatol. Pinatay ang magkapatid na Andres at Procorpio sa pamamagitan ng ''firing squad'' noong 10 Mayo 1897 sa Bundok Buntis na malapit ng apat na kilometro kanluran ng [[Maragondon]], [[Cavite]]. ==Biak-na-Bato== Habang tumitindi ang tensiyon, napilitan sina Aguinaldo na lumikas papunta sa mga bundok. Dito pinirmahan niya ang Kasunduan ng Biak-na-bato. Isusuko ni Aguinaldo ang kaniyang gobyerno at itigil ang digmaan kapalit ng $800,000 (Mehikanong salapi) bilang kapalit. Pinirmahan ito noong Disyembre 14 at 15, 1897. Noong Disyembre 23, umalis sila sa Pilipinas papuntang Hong Kong para lumikas. Ang dala nilang $400,000 (unang ''installment'') ay dineposito sa mga bangko sa Hong Kong. Dito, inayos ni Aguinaldo ang gobyerno at tinawag niyang ''Kataas-taasang Konseho ng Bayan''. Isang rebolusyonaryong heneral, si Francisco Makabulos, ay nagtatag ng Komiteng Ehekutibong Sentral na siyang naging pamahalaan habang wala sina Aguinaldo. Kahit pumirma si Aguinaldo, tuloy pa rin ang paghuli ng mga Kastila sa mga Pilipinong sumama sa rebolusyon. Dahil dito, nagsimula muli ang rebolusyon. Noong Abril 1898, nagkaroon ng digmaan sa gitna ng Espanya at Estados Unidos. Sa Labanan sa Look ng Maynila, nanalo ang ''American Asiatic Squadron'' na pinamumunuan ni Commodore George Dewey at nasakop ang Maynila. Si Dewey ang nagbigay ng transportasyon kay Aguinaldo pabalik ng Pilipinas. Bumalik bigla si Aguinaldo sa kaniyang posisyon at linusob ang Manila. ==Pagpapahayag ng kalayaan, diktadura, at pamahalaang mapaghimagsik== Pagkatapos ng pagsimula ng Digmaang Espanyol-Amerikano, bumalik si Aguinaldo sa Pilipinas noong 19 Mayo 1898. Noong Mayo 24, dineklara niya na siya ang pinúnò ng buong militar at nagtatag ng gobyernong diktaturyal na siya bilang diktador. Noong Hunyo 12, dineklara ang Kalayaan ng Pilipinas sa bahay ng mga Aguinaldo sa Cavite el Viejo, at binása ang Batas na Nagpapahayag ng Kalayaan ng Pilipinas. Ito ay sinulat sa baybay-Kastila ni Ambrosio Rianzares Bautista, isang kapamilya ni [[Jose Rizal]], na siya ring bumása. Noong Hunyo 18, dineklara niya sa pamamagitan ng dekrito ang opisyal na pagtatag ng kaniyang diktadurya. Noong Hunyo 23, dineklara naman niya ang gobyerno na rebolusyonaryo at hindi na diktadurya, siya pa rin bílang pangulo. ==Pagkapangulo== Itinatag ang Unang Republika ng Pilipinas sa bisa ng isang kinilalang Konstitusyon noong 21 Enero 1899 sa [[Malolos]], [[Bulacan]] at nagtagal hanggang sa nadakip si Pangulong Aguinaldo ng mga [[Amerikano]] noong 23 Marso 1901 sa [[Palanan]], [[Isabela]]. ===Pamumuno at mga katiwala sa pamamahala (''gabinete'')=== Nagkaroon ng dalawang bahaginan ng katiwala si Pangulong Aguinaldo. {{Col-begin}} {| cellpadding="1" cellspacing="4" style="margin:3px; border:3px solid #000000;" align="left" !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |align="left"|'''Katungkulan'''||align="left"|'''Pangalan'''||align="left"|'''Panahon ng panunungkulan''' |- !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |[[Pangulo ng Pilipinas|Pangulo]] || '''Emilio Aguinaldo''' || 1897–1901 |- |[[Pangalawang Pangulo ng Pilipinas|Pangalawang Pangulo]] || '''[[Mariano Trías]]''' || 1897 |- |[[Punong Ministro ng Pilipinas|Punong Katiwala]] || '''[[Apolinario Mabini]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Pedro Paterno]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |[[Katiwala sa Pananalapi]] || '''[[Mariano Trías]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Hugo Ilagan]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Ugnayang Panloob]] || '''[[Teodoro Sandiko]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Severino de las Alas]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Digmaan]] || '''[[Baldomero Aguinaldo]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Mariano Trias]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Kalusugan]] || '''[[Gracio Gonzaga]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- |[[Katiwala sa Ugnayang Panlabas]] || '''[[Apolinario Mabini]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Felipe Buencamino]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Kautusang Pambayan]] || '''[[Aguedo Velarde]]''' || 1899 |- |[[Katiwala sa Pagawaing Bayan at Talastasan]] || '''[[Máximo Paterno]]''' || 1899 |- |[[Katiwala sa Pagsasaka, Paggawa ng Kagamitan, at Kalakalan]] || '''[[León María Guerrero]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |}{{Col-end}} === Patakarang pambansa === ====Buwis==== Nagpatuloy ang Kapulungan ng Malolos. Ipinagpatuloy muna ang paggamit ng pamamaraang Kastila sa maraming gawain ng pamahalaan kasama ang pagsingil ng buwis, subali't hindi kasama ang sa sabong at sa iba pang katuwaan. Binabaan ang buwis sa digmaan at ang kusang-loob na bigay ay tinatanggap. Inayos din ang kaparaanan sa pagbubuwis sa mga inaangkat. Binuksan ang pambansang pautang. ====Pagtuturo==== Pinabuksan kaagad ang mga mababang paaralan. Ang pag-aaral sa mababang paaralan ay sapilitan. Si Enrique Mendiola ay nagbukas ng Instituto de Burgos at pinili na ang tagapangasiwa nito ay gawing tagapangasiwa ng pagtuturong pambayan. Ang pamantasan ay nagbigay ng mga kaaralan sa pagtatanim, pagtilingin, at pangangalakal at ng mga kaaralang nagbibigay ng kasulatang katibayan ng pangunahing kasanayan (''artium baccalaureus; A.B.''). Isang kautusan ang nagbigay ng panahon upang itayo ang ''Universidad Literaria'' ("pamantasan sa mga kasulatan"). Ang pamantasang ito ay nagbigay ng kaaralan sa panggagamot, paninistis, at pagpapatotoong pambayan. Ang Pangulo ang pipili ng magtuturong siya namang pipili ng tagapangasiwa ng pamantasan. Ang naging unang tagapangasiwa ay si Joaquín Gonzales. Ang kasunod ay si León María Guererro. ====Pangkabayanang pamamahala==== Sinunod ng Pangulo ang payo ni [[Apolinario Mabini]] at nagbigay ng dalawang kautusan, isa noong 18 Hunyo at isa naman noong ika-20 upang ayusin ang kaparaanan ng pamahalaan sa mga lalawigan at bayan. Nakasulat dito na kahit napilitan siyang maging diktador, nais niyang kasama ang mga pinakanararapat na maging halal na sila rin ay pinagkakatiwalaan ng kanilang mga kababayan. Sa mga kautusang ito, ang mga lalaking 21 taon pataas ay dapat maghalal ng isang ''Consejo Popular'' ("sangguniang-bayan") na binubuo ng isang Pangulo, Ikalawang Pangulo, Kapitan ng Barrio, Delegado ng Katarungan, Rehistrado Sibil, Delegado ng Pulis at Panloob na Kaayusan, at Delegado ng Buwis at Pagmamay-ari. Pagtitibayin ng pamahalaan ang mga halal na ito. Ang mga inihalal ng Pangulo at napagtibay sa parehong paraan ay: isang tagapamahala at tatlong sinasangguni kasama ang isang bibigyang-katungkulan sa bulwagang-lalawigan at sangguniang panlalawigan. ====Pagbabago sa konstitusyon==== Dahil sa abala sa ikalimang utos ng Konstitusyon ng 1898 na nagtatakda ng paghihiwalay ng Simbahan at ng Pamahalaan, ang ''Primer Ministro'' o Punong Katiwalang si Apolinario Mabini ay nagbigay ng pagpapaliban sa utos hanggang magkaroon muli ng kapulungan sa pagkatatag ng bansa. Ang mga lugar na kailangan ng pari ay binibigyan ng tulong. Ito ay pinagtibay noong 23 Disyembre at naging ika-100 utos ng Konstitusyon ukol sa pansamantalang gawain habang pinapalitan ang pamahalaan. ====Ukol sa Magkakabuklod na Kabayanan ng Kabisayaan==== Upang mapatunayan ang pagkakaisa ng Republika, ginawang pangulo ng Magkakabuklod na Kabayanan ng Kabisayaan si Raymundo Melliza sa loob ng dalawang taon, pagkatapos manumpa ng katapatan sa Unang Republika at kumilala kay Aguinaldo bilang kataas-taasang pangulo. ===Patakarang panlabas=== ====Mga bihag na Kastila==== Pinalaya ni Pangulong Emilio Aguinaldo ang mga Kastilang nabihag sa pamamagitan ng ganap na kahabagan (''celemencia executivo'') matapos itatag ang Republika. Pinayagan niya rin silang makapaghanapbuhay sa Pilipinas. ====Digmaang Pilipino-Amerikano==== Noong 4 Pebrero 1899, binaril ng isang Amerikanong sundalo ang isang Pilipino. Ito ang dahilan kaya nagsimula ang Digmaang Pilipino-Amerikano at nagsimula ang labanan sa gitna ng mga sundalong Amerikano at mga Pilipinong para sa kalayaan. Ang mas malakas na armas ng mga Amerikano ay nagpaalis ng mga Pilipino sa mga lungsod at kailangan maglipat ng lugar ng Gobyernong Malolos. Lumikas si Pangulong Aguinaldo papuntang Hilagang Luzon habang hinahabol ng mga Amerikano. Noong 2 Hunyo 1899, nakatanggap ng telegrama si Heneral Antonio Luna, isa sa mga kaagaw ng pangulo at magaling na heneral, at nagtanong kung pwede sila magkita sa Kumbento ng Simbahan sa Cabanatuan. Ngunit, tinaksil siya ni Aguinaldo dahil ipinapatay siya ng mga tauhan ng pangulo matapos malaman na wala ang pangulo sa kumbento (Hunyo 5). Nilibing siya sa simbahan at walang imbestigasyong naganap. Hindi nahuli ang pumatay. Pagkamatay ni Luna, nagkaroon na ng kapangyarihan ang pangulo sa buong militar. Dahil wala na ang kagalingan ni Luna, natalo ng natalo ang militar. Noong Nobyembre 1899, nakaabot na sina Aguinaldo sa Palanan, Isabela. Nagkaroon ng labanan sa Tirad Pass na pinamunuan ni Heneral Gregorio del Pilar para matago ang pangulo. Ngunit, natalo sila sa pwersa ng mga Amerikano at namatay pa si del Pilar at 52 sa 60 na kasama ni del Pilar. Halos pagkatapos ng dalawang taon, nahuli si Pangulong Aguinaldo ng mga Amerikano sa pamumuno ni Heneral Frederick Funston sa pamamagitan ng pagkukunwari na sila'y mga nahuling Amerikano ng mga ''Macabebe Scouts'' na silang nagturo ng lokasyon ni Aguinaldo. ==Mga larawan== <gallery> File:Emilio Aguinaldo (ca. 1898).jpg File:General Emilio Aguinaldo.jpg File:Emilio Aguinaldo with his son Emilio Jr 1906.jpg File:Gen Aguinaldo.jpg File:Aguinaldo LCCN2014709449.jpg File:AguinaldoMP.jpg File:President Emilio Aguinaldo (cropped).jpg File:Emilio Aguinaldo boarding USS Vicksburg.jpg File:AGUINALDO.jpg File:Emilio Aguinaldo (1869-1964) in a hat, anonymous engraving.png File:"Aguinaldo Arrived in San Francisco Yesterday" article from Lake County Examiner. (Lakeview, Lake County, Or.) 1880-1915, September 04, 1902, Page 1.jpg File:Aguinaldo and Fairbanks.jpg </gallery> ==Tingnan din== *[[Pilipinas]] *[[Kasaysayan ng Pilipinas]] *[[Himagsikang Pilipino]] *[[Katipunan]] *[[Digmaang Espanyol-Amerikano]] *[[Digmaang Pilipino-Amerikano]] *[[Pangulo ng Pilipinas]] *[[Pamamahayag ng Kalayaan ng Pilipinas]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga panlabas na kawing== *[http://www.loc.gov/rr/hispanic/1898/aguinaldo.html Emilio Aguinaldo y Famy 1869 - 1964] {{start box}} {{ succession box |before = Itinatag ang katungkulan |title = [[Pangulo ng Pilipinas]] |years = 1899–1901 |after = [[Manuel L. Quezon]] }} {{end box}} {{Mga Pangulo ng Pilipinas}} {{Himagsikang Pilipino}} {{BD|1869|1964|Aguinaldo, Emilio}} {{DEFAULTSORT:Aguinaldo, Emilio}} [[Kategorya:Mga Pilipinong liping-Intsik]] [[Kategorya:Mga Tagalog]] [[Kategorya:Mga pangulo ng Pilipinas]] [[Kategorya:Pamilya Aguinaldo]] [[Kategorya:Katipunan]] [[Kategorya:Himagsikang Pilipino]] [[Kategorya:Mga Kristiyano]] [[Kategorya:Mga rebolusyonaryo mula sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga Pilipinong heneral]] fcn04llazxfgq9xbtsa7ghl0povy4gf 2215530 2215529 2026-07-10T07:40:19Z Jiro12345 163892 /* Pagkapangulo */ Nagdagdag ng mga link 2215530 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = | name = Emilio Aguinaldo y Famy | image = Emilio Aguinaldo ca. 1919 (Restored).jpg | caption = Litrato ni Aguinaldo, kinuha taong 1919. | title = [[Talaksan:Seal of the President of the Philippines.svg|30px]][[Talaksan:Coat_of_arms_of_the_Philippines_(1898–1901).svg|30px]]<br/>Ika-1 [[Pangulo ng Pilipinas]] | primeminister = {{ubl|[[Apolinario Mabini]]|[[Pedro Paterno]]}} | successor = {{ubl|[[Miguel Malvar]]|[[Manuel L. Quezon]]}} | term_start = 23 Enero 1899 | term_end = 23 Marso 1901 | title1 = [[Talaksan:Gobierno Revolucionario Filipinas.png|30px]]<br>Pangulo ng [[Pamahalaang Rebolusyonaryo ng Pilipinas]] | term_start1 = 23 Hunyo 1898 | term_end1 = 22 Enero 1899 | primeminister1 = [[Apolinario Mabini]] | title3 = [[Talaksan:Gobyerno dictatorial Filipinas.png|30px]]<br>[[Pamahalaang Diktatoryal ng Pilipinas|Diktador ng Pilipinas]] | term_start3 = 24 Mayo 1898 | term_end3 = 23 Hunyo 1898 | title4 = [[Talaksan:Seal of the Republic of Biak-na-Bato.svg|30px]]<br>Pangulo ng [[Republika ng Biak-na-Bato]] | term_start4 = 2 Nobyembre 1897 | term_end4 = 14 Disyembre 1897 | vicepresident4 = [[Mariano Trías]] | title5 = Pangulo ng [[Pamahalaang Rebolusyonaryo ng Tejeros]] | term_start5 = 22 Marso 1897 | term_end5 = 1 Nobyembre 1897 | vicepresident5 = [[Mariano Trías]] | signature = Emilio Aguinaldo autograph.svg | party = [[National Socialist Party (Philippines)|National Socialist]] (1935–1936){{refn|Aguinaldo ran for president in [[1935 Philippine presidential election|1935]] under the ticket of the [[National Socialist Party (Philippines)|National Socialist Party]],{{fact}} but in opening his campaign he disavowed association with any political party.{{fact}}|group=infobox}}<br>[[Independent politician|Independent]] (until 1935) | birth_date = {{birth date|1869|3|22}}{{efn|1=The exact date of Aguinaldo's birthdate was March 22, 1869. It can be seen in National Historical Institute's marker in Aguinaldo Shrine, Kawit, Cavite.{{fact}} Some sources give other dates.{{fact}}|group=lower-alpha|name=birthdate-note}} | birth_place = [[Kawit|Cavite el Viejo]], [[Cavite]], [[Kapitaniya Heneral ng Pilipinas]], [[Imperyong Kastila]] | death_date = {{death date and age|1964|2|6|1869|3|23}} | death_place = [[Lungsod Quezon]], [[Ikatlong Republika ng Pilipinas|Pilipinas]] | resting_place = [[Dambanang Aguinaldo]], [[Cavite]], [[Pilipinas]] | spouse = {{marriage|[[Hilaria Aguinaldo|Hilaria del Rosario]]|1896|1921|reason=died}}<br />{{marriage|María Agoncillo|1930|1963|reason=died}} | children = 5 [[#Personal life|(see below)]] | alma_mater = [[Colegio de San Juan de Letran]] | nickname = "Kapitan Miong"<br />"Heneral Miong" <br />"Ka Miong"<br />"El [[Caudillo]]"<br />"Magdalo"<br />"Hermano Colon" | allegiance = {{flag|First Philippine Republic}}<br />[[File:Flag of the Tagalog people.svg|25px]] [[Republic of Biak-na-Bato]]<br />{{flagicon image|Philippine revolution flag magdalo alternate.svg}} [[Katipunan]] ([[Magdalo (Katipunan faction)|Magdalo]]) | branch = [[File:Seal of the Philippine Army (1897).svg|23px]] [[Philippine Revolutionary Army]] | serviceyears = 1896–1901 | rank = [[File:PR_Ministro_Mariscal.svg|15px]] [[Generalissimo]] [[Field Marshal of the Philippines|Minister Marshal]]<br /> | unit = | commands = | battles = {{hlist||'''[[Philippine Revolution]]'''|[[Kawit revolt]]|[[Battle of Imus]]|[[Battle of Talisay]]|[[Battle of Binakayan-Dalahican|Battle of Binakayan]]|[[Battle of Pateros]]|[[Battle of Zapote Bridge (1897)|Battle of Zapote Bridge]]|[[Battle of Perez Dasmariñas]]|[[Battle of Timalan]]|[[Battle of Naic]]|[[Battle of Mount Puray]] |[[Battle of Aliaga]]|[[Battle of Alapan]]<br/>'''[[Spanish–American War]]'''|[[Battle of Manila (1898)]]<br />'''[[Philippine–American War]]'''|[[Battle of Marilao River]]}} | awards = [[Philippine Legion of Honor]]<br />[[Quezon Service Cross]] <br />[[Presidential Medal of Merit (Philippines)|Presidential Medal of Merit]] <br /> [[Order of the Knights of Rizal]] <!--Military service-->| image_size = 220px | imagesize = | footnotes = '''Footnotes:'''<br /> {{reflist|group=infobox}} }} Si '''Emilio Aguinaldo y Famy''' ([[Marso 22]], [[1869]] – [[Pebrero 6]], [[1964]]) ay isang Pilipinong heneral, politiko, at rebolusyonaryo na kinikilala bilang unang pangulo ng [[Pilipinas]], kung saan namahala siya mula 1899 hanggang 1901. Pinangunahan nya ang kilusang Pilipino laban sa [[Espanya]] noong [[Himagsikang Pilipino]] at [[Digmaang Espanyol–Amerikano]], at sa [[Estados Unidos]] noong [[Digmaang Pilipino–Amerikano]]. Siya ay isa sa mga pinakakilalang pinuno ng pakikibaka laban sa mga Kastila, at nang lumáon laban sa mga Amerikano, tungo sa [[kasarinlan ng Pilipinas]]. Namuno siya sa isang pag-aalsa laban sa pamahalaang Kastila noong taóng 1896. Namuno rin sya sa ikalawang pagdigma laban sa sandatahang Kastila noong taóng 1898 habang kakampi ang mga Amerikano, Bilang pinuno ng himagsikan, isinakatuparan nya ang pagpapahayag ng kalayaan ng Pilipinas noong 12 Hunyo 1898. Siya ang itinanghal na unang [[pangulo ng Pilipinas|pangulo ng Republika ng Pilipinas]] noong 23 [[Enero]] 1899. Nang malaman ang pagnanais ng Estados Unidos na sakupin ang Pilipinas upang matupad ang Kasunduan sa Paris (1898) sa pagitan ng Estados Unidos at Espanya ay muling namuno si Aguinaldo sa pagtatanggol sa kasarinlan mula taóng 1899 hanggang 1901. Noong 23 Marso 1901 ay nabuwag ang kanyang kapamahalaan nang sya ay madakip ng mga kalabang Amerikano. Matapos nito ay pumayag syang manumpa ng katapatan sa Estados Unidos nguni't nagpahiwatig ng kahapisan na sinagisag ng pagsusuot nya ng itim na ''corbata de lazo'' hanggang sa tuluyang lumaya ang Pilipinas na naganap noong taóng 1946. Noong taóng 1935, sa paghahanda ng isang pamahalaang ''commonwealth'' ("may bahagyang kasarinlan") sa ilalim ng Estados Unidos, tumakbo sya sa pagkapangulo subali't hindi nanaig kay [[Manuel Quezon]]. Matapos ang muling paglaya ng Pilipinas noong taóng 1946, binigyan siya ng katungkulan sa ''[[Philippine Council of State]]<ref name="Karnow">{{cite-Karnow|Emilio Aguinaldo}}</ref>'' ("sanggunian ng pamahalaan") na isang sangay ng pamahalaan na itinatag noong panahon ng Amerikano. Siya ang pinakabatang naging pangulo ng Pilipinas. ==Kabataan== Siya ay pinanganak sa [[Kawit|Cavite el Viejo]], [[Cavite]] noong 22 Marso 1869 kina Carlos Aguinaldo y Jamir at Trinidad Famy y Villanueva (1820-1916). Ang kanyang ama ay isang ''gobernadorcillo'' na may lahing halong Tagalog at Intsik at nakapagmana ng yaman. Noong kanyang kabataan ay naturuan siya ng isa niyang lola. Nang lumaon ay pinag-aral sya ng elementarya sa paaralang elementarya ng Cavite el Viejo noong taóng 1880. Sumunod ay nag-aral sya ng sekundarya sa [[Colegio de San Juan de Letran]] nguni't tumigil sa ikatlong taon upang tumulong sa kaniyang nabiyudang ina na pangasiwaan ang kanilang bukid. Nang siya ay 28 taon, siya ay naging ''cabeza'' sa balangáy Binakayan. Nanungkulan siya rito nang 8 taon. Nang ihayag ang [[en.wikipedia.org/wiki/Maura Law|Kautusang Pangkaharian sa 19 Mayo 1893]] na nagbabago sa mga pamamaraan ng mga pangkabayanang pamamahala ay kasama rito ang pagpalit sa katawagang ''gobernadorcillo'' ("munting tagapamahala") upang gawing ''capitan municipal'' ("punong-bayan" o "pangulo ng bayan"). Kaya nang tunay na maipatupad ang kautusan noong taóng 1895, si Aguinaldo ang pinakaunang taga-Cavite el Viejo na tinawag na ''capitan municipal''. ==Himagsikang Pilipino== Noong 1894, sumali sya sa [[Katipunan]] o ang K.K.K., isang lihim na samahang pinamunuan ni [[Andres Bonifacio]], na naglayong itaboy ang manlulupig na Kastila at makamit ang kasarinlan ng Pilipinas sa pamamagitan ng dahas. Ginamit niya ang ''nom de guerre'' ("ngalang pandigmaan") na Magdalo, patungkol kay [[Maria Magdalena]]. Ang kaniyang sangay ng Katipunan na pinamumunuan ng pinsan nyang si [[Baldomero Aguinaldo]] ay tinawag ring Magdalo. Nagsimula ang himagsikan sa bayan ng [[San Juan del Monte]] (kasalukuyang lungsod ng [[San Juan]], [[Metro Manila|Kalakhang Maynila]]). Ngunit sa simula ay hindi sumali ang sangay ni Aguinaldo dahil sa kakulangan ng pananandata, na isa sa mga dahilan ng pagkatalo ni Bonifacio sa Pinaglabanan. Habang napilitan sina Bonifacio na gumamit ng gerilya para makilaban, nanalo sina Aguinaldo sa iba't ibang laban na nakapagtaboy ng mga Espanyol ng panandalian. Noong 17 Pebrero 1897, natalo nina Aguinaldo at ilang Katipunero ang kilusan na pinamumunuan ni Gobernador-Heneral Camilo de Polavieja sa Labanan sa Tulay ng Zapote sa Cavite. Si Heneral Edilberto Evangelista, inhinyerong sibil, rebolusyonaryo, at tagatayo ng trintsera, ay namatay sa labanang ito. Ang lalawigan ng [[Cavite]] ay naging importanteng pook ng Rebolusyon at dito rin nakanalo ang Magdalo ng marami laban sa Espanya. Ngunit, lalong nagkaroon ng malaking agwat ang dalawang kampo sa Katipunan, ang Magdalo at Magdiwang. Dahil dito, napilitan si Bonifacio na mamagitan sa dalawang kampo. Naisip ng Magdalo na magtayo ng sarili nilang gobyerno. Si Bonifacio, kahit para sa kaniya na ang Katipunan ay gobyernong ganap, pinayagan niya at pinamunuan rin ang isang halalan na sinimulan sa [[Kumbensiyong Tejeros]] sa Tejeros, Cavite noong 22 Marso 1897. Nawala rito ang pamumuno niya kay Aguinaldo, at naboto bilang Ministro ng Interyor. Ito ay kinwestyon ni [[Daniel Tirona,]] na sinasabing hindi raw nararapat ito kay Bonifacio dahil siya ay hindi nakapagtapos sa pag-aaral. Nagalit si Bonifacio (nilabas ang kaniyang baril at binaril na sana si Tirona kung hindi lang siya tumigil) at dineklarang ''null'' at di-wasto ang kumbensiyon. Napilitan si Bonifacio na bumalik sa [[Morong, Rizal|Morong]], [[Rizal]] Hindi na kinilala ni Bonifacio ang gobyernong pinamumunuan ni Aguinaldo at sinimulang ibalik ang kaniyang awtoridad, pinagbintangan ang paksiyon ni Aguinaldo ng pagtataksil at nagbibigay ng utos na taliwas sa mga utos ni Aguinaldo. Sa utos ni Aguinaldo, hinuli si Bonifacio at ang kaniyang mga kapatid at sa isang ''mock trial'', nahatulan ng pagtataksil at nasintensiyahan ng kamatayan. Pagkatapos ng pag-aalanganin, naisip niyang tanggalin ang hatol, ngunit pagkatapos makumbinse ni Heneral Manuel Noriel, Pangulo ng Konseho ng Digmaan, at iba pa, binalik ni Aguinaldo ang hatol. Pinatay ang magkapatid na Andres at Procorpio sa pamamagitan ng ''firing squad'' noong 10 Mayo 1897 sa Bundok Buntis na malapit ng apat na kilometro kanluran ng [[Maragondon]], [[Cavite]]. ==Biak-na-Bato== Habang tumitindi ang tensiyon, napilitan sina Aguinaldo na lumikas papunta sa mga bundok. Dito pinirmahan niya ang Kasunduan ng Biak-na-bato. Isusuko ni Aguinaldo ang kaniyang gobyerno at itigil ang digmaan kapalit ng $800,000 (Mehikanong salapi) bilang kapalit. Pinirmahan ito noong Disyembre 14 at 15, 1897. Noong Disyembre 23, umalis sila sa Pilipinas papuntang Hong Kong para lumikas. Ang dala nilang $400,000 (unang ''installment'') ay dineposito sa mga bangko sa Hong Kong. Dito, inayos ni Aguinaldo ang gobyerno at tinawag niyang ''Kataas-taasang Konseho ng Bayan''. Isang rebolusyonaryong heneral, si Francisco Makabulos, ay nagtatag ng Komiteng Ehekutibong Sentral na siyang naging pamahalaan habang wala sina Aguinaldo. Kahit pumirma si Aguinaldo, tuloy pa rin ang paghuli ng mga Kastila sa mga Pilipinong sumama sa rebolusyon. Dahil dito, nagsimula muli ang rebolusyon. Noong Abril 1898, nagkaroon ng digmaan sa gitna ng Espanya at Estados Unidos. Sa Labanan sa Look ng Maynila, nanalo ang ''American Asiatic Squadron'' na pinamumunuan ni Commodore George Dewey at nasakop ang Maynila. Si Dewey ang nagbigay ng transportasyon kay Aguinaldo pabalik ng Pilipinas. Bumalik bigla si Aguinaldo sa kaniyang posisyon at linusob ang Manila. ==Pagpapahayag ng kalayaan, diktadura, at pamahalaang mapaghimagsik== Pagkatapos ng pagsimula ng Digmaang Espanyol-Amerikano, bumalik si Aguinaldo sa Pilipinas noong 19 Mayo 1898. Noong Mayo 24, dineklara niya na siya ang pinúnò ng buong militar at nagtatag ng gobyernong diktaturyal na siya bilang diktador. Noong Hunyo 12, dineklara ang Kalayaan ng Pilipinas sa bahay ng mga Aguinaldo sa Cavite el Viejo, at binása ang Batas na Nagpapahayag ng Kalayaan ng Pilipinas. Ito ay sinulat sa baybay-Kastila ni Ambrosio Rianzares Bautista, isang kapamilya ni [[Jose Rizal]], na siya ring bumása. Noong Hunyo 18, dineklara niya sa pamamagitan ng dekrito ang opisyal na pagtatag ng kaniyang diktadurya. Noong Hunyo 23, dineklara naman niya ang gobyerno na rebolusyonaryo at hindi na diktadurya, siya pa rin bílang pangulo. ==Pagkapangulo== Itinatag ang Unang Republika ng Pilipinas sa bisa ng isang kinilalang Konstitusyon noong 21 Enero 1899 sa [[Malolos]], [[Bulacan]] at nagtagal hanggang sa nadakip si Pangulong Aguinaldo ng mga [[Amerikano]] noong 23 Marso 1901 sa [[Palanan]], [[Isabela]]. ===Pamumuno at mga katiwala sa pamamahala (''gabinete'')=== Nagkaroon ng dalawang bahaginan ng katiwala si Pangulong Aguinaldo. {{Col-begin}} {| cellpadding="1" cellspacing="4" style="margin:3px; border:3px solid #000000;" align="left" !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |align="left"|'''Katungkulan'''||align="left"|'''Pangalan'''||align="left"|'''Panahon ng panunungkulan''' |- !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |[[Pangulo ng Pilipinas|Pangulo]] || '''Emilio Aguinaldo''' || 1897–1901 |- |[[Pangalawang Pangulo ng Pilipinas|Pangalawang Pangulo]] || '''[[Mariano Trías]]''' || 1897 |- |[[Punong Ministro ng Pilipinas|Punong Katiwala]] || '''[[Apolinario Mabini]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Pedro Paterno]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |[[Katiwala sa Pananalapi]] || '''[[Mariano Trías]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Hugo Ilagan]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Ugnayang Panloob]] || '''[[Teodoro Sandiko]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Severino de las Alas]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Digmaan]] || '''[[Baldomero Aguinaldo]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Mariano Trias]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Kalusugan]] || '''[[Gracio Gonzaga]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- |[[Katiwala sa Ugnayang Panlabas]] || '''[[Apolinario Mabini]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Felipe Buencamino]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Kautusang Pambayan]] || '''[[Aguedo Velarde]]''' || 1899 |- |[[Katiwala sa Pagawaing Bayan at Talastasan]] || '''[[Máximo Paterno]]''' || 1899 |- |[[Katiwala sa Pagsasaka, Paggawa ng Kagamitan, at Kalakalan]] || '''[[León María Guerrero]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |}{{Col-end}} === Patakarang pambansa === ====Buwis==== Nagpatuloy ang Kapulungan ng Malolos. Ipinagpatuloy muna ang paggamit ng pamamaraang Kastila sa maraming gawain ng pamahalaan kasama ang pagsingil ng buwis, subali't hindi kasama ang sa sabong at sa iba pang katuwaan. Binabaan ang buwis sa digmaan at ang kusang-loob na bigay ay tinatanggap. Inayos din ang kaparaanan sa pagbubuwis sa mga inaangkat. Binuksan ang pambansang pautang. ====Pagtuturo==== Pinabuksan kaagad ang mga mababang paaralan. Ang pag-aaral sa mababang paaralan ay sapilitan. Si Enrique Mendiola ay nagbukas ng Instituto de Burgos at pinili na ang tagapangasiwa nito ay gawing tagapangasiwa ng pagtuturong pambayan. Ang pamantasan ay nagbigay ng mga kaaralan sa pagtatanim, pagtilingin, at pangangalakal at ng mga kaaralang nagbibigay ng kasulatang katibayan ng pangunahing kasanayan (''artium baccalaureus; A.B.''). Isang kautusan ang nagbigay ng panahon upang itayo ang ''Universidad Literaria'' ("pamantasan sa mga kasulatan"). Ang pamantasang ito ay nagbigay ng kaaralan sa panggagamot, paninistis, at pagpapatotoong pambayan. Ang Pangulo ang pipili ng magtuturong siya namang pipili ng tagapangasiwa ng pamantasan. Ang naging unang tagapangasiwa ay si Joaquín Gonzales. Ang kasunod ay si León María Guererro. ====Pangkabayanang pamamahala==== Sinunod ng Pangulo ang payo ni [[Apolinario Mabini]] at nagbigay ng dalawang kautusan, isa noong 18 Hunyo at isa naman noong ika-20 upang ayusin ang kaparaanan ng pamahalaan sa mga lalawigan at bayan. Nakasulat dito na kahit napilitan siyang maging diktador, nais niyang kasama ang mga pinakanararapat na maging halal na sila rin ay pinagkakatiwalaan ng kanilang mga kababayan. Sa mga kautusang ito, ang mga lalaking 21 taon pataas ay dapat maghalal ng isang ''Consejo Popular'' ("sangguniang-bayan") na binubuo ng isang Pangulo, Ikalawang Pangulo, Kapitan ng Barrio, Delegado ng Katarungan, Rehistrado Sibil, Delegado ng Pulis at Panloob na Kaayusan, at Delegado ng Buwis at Pagmamay-ari. Pagtitibayin ng pamahalaan ang mga halal na ito. Ang mga inihalal ng Pangulo at napagtibay sa parehong paraan ay: isang tagapamahala at tatlong sinasangguni kasama ang isang bibigyang-katungkulan sa bulwagang-lalawigan at sangguniang panlalawigan. ====Pagbabago sa konstitusyon==== Dahil sa abala sa ikalimang utos ng Konstitusyon ng 1898 na nagtatakda ng paghihiwalay ng Simbahan at ng Pamahalaan, ang ''Primer Ministro'' o Punong Katiwalang si Apolinario Mabini ay nagbigay ng pagpapaliban sa utos hanggang magkaroon muli ng kapulungan sa pagkatatag ng bansa. Ang mga lugar na kailangan ng pari ay binibigyan ng tulong. Ito ay pinagtibay noong 23 Disyembre at naging ika-100 utos ng Konstitusyon ukol sa pansamantalang gawain habang pinapalitan ang pamahalaan. ====Ukol sa Magkakabuklod na Kabayanan ng Kabisayaan==== Upang mapatunayan ang pagkakaisa ng Republika, ginawang pangulo ng Magkakabuklod na Kabayanan ng Kabisayaan si Raymundo Melliza sa loob ng dalawang taon, pagkatapos manumpa ng katapatan sa Unang Republika at kumilala kay Aguinaldo bilang kataas-taasang pangulo. ===Patakarang panlabas=== ====Mga bihag na Kastila==== Pinalaya ni Pangulong Emilio Aguinaldo ang mga Kastilang nabihag sa pamamagitan ng ganap na kahabagan (''celemencia executivo'') matapos itatag ang Republika. Pinayagan niya rin silang makapaghanapbuhay sa Pilipinas. ====Digmaang Pilipino-Amerikano==== Noong 4 Pebrero 1899, binaril ng isang Amerikanong sundalo ang isang Pilipino. Ito ang dahilan kaya nagsimula ang Digmaang Pilipino-Amerikano at nagsimula ang labanan sa gitna ng mga sundalong Amerikano at mga Pilipinong para sa kalayaan. Ang mas malakas na armas ng mga Amerikano ay nagpaalis ng mga Pilipino sa mga lungsod at kailangan maglipat ng lugar ng Gobyernong Malolos. Lumikas si Pangulong Aguinaldo papuntang Hilagang Luzon habang hinahabol ng mga Amerikano. Noong 2 Hunyo 1899, nakatanggap ng telegrama si Heneral [[Antonio Luna]], isa sa mga kaagaw ng pangulo at magaling na heneral, at nagtanong kung pwede sila magkita sa Kumbento ng Simbahan sa Cabanatuan. Ngunit, tinaksil siya ni Aguinaldo dahil ipinapatay siya ng mga tauhan ng pangulo matapos malaman na wala ang pangulo sa kumbento (Hunyo 5). Nilibing siya sa simbahan at walang imbestigasyong naganap. Hindi nahuli ang pumatay. Pagkamatay ni Luna, nagkaroon na ng kapangyarihan ang pangulo sa buong militar. Dahil wala na ang kagalingan ni Luna, natalo ng natalo ang militar. Noong Nobyembre 1899, nakaabot na sina Aguinaldo sa [[Palanan]], [[Isabela]]. Nagkaroon ng labanan sa Tirad Pass na pinamunuan ni Heneral Gregorio del Pilar para matago ang pangulo. Ngunit, natalo sila sa pwersa ng mga Amerikano at namatay pa si del Pilar at 52 sa 60 na kasama ni del Pilar. Halos pagkatapos ng dalawang taon, nahuli si Pangulong Aguinaldo ng mga Amerikano sa pamumuno ni Heneral Frederick Funston sa pamamagitan ng pagkukunwari na sila'y mga nahuling Amerikano ng mga ''[[Macabebe Scouts]]'' na silang nagturo ng lokasyon ni Aguinaldo. ==Mga larawan== <gallery> File:Emilio Aguinaldo (ca. 1898).jpg File:General Emilio Aguinaldo.jpg File:Emilio Aguinaldo with his son Emilio Jr 1906.jpg File:Gen Aguinaldo.jpg File:Aguinaldo LCCN2014709449.jpg File:AguinaldoMP.jpg File:President Emilio Aguinaldo (cropped).jpg File:Emilio Aguinaldo boarding USS Vicksburg.jpg File:AGUINALDO.jpg File:Emilio Aguinaldo (1869-1964) in a hat, anonymous engraving.png File:"Aguinaldo Arrived in San Francisco Yesterday" article from Lake County Examiner. (Lakeview, Lake County, Or.) 1880-1915, September 04, 1902, Page 1.jpg File:Aguinaldo and Fairbanks.jpg </gallery> ==Tingnan din== *[[Pilipinas]] *[[Kasaysayan ng Pilipinas]] *[[Himagsikang Pilipino]] *[[Katipunan]] *[[Digmaang Espanyol-Amerikano]] *[[Digmaang Pilipino-Amerikano]] *[[Pangulo ng Pilipinas]] *[[Pamamahayag ng Kalayaan ng Pilipinas]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga panlabas na kawing== *[http://www.loc.gov/rr/hispanic/1898/aguinaldo.html Emilio Aguinaldo y Famy 1869 - 1964] {{start box}} {{ succession box |before = Itinatag ang katungkulan |title = [[Pangulo ng Pilipinas]] |years = 1899–1901 |after = [[Manuel L. Quezon]] }} {{end box}} {{Mga Pangulo ng Pilipinas}} {{Himagsikang Pilipino}} {{BD|1869|1964|Aguinaldo, Emilio}} {{DEFAULTSORT:Aguinaldo, Emilio}} [[Kategorya:Mga Pilipinong liping-Intsik]] [[Kategorya:Mga Tagalog]] [[Kategorya:Mga pangulo ng Pilipinas]] [[Kategorya:Pamilya Aguinaldo]] [[Kategorya:Katipunan]] [[Kategorya:Himagsikang Pilipino]] [[Kategorya:Mga Kristiyano]] [[Kategorya:Mga rebolusyonaryo mula sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga Pilipinong heneral]] r4rr3fiy1wgz4uu2wron45oinuab23m 2215531 2215530 2026-07-10T07:43:18Z Jiro12345 163892 /* Pagkapangulo */ Nagdagdag ng mga link 2215531 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = | name = Emilio Aguinaldo y Famy | image = Emilio Aguinaldo ca. 1919 (Restored).jpg | caption = Litrato ni Aguinaldo, kinuha taong 1919. | title = [[Talaksan:Seal of the President of the Philippines.svg|30px]][[Talaksan:Coat_of_arms_of_the_Philippines_(1898–1901).svg|30px]]<br/>Ika-1 [[Pangulo ng Pilipinas]] | primeminister = {{ubl|[[Apolinario Mabini]]|[[Pedro Paterno]]}} | successor = {{ubl|[[Miguel Malvar]]|[[Manuel L. Quezon]]}} | term_start = 23 Enero 1899 | term_end = 23 Marso 1901 | title1 = [[Talaksan:Gobierno Revolucionario Filipinas.png|30px]]<br>Pangulo ng [[Pamahalaang Rebolusyonaryo ng Pilipinas]] | term_start1 = 23 Hunyo 1898 | term_end1 = 22 Enero 1899 | primeminister1 = [[Apolinario Mabini]] | title3 = [[Talaksan:Gobyerno dictatorial Filipinas.png|30px]]<br>[[Pamahalaang Diktatoryal ng Pilipinas|Diktador ng Pilipinas]] | term_start3 = 24 Mayo 1898 | term_end3 = 23 Hunyo 1898 | title4 = [[Talaksan:Seal of the Republic of Biak-na-Bato.svg|30px]]<br>Pangulo ng [[Republika ng Biak-na-Bato]] | term_start4 = 2 Nobyembre 1897 | term_end4 = 14 Disyembre 1897 | vicepresident4 = [[Mariano Trías]] | title5 = Pangulo ng [[Pamahalaang Rebolusyonaryo ng Tejeros]] | term_start5 = 22 Marso 1897 | term_end5 = 1 Nobyembre 1897 | vicepresident5 = [[Mariano Trías]] | signature = Emilio Aguinaldo autograph.svg | party = [[National Socialist Party (Philippines)|National Socialist]] (1935–1936){{refn|Aguinaldo ran for president in [[1935 Philippine presidential election|1935]] under the ticket of the [[National Socialist Party (Philippines)|National Socialist Party]],{{fact}} but in opening his campaign he disavowed association with any political party.{{fact}}|group=infobox}}<br>[[Independent politician|Independent]] (until 1935) | birth_date = {{birth date|1869|3|22}}{{efn|1=The exact date of Aguinaldo's birthdate was March 22, 1869. It can be seen in National Historical Institute's marker in Aguinaldo Shrine, Kawit, Cavite.{{fact}} Some sources give other dates.{{fact}}|group=lower-alpha|name=birthdate-note}} | birth_place = [[Kawit|Cavite el Viejo]], [[Cavite]], [[Kapitaniya Heneral ng Pilipinas]], [[Imperyong Kastila]] | death_date = {{death date and age|1964|2|6|1869|3|23}} | death_place = [[Lungsod Quezon]], [[Ikatlong Republika ng Pilipinas|Pilipinas]] | resting_place = [[Dambanang Aguinaldo]], [[Cavite]], [[Pilipinas]] | spouse = {{marriage|[[Hilaria Aguinaldo|Hilaria del Rosario]]|1896|1921|reason=died}}<br />{{marriage|María Agoncillo|1930|1963|reason=died}} | children = 5 [[#Personal life|(see below)]] | alma_mater = [[Colegio de San Juan de Letran]] | nickname = "Kapitan Miong"<br />"Heneral Miong" <br />"Ka Miong"<br />"El [[Caudillo]]"<br />"Magdalo"<br />"Hermano Colon" | allegiance = {{flag|First Philippine Republic}}<br />[[File:Flag of the Tagalog people.svg|25px]] [[Republic of Biak-na-Bato]]<br />{{flagicon image|Philippine revolution flag magdalo alternate.svg}} [[Katipunan]] ([[Magdalo (Katipunan faction)|Magdalo]]) | branch = [[File:Seal of the Philippine Army (1897).svg|23px]] [[Philippine Revolutionary Army]] | serviceyears = 1896–1901 | rank = [[File:PR_Ministro_Mariscal.svg|15px]] [[Generalissimo]] [[Field Marshal of the Philippines|Minister Marshal]]<br /> | unit = | commands = | battles = {{hlist||'''[[Philippine Revolution]]'''|[[Kawit revolt]]|[[Battle of Imus]]|[[Battle of Talisay]]|[[Battle of Binakayan-Dalahican|Battle of Binakayan]]|[[Battle of Pateros]]|[[Battle of Zapote Bridge (1897)|Battle of Zapote Bridge]]|[[Battle of Perez Dasmariñas]]|[[Battle of Timalan]]|[[Battle of Naic]]|[[Battle of Mount Puray]] |[[Battle of Aliaga]]|[[Battle of Alapan]]<br/>'''[[Spanish–American War]]'''|[[Battle of Manila (1898)]]<br />'''[[Philippine–American War]]'''|[[Battle of Marilao River]]}} | awards = [[Philippine Legion of Honor]]<br />[[Quezon Service Cross]] <br />[[Presidential Medal of Merit (Philippines)|Presidential Medal of Merit]] <br /> [[Order of the Knights of Rizal]] <!--Military service-->| image_size = 220px | imagesize = | footnotes = '''Footnotes:'''<br /> {{reflist|group=infobox}} }} Si '''Emilio Aguinaldo y Famy''' ([[Marso 22]], [[1869]] – [[Pebrero 6]], [[1964]]) ay isang Pilipinong heneral, politiko, at rebolusyonaryo na kinikilala bilang unang pangulo ng [[Pilipinas]], kung saan namahala siya mula 1899 hanggang 1901. Pinangunahan nya ang kilusang Pilipino laban sa [[Espanya]] noong [[Himagsikang Pilipino]] at [[Digmaang Espanyol–Amerikano]], at sa [[Estados Unidos]] noong [[Digmaang Pilipino–Amerikano]]. Siya ay isa sa mga pinakakilalang pinuno ng pakikibaka laban sa mga Kastila, at nang lumáon laban sa mga Amerikano, tungo sa [[kasarinlan ng Pilipinas]]. Namuno siya sa isang pag-aalsa laban sa pamahalaang Kastila noong taóng 1896. Namuno rin sya sa ikalawang pagdigma laban sa sandatahang Kastila noong taóng 1898 habang kakampi ang mga Amerikano, Bilang pinuno ng himagsikan, isinakatuparan nya ang pagpapahayag ng kalayaan ng Pilipinas noong 12 Hunyo 1898. Siya ang itinanghal na unang [[pangulo ng Pilipinas|pangulo ng Republika ng Pilipinas]] noong 23 [[Enero]] 1899. Nang malaman ang pagnanais ng Estados Unidos na sakupin ang Pilipinas upang matupad ang Kasunduan sa Paris (1898) sa pagitan ng Estados Unidos at Espanya ay muling namuno si Aguinaldo sa pagtatanggol sa kasarinlan mula taóng 1899 hanggang 1901. Noong 23 Marso 1901 ay nabuwag ang kanyang kapamahalaan nang sya ay madakip ng mga kalabang Amerikano. Matapos nito ay pumayag syang manumpa ng katapatan sa Estados Unidos nguni't nagpahiwatig ng kahapisan na sinagisag ng pagsusuot nya ng itim na ''corbata de lazo'' hanggang sa tuluyang lumaya ang Pilipinas na naganap noong taóng 1946. Noong taóng 1935, sa paghahanda ng isang pamahalaang ''commonwealth'' ("may bahagyang kasarinlan") sa ilalim ng Estados Unidos, tumakbo sya sa pagkapangulo subali't hindi nanaig kay [[Manuel Quezon]]. Matapos ang muling paglaya ng Pilipinas noong taóng 1946, binigyan siya ng katungkulan sa ''[[Philippine Council of State]]<ref name="Karnow">{{cite-Karnow|Emilio Aguinaldo}}</ref>'' ("sanggunian ng pamahalaan") na isang sangay ng pamahalaan na itinatag noong panahon ng Amerikano. Siya ang pinakabatang naging pangulo ng Pilipinas. ==Kabataan== Siya ay pinanganak sa [[Kawit|Cavite el Viejo]], [[Cavite]] noong 22 Marso 1869 kina Carlos Aguinaldo y Jamir at Trinidad Famy y Villanueva (1820-1916). Ang kanyang ama ay isang ''gobernadorcillo'' na may lahing halong Tagalog at Intsik at nakapagmana ng yaman. Noong kanyang kabataan ay naturuan siya ng isa niyang lola. Nang lumaon ay pinag-aral sya ng elementarya sa paaralang elementarya ng Cavite el Viejo noong taóng 1880. Sumunod ay nag-aral sya ng sekundarya sa [[Colegio de San Juan de Letran]] nguni't tumigil sa ikatlong taon upang tumulong sa kaniyang nabiyudang ina na pangasiwaan ang kanilang bukid. Nang siya ay 28 taon, siya ay naging ''cabeza'' sa balangáy Binakayan. Nanungkulan siya rito nang 8 taon. Nang ihayag ang [[en.wikipedia.org/wiki/Maura Law|Kautusang Pangkaharian sa 19 Mayo 1893]] na nagbabago sa mga pamamaraan ng mga pangkabayanang pamamahala ay kasama rito ang pagpalit sa katawagang ''gobernadorcillo'' ("munting tagapamahala") upang gawing ''capitan municipal'' ("punong-bayan" o "pangulo ng bayan"). Kaya nang tunay na maipatupad ang kautusan noong taóng 1895, si Aguinaldo ang pinakaunang taga-Cavite el Viejo na tinawag na ''capitan municipal''. ==Himagsikang Pilipino== Noong 1894, sumali sya sa [[Katipunan]] o ang K.K.K., isang lihim na samahang pinamunuan ni [[Andres Bonifacio]], na naglayong itaboy ang manlulupig na Kastila at makamit ang kasarinlan ng Pilipinas sa pamamagitan ng dahas. Ginamit niya ang ''nom de guerre'' ("ngalang pandigmaan") na Magdalo, patungkol kay [[Maria Magdalena]]. Ang kaniyang sangay ng Katipunan na pinamumunuan ng pinsan nyang si [[Baldomero Aguinaldo]] ay tinawag ring Magdalo. Nagsimula ang himagsikan sa bayan ng [[San Juan del Monte]] (kasalukuyang lungsod ng [[San Juan]], [[Metro Manila|Kalakhang Maynila]]). Ngunit sa simula ay hindi sumali ang sangay ni Aguinaldo dahil sa kakulangan ng pananandata, na isa sa mga dahilan ng pagkatalo ni Bonifacio sa Pinaglabanan. Habang napilitan sina Bonifacio na gumamit ng gerilya para makilaban, nanalo sina Aguinaldo sa iba't ibang laban na nakapagtaboy ng mga Espanyol ng panandalian. Noong 17 Pebrero 1897, natalo nina Aguinaldo at ilang Katipunero ang kilusan na pinamumunuan ni Gobernador-Heneral Camilo de Polavieja sa Labanan sa Tulay ng Zapote sa Cavite. Si Heneral Edilberto Evangelista, inhinyerong sibil, rebolusyonaryo, at tagatayo ng trintsera, ay namatay sa labanang ito. Ang lalawigan ng [[Cavite]] ay naging importanteng pook ng Rebolusyon at dito rin nakanalo ang Magdalo ng marami laban sa Espanya. Ngunit, lalong nagkaroon ng malaking agwat ang dalawang kampo sa Katipunan, ang Magdalo at Magdiwang. Dahil dito, napilitan si Bonifacio na mamagitan sa dalawang kampo. Naisip ng Magdalo na magtayo ng sarili nilang gobyerno. Si Bonifacio, kahit para sa kaniya na ang Katipunan ay gobyernong ganap, pinayagan niya at pinamunuan rin ang isang halalan na sinimulan sa [[Kumbensiyong Tejeros]] sa Tejeros, Cavite noong 22 Marso 1897. Nawala rito ang pamumuno niya kay Aguinaldo, at naboto bilang Ministro ng Interyor. Ito ay kinwestyon ni [[Daniel Tirona,]] na sinasabing hindi raw nararapat ito kay Bonifacio dahil siya ay hindi nakapagtapos sa pag-aaral. Nagalit si Bonifacio (nilabas ang kaniyang baril at binaril na sana si Tirona kung hindi lang siya tumigil) at dineklarang ''null'' at di-wasto ang kumbensiyon. Napilitan si Bonifacio na bumalik sa [[Morong, Rizal|Morong]], [[Rizal]] Hindi na kinilala ni Bonifacio ang gobyernong pinamumunuan ni Aguinaldo at sinimulang ibalik ang kaniyang awtoridad, pinagbintangan ang paksiyon ni Aguinaldo ng pagtataksil at nagbibigay ng utos na taliwas sa mga utos ni Aguinaldo. Sa utos ni Aguinaldo, hinuli si Bonifacio at ang kaniyang mga kapatid at sa isang ''mock trial'', nahatulan ng pagtataksil at nasintensiyahan ng kamatayan. Pagkatapos ng pag-aalanganin, naisip niyang tanggalin ang hatol, ngunit pagkatapos makumbinse ni Heneral Manuel Noriel, Pangulo ng Konseho ng Digmaan, at iba pa, binalik ni Aguinaldo ang hatol. Pinatay ang magkapatid na Andres at Procorpio sa pamamagitan ng ''firing squad'' noong 10 Mayo 1897 sa Bundok Buntis na malapit ng apat na kilometro kanluran ng [[Maragondon]], [[Cavite]]. ==Biak-na-Bato== Habang tumitindi ang tensiyon, napilitan sina Aguinaldo na lumikas papunta sa mga bundok. Dito pinirmahan niya ang Kasunduan ng Biak-na-bato. Isusuko ni Aguinaldo ang kaniyang gobyerno at itigil ang digmaan kapalit ng $800,000 (Mehikanong salapi) bilang kapalit. Pinirmahan ito noong Disyembre 14 at 15, 1897. Noong Disyembre 23, umalis sila sa Pilipinas papuntang Hong Kong para lumikas. Ang dala nilang $400,000 (unang ''installment'') ay dineposito sa mga bangko sa Hong Kong. Dito, inayos ni Aguinaldo ang gobyerno at tinawag niyang ''Kataas-taasang Konseho ng Bayan''. Isang rebolusyonaryong heneral, si Francisco Makabulos, ay nagtatag ng Komiteng Ehekutibong Sentral na siyang naging pamahalaan habang wala sina Aguinaldo. Kahit pumirma si Aguinaldo, tuloy pa rin ang paghuli ng mga Kastila sa mga Pilipinong sumama sa rebolusyon. Dahil dito, nagsimula muli ang rebolusyon. Noong Abril 1898, nagkaroon ng digmaan sa gitna ng Espanya at Estados Unidos. Sa Labanan sa Look ng Maynila, nanalo ang ''American Asiatic Squadron'' na pinamumunuan ni Commodore George Dewey at nasakop ang Maynila. Si Dewey ang nagbigay ng transportasyon kay Aguinaldo pabalik ng Pilipinas. Bumalik bigla si Aguinaldo sa kaniyang posisyon at linusob ang Manila. ==Pagpapahayag ng kalayaan, diktadura, at pamahalaang mapaghimagsik== Pagkatapos ng pagsimula ng Digmaang Espanyol-Amerikano, bumalik si Aguinaldo sa Pilipinas noong 19 Mayo 1898. Noong Mayo 24, dineklara niya na siya ang pinúnò ng buong militar at nagtatag ng gobyernong diktaturyal na siya bilang diktador. Noong Hunyo 12, dineklara ang Kalayaan ng Pilipinas sa bahay ng mga Aguinaldo sa Cavite el Viejo, at binása ang Batas na Nagpapahayag ng Kalayaan ng Pilipinas. Ito ay sinulat sa baybay-Kastila ni Ambrosio Rianzares Bautista, isang kapamilya ni [[Jose Rizal]], na siya ring bumása. Noong Hunyo 18, dineklara niya sa pamamagitan ng dekrito ang opisyal na pagtatag ng kaniyang diktadurya. Noong Hunyo 23, dineklara naman niya ang gobyerno na rebolusyonaryo at hindi na diktadurya, siya pa rin bílang pangulo. ==Pagkapangulo== Itinatag ang Unang Republika ng Pilipinas sa bisa ng isang kinilalang Konstitusyon noong 21 Enero 1899 sa [[Malolos]], [[Bulacan]] at nagtagal hanggang sa nadakip si Pangulong Aguinaldo ng mga [[Amerikano]] noong 23 Marso 1901 sa [[Palanan]], [[Isabela]]. ===Pamumuno at mga katiwala sa pamamahala (''gabinete'')=== Nagkaroon ng dalawang bahaginan ng katiwala si Pangulong Aguinaldo. {{Col-begin}} {| cellpadding="1" cellspacing="4" style="margin:3px; border:3px solid #000000;" align="left" !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |align="left"|'''Katungkulan'''||align="left"|'''Pangalan'''||align="left"|'''Panahon ng panunungkulan''' |- !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |[[Pangulo ng Pilipinas|Pangulo]] || '''Emilio Aguinaldo''' || 1897–1901 |- |[[Pangalawang Pangulo ng Pilipinas|Pangalawang Pangulo]] || '''[[Mariano Trías]]''' || 1897 |- |[[Punong Ministro ng Pilipinas|Punong Katiwala]] || '''[[Apolinario Mabini]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Pedro Paterno]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |[[Katiwala sa Pananalapi]] || '''[[Mariano Trías]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Hugo Ilagan]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Ugnayang Panloob]] || '''[[Teodoro Sandiko]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Severino de las Alas]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Digmaan]] || '''[[Baldomero Aguinaldo]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Mariano Trias]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Kalusugan]] || '''[[Gracio Gonzaga]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- |[[Katiwala sa Ugnayang Panlabas]] || '''[[Apolinario Mabini]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Felipe Buencamino]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Kautusang Pambayan]] || '''[[Aguedo Velarde]]''' || 1899 |- |[[Katiwala sa Pagawaing Bayan at Talastasan]] || '''[[Máximo Paterno]]''' || 1899 |- |[[Katiwala sa Pagsasaka, Paggawa ng Kagamitan, at Kalakalan]] || '''[[León María Guerrero]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |}{{Col-end}} === Patakarang pambansa === ====Buwis==== Nagpatuloy ang Kapulungan ng Malolos. Ipinagpatuloy muna ang paggamit ng pamamaraang Kastila sa maraming gawain ng pamahalaan kasama ang pagsingil ng buwis, subali't hindi kasama ang sa sabong at sa iba pang katuwaan. Binabaan ang buwis sa digmaan at ang kusang-loob na bigay ay tinatanggap. Inayos din ang kaparaanan sa pagbubuwis sa mga inaangkat. Binuksan ang pambansang pautang. ====Pagtuturo==== Pinabuksan kaagad ang mga mababang paaralan. Ang pag-aaral sa mababang paaralan ay sapilitan. Si [[Enrique Mendiola]] ay nagbukas ng Instituto de Burgos at pinili na ang tagapangasiwa nito ay gawing tagapangasiwa ng pagtuturong pambayan. Ang pamantasan ay nagbigay ng mga kaaralan sa pagtatanim, pagtilingin, at pangangalakal at ng mga kaaralang nagbibigay ng kasulatang katibayan ng pangunahing kasanayan (''artium baccalaureus; A.B.''). Isang kautusan ang nagbigay ng panahon upang itayo ang ''Universidad Literaria'' ("pamantasan sa mga kasulatan"). Ang pamantasang ito ay nagbigay ng kaaralan sa panggagamot, paninistis, at pagpapatotoong pambayan. Ang Pangulo ang pipili ng magtuturong siya namang pipili ng tagapangasiwa ng pamantasan. Ang naging unang tagapangasiwa ay si Joaquín Gonzales. Ang kasunod ay si León María Guererro. ====Pangkabayanang pamamahala==== Sinunod ng Pangulo ang payo ni [[Apolinario Mabini]] at nagbigay ng dalawang kautusan, isa noong 18 Hunyo at isa naman noong ika-20 upang ayusin ang kaparaanan ng pamahalaan sa mga lalawigan at bayan. Nakasulat dito na kahit napilitan siyang maging diktador, nais niyang kasama ang mga pinakanararapat na maging halal na sila rin ay pinagkakatiwalaan ng kanilang mga kababayan. Sa mga kautusang ito, ang mga lalaking 21 taon pataas ay dapat maghalal ng isang ''Consejo Popular'' ("sangguniang-bayan") na binubuo ng isang Pangulo, Ikalawang Pangulo, Kapitan ng Barrio, Delegado ng Katarungan, Rehistrado Sibil, Delegado ng Pulis at Panloob na Kaayusan, at Delegado ng Buwis at Pagmamay-ari. Pagtitibayin ng pamahalaan ang mga halal na ito. Ang mga inihalal ng Pangulo at napagtibay sa parehong paraan ay: isang tagapamahala at tatlong sinasangguni kasama ang isang bibigyang-katungkulan sa bulwagang-lalawigan at sangguniang panlalawigan. ====Pagbabago sa konstitusyon==== Dahil sa abala sa ikalimang utos ng Konstitusyon ng 1898 na nagtatakda ng paghihiwalay ng Simbahan at ng Pamahalaan, ang ''Primer Ministro'' o Punong Katiwalang si Apolinario Mabini ay nagbigay ng pagpapaliban sa utos hanggang magkaroon muli ng kapulungan sa pagkatatag ng bansa. Ang mga lugar na kailangan ng pari ay binibigyan ng tulong. Ito ay pinagtibay noong 23 Disyembre at naging ika-100 utos ng Konstitusyon ukol sa pansamantalang gawain habang pinapalitan ang pamahalaan. ====Ukol sa Magkakabuklod na Kabayanan ng Kabisayaan==== Upang mapatunayan ang pagkakaisa ng Republika, ginawang pangulo ng Magkakabuklod na Kabayanan ng Kabisayaan si Raymundo Melliza sa loob ng dalawang taon, pagkatapos manumpa ng katapatan sa Unang Republika at kumilala kay Aguinaldo bilang kataas-taasang pangulo. ===Patakarang panlabas=== ====Mga bihag na Kastila==== Pinalaya ni Pangulong Emilio Aguinaldo ang mga Kastilang nabihag sa pamamagitan ng ganap na kahabagan (''celemencia executivo'') matapos itatag ang Republika. Pinayagan niya rin silang makapaghanapbuhay sa Pilipinas. ====Digmaang Pilipino-Amerikano==== Noong 4 Pebrero 1899, binaril ng isang Amerikanong sundalo ang isang Pilipino. Ito ang dahilan kaya nagsimula ang Digmaang Pilipino-Amerikano at nagsimula ang labanan sa gitna ng mga sundalong Amerikano at mga Pilipinong para sa kalayaan. Ang mas malakas na armas ng mga Amerikano ay nagpaalis ng mga Pilipino sa mga lungsod at kailangan maglipat ng lugar ng Gobyernong Malolos. Lumikas si Pangulong Aguinaldo papuntang Hilagang Luzon habang hinahabol ng mga Amerikano. Noong 2 Hunyo 1899, nakatanggap ng telegrama si Heneral [[Antonio Luna]], isa sa mga kaagaw ng pangulo at magaling na heneral, at nagtanong kung pwede sila magkita sa Kumbento ng Simbahan sa Cabanatuan. Ngunit, tinaksil siya ni Aguinaldo dahil ipinapatay siya ng mga tauhan ng pangulo matapos malaman na wala ang pangulo sa kumbento (Hunyo 5). Nilibing siya sa simbahan at walang imbestigasyong naganap. Hindi nahuli ang pumatay. Pagkamatay ni Luna, nagkaroon na ng kapangyarihan ang pangulo sa buong militar. Dahil wala na ang kagalingan ni Luna, natalo ng natalo ang militar. Noong Nobyembre 1899, nakaabot na sina Aguinaldo sa [[Palanan]], [[Isabela]]. Nagkaroon ng labanan sa Tirad Pass na pinamunuan ni Heneral Gregorio del Pilar para matago ang pangulo. Ngunit, natalo sila sa pwersa ng mga Amerikano at namatay pa si del Pilar at 52 sa 60 na kasama ni del Pilar. Halos pagkatapos ng dalawang taon, nahuli si Pangulong Aguinaldo ng mga Amerikano sa pamumuno ni Heneral Frederick Funston sa pamamagitan ng pagkukunwari na sila'y mga nahuling Amerikano ng mga ''[[Macabebe Scouts]]'' na silang nagturo ng lokasyon ni Aguinaldo. ==Mga larawan== <gallery> File:Emilio Aguinaldo (ca. 1898).jpg File:General Emilio Aguinaldo.jpg File:Emilio Aguinaldo with his son Emilio Jr 1906.jpg File:Gen Aguinaldo.jpg File:Aguinaldo LCCN2014709449.jpg File:AguinaldoMP.jpg File:President Emilio Aguinaldo (cropped).jpg File:Emilio Aguinaldo boarding USS Vicksburg.jpg File:AGUINALDO.jpg File:Emilio Aguinaldo (1869-1964) in a hat, anonymous engraving.png File:"Aguinaldo Arrived in San Francisco Yesterday" article from Lake County Examiner. (Lakeview, Lake County, Or.) 1880-1915, September 04, 1902, Page 1.jpg File:Aguinaldo and Fairbanks.jpg </gallery> ==Tingnan din== *[[Pilipinas]] *[[Kasaysayan ng Pilipinas]] *[[Himagsikang Pilipino]] *[[Katipunan]] *[[Digmaang Espanyol-Amerikano]] *[[Digmaang Pilipino-Amerikano]] *[[Pangulo ng Pilipinas]] *[[Pamamahayag ng Kalayaan ng Pilipinas]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga panlabas na kawing== *[http://www.loc.gov/rr/hispanic/1898/aguinaldo.html Emilio Aguinaldo y Famy 1869 - 1964] {{start box}} {{ succession box |before = Itinatag ang katungkulan |title = [[Pangulo ng Pilipinas]] |years = 1899–1901 |after = [[Manuel L. Quezon]] }} {{end box}} {{Mga Pangulo ng Pilipinas}} {{Himagsikang Pilipino}} {{BD|1869|1964|Aguinaldo, Emilio}} {{DEFAULTSORT:Aguinaldo, Emilio}} [[Kategorya:Mga Pilipinong liping-Intsik]] [[Kategorya:Mga Tagalog]] [[Kategorya:Mga pangulo ng Pilipinas]] [[Kategorya:Pamilya Aguinaldo]] [[Kategorya:Katipunan]] [[Kategorya:Himagsikang Pilipino]] [[Kategorya:Mga Kristiyano]] [[Kategorya:Mga rebolusyonaryo mula sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga Pilipinong heneral]] hhy2fjg7oj7v93rzb72n0dln0df12w6 2215532 2215531 2026-07-10T07:44:29Z Jiro12345 163892 /* Pagkapangulo */ Nagdagdag ng mga link 2215532 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = | name = Emilio Aguinaldo y Famy | image = Emilio Aguinaldo ca. 1919 (Restored).jpg | caption = Litrato ni Aguinaldo, kinuha taong 1919. | title = [[Talaksan:Seal of the President of the Philippines.svg|30px]][[Talaksan:Coat_of_arms_of_the_Philippines_(1898–1901).svg|30px]]<br/>Ika-1 [[Pangulo ng Pilipinas]] | primeminister = {{ubl|[[Apolinario Mabini]]|[[Pedro Paterno]]}} | successor = {{ubl|[[Miguel Malvar]]|[[Manuel L. Quezon]]}} | term_start = 23 Enero 1899 | term_end = 23 Marso 1901 | title1 = [[Talaksan:Gobierno Revolucionario Filipinas.png|30px]]<br>Pangulo ng [[Pamahalaang Rebolusyonaryo ng Pilipinas]] | term_start1 = 23 Hunyo 1898 | term_end1 = 22 Enero 1899 | primeminister1 = [[Apolinario Mabini]] | title3 = [[Talaksan:Gobyerno dictatorial Filipinas.png|30px]]<br>[[Pamahalaang Diktatoryal ng Pilipinas|Diktador ng Pilipinas]] | term_start3 = 24 Mayo 1898 | term_end3 = 23 Hunyo 1898 | title4 = [[Talaksan:Seal of the Republic of Biak-na-Bato.svg|30px]]<br>Pangulo ng [[Republika ng Biak-na-Bato]] | term_start4 = 2 Nobyembre 1897 | term_end4 = 14 Disyembre 1897 | vicepresident4 = [[Mariano Trías]] | title5 = Pangulo ng [[Pamahalaang Rebolusyonaryo ng Tejeros]] | term_start5 = 22 Marso 1897 | term_end5 = 1 Nobyembre 1897 | vicepresident5 = [[Mariano Trías]] | signature = Emilio Aguinaldo autograph.svg | party = [[National Socialist Party (Philippines)|National Socialist]] (1935–1936){{refn|Aguinaldo ran for president in [[1935 Philippine presidential election|1935]] under the ticket of the [[National Socialist Party (Philippines)|National Socialist Party]],{{fact}} but in opening his campaign he disavowed association with any political party.{{fact}}|group=infobox}}<br>[[Independent politician|Independent]] (until 1935) | birth_date = {{birth date|1869|3|22}}{{efn|1=The exact date of Aguinaldo's birthdate was March 22, 1869. It can be seen in National Historical Institute's marker in Aguinaldo Shrine, Kawit, Cavite.{{fact}} Some sources give other dates.{{fact}}|group=lower-alpha|name=birthdate-note}} | birth_place = [[Kawit|Cavite el Viejo]], [[Cavite]], [[Kapitaniya Heneral ng Pilipinas]], [[Imperyong Kastila]] | death_date = {{death date and age|1964|2|6|1869|3|23}} | death_place = [[Lungsod Quezon]], [[Ikatlong Republika ng Pilipinas|Pilipinas]] | resting_place = [[Dambanang Aguinaldo]], [[Cavite]], [[Pilipinas]] | spouse = {{marriage|[[Hilaria Aguinaldo|Hilaria del Rosario]]|1896|1921|reason=died}}<br />{{marriage|María Agoncillo|1930|1963|reason=died}} | children = 5 [[#Personal life|(see below)]] | alma_mater = [[Colegio de San Juan de Letran]] | nickname = "Kapitan Miong"<br />"Heneral Miong" <br />"Ka Miong"<br />"El [[Caudillo]]"<br />"Magdalo"<br />"Hermano Colon" | allegiance = {{flag|First Philippine Republic}}<br />[[File:Flag of the Tagalog people.svg|25px]] [[Republic of Biak-na-Bato]]<br />{{flagicon image|Philippine revolution flag magdalo alternate.svg}} [[Katipunan]] ([[Magdalo (Katipunan faction)|Magdalo]]) | branch = [[File:Seal of the Philippine Army (1897).svg|23px]] [[Philippine Revolutionary Army]] | serviceyears = 1896–1901 | rank = [[File:PR_Ministro_Mariscal.svg|15px]] [[Generalissimo]] [[Field Marshal of the Philippines|Minister Marshal]]<br /> | unit = | commands = | battles = {{hlist||'''[[Philippine Revolution]]'''|[[Kawit revolt]]|[[Battle of Imus]]|[[Battle of Talisay]]|[[Battle of Binakayan-Dalahican|Battle of Binakayan]]|[[Battle of Pateros]]|[[Battle of Zapote Bridge (1897)|Battle of Zapote Bridge]]|[[Battle of Perez Dasmariñas]]|[[Battle of Timalan]]|[[Battle of Naic]]|[[Battle of Mount Puray]] |[[Battle of Aliaga]]|[[Battle of Alapan]]<br/>'''[[Spanish–American War]]'''|[[Battle of Manila (1898)]]<br />'''[[Philippine–American War]]'''|[[Battle of Marilao River]]}} | awards = [[Philippine Legion of Honor]]<br />[[Quezon Service Cross]] <br />[[Presidential Medal of Merit (Philippines)|Presidential Medal of Merit]] <br /> [[Order of the Knights of Rizal]] <!--Military service-->| image_size = 220px | imagesize = | footnotes = '''Footnotes:'''<br /> {{reflist|group=infobox}} }} Si '''Emilio Aguinaldo y Famy''' ([[Marso 22]], [[1869]] – [[Pebrero 6]], [[1964]]) ay isang Pilipinong heneral, politiko, at rebolusyonaryo na kinikilala bilang unang pangulo ng [[Pilipinas]], kung saan namahala siya mula 1899 hanggang 1901. Pinangunahan nya ang kilusang Pilipino laban sa [[Espanya]] noong [[Himagsikang Pilipino]] at [[Digmaang Espanyol–Amerikano]], at sa [[Estados Unidos]] noong [[Digmaang Pilipino–Amerikano]]. Siya ay isa sa mga pinakakilalang pinuno ng pakikibaka laban sa mga Kastila, at nang lumáon laban sa mga Amerikano, tungo sa [[kasarinlan ng Pilipinas]]. Namuno siya sa isang pag-aalsa laban sa pamahalaang Kastila noong taóng 1896. Namuno rin sya sa ikalawang pagdigma laban sa sandatahang Kastila noong taóng 1898 habang kakampi ang mga Amerikano, Bilang pinuno ng himagsikan, isinakatuparan nya ang pagpapahayag ng kalayaan ng Pilipinas noong 12 Hunyo 1898. Siya ang itinanghal na unang [[pangulo ng Pilipinas|pangulo ng Republika ng Pilipinas]] noong 23 [[Enero]] 1899. Nang malaman ang pagnanais ng Estados Unidos na sakupin ang Pilipinas upang matupad ang Kasunduan sa Paris (1898) sa pagitan ng Estados Unidos at Espanya ay muling namuno si Aguinaldo sa pagtatanggol sa kasarinlan mula taóng 1899 hanggang 1901. Noong 23 Marso 1901 ay nabuwag ang kanyang kapamahalaan nang sya ay madakip ng mga kalabang Amerikano. Matapos nito ay pumayag syang manumpa ng katapatan sa Estados Unidos nguni't nagpahiwatig ng kahapisan na sinagisag ng pagsusuot nya ng itim na ''corbata de lazo'' hanggang sa tuluyang lumaya ang Pilipinas na naganap noong taóng 1946. Noong taóng 1935, sa paghahanda ng isang pamahalaang ''commonwealth'' ("may bahagyang kasarinlan") sa ilalim ng Estados Unidos, tumakbo sya sa pagkapangulo subali't hindi nanaig kay [[Manuel Quezon]]. Matapos ang muling paglaya ng Pilipinas noong taóng 1946, binigyan siya ng katungkulan sa ''[[Philippine Council of State]]<ref name="Karnow">{{cite-Karnow|Emilio Aguinaldo}}</ref>'' ("sanggunian ng pamahalaan") na isang sangay ng pamahalaan na itinatag noong panahon ng Amerikano. Siya ang pinakabatang naging pangulo ng Pilipinas. ==Kabataan== Siya ay pinanganak sa [[Kawit|Cavite el Viejo]], [[Cavite]] noong 22 Marso 1869 kina Carlos Aguinaldo y Jamir at Trinidad Famy y Villanueva (1820-1916). Ang kanyang ama ay isang ''gobernadorcillo'' na may lahing halong Tagalog at Intsik at nakapagmana ng yaman. Noong kanyang kabataan ay naturuan siya ng isa niyang lola. Nang lumaon ay pinag-aral sya ng elementarya sa paaralang elementarya ng Cavite el Viejo noong taóng 1880. Sumunod ay nag-aral sya ng sekundarya sa [[Colegio de San Juan de Letran]] nguni't tumigil sa ikatlong taon upang tumulong sa kaniyang nabiyudang ina na pangasiwaan ang kanilang bukid. Nang siya ay 28 taon, siya ay naging ''cabeza'' sa balangáy Binakayan. Nanungkulan siya rito nang 8 taon. Nang ihayag ang [[en.wikipedia.org/wiki/Maura Law|Kautusang Pangkaharian sa 19 Mayo 1893]] na nagbabago sa mga pamamaraan ng mga pangkabayanang pamamahala ay kasama rito ang pagpalit sa katawagang ''gobernadorcillo'' ("munting tagapamahala") upang gawing ''capitan municipal'' ("punong-bayan" o "pangulo ng bayan"). Kaya nang tunay na maipatupad ang kautusan noong taóng 1895, si Aguinaldo ang pinakaunang taga-Cavite el Viejo na tinawag na ''capitan municipal''. ==Himagsikang Pilipino== Noong 1894, sumali sya sa [[Katipunan]] o ang K.K.K., isang lihim na samahang pinamunuan ni [[Andres Bonifacio]], na naglayong itaboy ang manlulupig na Kastila at makamit ang kasarinlan ng Pilipinas sa pamamagitan ng dahas. Ginamit niya ang ''nom de guerre'' ("ngalang pandigmaan") na Magdalo, patungkol kay [[Maria Magdalena]]. Ang kaniyang sangay ng Katipunan na pinamumunuan ng pinsan nyang si [[Baldomero Aguinaldo]] ay tinawag ring Magdalo. Nagsimula ang himagsikan sa bayan ng [[San Juan del Monte]] (kasalukuyang lungsod ng [[San Juan]], [[Metro Manila|Kalakhang Maynila]]). Ngunit sa simula ay hindi sumali ang sangay ni Aguinaldo dahil sa kakulangan ng pananandata, na isa sa mga dahilan ng pagkatalo ni Bonifacio sa Pinaglabanan. Habang napilitan sina Bonifacio na gumamit ng gerilya para makilaban, nanalo sina Aguinaldo sa iba't ibang laban na nakapagtaboy ng mga Espanyol ng panandalian. Noong 17 Pebrero 1897, natalo nina Aguinaldo at ilang Katipunero ang kilusan na pinamumunuan ni Gobernador-Heneral Camilo de Polavieja sa Labanan sa Tulay ng Zapote sa Cavite. Si Heneral Edilberto Evangelista, inhinyerong sibil, rebolusyonaryo, at tagatayo ng trintsera, ay namatay sa labanang ito. Ang lalawigan ng [[Cavite]] ay naging importanteng pook ng Rebolusyon at dito rin nakanalo ang Magdalo ng marami laban sa Espanya. Ngunit, lalong nagkaroon ng malaking agwat ang dalawang kampo sa Katipunan, ang Magdalo at Magdiwang. Dahil dito, napilitan si Bonifacio na mamagitan sa dalawang kampo. Naisip ng Magdalo na magtayo ng sarili nilang gobyerno. Si Bonifacio, kahit para sa kaniya na ang Katipunan ay gobyernong ganap, pinayagan niya at pinamunuan rin ang isang halalan na sinimulan sa [[Kumbensiyong Tejeros]] sa Tejeros, Cavite noong 22 Marso 1897. Nawala rito ang pamumuno niya kay Aguinaldo, at naboto bilang Ministro ng Interyor. Ito ay kinwestyon ni [[Daniel Tirona,]] na sinasabing hindi raw nararapat ito kay Bonifacio dahil siya ay hindi nakapagtapos sa pag-aaral. Nagalit si Bonifacio (nilabas ang kaniyang baril at binaril na sana si Tirona kung hindi lang siya tumigil) at dineklarang ''null'' at di-wasto ang kumbensiyon. Napilitan si Bonifacio na bumalik sa [[Morong, Rizal|Morong]], [[Rizal]] Hindi na kinilala ni Bonifacio ang gobyernong pinamumunuan ni Aguinaldo at sinimulang ibalik ang kaniyang awtoridad, pinagbintangan ang paksiyon ni Aguinaldo ng pagtataksil at nagbibigay ng utos na taliwas sa mga utos ni Aguinaldo. Sa utos ni Aguinaldo, hinuli si Bonifacio at ang kaniyang mga kapatid at sa isang ''mock trial'', nahatulan ng pagtataksil at nasintensiyahan ng kamatayan. Pagkatapos ng pag-aalanganin, naisip niyang tanggalin ang hatol, ngunit pagkatapos makumbinse ni Heneral Manuel Noriel, Pangulo ng Konseho ng Digmaan, at iba pa, binalik ni Aguinaldo ang hatol. Pinatay ang magkapatid na Andres at Procorpio sa pamamagitan ng ''firing squad'' noong 10 Mayo 1897 sa Bundok Buntis na malapit ng apat na kilometro kanluran ng [[Maragondon]], [[Cavite]]. ==Biak-na-Bato== Habang tumitindi ang tensiyon, napilitan sina Aguinaldo na lumikas papunta sa mga bundok. Dito pinirmahan niya ang Kasunduan ng Biak-na-bato. Isusuko ni Aguinaldo ang kaniyang gobyerno at itigil ang digmaan kapalit ng $800,000 (Mehikanong salapi) bilang kapalit. Pinirmahan ito noong Disyembre 14 at 15, 1897. Noong Disyembre 23, umalis sila sa Pilipinas papuntang Hong Kong para lumikas. Ang dala nilang $400,000 (unang ''installment'') ay dineposito sa mga bangko sa Hong Kong. Dito, inayos ni Aguinaldo ang gobyerno at tinawag niyang ''Kataas-taasang Konseho ng Bayan''. Isang rebolusyonaryong heneral, si Francisco Makabulos, ay nagtatag ng Komiteng Ehekutibong Sentral na siyang naging pamahalaan habang wala sina Aguinaldo. Kahit pumirma si Aguinaldo, tuloy pa rin ang paghuli ng mga Kastila sa mga Pilipinong sumama sa rebolusyon. Dahil dito, nagsimula muli ang rebolusyon. Noong Abril 1898, nagkaroon ng digmaan sa gitna ng Espanya at Estados Unidos. Sa Labanan sa Look ng Maynila, nanalo ang ''American Asiatic Squadron'' na pinamumunuan ni Commodore George Dewey at nasakop ang Maynila. Si Dewey ang nagbigay ng transportasyon kay Aguinaldo pabalik ng Pilipinas. Bumalik bigla si Aguinaldo sa kaniyang posisyon at linusob ang Manila. ==Pagpapahayag ng kalayaan, diktadura, at pamahalaang mapaghimagsik== Pagkatapos ng pagsimula ng Digmaang Espanyol-Amerikano, bumalik si Aguinaldo sa Pilipinas noong 19 Mayo 1898. Noong Mayo 24, dineklara niya na siya ang pinúnò ng buong militar at nagtatag ng gobyernong diktaturyal na siya bilang diktador. Noong Hunyo 12, dineklara ang Kalayaan ng Pilipinas sa bahay ng mga Aguinaldo sa Cavite el Viejo, at binása ang Batas na Nagpapahayag ng Kalayaan ng Pilipinas. Ito ay sinulat sa baybay-Kastila ni Ambrosio Rianzares Bautista, isang kapamilya ni [[Jose Rizal]], na siya ring bumása. Noong Hunyo 18, dineklara niya sa pamamagitan ng dekrito ang opisyal na pagtatag ng kaniyang diktadurya. Noong Hunyo 23, dineklara naman niya ang gobyerno na rebolusyonaryo at hindi na diktadurya, siya pa rin bílang pangulo. ==Pagkapangulo== Itinatag ang Unang Republika ng Pilipinas sa bisa ng isang kinilalang Konstitusyon noong 21 Enero 1899 sa [[Malolos]], [[Bulacan]] at nagtagal hanggang sa nadakip si Pangulong Aguinaldo ng mga [[Amerikano]] noong 23 Marso 1901 sa [[Palanan]], [[Isabela]]. ===Pamumuno at mga katiwala sa pamamahala (''gabinete'')=== Nagkaroon ng dalawang bahaginan ng katiwala si Pangulong Aguinaldo. {{Col-begin}} {| cellpadding="1" cellspacing="4" style="margin:3px; border:3px solid #000000;" align="left" !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |align="left"|'''Katungkulan'''||align="left"|'''Pangalan'''||align="left"|'''Panahon ng panunungkulan''' |- !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |[[Pangulo ng Pilipinas|Pangulo]] || '''Emilio Aguinaldo''' || 1897–1901 |- |[[Pangalawang Pangulo ng Pilipinas|Pangalawang Pangulo]] || '''[[Mariano Trías]]''' || 1897 |- |[[Punong Ministro ng Pilipinas|Punong Katiwala]] || '''[[Apolinario Mabini]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Pedro Paterno]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |[[Katiwala sa Pananalapi]] || '''[[Mariano Trías]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Hugo Ilagan]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Ugnayang Panloob]] || '''[[Teodoro Sandiko]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Severino de las Alas]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Digmaan]] || '''[[Baldomero Aguinaldo]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Mariano Trias]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Kalusugan]] || '''[[Gracio Gonzaga]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- |[[Katiwala sa Ugnayang Panlabas]] || '''[[Apolinario Mabini]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Felipe Buencamino]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Kautusang Pambayan]] || '''[[Aguedo Velarde]]''' || 1899 |- |[[Katiwala sa Pagawaing Bayan at Talastasan]] || '''[[Máximo Paterno]]''' || 1899 |- |[[Katiwala sa Pagsasaka, Paggawa ng Kagamitan, at Kalakalan]] || '''[[León María Guerrero]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |}{{Col-end}} === Patakarang pambansa === ====Buwis==== Nagpatuloy ang Kapulungan ng Malolos. Ipinagpatuloy muna ang paggamit ng pamamaraang Kastila sa maraming gawain ng pamahalaan kasama ang pagsingil ng buwis, subali't hindi kasama ang sa sabong at sa iba pang katuwaan. Binabaan ang buwis sa digmaan at ang kusang-loob na bigay ay tinatanggap. Inayos din ang kaparaanan sa pagbubuwis sa mga inaangkat. Binuksan ang pambansang pautang. ====Pagtuturo==== Pinabuksan kaagad ang mga mababang paaralan. Ang pag-aaral sa mababang paaralan ay sapilitan. Si [[Enrique Mendiola]] ay nagbukas ng Instituto de Burgos at pinili na ang tagapangasiwa nito ay gawing tagapangasiwa ng pagtuturong pambayan. Ang pamantasan ay nagbigay ng mga kaaralan sa pagtatanim, pagtilingin, at pangangalakal at ng mga kaaralang nagbibigay ng kasulatang katibayan ng pangunahing kasanayan (''artium baccalaureus; A.B.''). Isang kautusan ang nagbigay ng panahon upang itayo ang ''Universidad Literaria'' ("pamantasan sa mga kasulatan"). Ang pamantasang ito ay nagbigay ng kaaralan sa panggagamot, paninistis, at pagpapatotoong pambayan. Ang Pangulo ang pipili ng magtuturong siya namang pipili ng tagapangasiwa ng pamantasan. Ang naging unang tagapangasiwa ay si Joaquín Gonzales. Ang kasunod ay si León María Guererro. ====Pangkabayanang pamamahala==== Sinunod ng Pangulo ang payo ni [[Apolinario Mabini]] at nagbigay ng dalawang kautusan, isa noong 18 Hunyo at isa naman noong ika-20 upang ayusin ang kaparaanan ng pamahalaan sa mga lalawigan at bayan. Nakasulat dito na kahit napilitan siyang maging diktador, nais niyang kasama ang mga pinakanararapat na maging halal na sila rin ay pinagkakatiwalaan ng kanilang mga kababayan. Sa mga kautusang ito, ang mga lalaking 21 taon pataas ay dapat maghalal ng isang ''Consejo Popular'' ("sangguniang-bayan") na binubuo ng isang Pangulo, Ikalawang Pangulo, Kapitan ng Barrio, Delegado ng Katarungan, Rehistrado Sibil, Delegado ng Pulis at Panloob na Kaayusan, at Delegado ng Buwis at Pagmamay-ari. Pagtitibayin ng pamahalaan ang mga halal na ito. Ang mga inihalal ng Pangulo at napagtibay sa parehong paraan ay: isang tagapamahala at tatlong sinasangguni kasama ang isang bibigyang-katungkulan sa bulwagang-lalawigan at sangguniang panlalawigan. ====Pagbabago sa konstitusyon==== Dahil sa abala sa ikalimang utos ng Konstitusyon ng 1898 na nagtatakda ng paghihiwalay ng Simbahan at ng Pamahalaan, ang ''Primer Ministro'' o Punong Katiwalang si Apolinario Mabini ay nagbigay ng pagpapaliban sa utos hanggang magkaroon muli ng kapulungan sa pagkatatag ng bansa. Ang mga lugar na kailangan ng pari ay binibigyan ng tulong. Ito ay pinagtibay noong 23 Disyembre at naging ika-100 utos ng Konstitusyon ukol sa pansamantalang gawain habang pinapalitan ang pamahalaan. ====Ukol sa Magkakabuklod na Kabayanan ng Kabisayaan==== Upang mapatunayan ang pagkakaisa ng Republika, ginawang pangulo ng Magkakabuklod na Kabayanan ng Kabisayaan si Raymundo Melliza sa loob ng dalawang taon, pagkatapos manumpa ng katapatan sa Unang Republika at kumilala kay Aguinaldo bilang kataas-taasang pangulo. ===Patakarang panlabas=== ====Mga bihag na Kastila==== Pinalaya ni Pangulong Emilio Aguinaldo ang mga Kastilang nabihag sa pamamagitan ng ganap na kahabagan (''celemencia executivo'') matapos itatag ang Republika. Pinayagan niya rin silang makapaghanapbuhay sa Pilipinas. ====Digmaang Pilipino-Amerikano==== Noong 4 Pebrero 1899, binaril ng isang Amerikanong sundalo ang isang Pilipino. Ito ang dahilan kaya nagsimula ang Digmaang Pilipino-Amerikano at nagsimula ang labanan sa gitna ng mga sundalong Amerikano at mga Pilipinong para sa kalayaan. Ang mas malakas na armas ng mga Amerikano ay nagpaalis ng mga Pilipino sa mga lungsod at kailangan maglipat ng lugar ng Gobyernong Malolos. Lumikas si Pangulong Aguinaldo papuntang Hilagang Luzon habang hinahabol ng mga Amerikano. Noong 2 Hunyo 1899, nakatanggap ng telegrama si Heneral [[Antonio Luna]], isa sa mga kaagaw ng pangulo at magaling na heneral, at nagtanong kung pwede sila magkita sa Kumbento ng Simbahan sa Cabanatuan. Ngunit, tinaksil siya ni Aguinaldo dahil ipinapatay siya ng mga tauhan ng pangulo matapos malaman na wala ang pangulo sa kumbento (Hunyo 5). Nilibing siya sa simbahan at walang imbestigasyong naganap. Hindi nahuli ang pumatay. Pagkamatay ni Luna, nagkaroon na ng kapangyarihan ang pangulo sa buong militar. Dahil wala na ang kagalingan ni Luna, natalo ng natalo ang militar. Noong Nobyembre 1899, nakaabot na sina Aguinaldo sa [[Palanan]], [[Isabela]]. Nagkaroon ng labanan sa Tirad Pass na pinamunuan ni Heneral [[Gregorio del Pilar]] para matago ang pangulo. Ngunit, natalo sila sa pwersa ng mga Amerikano at namatay pa si del Pilar at 52 sa 60 na kasama ni del Pilar. Halos pagkatapos ng dalawang taon, nahuli si Pangulong Aguinaldo ng mga Amerikano sa pamumuno ni Heneral Frederick Funston sa pamamagitan ng pagkukunwari na sila'y mga nahuling Amerikano ng mga ''[[Macabebe Scouts]]'' na silang nagturo ng lokasyon ni Aguinaldo. ==Mga larawan== <gallery> File:Emilio Aguinaldo (ca. 1898).jpg File:General Emilio Aguinaldo.jpg File:Emilio Aguinaldo with his son Emilio Jr 1906.jpg File:Gen Aguinaldo.jpg File:Aguinaldo LCCN2014709449.jpg File:AguinaldoMP.jpg File:President Emilio Aguinaldo (cropped).jpg File:Emilio Aguinaldo boarding USS Vicksburg.jpg File:AGUINALDO.jpg File:Emilio Aguinaldo (1869-1964) in a hat, anonymous engraving.png File:"Aguinaldo Arrived in San Francisco Yesterday" article from Lake County Examiner. (Lakeview, Lake County, Or.) 1880-1915, September 04, 1902, Page 1.jpg File:Aguinaldo and Fairbanks.jpg </gallery> ==Tingnan din== *[[Pilipinas]] *[[Kasaysayan ng Pilipinas]] *[[Himagsikang Pilipino]] *[[Katipunan]] *[[Digmaang Espanyol-Amerikano]] *[[Digmaang Pilipino-Amerikano]] *[[Pangulo ng Pilipinas]] *[[Pamamahayag ng Kalayaan ng Pilipinas]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga panlabas na kawing== *[http://www.loc.gov/rr/hispanic/1898/aguinaldo.html Emilio Aguinaldo y Famy 1869 - 1964] {{start box}} {{ succession box |before = Itinatag ang katungkulan |title = [[Pangulo ng Pilipinas]] |years = 1899–1901 |after = [[Manuel L. Quezon]] }} {{end box}} {{Mga Pangulo ng Pilipinas}} {{Himagsikang Pilipino}} {{BD|1869|1964|Aguinaldo, Emilio}} {{DEFAULTSORT:Aguinaldo, Emilio}} [[Kategorya:Mga Pilipinong liping-Intsik]] [[Kategorya:Mga Tagalog]] [[Kategorya:Mga pangulo ng Pilipinas]] [[Kategorya:Pamilya Aguinaldo]] [[Kategorya:Katipunan]] [[Kategorya:Himagsikang Pilipino]] [[Kategorya:Mga Kristiyano]] [[Kategorya:Mga rebolusyonaryo mula sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga Pilipinong heneral]] jxgt7dj7rm3ilhqfos8m1igc4w9v3ab 2215535 2215532 2026-07-10T08:47:44Z Jiro12345 163892 /* Himagsikang Pilipino */ Nagdagdag ng mga link 2215535 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = | name = Emilio Aguinaldo y Famy | image = Emilio Aguinaldo ca. 1919 (Restored).jpg | caption = Litrato ni Aguinaldo, kinuha taong 1919. | title = [[Talaksan:Seal of the President of the Philippines.svg|30px]][[Talaksan:Coat_of_arms_of_the_Philippines_(1898–1901).svg|30px]]<br/>Ika-1 [[Pangulo ng Pilipinas]] | primeminister = {{ubl|[[Apolinario Mabini]]|[[Pedro Paterno]]}} | successor = {{ubl|[[Miguel Malvar]]|[[Manuel L. Quezon]]}} | term_start = 23 Enero 1899 | term_end = 23 Marso 1901 | title1 = [[Talaksan:Gobierno Revolucionario Filipinas.png|30px]]<br>Pangulo ng [[Pamahalaang Rebolusyonaryo ng Pilipinas]] | term_start1 = 23 Hunyo 1898 | term_end1 = 22 Enero 1899 | primeminister1 = [[Apolinario Mabini]] | title3 = [[Talaksan:Gobyerno dictatorial Filipinas.png|30px]]<br>[[Pamahalaang Diktatoryal ng Pilipinas|Diktador ng Pilipinas]] | term_start3 = 24 Mayo 1898 | term_end3 = 23 Hunyo 1898 | title4 = [[Talaksan:Seal of the Republic of Biak-na-Bato.svg|30px]]<br>Pangulo ng [[Republika ng Biak-na-Bato]] | term_start4 = 2 Nobyembre 1897 | term_end4 = 14 Disyembre 1897 | vicepresident4 = [[Mariano Trías]] | title5 = Pangulo ng [[Pamahalaang Rebolusyonaryo ng Tejeros]] | term_start5 = 22 Marso 1897 | term_end5 = 1 Nobyembre 1897 | vicepresident5 = [[Mariano Trías]] | signature = Emilio Aguinaldo autograph.svg | party = [[National Socialist Party (Philippines)|National Socialist]] (1935–1936){{refn|Aguinaldo ran for president in [[1935 Philippine presidential election|1935]] under the ticket of the [[National Socialist Party (Philippines)|National Socialist Party]],{{fact}} but in opening his campaign he disavowed association with any political party.{{fact}}|group=infobox}}<br>[[Independent politician|Independent]] (until 1935) | birth_date = {{birth date|1869|3|22}}{{efn|1=The exact date of Aguinaldo's birthdate was March 22, 1869. It can be seen in National Historical Institute's marker in Aguinaldo Shrine, Kawit, Cavite.{{fact}} Some sources give other dates.{{fact}}|group=lower-alpha|name=birthdate-note}} | birth_place = [[Kawit|Cavite el Viejo]], [[Cavite]], [[Kapitaniya Heneral ng Pilipinas]], [[Imperyong Kastila]] | death_date = {{death date and age|1964|2|6|1869|3|23}} | death_place = [[Lungsod Quezon]], [[Ikatlong Republika ng Pilipinas|Pilipinas]] | resting_place = [[Dambanang Aguinaldo]], [[Cavite]], [[Pilipinas]] | spouse = {{marriage|[[Hilaria Aguinaldo|Hilaria del Rosario]]|1896|1921|reason=died}}<br />{{marriage|María Agoncillo|1930|1963|reason=died}} | children = 5 [[#Personal life|(see below)]] | alma_mater = [[Colegio de San Juan de Letran]] | nickname = "Kapitan Miong"<br />"Heneral Miong" <br />"Ka Miong"<br />"El [[Caudillo]]"<br />"Magdalo"<br />"Hermano Colon" | allegiance = {{flag|First Philippine Republic}}<br />[[File:Flag of the Tagalog people.svg|25px]] [[Republic of Biak-na-Bato]]<br />{{flagicon image|Philippine revolution flag magdalo alternate.svg}} [[Katipunan]] ([[Magdalo (Katipunan faction)|Magdalo]]) | branch = [[File:Seal of the Philippine Army (1897).svg|23px]] [[Philippine Revolutionary Army]] | serviceyears = 1896–1901 | rank = [[File:PR_Ministro_Mariscal.svg|15px]] [[Generalissimo]] [[Field Marshal of the Philippines|Minister Marshal]]<br /> | unit = | commands = | battles = {{hlist||'''[[Philippine Revolution]]'''|[[Kawit revolt]]|[[Battle of Imus]]|[[Battle of Talisay]]|[[Battle of Binakayan-Dalahican|Battle of Binakayan]]|[[Battle of Pateros]]|[[Battle of Zapote Bridge (1897)|Battle of Zapote Bridge]]|[[Battle of Perez Dasmariñas]]|[[Battle of Timalan]]|[[Battle of Naic]]|[[Battle of Mount Puray]] |[[Battle of Aliaga]]|[[Battle of Alapan]]<br/>'''[[Spanish–American War]]'''|[[Battle of Manila (1898)]]<br />'''[[Philippine–American War]]'''|[[Battle of Marilao River]]}} | awards = [[Philippine Legion of Honor]]<br />[[Quezon Service Cross]] <br />[[Presidential Medal of Merit (Philippines)|Presidential Medal of Merit]] <br /> [[Order of the Knights of Rizal]] <!--Military service-->| image_size = 220px | imagesize = | footnotes = '''Footnotes:'''<br /> {{reflist|group=infobox}} }} Si '''Emilio Aguinaldo y Famy''' ([[Marso 22]], [[1869]] – [[Pebrero 6]], [[1964]]) ay isang Pilipinong heneral, politiko, at rebolusyonaryo na kinikilala bilang unang pangulo ng [[Pilipinas]], kung saan namahala siya mula 1899 hanggang 1901. Pinangunahan nya ang kilusang Pilipino laban sa [[Espanya]] noong [[Himagsikang Pilipino]] at [[Digmaang Espanyol–Amerikano]], at sa [[Estados Unidos]] noong [[Digmaang Pilipino–Amerikano]]. Siya ay isa sa mga pinakakilalang pinuno ng pakikibaka laban sa mga Kastila, at nang lumáon laban sa mga Amerikano, tungo sa [[kasarinlan ng Pilipinas]]. Namuno siya sa isang pag-aalsa laban sa pamahalaang Kastila noong taóng 1896. Namuno rin sya sa ikalawang pagdigma laban sa sandatahang Kastila noong taóng 1898 habang kakampi ang mga Amerikano, Bilang pinuno ng himagsikan, isinakatuparan nya ang pagpapahayag ng kalayaan ng Pilipinas noong 12 Hunyo 1898. Siya ang itinanghal na unang [[pangulo ng Pilipinas|pangulo ng Republika ng Pilipinas]] noong 23 [[Enero]] 1899. Nang malaman ang pagnanais ng Estados Unidos na sakupin ang Pilipinas upang matupad ang Kasunduan sa Paris (1898) sa pagitan ng Estados Unidos at Espanya ay muling namuno si Aguinaldo sa pagtatanggol sa kasarinlan mula taóng 1899 hanggang 1901. Noong 23 Marso 1901 ay nabuwag ang kanyang kapamahalaan nang sya ay madakip ng mga kalabang Amerikano. Matapos nito ay pumayag syang manumpa ng katapatan sa Estados Unidos nguni't nagpahiwatig ng kahapisan na sinagisag ng pagsusuot nya ng itim na ''corbata de lazo'' hanggang sa tuluyang lumaya ang Pilipinas na naganap noong taóng 1946. Noong taóng 1935, sa paghahanda ng isang pamahalaang ''commonwealth'' ("may bahagyang kasarinlan") sa ilalim ng Estados Unidos, tumakbo sya sa pagkapangulo subali't hindi nanaig kay [[Manuel Quezon]]. Matapos ang muling paglaya ng Pilipinas noong taóng 1946, binigyan siya ng katungkulan sa ''[[Philippine Council of State]]<ref name="Karnow">{{cite-Karnow|Emilio Aguinaldo}}</ref>'' ("sanggunian ng pamahalaan") na isang sangay ng pamahalaan na itinatag noong panahon ng Amerikano. Siya ang pinakabatang naging pangulo ng Pilipinas. ==Kabataan== Siya ay pinanganak sa [[Kawit|Cavite el Viejo]], [[Cavite]] noong 22 Marso 1869 kina Carlos Aguinaldo y Jamir at Trinidad Famy y Villanueva (1820-1916). Ang kanyang ama ay isang ''gobernadorcillo'' na may lahing halong Tagalog at Intsik at nakapagmana ng yaman. Noong kanyang kabataan ay naturuan siya ng isa niyang lola. Nang lumaon ay pinag-aral sya ng elementarya sa paaralang elementarya ng Cavite el Viejo noong taóng 1880. Sumunod ay nag-aral sya ng sekundarya sa [[Colegio de San Juan de Letran]] nguni't tumigil sa ikatlong taon upang tumulong sa kaniyang nabiyudang ina na pangasiwaan ang kanilang bukid. Nang siya ay 28 taon, siya ay naging ''cabeza'' sa balangáy Binakayan. Nanungkulan siya rito nang 8 taon. Nang ihayag ang [[en.wikipedia.org/wiki/Maura Law|Kautusang Pangkaharian sa 19 Mayo 1893]] na nagbabago sa mga pamamaraan ng mga pangkabayanang pamamahala ay kasama rito ang pagpalit sa katawagang ''gobernadorcillo'' ("munting tagapamahala") upang gawing ''capitan municipal'' ("punong-bayan" o "pangulo ng bayan"). Kaya nang tunay na maipatupad ang kautusan noong taóng 1895, si Aguinaldo ang pinakaunang taga-Cavite el Viejo na tinawag na ''capitan municipal''. ==Himagsikang Pilipino== Noong 1894, sumali sya sa [[Katipunan]] o ang K.K.K., isang lihim na samahang pinamunuan ni [[Andres Bonifacio]], na naglayong itaboy ang manlulupig na Kastila at makamit ang kasarinlan ng Pilipinas sa pamamagitan ng dahas. Ginamit niya ang ''nom de guerre'' ("ngalang pandigmaan") na Magdalo, patungkol kay [[Maria Magdalena]]. Ang kaniyang sangay ng Katipunan na pinamumunuan ng pinsan nyang si [[Baldomero Aguinaldo]] ay tinawag ring Magdalo. Nagsimula ang himagsikan sa bayan ng [[San Juan del Monte]] (kasalukuyang lungsod ng [[San Juan]], [[Metro Manila|Kalakhang Maynila]]). Ngunit sa simula ay hindi sumali ang sangay ni Aguinaldo dahil sa kakulangan ng pananandata, na isa sa mga dahilan ng pagkatalo ni Bonifacio sa Pinaglabanan. Habang napilitan sina Bonifacio na gumamit ng gerilya para makilaban, nanalo sina Aguinaldo sa iba't ibang laban na nakapagtaboy ng mga Espanyol ng panandalian. Noong 17 Pebrero 1897, natalo nina Aguinaldo at ilang Katipunero ang kilusan na pinamumunuan ni Gobernador-Heneral Camilo de Polavieja sa Labanan sa Tulay ng Zapote sa Cavite. Si Heneral Edilberto Evangelista, inhinyerong sibil, rebolusyonaryo, at tagatayo ng trintsera, ay namatay sa labanang ito. Ang lalawigan ng [[Cavite]] ay naging importanteng pook ng Rebolusyon at dito rin nakanalo ang Magdalo ng marami laban sa Espanya. Ngunit, lalong nagkaroon ng malaking agwat ang dalawang kampo sa Katipunan, ang Magdalo at Magdiwang. Dahil dito, napilitan si Bonifacio na mamagitan sa dalawang kampo. Naisip ng Magdalo na magtayo ng sarili nilang gobyerno. Si Bonifacio, kahit para sa kaniya na ang Katipunan ay gobyernong ganap, pinayagan niya at pinamunuan rin ang isang halalan na sinimulan sa Kumbensiyong Tejeros sa [[Tejeros]], Cavite noong 22 Marso 1897. Nawala rito ang pamumuno niya kay Aguinaldo, at naboto bilang Ministro ng Interyor. Ito ay kinwestyon ni Daniel Tirona, na sinasabing hindi raw nararapat ito kay Bonifacio dahil siya ay hindi nakapagtapos sa pag-aaral. Nagalit si Bonifacio (nilabas ang kaniyang baril at binaril na sana si Tirona kung hindi lang siya tumigil) at dineklarang ''null'' at di-wasto ang kumbensiyon. Napilitan si Bonifacio na bumalik sa [[Morong, Rizal|Morong]], [[Rizal]] Hindi na kinilala ni Bonifacio ang gobyernong pinamumunuan ni Aguinaldo at sinimulang ibalik ang kaniyang awtoridad, pinagbintangan ang paksiyon ni Aguinaldo ng pagtataksil at nagbibigay ng utos na taliwas sa mga utos ni Aguinaldo. Sa utos ni Aguinaldo, hinuli si Bonifacio at ang kaniyang mga kapatid at sa isang ''mock trial'', nahatulan ng pagtataksil at nasintensiyahan ng kamatayan. Pagkatapos ng pag-aalanganin, naisip niyang tanggalin ang hatol, ngunit pagkatapos makumbinse ni Heneral Manuel Noriel, Pangulo ng Konseho ng Digmaan, at iba pa, binalik ni Aguinaldo ang hatol. Pinatay ang magkapatid na Andres at Procorpio sa pamamagitan ng ''firing squad'' noong 10 Mayo 1897 sa Bundok Buntis na malapit ng apat na kilometro kanluran ng [[Maragondon]], [[Cavite]]. ==Biak-na-Bato== Habang tumitindi ang tensiyon, napilitan sina Aguinaldo na lumikas papunta sa mga bundok. Dito pinirmahan niya ang Kasunduan ng Biak-na-bato. Isusuko ni Aguinaldo ang kaniyang gobyerno at itigil ang digmaan kapalit ng $800,000 (Mehikanong salapi) bilang kapalit. Pinirmahan ito noong Disyembre 14 at 15, 1897. Noong Disyembre 23, umalis sila sa Pilipinas papuntang Hong Kong para lumikas. Ang dala nilang $400,000 (unang ''installment'') ay dineposito sa mga bangko sa Hong Kong. Dito, inayos ni Aguinaldo ang gobyerno at tinawag niyang ''Kataas-taasang Konseho ng Bayan''. Isang rebolusyonaryong heneral, si Francisco Makabulos, ay nagtatag ng Komiteng Ehekutibong Sentral na siyang naging pamahalaan habang wala sina Aguinaldo. Kahit pumirma si Aguinaldo, tuloy pa rin ang paghuli ng mga Kastila sa mga Pilipinong sumama sa rebolusyon. Dahil dito, nagsimula muli ang rebolusyon. Noong Abril 1898, nagkaroon ng digmaan sa gitna ng Espanya at Estados Unidos. Sa Labanan sa Look ng Maynila, nanalo ang ''American Asiatic Squadron'' na pinamumunuan ni Commodore George Dewey at nasakop ang Maynila. Si Dewey ang nagbigay ng transportasyon kay Aguinaldo pabalik ng Pilipinas. Bumalik bigla si Aguinaldo sa kaniyang posisyon at linusob ang Manila. ==Pagpapahayag ng kalayaan, diktadura, at pamahalaang mapaghimagsik== Pagkatapos ng pagsimula ng Digmaang Espanyol-Amerikano, bumalik si Aguinaldo sa Pilipinas noong 19 Mayo 1898. Noong Mayo 24, dineklara niya na siya ang pinúnò ng buong militar at nagtatag ng gobyernong diktaturyal na siya bilang diktador. Noong Hunyo 12, dineklara ang Kalayaan ng Pilipinas sa bahay ng mga Aguinaldo sa Cavite el Viejo, at binása ang Batas na Nagpapahayag ng Kalayaan ng Pilipinas. Ito ay sinulat sa baybay-Kastila ni Ambrosio Rianzares Bautista, isang kapamilya ni [[Jose Rizal]], na siya ring bumása. Noong Hunyo 18, dineklara niya sa pamamagitan ng dekrito ang opisyal na pagtatag ng kaniyang diktadurya. Noong Hunyo 23, dineklara naman niya ang gobyerno na rebolusyonaryo at hindi na diktadurya, siya pa rin bílang pangulo. ==Pagkapangulo== Itinatag ang Unang Republika ng Pilipinas sa bisa ng isang kinilalang Konstitusyon noong 21 Enero 1899 sa [[Malolos]], [[Bulacan]] at nagtagal hanggang sa nadakip si Pangulong Aguinaldo ng mga [[Amerikano]] noong 23 Marso 1901 sa [[Palanan]], [[Isabela]]. ===Pamumuno at mga katiwala sa pamamahala (''gabinete'')=== Nagkaroon ng dalawang bahaginan ng katiwala si Pangulong Aguinaldo. {{Col-begin}} {| cellpadding="1" cellspacing="4" style="margin:3px; border:3px solid #000000;" align="left" !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |align="left"|'''Katungkulan'''||align="left"|'''Pangalan'''||align="left"|'''Panahon ng panunungkulan''' |- !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |[[Pangulo ng Pilipinas|Pangulo]] || '''Emilio Aguinaldo''' || 1897–1901 |- |[[Pangalawang Pangulo ng Pilipinas|Pangalawang Pangulo]] || '''[[Mariano Trías]]''' || 1897 |- |[[Punong Ministro ng Pilipinas|Punong Katiwala]] || '''[[Apolinario Mabini]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Pedro Paterno]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |[[Katiwala sa Pananalapi]] || '''[[Mariano Trías]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Hugo Ilagan]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Ugnayang Panloob]] || '''[[Teodoro Sandiko]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Severino de las Alas]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Digmaan]] || '''[[Baldomero Aguinaldo]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Mariano Trias]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Kalusugan]] || '''[[Gracio Gonzaga]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- |[[Katiwala sa Ugnayang Panlabas]] || '''[[Apolinario Mabini]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Felipe Buencamino]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Kautusang Pambayan]] || '''[[Aguedo Velarde]]''' || 1899 |- |[[Katiwala sa Pagawaing Bayan at Talastasan]] || '''[[Máximo Paterno]]''' || 1899 |- |[[Katiwala sa Pagsasaka, Paggawa ng Kagamitan, at Kalakalan]] || '''[[León María Guerrero]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |}{{Col-end}} === Patakarang pambansa === ====Buwis==== Nagpatuloy ang Kapulungan ng Malolos. Ipinagpatuloy muna ang paggamit ng pamamaraang Kastila sa maraming gawain ng pamahalaan kasama ang pagsingil ng buwis, subali't hindi kasama ang sa sabong at sa iba pang katuwaan. Binabaan ang buwis sa digmaan at ang kusang-loob na bigay ay tinatanggap. Inayos din ang kaparaanan sa pagbubuwis sa mga inaangkat. Binuksan ang pambansang pautang. ====Pagtuturo==== Pinabuksan kaagad ang mga mababang paaralan. Ang pag-aaral sa mababang paaralan ay sapilitan. Si [[Enrique Mendiola]] ay nagbukas ng Instituto de Burgos at pinili na ang tagapangasiwa nito ay gawing tagapangasiwa ng pagtuturong pambayan. Ang pamantasan ay nagbigay ng mga kaaralan sa pagtatanim, pagtilingin, at pangangalakal at ng mga kaaralang nagbibigay ng kasulatang katibayan ng pangunahing kasanayan (''artium baccalaureus; A.B.''). Isang kautusan ang nagbigay ng panahon upang itayo ang ''Universidad Literaria'' ("pamantasan sa mga kasulatan"). Ang pamantasang ito ay nagbigay ng kaaralan sa panggagamot, paninistis, at pagpapatotoong pambayan. Ang Pangulo ang pipili ng magtuturong siya namang pipili ng tagapangasiwa ng pamantasan. Ang naging unang tagapangasiwa ay si Joaquín Gonzales. Ang kasunod ay si León María Guererro. ====Pangkabayanang pamamahala==== Sinunod ng Pangulo ang payo ni [[Apolinario Mabini]] at nagbigay ng dalawang kautusan, isa noong 18 Hunyo at isa naman noong ika-20 upang ayusin ang kaparaanan ng pamahalaan sa mga lalawigan at bayan. Nakasulat dito na kahit napilitan siyang maging diktador, nais niyang kasama ang mga pinakanararapat na maging halal na sila rin ay pinagkakatiwalaan ng kanilang mga kababayan. Sa mga kautusang ito, ang mga lalaking 21 taon pataas ay dapat maghalal ng isang ''Consejo Popular'' ("sangguniang-bayan") na binubuo ng isang Pangulo, Ikalawang Pangulo, Kapitan ng Barrio, Delegado ng Katarungan, Rehistrado Sibil, Delegado ng Pulis at Panloob na Kaayusan, at Delegado ng Buwis at Pagmamay-ari. Pagtitibayin ng pamahalaan ang mga halal na ito. Ang mga inihalal ng Pangulo at napagtibay sa parehong paraan ay: isang tagapamahala at tatlong sinasangguni kasama ang isang bibigyang-katungkulan sa bulwagang-lalawigan at sangguniang panlalawigan. ====Pagbabago sa konstitusyon==== Dahil sa abala sa ikalimang utos ng Konstitusyon ng 1898 na nagtatakda ng paghihiwalay ng Simbahan at ng Pamahalaan, ang ''Primer Ministro'' o Punong Katiwalang si Apolinario Mabini ay nagbigay ng pagpapaliban sa utos hanggang magkaroon muli ng kapulungan sa pagkatatag ng bansa. Ang mga lugar na kailangan ng pari ay binibigyan ng tulong. Ito ay pinagtibay noong 23 Disyembre at naging ika-100 utos ng Konstitusyon ukol sa pansamantalang gawain habang pinapalitan ang pamahalaan. ====Ukol sa Magkakabuklod na Kabayanan ng Kabisayaan==== Upang mapatunayan ang pagkakaisa ng Republika, ginawang pangulo ng Magkakabuklod na Kabayanan ng Kabisayaan si Raymundo Melliza sa loob ng dalawang taon, pagkatapos manumpa ng katapatan sa Unang Republika at kumilala kay Aguinaldo bilang kataas-taasang pangulo. ===Patakarang panlabas=== ====Mga bihag na Kastila==== Pinalaya ni Pangulong Emilio Aguinaldo ang mga Kastilang nabihag sa pamamagitan ng ganap na kahabagan (''celemencia executivo'') matapos itatag ang Republika. Pinayagan niya rin silang makapaghanapbuhay sa Pilipinas. ====Digmaang Pilipino-Amerikano==== Noong 4 Pebrero 1899, binaril ng isang Amerikanong sundalo ang isang Pilipino. Ito ang dahilan kaya nagsimula ang Digmaang Pilipino-Amerikano at nagsimula ang labanan sa gitna ng mga sundalong Amerikano at mga Pilipinong para sa kalayaan. Ang mas malakas na armas ng mga Amerikano ay nagpaalis ng mga Pilipino sa mga lungsod at kailangan maglipat ng lugar ng Gobyernong Malolos. Lumikas si Pangulong Aguinaldo papuntang Hilagang Luzon habang hinahabol ng mga Amerikano. Noong 2 Hunyo 1899, nakatanggap ng telegrama si Heneral [[Antonio Luna]], isa sa mga kaagaw ng pangulo at magaling na heneral, at nagtanong kung pwede sila magkita sa Kumbento ng Simbahan sa Cabanatuan. Ngunit, tinaksil siya ni Aguinaldo dahil ipinapatay siya ng mga tauhan ng pangulo matapos malaman na wala ang pangulo sa kumbento (Hunyo 5). Nilibing siya sa simbahan at walang imbestigasyong naganap. Hindi nahuli ang pumatay. Pagkamatay ni Luna, nagkaroon na ng kapangyarihan ang pangulo sa buong militar. Dahil wala na ang kagalingan ni Luna, natalo ng natalo ang militar. Noong Nobyembre 1899, nakaabot na sina Aguinaldo sa [[Palanan]], [[Isabela]]. Nagkaroon ng labanan sa Tirad Pass na pinamunuan ni Heneral [[Gregorio del Pilar]] para matago ang pangulo. Ngunit, natalo sila sa pwersa ng mga Amerikano at namatay pa si del Pilar at 52 sa 60 na kasama ni del Pilar. Halos pagkatapos ng dalawang taon, nahuli si Pangulong Aguinaldo ng mga Amerikano sa pamumuno ni Heneral Frederick Funston sa pamamagitan ng pagkukunwari na sila'y mga nahuling Amerikano ng mga ''[[Macabebe Scouts]]'' na silang nagturo ng lokasyon ni Aguinaldo. ==Mga larawan== <gallery> File:Emilio Aguinaldo (ca. 1898).jpg File:General Emilio Aguinaldo.jpg File:Emilio Aguinaldo with his son Emilio Jr 1906.jpg File:Gen Aguinaldo.jpg File:Aguinaldo LCCN2014709449.jpg File:AguinaldoMP.jpg File:President Emilio Aguinaldo (cropped).jpg File:Emilio Aguinaldo boarding USS Vicksburg.jpg File:AGUINALDO.jpg File:Emilio Aguinaldo (1869-1964) in a hat, anonymous engraving.png File:"Aguinaldo Arrived in San Francisco Yesterday" article from Lake County Examiner. (Lakeview, Lake County, Or.) 1880-1915, September 04, 1902, Page 1.jpg File:Aguinaldo and Fairbanks.jpg </gallery> ==Tingnan din== *[[Pilipinas]] *[[Kasaysayan ng Pilipinas]] *[[Himagsikang Pilipino]] *[[Katipunan]] *[[Digmaang Espanyol-Amerikano]] *[[Digmaang Pilipino-Amerikano]] *[[Pangulo ng Pilipinas]] *[[Pamamahayag ng Kalayaan ng Pilipinas]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga panlabas na kawing== *[http://www.loc.gov/rr/hispanic/1898/aguinaldo.html Emilio Aguinaldo y Famy 1869 - 1964] {{start box}} {{ succession box |before = Itinatag ang katungkulan |title = [[Pangulo ng Pilipinas]] |years = 1899–1901 |after = [[Manuel L. Quezon]] }} {{end box}} {{Mga Pangulo ng Pilipinas}} {{Himagsikang Pilipino}} {{BD|1869|1964|Aguinaldo, Emilio}} {{DEFAULTSORT:Aguinaldo, Emilio}} [[Kategorya:Mga Pilipinong liping-Intsik]] [[Kategorya:Mga Tagalog]] [[Kategorya:Mga pangulo ng Pilipinas]] [[Kategorya:Pamilya Aguinaldo]] [[Kategorya:Katipunan]] [[Kategorya:Himagsikang Pilipino]] [[Kategorya:Mga Kristiyano]] [[Kategorya:Mga rebolusyonaryo mula sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga Pilipinong heneral]] ouy405z9p735l5g788xq4hua4ddjnzu 2215536 2215535 2026-07-10T08:49:53Z Jiro12345 163892 /* Biak-na-Bato */ Nagdagdag ng mga link 2215536 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = | name = Emilio Aguinaldo y Famy | image = Emilio Aguinaldo ca. 1919 (Restored).jpg | caption = Litrato ni Aguinaldo, kinuha taong 1919. | title = [[Talaksan:Seal of the President of the Philippines.svg|30px]][[Talaksan:Coat_of_arms_of_the_Philippines_(1898–1901).svg|30px]]<br/>Ika-1 [[Pangulo ng Pilipinas]] | primeminister = {{ubl|[[Apolinario Mabini]]|[[Pedro Paterno]]}} | successor = {{ubl|[[Miguel Malvar]]|[[Manuel L. Quezon]]}} | term_start = 23 Enero 1899 | term_end = 23 Marso 1901 | title1 = [[Talaksan:Gobierno Revolucionario Filipinas.png|30px]]<br>Pangulo ng [[Pamahalaang Rebolusyonaryo ng Pilipinas]] | term_start1 = 23 Hunyo 1898 | term_end1 = 22 Enero 1899 | primeminister1 = [[Apolinario Mabini]] | title3 = [[Talaksan:Gobyerno dictatorial Filipinas.png|30px]]<br>[[Pamahalaang Diktatoryal ng Pilipinas|Diktador ng Pilipinas]] | term_start3 = 24 Mayo 1898 | term_end3 = 23 Hunyo 1898 | title4 = [[Talaksan:Seal of the Republic of Biak-na-Bato.svg|30px]]<br>Pangulo ng [[Republika ng Biak-na-Bato]] | term_start4 = 2 Nobyembre 1897 | term_end4 = 14 Disyembre 1897 | vicepresident4 = [[Mariano Trías]] | title5 = Pangulo ng [[Pamahalaang Rebolusyonaryo ng Tejeros]] | term_start5 = 22 Marso 1897 | term_end5 = 1 Nobyembre 1897 | vicepresident5 = [[Mariano Trías]] | signature = Emilio Aguinaldo autograph.svg | party = [[National Socialist Party (Philippines)|National Socialist]] (1935–1936){{refn|Aguinaldo ran for president in [[1935 Philippine presidential election|1935]] under the ticket of the [[National Socialist Party (Philippines)|National Socialist Party]],{{fact}} but in opening his campaign he disavowed association with any political party.{{fact}}|group=infobox}}<br>[[Independent politician|Independent]] (until 1935) | birth_date = {{birth date|1869|3|22}}{{efn|1=The exact date of Aguinaldo's birthdate was March 22, 1869. It can be seen in National Historical Institute's marker in Aguinaldo Shrine, Kawit, Cavite.{{fact}} Some sources give other dates.{{fact}}|group=lower-alpha|name=birthdate-note}} | birth_place = [[Kawit|Cavite el Viejo]], [[Cavite]], [[Kapitaniya Heneral ng Pilipinas]], [[Imperyong Kastila]] | death_date = {{death date and age|1964|2|6|1869|3|23}} | death_place = [[Lungsod Quezon]], [[Ikatlong Republika ng Pilipinas|Pilipinas]] | resting_place = [[Dambanang Aguinaldo]], [[Cavite]], [[Pilipinas]] | spouse = {{marriage|[[Hilaria Aguinaldo|Hilaria del Rosario]]|1896|1921|reason=died}}<br />{{marriage|María Agoncillo|1930|1963|reason=died}} | children = 5 [[#Personal life|(see below)]] | alma_mater = [[Colegio de San Juan de Letran]] | nickname = "Kapitan Miong"<br />"Heneral Miong" <br />"Ka Miong"<br />"El [[Caudillo]]"<br />"Magdalo"<br />"Hermano Colon" | allegiance = {{flag|First Philippine Republic}}<br />[[File:Flag of the Tagalog people.svg|25px]] [[Republic of Biak-na-Bato]]<br />{{flagicon image|Philippine revolution flag magdalo alternate.svg}} [[Katipunan]] ([[Magdalo (Katipunan faction)|Magdalo]]) | branch = [[File:Seal of the Philippine Army (1897).svg|23px]] [[Philippine Revolutionary Army]] | serviceyears = 1896–1901 | rank = [[File:PR_Ministro_Mariscal.svg|15px]] [[Generalissimo]] [[Field Marshal of the Philippines|Minister Marshal]]<br /> | unit = | commands = | battles = {{hlist||'''[[Philippine Revolution]]'''|[[Kawit revolt]]|[[Battle of Imus]]|[[Battle of Talisay]]|[[Battle of Binakayan-Dalahican|Battle of Binakayan]]|[[Battle of Pateros]]|[[Battle of Zapote Bridge (1897)|Battle of Zapote Bridge]]|[[Battle of Perez Dasmariñas]]|[[Battle of Timalan]]|[[Battle of Naic]]|[[Battle of Mount Puray]] |[[Battle of Aliaga]]|[[Battle of Alapan]]<br/>'''[[Spanish–American War]]'''|[[Battle of Manila (1898)]]<br />'''[[Philippine–American War]]'''|[[Battle of Marilao River]]}} | awards = [[Philippine Legion of Honor]]<br />[[Quezon Service Cross]] <br />[[Presidential Medal of Merit (Philippines)|Presidential Medal of Merit]] <br /> [[Order of the Knights of Rizal]] <!--Military service-->| image_size = 220px | imagesize = | footnotes = '''Footnotes:'''<br /> {{reflist|group=infobox}} }} Si '''Emilio Aguinaldo y Famy''' ([[Marso 22]], [[1869]] – [[Pebrero 6]], [[1964]]) ay isang Pilipinong heneral, politiko, at rebolusyonaryo na kinikilala bilang unang pangulo ng [[Pilipinas]], kung saan namahala siya mula 1899 hanggang 1901. Pinangunahan nya ang kilusang Pilipino laban sa [[Espanya]] noong [[Himagsikang Pilipino]] at [[Digmaang Espanyol–Amerikano]], at sa [[Estados Unidos]] noong [[Digmaang Pilipino–Amerikano]]. Siya ay isa sa mga pinakakilalang pinuno ng pakikibaka laban sa mga Kastila, at nang lumáon laban sa mga Amerikano, tungo sa [[kasarinlan ng Pilipinas]]. Namuno siya sa isang pag-aalsa laban sa pamahalaang Kastila noong taóng 1896. Namuno rin sya sa ikalawang pagdigma laban sa sandatahang Kastila noong taóng 1898 habang kakampi ang mga Amerikano, Bilang pinuno ng himagsikan, isinakatuparan nya ang pagpapahayag ng kalayaan ng Pilipinas noong 12 Hunyo 1898. Siya ang itinanghal na unang [[pangulo ng Pilipinas|pangulo ng Republika ng Pilipinas]] noong 23 [[Enero]] 1899. Nang malaman ang pagnanais ng Estados Unidos na sakupin ang Pilipinas upang matupad ang Kasunduan sa Paris (1898) sa pagitan ng Estados Unidos at Espanya ay muling namuno si Aguinaldo sa pagtatanggol sa kasarinlan mula taóng 1899 hanggang 1901. Noong 23 Marso 1901 ay nabuwag ang kanyang kapamahalaan nang sya ay madakip ng mga kalabang Amerikano. Matapos nito ay pumayag syang manumpa ng katapatan sa Estados Unidos nguni't nagpahiwatig ng kahapisan na sinagisag ng pagsusuot nya ng itim na ''corbata de lazo'' hanggang sa tuluyang lumaya ang Pilipinas na naganap noong taóng 1946. Noong taóng 1935, sa paghahanda ng isang pamahalaang ''commonwealth'' ("may bahagyang kasarinlan") sa ilalim ng Estados Unidos, tumakbo sya sa pagkapangulo subali't hindi nanaig kay [[Manuel Quezon]]. Matapos ang muling paglaya ng Pilipinas noong taóng 1946, binigyan siya ng katungkulan sa ''[[Philippine Council of State]]<ref name="Karnow">{{cite-Karnow|Emilio Aguinaldo}}</ref>'' ("sanggunian ng pamahalaan") na isang sangay ng pamahalaan na itinatag noong panahon ng Amerikano. Siya ang pinakabatang naging pangulo ng Pilipinas. ==Kabataan== Siya ay pinanganak sa [[Kawit|Cavite el Viejo]], [[Cavite]] noong 22 Marso 1869 kina Carlos Aguinaldo y Jamir at Trinidad Famy y Villanueva (1820-1916). Ang kanyang ama ay isang ''gobernadorcillo'' na may lahing halong Tagalog at Intsik at nakapagmana ng yaman. Noong kanyang kabataan ay naturuan siya ng isa niyang lola. Nang lumaon ay pinag-aral sya ng elementarya sa paaralang elementarya ng Cavite el Viejo noong taóng 1880. Sumunod ay nag-aral sya ng sekundarya sa [[Colegio de San Juan de Letran]] nguni't tumigil sa ikatlong taon upang tumulong sa kaniyang nabiyudang ina na pangasiwaan ang kanilang bukid. Nang siya ay 28 taon, siya ay naging ''cabeza'' sa balangáy Binakayan. Nanungkulan siya rito nang 8 taon. Nang ihayag ang [[en.wikipedia.org/wiki/Maura Law|Kautusang Pangkaharian sa 19 Mayo 1893]] na nagbabago sa mga pamamaraan ng mga pangkabayanang pamamahala ay kasama rito ang pagpalit sa katawagang ''gobernadorcillo'' ("munting tagapamahala") upang gawing ''capitan municipal'' ("punong-bayan" o "pangulo ng bayan"). Kaya nang tunay na maipatupad ang kautusan noong taóng 1895, si Aguinaldo ang pinakaunang taga-Cavite el Viejo na tinawag na ''capitan municipal''. ==Himagsikang Pilipino== Noong 1894, sumali sya sa [[Katipunan]] o ang K.K.K., isang lihim na samahang pinamunuan ni [[Andres Bonifacio]], na naglayong itaboy ang manlulupig na Kastila at makamit ang kasarinlan ng Pilipinas sa pamamagitan ng dahas. Ginamit niya ang ''nom de guerre'' ("ngalang pandigmaan") na Magdalo, patungkol kay [[Maria Magdalena]]. Ang kaniyang sangay ng Katipunan na pinamumunuan ng pinsan nyang si [[Baldomero Aguinaldo]] ay tinawag ring Magdalo. Nagsimula ang himagsikan sa bayan ng [[San Juan del Monte]] (kasalukuyang lungsod ng [[San Juan]], [[Metro Manila|Kalakhang Maynila]]). Ngunit sa simula ay hindi sumali ang sangay ni Aguinaldo dahil sa kakulangan ng pananandata, na isa sa mga dahilan ng pagkatalo ni Bonifacio sa Pinaglabanan. Habang napilitan sina Bonifacio na gumamit ng gerilya para makilaban, nanalo sina Aguinaldo sa iba't ibang laban na nakapagtaboy ng mga Espanyol ng panandalian. Noong 17 Pebrero 1897, natalo nina Aguinaldo at ilang Katipunero ang kilusan na pinamumunuan ni Gobernador-Heneral Camilo de Polavieja sa Labanan sa Tulay ng Zapote sa Cavite. Si Heneral Edilberto Evangelista, inhinyerong sibil, rebolusyonaryo, at tagatayo ng trintsera, ay namatay sa labanang ito. Ang lalawigan ng [[Cavite]] ay naging importanteng pook ng Rebolusyon at dito rin nakanalo ang Magdalo ng marami laban sa Espanya. Ngunit, lalong nagkaroon ng malaking agwat ang dalawang kampo sa Katipunan, ang Magdalo at Magdiwang. Dahil dito, napilitan si Bonifacio na mamagitan sa dalawang kampo. Naisip ng Magdalo na magtayo ng sarili nilang gobyerno. Si Bonifacio, kahit para sa kaniya na ang Katipunan ay gobyernong ganap, pinayagan niya at pinamunuan rin ang isang halalan na sinimulan sa Kumbensiyong Tejeros sa [[Tejeros]], Cavite noong 22 Marso 1897. Nawala rito ang pamumuno niya kay Aguinaldo, at naboto bilang Ministro ng Interyor. Ito ay kinwestyon ni Daniel Tirona, na sinasabing hindi raw nararapat ito kay Bonifacio dahil siya ay hindi nakapagtapos sa pag-aaral. Nagalit si Bonifacio (nilabas ang kaniyang baril at binaril na sana si Tirona kung hindi lang siya tumigil) at dineklarang ''null'' at di-wasto ang kumbensiyon. Napilitan si Bonifacio na bumalik sa [[Morong, Rizal|Morong]], [[Rizal]] Hindi na kinilala ni Bonifacio ang gobyernong pinamumunuan ni Aguinaldo at sinimulang ibalik ang kaniyang awtoridad, pinagbintangan ang paksiyon ni Aguinaldo ng pagtataksil at nagbibigay ng utos na taliwas sa mga utos ni Aguinaldo. Sa utos ni Aguinaldo, hinuli si Bonifacio at ang kaniyang mga kapatid at sa isang ''mock trial'', nahatulan ng pagtataksil at nasintensiyahan ng kamatayan. Pagkatapos ng pag-aalanganin, naisip niyang tanggalin ang hatol, ngunit pagkatapos makumbinse ni Heneral Manuel Noriel, Pangulo ng Konseho ng Digmaan, at iba pa, binalik ni Aguinaldo ang hatol. Pinatay ang magkapatid na Andres at Procorpio sa pamamagitan ng ''firing squad'' noong 10 Mayo 1897 sa Bundok Buntis na malapit ng apat na kilometro kanluran ng [[Maragondon]], [[Cavite]]. ==Biak-na-Bato== Habang tumitindi ang tensiyon, napilitan sina Aguinaldo na lumikas papunta sa mga bundok. Dito pinirmahan niya ang Kasunduan ng Biak-na-bato. Isusuko ni Aguinaldo ang kaniyang gobyerno at itigil ang digmaan kapalit ng $800,000 (Mehikanong salapi) bilang kapalit. Pinirmahan ito noong Disyembre 14 at 15, 1897. Noong Disyembre 23, umalis sila sa Pilipinas papuntang Hong Kong para lumikas. Ang dala nilang $400,000 (unang ''installment'') ay dineposito sa mga bangko sa Hong Kong. Dito, inayos ni Aguinaldo ang gobyerno at tinawag niyang ''Kataas-taasang Konseho ng Bayan''. Isang rebolusyonaryong heneral, si Francisco Makabulos, ay nagtatag ng Komiteng Ehekutibong Sentral na siyang naging pamahalaan habang wala sina Aguinaldo. Kahit pumirma si Aguinaldo, tuloy pa rin ang paghuli ng mga Kastila sa mga Pilipinong sumama sa rebolusyon. Dahil dito, nagsimula muli ang rebolusyon. Noong Abril 1898, nagkaroon ng digmaan sa gitna ng Espanya at Estados Unidos. Sa [[Labanan sa Look ng Maynila]], nanalo ang ''American Asiatic Squadron'' na pinamumunuan ni Commodore [[George Dewey]] at nasakop ang Maynila. Si Dewey ang nagbigay ng transportasyon kay Aguinaldo pabalik ng Pilipinas. Bumalik bigla si Aguinaldo sa kaniyang posisyon at linusob ang Manila. ==Pagpapahayag ng kalayaan, diktadura, at pamahalaang mapaghimagsik== Pagkatapos ng pagsimula ng Digmaang Espanyol-Amerikano, bumalik si Aguinaldo sa Pilipinas noong 19 Mayo 1898. Noong Mayo 24, dineklara niya na siya ang pinúnò ng buong militar at nagtatag ng gobyernong diktaturyal na siya bilang diktador. Noong Hunyo 12, dineklara ang Kalayaan ng Pilipinas sa bahay ng mga Aguinaldo sa Cavite el Viejo, at binása ang Batas na Nagpapahayag ng Kalayaan ng Pilipinas. Ito ay sinulat sa baybay-Kastila ni Ambrosio Rianzares Bautista, isang kapamilya ni [[Jose Rizal]], na siya ring bumása. Noong Hunyo 18, dineklara niya sa pamamagitan ng dekrito ang opisyal na pagtatag ng kaniyang diktadurya. Noong Hunyo 23, dineklara naman niya ang gobyerno na rebolusyonaryo at hindi na diktadurya, siya pa rin bílang pangulo. ==Pagkapangulo== Itinatag ang Unang Republika ng Pilipinas sa bisa ng isang kinilalang Konstitusyon noong 21 Enero 1899 sa [[Malolos]], [[Bulacan]] at nagtagal hanggang sa nadakip si Pangulong Aguinaldo ng mga [[Amerikano]] noong 23 Marso 1901 sa [[Palanan]], [[Isabela]]. ===Pamumuno at mga katiwala sa pamamahala (''gabinete'')=== Nagkaroon ng dalawang bahaginan ng katiwala si Pangulong Aguinaldo. {{Col-begin}} {| cellpadding="1" cellspacing="4" style="margin:3px; border:3px solid #000000;" align="left" !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |align="left"|'''Katungkulan'''||align="left"|'''Pangalan'''||align="left"|'''Panahon ng panunungkulan''' |- !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |[[Pangulo ng Pilipinas|Pangulo]] || '''Emilio Aguinaldo''' || 1897–1901 |- |[[Pangalawang Pangulo ng Pilipinas|Pangalawang Pangulo]] || '''[[Mariano Trías]]''' || 1897 |- |[[Punong Ministro ng Pilipinas|Punong Katiwala]] || '''[[Apolinario Mabini]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Pedro Paterno]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |[[Katiwala sa Pananalapi]] || '''[[Mariano Trías]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Hugo Ilagan]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Ugnayang Panloob]] || '''[[Teodoro Sandiko]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Severino de las Alas]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Digmaan]] || '''[[Baldomero Aguinaldo]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Mariano Trias]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Kalusugan]] || '''[[Gracio Gonzaga]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- |[[Katiwala sa Ugnayang Panlabas]] || '''[[Apolinario Mabini]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899 |- | || '''[[Felipe Buencamino]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |- |[[Katiwala sa Kautusang Pambayan]] || '''[[Aguedo Velarde]]''' || 1899 |- |[[Katiwala sa Pagawaing Bayan at Talastasan]] || '''[[Máximo Paterno]]''' || 1899 |- |[[Katiwala sa Pagsasaka, Paggawa ng Kagamitan, at Kalakalan]] || '''[[León María Guerrero]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899 |}{{Col-end}} === Patakarang pambansa === ====Buwis==== Nagpatuloy ang Kapulungan ng Malolos. Ipinagpatuloy muna ang paggamit ng pamamaraang Kastila sa maraming gawain ng pamahalaan kasama ang pagsingil ng buwis, subali't hindi kasama ang sa sabong at sa iba pang katuwaan. Binabaan ang buwis sa digmaan at ang kusang-loob na bigay ay tinatanggap. Inayos din ang kaparaanan sa pagbubuwis sa mga inaangkat. Binuksan ang pambansang pautang. ====Pagtuturo==== Pinabuksan kaagad ang mga mababang paaralan. Ang pag-aaral sa mababang paaralan ay sapilitan. Si [[Enrique Mendiola]] ay nagbukas ng Instituto de Burgos at pinili na ang tagapangasiwa nito ay gawing tagapangasiwa ng pagtuturong pambayan. Ang pamantasan ay nagbigay ng mga kaaralan sa pagtatanim, pagtilingin, at pangangalakal at ng mga kaaralang nagbibigay ng kasulatang katibayan ng pangunahing kasanayan (''artium baccalaureus; A.B.''). Isang kautusan ang nagbigay ng panahon upang itayo ang ''Universidad Literaria'' ("pamantasan sa mga kasulatan"). Ang pamantasang ito ay nagbigay ng kaaralan sa panggagamot, paninistis, at pagpapatotoong pambayan. Ang Pangulo ang pipili ng magtuturong siya namang pipili ng tagapangasiwa ng pamantasan. Ang naging unang tagapangasiwa ay si Joaquín Gonzales. Ang kasunod ay si León María Guererro. ====Pangkabayanang pamamahala==== Sinunod ng Pangulo ang payo ni [[Apolinario Mabini]] at nagbigay ng dalawang kautusan, isa noong 18 Hunyo at isa naman noong ika-20 upang ayusin ang kaparaanan ng pamahalaan sa mga lalawigan at bayan. Nakasulat dito na kahit napilitan siyang maging diktador, nais niyang kasama ang mga pinakanararapat na maging halal na sila rin ay pinagkakatiwalaan ng kanilang mga kababayan. Sa mga kautusang ito, ang mga lalaking 21 taon pataas ay dapat maghalal ng isang ''Consejo Popular'' ("sangguniang-bayan") na binubuo ng isang Pangulo, Ikalawang Pangulo, Kapitan ng Barrio, Delegado ng Katarungan, Rehistrado Sibil, Delegado ng Pulis at Panloob na Kaayusan, at Delegado ng Buwis at Pagmamay-ari. Pagtitibayin ng pamahalaan ang mga halal na ito. Ang mga inihalal ng Pangulo at napagtibay sa parehong paraan ay: isang tagapamahala at tatlong sinasangguni kasama ang isang bibigyang-katungkulan sa bulwagang-lalawigan at sangguniang panlalawigan. ====Pagbabago sa konstitusyon==== Dahil sa abala sa ikalimang utos ng Konstitusyon ng 1898 na nagtatakda ng paghihiwalay ng Simbahan at ng Pamahalaan, ang ''Primer Ministro'' o Punong Katiwalang si Apolinario Mabini ay nagbigay ng pagpapaliban sa utos hanggang magkaroon muli ng kapulungan sa pagkatatag ng bansa. Ang mga lugar na kailangan ng pari ay binibigyan ng tulong. Ito ay pinagtibay noong 23 Disyembre at naging ika-100 utos ng Konstitusyon ukol sa pansamantalang gawain habang pinapalitan ang pamahalaan. ====Ukol sa Magkakabuklod na Kabayanan ng Kabisayaan==== Upang mapatunayan ang pagkakaisa ng Republika, ginawang pangulo ng Magkakabuklod na Kabayanan ng Kabisayaan si Raymundo Melliza sa loob ng dalawang taon, pagkatapos manumpa ng katapatan sa Unang Republika at kumilala kay Aguinaldo bilang kataas-taasang pangulo. ===Patakarang panlabas=== ====Mga bihag na Kastila==== Pinalaya ni Pangulong Emilio Aguinaldo ang mga Kastilang nabihag sa pamamagitan ng ganap na kahabagan (''celemencia executivo'') matapos itatag ang Republika. Pinayagan niya rin silang makapaghanapbuhay sa Pilipinas. ====Digmaang Pilipino-Amerikano==== Noong 4 Pebrero 1899, binaril ng isang Amerikanong sundalo ang isang Pilipino. Ito ang dahilan kaya nagsimula ang Digmaang Pilipino-Amerikano at nagsimula ang labanan sa gitna ng mga sundalong Amerikano at mga Pilipinong para sa kalayaan. Ang mas malakas na armas ng mga Amerikano ay nagpaalis ng mga Pilipino sa mga lungsod at kailangan maglipat ng lugar ng Gobyernong Malolos. Lumikas si Pangulong Aguinaldo papuntang Hilagang Luzon habang hinahabol ng mga Amerikano. Noong 2 Hunyo 1899, nakatanggap ng telegrama si Heneral [[Antonio Luna]], isa sa mga kaagaw ng pangulo at magaling na heneral, at nagtanong kung pwede sila magkita sa Kumbento ng Simbahan sa Cabanatuan. Ngunit, tinaksil siya ni Aguinaldo dahil ipinapatay siya ng mga tauhan ng pangulo matapos malaman na wala ang pangulo sa kumbento (Hunyo 5). Nilibing siya sa simbahan at walang imbestigasyong naganap. Hindi nahuli ang pumatay. Pagkamatay ni Luna, nagkaroon na ng kapangyarihan ang pangulo sa buong militar. Dahil wala na ang kagalingan ni Luna, natalo ng natalo ang militar. Noong Nobyembre 1899, nakaabot na sina Aguinaldo sa [[Palanan]], [[Isabela]]. Nagkaroon ng labanan sa Tirad Pass na pinamunuan ni Heneral [[Gregorio del Pilar]] para matago ang pangulo. Ngunit, natalo sila sa pwersa ng mga Amerikano at namatay pa si del Pilar at 52 sa 60 na kasama ni del Pilar. Halos pagkatapos ng dalawang taon, nahuli si Pangulong Aguinaldo ng mga Amerikano sa pamumuno ni Heneral Frederick Funston sa pamamagitan ng pagkukunwari na sila'y mga nahuling Amerikano ng mga ''[[Macabebe Scouts]]'' na silang nagturo ng lokasyon ni Aguinaldo. ==Mga larawan== <gallery> File:Emilio Aguinaldo (ca. 1898).jpg File:General Emilio Aguinaldo.jpg File:Emilio Aguinaldo with his son Emilio Jr 1906.jpg File:Gen Aguinaldo.jpg File:Aguinaldo LCCN2014709449.jpg File:AguinaldoMP.jpg File:President Emilio Aguinaldo (cropped).jpg File:Emilio Aguinaldo boarding USS Vicksburg.jpg File:AGUINALDO.jpg File:Emilio Aguinaldo (1869-1964) in a hat, anonymous engraving.png File:"Aguinaldo Arrived in San Francisco Yesterday" article from Lake County Examiner. (Lakeview, Lake County, Or.) 1880-1915, September 04, 1902, Page 1.jpg File:Aguinaldo and Fairbanks.jpg </gallery> ==Tingnan din== *[[Pilipinas]] *[[Kasaysayan ng Pilipinas]] *[[Himagsikang Pilipino]] *[[Katipunan]] *[[Digmaang Espanyol-Amerikano]] *[[Digmaang Pilipino-Amerikano]] *[[Pangulo ng Pilipinas]] *[[Pamamahayag ng Kalayaan ng Pilipinas]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga panlabas na kawing== *[http://www.loc.gov/rr/hispanic/1898/aguinaldo.html Emilio Aguinaldo y Famy 1869 - 1964] {{start box}} {{ succession box |before = Itinatag ang katungkulan |title = [[Pangulo ng Pilipinas]] |years = 1899–1901 |after = [[Manuel L. Quezon]] }} {{end box}} {{Mga Pangulo ng Pilipinas}} {{Himagsikang Pilipino}} {{BD|1869|1964|Aguinaldo, Emilio}} {{DEFAULTSORT:Aguinaldo, Emilio}} [[Kategorya:Mga Pilipinong liping-Intsik]] [[Kategorya:Mga Tagalog]] [[Kategorya:Mga pangulo ng Pilipinas]] [[Kategorya:Pamilya Aguinaldo]] [[Kategorya:Katipunan]] [[Kategorya:Himagsikang Pilipino]] [[Kategorya:Mga Kristiyano]] [[Kategorya:Mga rebolusyonaryo mula sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga Pilipinong heneral]] his4wcyfcqzm3zyqw9n2gasoycte0o7 0 976 2215518 2097626 2026-07-10T05:17:41Z Jiro12345 163892 /* Kapanganakan */ Inayos ang baybay 2215518 wikitext text/x-wiki {{Oktubre}} Ang '''Oktubre 20''' ay ang ika-293 na araw sa [[kalendaryong Gregoryano]] (ika-294 kung [[bisyestong taon]]) na may natitira pang 72 na araw. == Pangyayari == *[[1935]] - Natapos ang [[Mahabang Martsa]]. == Kapanganakan == * [[1964]] - [[Kamala Harris]], Amerikanang ika-49 Bise Presidente * [[1971]] ** [[Snoop Dogg]], Amerikanong at mang-aawit rap ** [[Dannii Minogue]], Australyang aktres == Kamatayan == * [[1964]] &ndash; [[Herbert Hoover]], 31st President of United States (b. 1874) {{stub|Araw}} [[Kategorya:Araw]] qdzged1cggdodvhwhs0lkbaqkhgl2ch 0 1160 2215553 2209272 2026-07-10T11:02:28Z Jiro12345 163892 /* Kasaysayan ng salitang Pasig */ Nagdagdag ng mga link 2215553 wikitext text/x-wiki {{For|ilog|Ilog Pasig}} {{Infobox Philippine city 2 | infoboxtitle = Lungsod ng Pasig | native_name = ᜉᜐᜒᜄ᜔ | sealfile = Ph seal ncr pasig.png | image_skyline = Mm-pasigortigas-aerial2012.jpg | caption = Mapa ng [[Kalakhang Maynila]] na nagpapakita ng lokasyon ng Pasig | region = {{PH wikidata|region}} | province = {{PH wikidata|province}} | districts = Mag-isang Distrito ng Lungsod ng Pasig | barangays = 30 | founded = 2 Hulyo 1573 | website = [http://www.pasigcity.gov.ph www.pasigcity.gov.ph] | class = Unang klase | mayor = [[Vico Sotto|Victor Ma. Regis N. Sotto]] | vice_mayor = Robert Vincent Jude Jaworski Jr. | language = [[Wikang Tagalog|Tagalog]]<br>[[Taglish]] | cityhood = 21 Enero 1995 | areakm2 = 31 | pop2000 = 505058 | popden2000 = 16292 | coordinates = }} Ang '''Lungsod ng Pasig''' ay isa sa mga [[Mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]] na bumubuo sa [[Kalakhang Maynila]] sa [[Pilipinas]]. Ito ang dating [[kabisera]] ng [[lalawigan]] ng [[Rizal]] at humiwalay upang mabuo ang Kalakhang Maynila. Matatagpuan sa silangang hangganan ng Kalakhang Maynila, ang Pasig ay napapaligiran sa kanluran ng [[Lungsod Quezon]] at [[Mandaluyong]]; sa hilaga ng [[Marikina]]; sa timog ng [[Makati]], bayan ng [[Pateros]], at [[Taguig]]; at sa silangan ng lungsod ng [[Antipolo]], bayan ng [[Cainta]] at [[Taytay, Rizal|Taytay]] ng lalawigan ng [[Rizal]]. Ang Pasig ay isang lungsod na panirahan at pang-industriya subalit unti-unti na itong nagiging isang lumalagong pangkalakalang lugar. Dahil nga dati iting kabisera ng Rizal, ang dating pamahalaang panlalawigan ng Rizal ay makikita rito, sa dulo ng [[Bulebar Shaw|Shaw Boulevard]]. Sa loob ng bayan nito matatagpuan ang Katedral ng Immaculada Concepcion, isa sa mga pinakalumang simbahan sa kalakhang Maynila. Ang lungsod ng Pasig ay isa sa tatlong lungsod na itinalaga ng diyosesis ng Simbahang [[Katoliko Romano]] sa Pilipinas (bilang [[Diyosesis ng Pasig|Katoliko Romano diyosesis ng Pasig]]). ==Kasaysayan ng salitang Pasig== Ang pangalang Pasig ay pinaniniwalaang galing sa salitang [[Wikang Sanskrito|Sanskrit]] na "passis" o [[buhangin]] na tumutukoy sa komunidad sa mabuhangin gilid ng [[ilog]]. Ang ilang histoyardor naman ay sinasabing galing ang pangalan ng Pasig sa salitang [[Tagalog]] na 'mabagsik' na nangangahulugang marahas na pagkilos na maaaring maglarawan ng ilog na kung saan ang agos ay nagdadala nang mga kahoy mula [[Montalban]] patungong [[Manila]] Ito ay tinatawag ding "mapaksik" ng mga [[Intsik]] sa Binondo, Maynila. Ang "Mapaksik" kalauna'y naging "Pasik" at pagkatapos ay "Pasig". Maari ding galing ito sa "pasigan" na nangangahulugan tabi ng ilog. Ayon kay [[Jose Villa Panganiban]], dating direktor ng Institusyon ng Pambansang Wika, ang "Pasig" ay lumang Sanskrit na tumutukoy sa "ilog na umaagos mula sa isang katawan ng tubig patungo sa iba," at sa madaling sabi ay naglalarawan sa ilog dahil sa pagdaloy mula sa [[Lawa ng Laguna]] patungong [[Manila Bay]]. == Mga sagisag ng lungsod == * Ang babae ay kumakatawan sa Mutya ng Pasig, ang idealismo ng pagkaperpekto sa lahat ng aspeto na ehemplo ng katapatan, tapat na kalooban at kagandahan ng Lungsod ng Pasig. * Ang katawan ng tubig sa magkabilang panig ng babae ay mungkahi ng [[Ilog Pasig]] na nagkokonekta sa dalawang anyong tubig, [[Lawa ng Laguna]] at [[Manila Bay]] pareho inilalarawan sa pamamagitan ng alon. Ang Pasig ay nagmula sa isang salitang Hindu na ang kahulugan ay isang anyong tubig na nagkokonekta ng dalawang anyong tubig. * Sa ibabang kaliwang bahagi ay ang Katedral ng Inmaculada Concepcion, isa sa mga pinakalumang edipisyo sa lungsod. Ito rin ang kinaluluklukan ng mga [[Diyosesis ng Pasig]]. * Sa ibabang kanang bahagi ay ang nagpapahiwatig ng kasaganaan at pag-unlad ng lungsod. == Kasaysayan == [[Talaksan:Pasig City 1.jpg|thumb|left|Lumang sentro ng Pasig sa Museo Panlungsod ng Pasig at malapit sa Katedral ng Immaculada Concepcion.]] Noong 11 Hunyo 1901 ang mga lalawigan ng [[Rizal]] ay nilikha sa pamamagitan ng Batas bilang 137&nbsp;ng [[Komisyon ng Pilipinas]]. Ang Pasig ay isinama sa lalawigan ng Rizal, at siya ang hinirang bilang kabisera ng bagong lalawigan. Taong 1975, ang Pasig ay inalis sa lalawigan Rizal at naging bahagi ng Kalakhang Maynila nang ang Komisyon ng Kalakhang Maynila (ang pinagmulan ng Metro Manila Authority at sa katagala'y ang Metropolitan Manila Development Authority) ay nilikha sa ni [[Pangulo ng Pilipinas|pangulong]] [[Ferdinand Marcos]] sa pamamagitan ng Presidential decree 824. Hulyo 1994, ang Pasig ay na-convert sa isang mataas na urbanisadong lungsod sa pamamagitan ng [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] bilang 7829. At noong Disyembre ng taong 1994, nilagdaan ito ni pangulong [[Fidel V. Ramos]] bilang isang batas, na sinang-ayunan naman ng mga tao sa ginanap na plebisito noong 21 Enero 1995. == Mga distrito at mga barangay == [[Talaksan:Ph fil pasig barangays.png|250px|thumb|Mapang politikal ng Pasig]] Ang Lungsod ng Pasig ay nahahati sa 30 barangay. Ito ay may dalawang mga heograpikal o mga distrito ng lungsod. Ang unang distrito ay binubuo ng timog at kanlurang bahagi ng lungsod, habang ang pangalawang distrito ay binubuo ng hilaga at silangang bahagi ng lungsod. <table border=0><tr> <td valign=top> '''District 1 Barangays''' * Bagong Ilog * Bagong Katipunan * Bambang * Buting * Caniogan * Kalawaan * Kapasigan * Kapitolyo * Malinao * Oranbo * Palatiw * Pineda * Sagad * San Antonio * San Joaquin * San Jose * San Nicolas (Poblacion) * Santa Cruz * Santa Rosa * Santo Tomas * Sumilang * Ugong </td><td valign=top> '''District 2 Barangays''' * Dela Paz * Manggahan * Maybunga * Pinagbuhatan * Rosario * Santa Lucia * Santolan * San Miguel </tr></table> ==Ekonomiya== [[Talaksan:Pasig City 3.jpg|250px|thumbnail|left|Ang Pasig City Public Market]] Sa kanlurang hangganan ng Pasig, at pinagtatalunang mas makabuluhang silangang bahagi ng [[Lungsod ng Mandaluyong]], ay matatagpuan ang [[Ortigas Center]]. Bilang isa sa mga pangunahing distrito ng negosyo sa kalungsuran, iba't-ibang mataas na gusali ng opisina, residential condominiums, gusaling pangkalakalan ''(commercial)'', mga paaralan at mga malls ang matatagpuan dito. Ang [[Unibersidad ng Asya at ng Pasipiko]] (UA & P), ang isa sa mga pinaka-eksklusibong unibersidad sa bansa, ay matatagpuan dito, pati na rin ang punong tanggapan ng [[Integrated Bar ng Pilipinas]]. Nasa hilagang-kanlurang bahagi ng Ortigas Center ang bakuran ng Meralco, tahanan at punong himpilan ng Meralco (Manila Electric Company), ang pinakamalaking kompanya na namamahagi ng [[dagitab]] sa [[Pilipinas]]. Ang punong himpilan ng [[Pamilihang Sapi ng Pilipinas]], na tahanan ng isa sa sahig kalakalan sa bansa, ay matatagpuan din dito. Ang punong-himpilan ng [[San Miguel Corporation]], may-ari ng pinakamalaking producer ng serbesa sa Pilipinas, ay matatagpuan din dito. Dahil sa mga negosyo at mga pamumuhunan sa Ortigas Center, ang barangay San Antonio ang may pinakamalaking kita para sa isang lokal na yunit ng [[pamahalaan]] sa bansa. Kasama sa mga hindi malilimot sa [[Abenida Ortigas|Ortigas Avenue]] at [[Abenida Eulogio Rodriguez Jr.|E. Rodriguez Jr. Avenue]] ([[Daang Palibot Blg. 5|C-5]]) ay ang Frontera Verde, isang bagong pribadong pagpapaunlad na lugar na mayroong restoran, pet shop, mall, parke, village, gusaling tanggapan at isang maliit na zoo. Ang El-Pueblo, ang isang may temang kolonyal na pangkalakalan ''(commercial)'' na lugar sa Ortigas Center, ay nagbibigay ng mga bagong konsepto ng cafe's, mga restoran at mga bar. Metrowalk (ang dating Payanig), isang pangkalakalan ''(commercial)'' na lugar sa kahabaan ng Ortigas Avenue at [[Abenida Meralco|Meralco Avenue]], ay itinayo noong 2005 malapit sa Ortigas Center na kung saan mayroong mga tindahan, warehouses, at mga mga restoran at mga bar. Ang [[Medical City]], sa isang pribadong pagamutan na matatagpuan malapit sa bakuran ng Meralco sa kahabaan ng [[Abenida Ortigas|Ortigas Avenue]], ay nag-aalok ng ilang taong karanasan sa pagpapatakbo at pamamahala na naglilingkod hindi lamang sa mamamayan ng Pasig kundi pati na rin sa ibang mga bayan. ==Mga paaralan== Ang [[Rizal High School]], isa sa itinuturing na pinakamalalaking sekundaryang paaralan sa buong mundo ayon sa bilang ng mag-aaral, ay matatagpuan sa Pasig. Dating itinanghal ng [[Mga Pandaigdigang Tala ng Guinness]] bilang pinakamalaking paaralan na may may bilang ng mga mag-aaral, ito ay dinaig ng [[City of Montessori School]] (CMS) sa Lucknow, India. Ang [[Pamantasan ng Lungsod ng Pasig]], ang isang unibersidad na pagmamay-ari ng estado ay matatagpuan sa Kapasigan, nag-aalok ng mga kurso sa antas para sa mahihirap ngunit matatalino at karapat-dapat na mga residente ng Pasig. Ito ay itinatag sa ilalim ng paninilbihan ni [[Vicente C. Eusebio]] noong 1999. Ang [[Mataas na Paaralang Pang-agham ng Lungsod ng Pasig]] (PCSHS) ay ang unang Mataas na Paaralang Pang-agham sa Pasig. Ito ay matatagpuan malapit sa Rainforest, ang isang pampublikong resort na itinatanghal ang zoo, park, swimming pool at iba pang mga pasilidad ng pagsasaya. Ang [[PhilSports Complex]] o ang Philippine Institute of Sports Complex (dating ULTRA) ay isang bantog na pambansang sports complex ng Pilipinas. Matatagpuan sa Meralco Avenue, dito makikita ang tanggapan ng Philippine Sports Commission, Philippine Olympic Committee at ang ilang mga National Sports Associations. == Mga zip code sa Lungsod ng Pasig == * Caniogan 1606 * Green Park 1612 * Kapasigan 1600 * Kapitolyo 1603 * Manggahan 1611 * Maybunga 1607 * Pinagbuhatan 1602 * Rosario 1609 * San Antonio 1605 * San Joaquin 1601 * Santolan 1610 * Santa Lucia 1608 * Ugong 1604 == Mga namuno == === Alkalde === *Mario Lamercia (1750 - 1780) * Aldrin Gersalia (1780's) (Gobernadorcillo) * Resurrecion Balmaceda (1850) * Don Rafael Umali (1852-1853, 1869-1870) * Don Apolonio Santiago (1873-1884) * Don Liberato Damian y Umali (1894) * Hen. Valentin Cruz (1896) * Don Pantalen Catanto (1897) * Don Valentin Ruiz (1898) * Felipe Benicio Gomez (1902–1904) * Julio Raymundo (1904–1906) * Jose Feliciano (1906–1909) * Lupo Miguel (1909–1912) * Francisco Reyes (1912–1915) * Alejandro Ramos y Agullon (1915–1918) * Don Fortunato Concepcion (1918–1921) * Don Sixto J. Antonio (1924-1935) * Francisco B. Legaspi (1945-1951) * Cipriano A. Raymundo (1936-1942, 1942-1945, 1952-1955) * Emiliano R. Caruncho, Jr. (1956-1986) * Mario Raymundo (1986-1992) * Vicente Eusebio (1992-2001) * Soledad Eusebio (2001-2004) * Vicente Eusebio (2004-2007) : Si Henry Lanot ang umaangking nanalo sa halalan noong taong 2005, ngunit siya ay pinatay para mabawi ni Vicente Eusebio ang kanyang ranggo.<ref>[http://www.newsflash.org/2004/02/ht/ht005098.htm Philippine Headline News Online - Ex-Pasig Congressman Slain]{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Manila, 14 Abril 2005</ref> * Robert Eusebio (2007-2013) * Maribel Eusebio (2013-2016) * Robert Eusebio (2016-2019) * Victor Ma. Regis N. Sotto (2019-kasalukyan) === Bise-Alkalde === * Emiliano Santos (1956 - 1986) * Lorna Bernardo (1992-2004) * Rosalio "Yoyong" Martirez (2004-2013) * Iyo Bernardo Caruncho (2013-2022 3 terms) * Robert "Dodot" Jaworski Jr. (2022-Kasalukuyan) === Kinatawan === * Kinatawan sa Saligang Batas ng 1935 - Don Mariano Melendres * [[Ikawalong Kongreso ng Pilipinas|Ikawalong Kongreso]] Congress 1987–1992 - Rufino S. Javier * [[Ikasiyam na Kongreso ng Pilipinas|Ikasiyam na Kongreso]] 1992–1995 - Rufino S. Javier * [[Ikasampung Kongreso ng Pilipinas|Ikasampung Kongreso]] 1995–1998 - Rufino S. Javier * [[Ika-11 na Kongreso ng Pilipinas|Ika-11 na Kongreso]] 1998–2001 - Henry P. Lanot * [[Ika-12 na Kongreso ng Pilipinas|Ika-12 na Kongreso]] 2004 (1 day)- Noel Cariño (1) * [[Ika-13 na Kongreso ng Pilipinas|Ika-13 na Kongreso]] 2004–2007 - Robert B. Jaworski, Jr. * [[Ika-14 na Kongreso ng Pilipinas|Ika-14 na Kongreso]] 2007–2013 - Roman T. Romulo == Mga kilalang taong taga-Pasig== *[[Lope K. Santos]], nobelista, at dating senador *[[Jovito Salonga]], ika-14 [[Pangulo ng Senado ng Pilipinas]] *[[Rene Saguisag]], dating Senador ng Republika (1987-1992) *[[Francisco Coching]], [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Sining Biswal *[[Ramon Santos]], [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Musika *[[Susan Fernandez]], mang-aawit, aktibista at akademiko *[[Mariano Melendres]], ika-5 [[Gobernador ng Rizal]] *[[Vico Sotto]], mambabatas, incumbent city mayor ng Pasig *[[Donya Tesoro]], mambabatas, incumbent municipal mayor ng [[San Manuel, Tarlac]] *[[Roderick Macutay]], visual artist *[[JC Jacinto]], visual artist *[[Atoy Co]], artista, basketball player at dating konsehal ng unang distrito *[[Marlou Aquino]], manlalaro ng basketbol *[[Doug Kramer]], manlalaro ng basketbol *[[Rome dela Rosa]], manlalaro ng basketbol *[[Alberto Reynoso]], manlalaro ng basketbol *[[Coney Reyes]], beteranong aktres, modelo ng komersyo *[[John Lloyd Cruz]], aktor *[[Ping Medina]], aktor *[[Sam Milby]], aktor, mang-aawit, modelo *[[Hero Angeles]], aktor *[[Edgar Allan Guzman]], aktor *[[Jerome Ponce]], aktor *[[Arjo Atayde]], aktor *[[Connie Sison]], mamamahayag; anchor ng balita *[[Aljo Bendijo]], broadcast journalist *[[Dion Ignacio]], artista *[[Xian Lim]], [[Filipino Chinese]] artista, modelo, mang-aawit *[[Ely Buendia]], lead vocalist para sa [[The Eraserheads]] *[[Abra (rapper)|Raymond "Abra" Abracosa]], hip hop artist, emcee, mang-aawit *[[Rachelle Ann Go]], mang-aawit, sikat na stage play [[theater]] at modelo *[[Belle Mariano]], [[aktres]] at [[Modelo (tao)|modelo]] *[[Laarni Lozada]], mang-aawit *[[Kean Cipriano]], mang-aawit, artista at musikero *[[RJ Jimenez]], acoustic singer *[[Ricardo Penson]], aktibistang panlipunan *[[Angelu de Leon]], aktres at kasalukuyang konsehal ng Pasig *[[Roderick Macutay]], artista ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Metro Manila}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas|Pasig]] [[Kategorya:Mga lungsod sa Kalakhang Maynila]] 8wanl2fbpm4zaneofqm4zsn6x7xtbg1 0 1751 2215512 2215071 2026-07-10T04:23:08Z Johndeo333 163610 Inayos ang baybay 2215512 wikitext text/x-wiki {{Refimprove|date=Mayo 2021}} {{Infobox Philippine province 2 |infoboxtitle = Lalawigan ng Batanes |sealfile = ph seal batanes.png |region = [[Lambak ng Cagayan]] (Rehiyon II)austronesian=[[ Language Ilocano Chinese Taiwanese]] |capital = [[Basco, Batanes|Basco]] |founded = — |pop2000 = 16467 |pop2000rank = pinakamaliit |popden2000 = 79 |popden2000rank= ika-11 pinakamababa |areakm2 = 209.3 |arearank = pinakamaliit |hucities = 0 |componentcities= 0 |municipalities= 6 |barangays = 29 |districts = 1 |languages = [[Ivatan]], [[Itbayaten]] |governor = Vicente S. Gato |locatormapfile= Ph locator map batanes.png }} Ang lalawigan ng '''Batanes''' (''Batánes'')<ref>{{Cite web|title=Batánes|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=3 Enero 2021|language=fil|url=http://diksiyonaryo.ph/search/batanes|archive-date=6 Disyembre 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206082333/http://diksiyonaryo.ph/search/batanes|url-status=dead}}</ref>{{Efn|[[Wikang Ivatan]]: ''Provinsiya nu Batanes''|group=lower-alpha|name=alt}} ay isang kapuluan at ang pinakahilagang lalawigan ng [[Pilipinas]]. Kabilang ito sa rehiyon ng [[Lambak ng Cagayan]]. Sa laking 219.01 {{Abbr|km²|kilometro kuwadrado}} at kabuuang populasyon na 17,246 noong 2015, ito rin ang pinakamaliit na lalawigan pagdating sa kabuuang laki ng sakop at populasyon. Ang bayan ng [[Basco]], matatagpuan sa isla ng [[Isla ng Batan|Batan]], ay ang kabisera nito. Matatagpuan ang kapuluan sa layong 162 kilometro hilaga ng isla ng [[Luzon]] at halos 190 kilometro timog naman ng isla ng [[Taiwan]]. Napapagitnaan ito ng dalawang bambang na naghihiwalay sa kapuluan mula sa karatig nitong anyong-lupa, ang [[Bambang ng Bashi]] sa hilaga, at [[Bambang ng Balintang]] sa timog. ==Ang ugnayan ng Batanes islands at Taiwan== 1. Heograpiya at DistansyaAng Batanes ay ang pinakahilagang lalawigan ng Pilipinas. Ito ay halos 190 km lamang ang layo sa katimugang bahagi ng Taiwan. Ang dalawa ay pinaghihiwalay ng Bashi Channel.2. Kultura at WikaAng mga Ivatans (katutubo ng Batanes) ay may malapit na ugnayan sa mga katutubong Tao (o Yami) sa Orchid Island (Lanyu) sa Taiwan. Ang kanilang mga wika ay pareho sa Batanic language group. Kamakailan ay naglayag ang mga katutubo mula sa Taiwan papuntang Batanes gamit ang kanilang tradisyunal na bangka upang buhayin ang sinaunang ruta sa dagat. ==Batanes islands Language== *Ang wika ng Batanes (Ivatan at Itbayaten) ay nauugnay sa mga katutubong wika sa Taiwan sa pamamagitan ng Austronesian Language Family, partikular sa sangay ng Batanic Languages. == Etimolohiya == Galing sa salitang Ivatan na ''Batan'' ang Batanes. Ang salitang ito ay ang lokal na tawag ng mga [[Ivatan]] sa kanilang pangkat-etniko. == Tao at Kultura == Ang mga tao rito ay mabait. Ang kultura ng mga taga-Batanes o mga ''Ivatan'', ang tawag nila sa kanilang mga sarili, ay isa sa mga pinakamatanda sa buong [[Pilipinas]]. Sinasabing ang mga ninuno ng mga Ivatan ay nanggaling sa timog Taiwan 3,500 taon na ang nakakaraan at ginawang tulay ang Batanes upang makarating na sa mga malalayong lugar tulad ng [[Indonesia]] at [[Micronesia]]. Ang kultura nila ay pareho rin sa kultura ng mga tribo sa [[Lan Yu]] (timog Taiwan), dahil sa ang kanilang wika, ang [[Wikang Tao|Yami]], ay medyo hawig sa [[Ivatan]]. Isa pang tribo na ikinukumpara ang mga Ivatan ay sa mga isla ng [[Riyuku]] na matatagpuan sa timog [[Hapon]]. Sa pakikipagkapwa, talagang masaya sila kung may malalaman silang mga kababayan. Talagang mahal nila ang kanilang kapwa, tinatawag na ''pachilipulipus''. Ngayon, ang kanilang kultura ay may halong banyaga na dahil sa pag-kolonisa sa kanila ng mga [[Kastila]], na naghatid ng malaking impluwensiya sa kanilang wika, relihiyon, at mga tradisyon. Nahaluan na rin ng modernong mga kostumbre ang mga Ivatan dahil sa impluwensiya ng Maynila (na may mga ''direct flight'' na patungo roon) at ng [[Amerika]], sa kadahilanang maraming Ivatan na ang maaaring magtungo roon. Ang kanilang wika, ang [[Wikang Ibatan|Ivatan]], ay katangi-tangi rin dahil sa kakaibang bokabularyo at pagbigkas nito hindi katulad ng isang tipikal na [[Mga wika sa Pilipinas|wika sa Pilipinas]]. May mga similaridad naman ang Ivatan sa ibang mga wika sa hilagang Luzon, tulad ng [[Wikang Iloko|Ilokano]] at [[Wikang Ibanag|Ibanag]]. Ang Ivatan ay may malaking pagkakatulad sa isang wika sa timog Taiwan, ang [[Wikang Tao|Yami]], na salita ng mga katutubong [[Lanyu]] roon. Sinasabi ng mga lingguwistiko na iisa ang pinanggalingan ng dalawang salita. Sinasabi rin daw na may ilang tribo pa sa timog Taiwan malapit sa lugar ng [[Banking]] na ginagamit ang Ivatan bilang wika. Dahil sa binubuo ang Batanes ng maraming isla, hindi masyadong nagkakaintindihan ang mga tao roon. Sa mismong isla pa lang ng [[Pulo ng Batan|Batan]], may dalawang diyalekto na ng Ivatan ang natagpuan, ang ''[[Ivasayen]]'' na ginagamit sa kapitolyo ([[Basco]]). Ang ikalawa ay ang ''[[Isamurungen]]'', na ginagamit sa mga munisipalidad ng [[Mahatao]], [[Ivana]], [[Uyugan]], at [[Sabtang]]. Hindi masyadong magkaiba ang dalawa ngunit ang nakikitang pagkakaiba nila ay may kinalaman sa pagbigkas. May isa pang diyalekto ang Ivatan, ang ''[[Wikang Itbayat|Itbayaten]]''. Ito ay ginagamit sa isla ng [[Itbayat]]. Ang isang taga-Batan o Sabtang na makapunta sa Itbayat sa unang pagkakataon ay hindi kaagad makakaunawa ng diyalekto nila roon. Sinasabi nga na ibang lengguwahe na ang Itbayaten dahil hindi na halos maintindihan ang kanilang salita. Ang huling diyalekto ng Ivatan ay ang [[Ibatan]], ang wika sa [[Babuyan Islands]] na parte na ng [[Cagayan]]. Mas magkatulad pa sila ng Itbayaten kaysa sa Ivasayen at Isamurungen. == Administrasyon == Nahahati sa anim na bayan ang Batanes, lahat ay kinakatawan ng iisang distritong pangkongreso. [[Talaksan:Ph fil batanes.png|thumb|Mga paghahating administratibo sa Batanes.]] {| class="wikitable sortable" |+Mga bayan ng Batanes !Bayan !Populasyon {{Small|(2020)}} !Lawak {{Small|({{abbr|km²|kilometro kuwadrado}})}} !Kapal {{Small|(kada {{abbr|km²|kilometro kuwadrado}})}} !Barangay |- |'''[[Basco]]''' |9,517 |49.46 |170 |6 |- |[[Itbayat]] |3,128 |83.13 |34 |5 |- |[[Ivana]] |1,407 |16.54 |80 |4 |- |[[Mahatao]] |1,703 |12.90 |120 |4 |- |[[Sabtang]] |1,696 |40.70 |40 |6 |- |[[Uyugan]] |1,380 |16.28 |80 |4 |- |'''KABUUAN''' |'''18,831''' |'''219.01''' |'''79''' |'''29''' |- | colspan="5" |{{Center|{{small|''Kabisera ng Batanes ang nakadiin.''}}}} |} == Heograpiya == === Topograpiya === [[Talaksan:Goats in Batanes.png|thumb|Mga [[baka]], sa madamong [[burol]] ng Batanes]] Ang Batanes ay grupo ng mga isla na tinatawag na ''Mga Isla ng Batanes''(Batanes Islands) at ang mga ito ay nasa dulong hilagang bahagi ng [[Pilipinas]]. Ang mga ito ay nasa pagitan ng [[Mga Isla ng Babuyan]] (nasasakop ng Probinsiya ng [[Cagayan]]) at [[Taiwan]]. Ang mga islang ito ay may kaunting naninirahan at madalas na daanan ng mga bagyo. Ang tatlong malalaking isla ay ang [[Isla ng Itbayat|Itbayat]], [[Isla ng Batan|Batan]], at [[Isla ng Sabtang|Sabtang]]. Ang nasa pinakadulong hilaga naman ay ang [[Isla ng Mavudis]]. Halos kalahating bahagi ng Batanes ay [[burol]] at [[bundok]]. Ang [[Isla ng Batan]], ay may kabuuang lawak na 35&nbsp;km², ay halos bulubundukin ang hilaga at timog-silangang bahagi nito. Animo'y hugis palaggana ang gitna nito. Ang [[Isla ng Itbayat]], na may kabuuang lawak na 95&nbsp;km², ay padalisdis kadalasan pakanluran, dahil sa bulubundukin at maburol ang hilaga at silangang baybayin nito. Ang Sabtang naman ay nasasakop ng bundok ang gitnang bahagi, ang islang ito ay may kabuuang lawak na 41&nbsp;km², na siyang dahilan upang ang lupa ay dumalisdis palabas ng baybayin nito. [[Talaksan:Batanes Hills.png|left|thumb|Kamangha manghang mga burol ng Basco]] Ang mga isla ay napapalibutan ng malawak na katubigan ng [[Bashi Channel]] at [[Balintang Channel]], kung saan ang Karagatang Pasipiko at Dagat Tsina ay nagtatagpo. Ang lugar ay syang pangunahing daanang pantubig ng [[Pilipinas]] at [[Japan]], [[Tsina]], [[Hongkong]] at [[Taiwan]]. Mayaman ito sa yamag-dagat, kabilang na ang pinaka bihirang [[corals]] sa mundo. Ang probinsiya ay maburol at mabundok, na may halos 1,631.50 ektarya o 7.10% na bahagi nito ay taas-baba at 78.20% o 17,994.40 ektarya ay nahahati sa pataas-baba hanggang sa padalisdis, hanggang sa sobrang dalisdis. Apatnapu't dalawang bahagi (42%) o 9,734.40 ektarya ang padalisdis hanggang sa mabangin na lugar. [[Talaksan:Valuga Beach.png|thumb|Mabatong baybayin ng Valugan Beach]] Dahil sa natatanging katangian ng lugar, maganda ang daloy ng tubig dito at halos di nagtatagal ang pagbaha. Ang pangunahing isla ng Batan ang may pinakamalaking bahagi ng patag at halos patag ang lupa, kasunod ang Itbayat at Sabtang. Ang Itbayat ay may padalisdis hanggang sa halos patag na lupa sa mala talampas ng paligid nito patuloy hanggang sa matataas na bangin na umaabot sa halos 20-70 metro ang taas sa ibabaw ng dagat, at halos walang dalampasigan. Ang Sabtang naman ay may maliit na patag na lupa na manaka-nakang nakapaligid sa baybayin nito, habang ang gitna naman ay halos nasasakop ng matarik na bundok at malalalim na lambak. Ang isla ng Batan at Sabtang ay may paputol putol na maiikling baybayin na may buhangin at mga batuhan. Ang kalupaan ng probinsiya na kahangahanga at kaakit akit ang halos bawat sulok, ay may limitadong katangian sa pagpapalawak ng agrikultura para sa sadyang napakaiit na probinsiya. === Klima === [[Talaksan:Gloomy Sky Over the Lighthouse.png|thumb|left|Madilim na [[ulap]] sa ibabaw ng parola ng Basco, nagbabadya ng [[ulan]]]] Ang klima dito ay halos pareho ng sa [[Taiwan]]. Kadalasan ang lugar ay nakakaranas ng mababa sa normal na temperatura na 55 degri [[Fahrenheit]] (13&nbsp;°C). Ang probinsiya ay kadalasang winawalis ng malakas na hangin at ulan na syang nagbibigay ng maling paniniwalang ang Batanes ay palaging ginugupo ng mga bagyo.Kung bakit ang Batanes ay laging naiiugnay sa sama ng panahon, ito ay dahil sa ang kabisera nitong basco ay ang huling himpilan ng panahon sa hilaga. Ito rin ang lugar na pinagbabatayan ng lahat ng bagyo na pumapasok sa nasasakupan ng Pilipinas. Wala itong ipinahayag na tuyo at basang panahon. Umuulan dito ng halos pinakamababa ang walong araw hanggang sa pinakamataas na 21 araw sa loob ng isang buwan. Nakakaranas dito ng praktikal na apat na pahahon, ang pinakamainam ay ang tag araw (Abril-Hunyo) at taglamig (Disyembre-Pebrero), kung saan ang temperatura ay kadalasang bumababa sa pitong digri Celsius. Ang mainam na panahon ng pagpunta dito ay tuwing kalagitnaan ng Marso hanggang Hunyo. Ang "Indian summer" kadalasang nag uumpisa ng Setyembre. Minsan, ang panahon ay nag uumpisang maging maganda pinakamaaga na ang Pebrero hanggang sa pinakahuli ang Hulyo. Hanging galing hilaga o timog ang nagdadala ng malamig na hangin. Nagdadala rin ang mga ito ng sama ng panahon at namumuong mga ulap na nagiging dahilan ng pagkakansela ng pagdating o pag alis ng eroplano. Ang tag-lamig, ay ang malamig na panahon na nararanasan ng Ivatan kaya tinatawag nila itong tag-lamig (winter) ay nararanasan tuwing Disyembre hanggang Pebrero. Kung mag pupunta ng Batanes, lagi lang tandaan na sa mga islang ito ayvmadaling magbago ang panahon. Kung kaya't dapat maging handa sa anumang panahon ang mararanasan mo. === Pisikal === Ang Batanes ay 680&nbsp;km ang layo sa [[Maynila]] at 280 sa bayan ng [[Aparri]]. Sa hilaga nito, naroon ang kanal ng [[Bashi]], sa timog naman ay ang kanal ng [[Balintang]]. Sa kanluran ay ang [[Dagat Timog Tsina]], at sa silangan ay ang [[Karagatang Pasipiko]]. Binubuo ang lalawigan ng sampung isla. Ito ang [[Batan]], [[Itbayat]], [[Sabtang]] at [[Vuhos]] na pinakamalaki, ang iba pa ay [[Pulo ng Siayan|Siayan]], [[Mavudis]], [[Misanga]], [[Ditarem]], [[Dinem]] at [[Dequey]] na walang nakatirang tao. == Kalikasan == Ang flora at fauna sa Batanes ay talagang katangi-tangi at doon lang matatagpuan. Maraming species ng mga hayop at halaman ang doon lang matatagpuan. Pati ang mga tanawin doon ay kakaiba, tulad ng mga bundok at mga dalampasigan. === Mga tanawin === Mga bundok at dalampasigan: * Valugan Beach * Mt. Riposed * Mt. Iraya * Mt. Matarem * Rapang du Kavuyasan * Mt. Karobooban * Duvek Bay * Vuhos Marine Reserve * Tukon Hedgerows Mga tradisyonal na bahay sa: [[Talaksan:Diura Fishing Village.jpg|thumb|right|Pamayanan ng mga mangingisda ng Diura]] * Savidug * Chavayan * Nakanmuan * Sumnanga * Diura * Raele Mga arkitekturang may impluwensiyang Kastila: * ang simbahan at plaza ng San Carlos Borromeo, Mahatao Mga Ijangs (mga ''fortress'' o [[portipikasyon|kuta]] sa mga bundok): * Itbud Ijang * Ivana Ijang * Chuhangin Ijang * Savidug Ijang Mga tirahan ng mga sinaunang Ivatan: * Rakuaydi * Nahili du Vutox * Mt. Karobooban Mga libingang pa-barko ang hitsura: * Chuhangin * Nakamaya * Turungan === Mga hayop at halaman === Mga puno: * Vutalaw (''Calophyllum inophyllum'') * Aynas (''Anacardium occidentale'') * Nato (''Palaquium luzoniense'') * Malaapdo (''Gonstylus bancanus'') * Vatinglaw (mga species ng ''Diospyros'') Mga damo: * Vayasuvas (''Freycinetia willamsii'') * Tamidok * Karukmuten Mga hayop: * [[Indochinese shrew]] (''Crocidura attentuata'') * [[Riyuku flying fox]] (''Pteropus dasymallys'') == Ekonomiya == Halos 75% ng mga Ivatan ay magsasaka at mangingisda. Ang ibang bahagi naman ay nagtatrabaho sa pamahalaan at pribadong kompanya. Bawang at bakahan ang pangunahing pinagkakakitaan dito. Ang mga Ivatan ay nagtatanim din ng kamote baging, kamoteng kahoy, gabi, at ang biharang uri ng puting uvi. Ang tubo ay itinatanim upang makagawa ng palek, isang uri ng katutubong alak, at suka. Sa kasalukuyan, ang mga isdang nahuhuli rito ay unti-unting nababawasan dahil sa kakulangan ng tamang kaalaman. Kakaunti lang ang mga pwedeng pasukang trabaho rito. Kadalasan ang mga nakapag-aral na mga Ivatan ay lumuluwas sa siyudad o nag pupunta sa labas ng bansa. Ang [[Wind-Diesel Hybrid Power Systems|wind diesel]] generating plant ay binuksan noong 2004. Layo at masamang panahon ang syang humahadlang sa pag angat ng ekonomiya rito. Ang ibang pangngailangan gaya ng bigas, softdrinks, at gasolina ay kadalasang may dagdag na 75% hanggang 100% kumpara sa presyo nito sa Maynila. == Talababa == <references group="lower-alpha" /> == Sanggunian == {{reflist|2}} == Kawing Panlabas == *[http://www.batanesonline.com Batanes Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041206035533/http://www.batanesonline.com/ |date=2004-12-06 }} {{Batanes}} {{Lambak ng Cagayan}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] [[Kategorya:Batanes|*]] 4v41q9ye4cg064m0yjgdnsjbqx8m7iq 2215513 2215512 2026-07-10T04:43:08Z Johndeo333 163610 Inayos ang baybay 2215513 wikitext text/x-wiki {{Refimprove|date=Mayo 2021}} {{Infobox Philippine province 2 |infoboxtitle = Lalawigan ng Batanes |sealfile = ph seal batanes.png |region = [[Lambak ng Cagayan]] (Rehiyon II)austronesian=[[ Language [[Ilokano]] [[Tsina]] [[Taiwan]]]] |capital = [[Basco, Batanes|Basco]] |founded = — |pop2000 = 16467 |pop2000rank = pinakamaliit |popden2000 = 79 |popden2000rank= ika-11 pinakamababa |areakm2 = 209.3 |arearank = pinakamaliit |hucities = 0 |componentcities= 0 |municipalities= 6 |barangays = 29 |districts = 1 |languages = [[Ivatan]], [[Itbayaten]] |governor = Vicente S. Gato |locatormapfile= Ph locator map batanes.png }} Ang lalawigan ng '''Batanes''' (''Batánes'')<ref>{{Cite web|title=Batánes|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=3 Enero 2021|language=fil|url=http://diksiyonaryo.ph/search/batanes|archive-date=6 Disyembre 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206082333/http://diksiyonaryo.ph/search/batanes|url-status=dead}}</ref>{{Efn|[[Wikang Ivatan]]: ''Provinsiya nu Batanes''|group=lower-alpha|name=alt}} ay isang kapuluan at ang pinakahilagang lalawigan ng [[Pilipinas]]. Kabilang ito sa rehiyon ng [[Lambak ng Cagayan]]. Sa laking 219.01 {{Abbr|km²|kilometro kuwadrado}} at kabuuang populasyon na 17,246 noong 2015, ito rin ang pinakamaliit na lalawigan pagdating sa kabuuang laki ng sakop at populasyon. Ang bayan ng [[Basco]], matatagpuan sa isla ng [[Isla ng Batan|Batan]], ay ang kabisera nito. Matatagpuan ang kapuluan sa layong 162 kilometro hilaga ng isla ng [[Luzon]] at halos 190 kilometro timog naman ng isla ng [[Taiwan]]. Napapagitnaan ito ng dalawang bambang na naghihiwalay sa kapuluan mula sa karatig nitong anyong-lupa, ang [[Bambang ng Bashi]] sa hilaga, at [[Bambang ng Balintang]] sa timog. ==Ang ugnayan ng Batanes islands at Taiwan== 1. Heograpiya at DistansyaAng Batanes ay ang pinakahilagang lalawigan ng Pilipinas. Ito ay halos 190 km lamang ang layo sa katimugang bahagi ng Taiwan. Ang dalawa ay pinaghihiwalay ng Bashi Channel.2. Kultura at WikaAng mga Ivatans (katutubo ng Batanes) ay may malapit na ugnayan sa mga katutubong Tao (o Yami) sa Orchid Island (Lanyu) sa Taiwan. Ang kanilang mga wika ay pareho sa Batanic language group. Kamakailan ay naglayag ang mga katutubo mula sa Taiwan papuntang Batanes gamit ang kanilang tradisyunal na bangka upang buhayin ang sinaunang ruta sa dagat. ==Batanes islands Language== *Ang wika ng Batanes (Ivatan at Itbayaten) ay nauugnay sa mga katutubong wika sa Taiwan sa pamamagitan ng Austronesian Language Family, partikular sa sangay ng Batanic Languages. == Etimolohiya == Galing sa salitang Ivatan na ''Batan'' ang Batanes. Ang salitang ito ay ang lokal na tawag ng mga [[Ivatan]] sa kanilang pangkat-etniko. == Tao at Kultura == Ang mga tao rito ay mabait. Ang kultura ng mga taga-Batanes o mga ''Ivatan'', ang tawag nila sa kanilang mga sarili, ay isa sa mga pinakamatanda sa buong [[Pilipinas]]. Sinasabing ang mga ninuno ng mga Ivatan ay nanggaling sa timog Taiwan 3,500 taon na ang nakakaraan at ginawang tulay ang Batanes upang makarating na sa mga malalayong lugar tulad ng [[Indonesia]] at [[Micronesia]]. Ang kultura nila ay pareho rin sa kultura ng mga tribo sa [[Lan Yu]] (timog Taiwan), dahil sa ang kanilang wika, ang [[Wikang Tao|Yami]], ay medyo hawig sa [[Ivatan]]. Isa pang tribo na ikinukumpara ang mga Ivatan ay sa mga isla ng [[Riyuku]] na matatagpuan sa timog [[Hapon]]. Sa pakikipagkapwa, talagang masaya sila kung may malalaman silang mga kababayan. Talagang mahal nila ang kanilang kapwa, tinatawag na ''pachilipulipus''. Ngayon, ang kanilang kultura ay may halong banyaga na dahil sa pag-kolonisa sa kanila ng mga [[Kastila]], na naghatid ng malaking impluwensiya sa kanilang wika, relihiyon, at mga tradisyon. Nahaluan na rin ng modernong mga kostumbre ang mga Ivatan dahil sa impluwensiya ng Maynila (na may mga ''direct flight'' na patungo roon) at ng [[Amerika]], sa kadahilanang maraming Ivatan na ang maaaring magtungo roon. Ang kanilang wika, ang [[Wikang Ibatan|Ivatan]], ay katangi-tangi rin dahil sa kakaibang bokabularyo at pagbigkas nito hindi katulad ng isang tipikal na [[Mga wika sa Pilipinas|wika sa Pilipinas]]. May mga similaridad naman ang Ivatan sa ibang mga wika sa hilagang Luzon, tulad ng [[Wikang Iloko|Ilokano]] at [[Wikang Ibanag|Ibanag]]. Ang Ivatan ay may malaking pagkakatulad sa isang wika sa timog Taiwan, ang [[Wikang Tao|Yami]], na salita ng mga katutubong [[Lanyu]] roon. Sinasabi ng mga lingguwistiko na iisa ang pinanggalingan ng dalawang salita. Sinasabi rin daw na may ilang tribo pa sa timog Taiwan malapit sa lugar ng [[Banking]] na ginagamit ang Ivatan bilang wika. Dahil sa binubuo ang Batanes ng maraming isla, hindi masyadong nagkakaintindihan ang mga tao roon. Sa mismong isla pa lang ng [[Pulo ng Batan|Batan]], may dalawang diyalekto na ng Ivatan ang natagpuan, ang ''[[Ivasayen]]'' na ginagamit sa kapitolyo ([[Basco]]). Ang ikalawa ay ang ''[[Isamurungen]]'', na ginagamit sa mga munisipalidad ng [[Mahatao]], [[Ivana]], [[Uyugan]], at [[Sabtang]]. Hindi masyadong magkaiba ang dalawa ngunit ang nakikitang pagkakaiba nila ay may kinalaman sa pagbigkas. May isa pang diyalekto ang Ivatan, ang ''[[Wikang Itbayat|Itbayaten]]''. Ito ay ginagamit sa isla ng [[Itbayat]]. Ang isang taga-Batan o Sabtang na makapunta sa Itbayat sa unang pagkakataon ay hindi kaagad makakaunawa ng diyalekto nila roon. Sinasabi nga na ibang lengguwahe na ang Itbayaten dahil hindi na halos maintindihan ang kanilang salita. Ang huling diyalekto ng Ivatan ay ang [[Ibatan]], ang wika sa [[Babuyan Islands]] na parte na ng [[Cagayan]]. Mas magkatulad pa sila ng Itbayaten kaysa sa Ivasayen at Isamurungen. == Administrasyon == Nahahati sa anim na bayan ang Batanes, lahat ay kinakatawan ng iisang distritong pangkongreso. [[Talaksan:Ph fil batanes.png|thumb|Mga paghahating administratibo sa Batanes.]] {| class="wikitable sortable" |+Mga bayan ng Batanes !Bayan !Populasyon {{Small|(2020)}} !Lawak {{Small|({{abbr|km²|kilometro kuwadrado}})}} !Kapal {{Small|(kada {{abbr|km²|kilometro kuwadrado}})}} !Barangay |- |'''[[Basco]]''' |9,517 |49.46 |170 |6 |- |[[Itbayat]] |3,128 |83.13 |34 |5 |- |[[Ivana]] |1,407 |16.54 |80 |4 |- |[[Mahatao]] |1,703 |12.90 |120 |4 |- |[[Sabtang]] |1,696 |40.70 |40 |6 |- |[[Uyugan]] |1,380 |16.28 |80 |4 |- |'''KABUUAN''' |'''18,831''' |'''219.01''' |'''79''' |'''29''' |- | colspan="5" |{{Center|{{small|''Kabisera ng Batanes ang nakadiin.''}}}} |} == Heograpiya == === Topograpiya === [[Talaksan:Goats in Batanes.png|thumb|Mga [[baka]], sa madamong [[burol]] ng Batanes]] Ang Batanes ay grupo ng mga isla na tinatawag na ''Mga Isla ng Batanes''(Batanes Islands) at ang mga ito ay nasa dulong hilagang bahagi ng [[Pilipinas]]. Ang mga ito ay nasa pagitan ng [[Mga Isla ng Babuyan]] (nasasakop ng Probinsiya ng [[Cagayan]]) at [[Taiwan]]. Ang mga islang ito ay may kaunting naninirahan at madalas na daanan ng mga bagyo. Ang tatlong malalaking isla ay ang [[Isla ng Itbayat|Itbayat]], [[Isla ng Batan|Batan]], at [[Isla ng Sabtang|Sabtang]]. Ang nasa pinakadulong hilaga naman ay ang [[Isla ng Mavudis]]. Halos kalahating bahagi ng Batanes ay [[burol]] at [[bundok]]. Ang [[Isla ng Batan]], ay may kabuuang lawak na 35&nbsp;km², ay halos bulubundukin ang hilaga at timog-silangang bahagi nito. Animo'y hugis palaggana ang gitna nito. Ang [[Isla ng Itbayat]], na may kabuuang lawak na 95&nbsp;km², ay padalisdis kadalasan pakanluran, dahil sa bulubundukin at maburol ang hilaga at silangang baybayin nito. Ang Sabtang naman ay nasasakop ng bundok ang gitnang bahagi, ang islang ito ay may kabuuang lawak na 41&nbsp;km², na siyang dahilan upang ang lupa ay dumalisdis palabas ng baybayin nito. [[Talaksan:Batanes Hills.png|left|thumb|Kamangha manghang mga burol ng Basco]] Ang mga isla ay napapalibutan ng malawak na katubigan ng [[Bashi Channel]] at [[Balintang Channel]], kung saan ang Karagatang Pasipiko at Dagat Tsina ay nagtatagpo. Ang lugar ay syang pangunahing daanang pantubig ng [[Pilipinas]] at [[Japan]], [[Tsina]], [[Hongkong]] at [[Taiwan]]. Mayaman ito sa yamag-dagat, kabilang na ang pinaka bihirang [[corals]] sa mundo. Ang probinsiya ay maburol at mabundok, na may halos 1,631.50 ektarya o 7.10% na bahagi nito ay taas-baba at 78.20% o 17,994.40 ektarya ay nahahati sa pataas-baba hanggang sa padalisdis, hanggang sa sobrang dalisdis. Apatnapu't dalawang bahagi (42%) o 9,734.40 ektarya ang padalisdis hanggang sa mabangin na lugar. [[Talaksan:Valuga Beach.png|thumb|Mabatong baybayin ng Valugan Beach]] Dahil sa natatanging katangian ng lugar, maganda ang daloy ng tubig dito at halos di nagtatagal ang pagbaha. Ang pangunahing isla ng Batan ang may pinakamalaking bahagi ng patag at halos patag ang lupa, kasunod ang Itbayat at Sabtang. Ang Itbayat ay may padalisdis hanggang sa halos patag na lupa sa mala talampas ng paligid nito patuloy hanggang sa matataas na bangin na umaabot sa halos 20-70 metro ang taas sa ibabaw ng dagat, at halos walang dalampasigan. Ang Sabtang naman ay may maliit na patag na lupa na manaka-nakang nakapaligid sa baybayin nito, habang ang gitna naman ay halos nasasakop ng matarik na bundok at malalalim na lambak. Ang isla ng Batan at Sabtang ay may paputol putol na maiikling baybayin na may buhangin at mga batuhan. Ang kalupaan ng probinsiya na kahangahanga at kaakit akit ang halos bawat sulok, ay may limitadong katangian sa pagpapalawak ng agrikultura para sa sadyang napakaiit na probinsiya. === Klima === [[Talaksan:Gloomy Sky Over the Lighthouse.png|thumb|left|Madilim na [[ulap]] sa ibabaw ng parola ng Basco, nagbabadya ng [[ulan]]]] Ang klima dito ay halos pareho ng sa [[Taiwan]]. Kadalasan ang lugar ay nakakaranas ng mababa sa normal na temperatura na 55 degri [[Fahrenheit]] (13&nbsp;°C). Ang probinsiya ay kadalasang winawalis ng malakas na hangin at ulan na syang nagbibigay ng maling paniniwalang ang Batanes ay palaging ginugupo ng mga bagyo.Kung bakit ang Batanes ay laging naiiugnay sa sama ng panahon, ito ay dahil sa ang kabisera nitong basco ay ang huling himpilan ng panahon sa hilaga. Ito rin ang lugar na pinagbabatayan ng lahat ng bagyo na pumapasok sa nasasakupan ng Pilipinas. Wala itong ipinahayag na tuyo at basang panahon. Umuulan dito ng halos pinakamababa ang walong araw hanggang sa pinakamataas na 21 araw sa loob ng isang buwan. Nakakaranas dito ng praktikal na apat na pahahon, ang pinakamainam ay ang tag araw (Abril-Hunyo) at taglamig (Disyembre-Pebrero), kung saan ang temperatura ay kadalasang bumababa sa pitong digri Celsius. Ang mainam na panahon ng pagpunta dito ay tuwing kalagitnaan ng Marso hanggang Hunyo. Ang "Indian summer" kadalasang nag uumpisa ng Setyembre. Minsan, ang panahon ay nag uumpisang maging maganda pinakamaaga na ang Pebrero hanggang sa pinakahuli ang Hulyo. Hanging galing hilaga o timog ang nagdadala ng malamig na hangin. Nagdadala rin ang mga ito ng sama ng panahon at namumuong mga ulap na nagiging dahilan ng pagkakansela ng pagdating o pag alis ng eroplano. Ang tag-lamig, ay ang malamig na panahon na nararanasan ng Ivatan kaya tinatawag nila itong tag-lamig (winter) ay nararanasan tuwing Disyembre hanggang Pebrero. Kung mag pupunta ng Batanes, lagi lang tandaan na sa mga islang ito ayvmadaling magbago ang panahon. Kung kaya't dapat maging handa sa anumang panahon ang mararanasan mo. === Pisikal === Ang Batanes ay 680&nbsp;km ang layo sa [[Maynila]] at 280 sa bayan ng [[Aparri]]. Sa hilaga nito, naroon ang kanal ng [[Bashi]], sa timog naman ay ang kanal ng [[Balintang]]. Sa kanluran ay ang [[Dagat Timog Tsina]], at sa silangan ay ang [[Karagatang Pasipiko]]. Binubuo ang lalawigan ng sampung isla. Ito ang [[Batan]], [[Itbayat]], [[Sabtang]] at [[Vuhos]] na pinakamalaki, ang iba pa ay [[Pulo ng Siayan|Siayan]], [[Mavudis]], [[Misanga]], [[Ditarem]], [[Dinem]] at [[Dequey]] na walang nakatirang tao. == Kalikasan == Ang flora at fauna sa Batanes ay talagang katangi-tangi at doon lang matatagpuan. Maraming species ng mga hayop at halaman ang doon lang matatagpuan. Pati ang mga tanawin doon ay kakaiba, tulad ng mga bundok at mga dalampasigan. === Mga tanawin === Mga bundok at dalampasigan: * Valugan Beach * Mt. Riposed * Mt. Iraya * Mt. Matarem * Rapang du Kavuyasan * Mt. Karobooban * Duvek Bay * Vuhos Marine Reserve * Tukon Hedgerows Mga tradisyonal na bahay sa: [[Talaksan:Diura Fishing Village.jpg|thumb|right|Pamayanan ng mga mangingisda ng Diura]] * Savidug * Chavayan * Nakanmuan * Sumnanga * Diura * Raele Mga arkitekturang may impluwensiyang Kastila: * ang simbahan at plaza ng San Carlos Borromeo, Mahatao Mga Ijangs (mga ''fortress'' o [[portipikasyon|kuta]] sa mga bundok): * Itbud Ijang * Ivana Ijang * Chuhangin Ijang * Savidug Ijang Mga tirahan ng mga sinaunang Ivatan: * Rakuaydi * Nahili du Vutox * Mt. Karobooban Mga libingang pa-barko ang hitsura: * Chuhangin * Nakamaya * Turungan === Mga hayop at halaman === Mga puno: * Vutalaw (''Calophyllum inophyllum'') * Aynas (''Anacardium occidentale'') * Nato (''Palaquium luzoniense'') * Malaapdo (''Gonstylus bancanus'') * Vatinglaw (mga species ng ''Diospyros'') Mga damo: * Vayasuvas (''Freycinetia willamsii'') * Tamidok * Karukmuten Mga hayop: * [[Indochinese shrew]] (''Crocidura attentuata'') * [[Riyuku flying fox]] (''Pteropus dasymallys'') == Ekonomiya == Halos 75% ng mga Ivatan ay magsasaka at mangingisda. Ang ibang bahagi naman ay nagtatrabaho sa pamahalaan at pribadong kompanya. Bawang at bakahan ang pangunahing pinagkakakitaan dito. Ang mga Ivatan ay nagtatanim din ng kamote baging, kamoteng kahoy, gabi, at ang biharang uri ng puting uvi. Ang tubo ay itinatanim upang makagawa ng palek, isang uri ng katutubong alak, at suka. Sa kasalukuyan, ang mga isdang nahuhuli rito ay unti-unting nababawasan dahil sa kakulangan ng tamang kaalaman. Kakaunti lang ang mga pwedeng pasukang trabaho rito. Kadalasan ang mga nakapag-aral na mga Ivatan ay lumuluwas sa siyudad o nag pupunta sa labas ng bansa. Ang [[Wind-Diesel Hybrid Power Systems|wind diesel]] generating plant ay binuksan noong 2004. Layo at masamang panahon ang syang humahadlang sa pag angat ng ekonomiya rito. Ang ibang pangngailangan gaya ng bigas, softdrinks, at gasolina ay kadalasang may dagdag na 75% hanggang 100% kumpara sa presyo nito sa Maynila. == Talababa == <references group="lower-alpha" /> == Sanggunian == {{reflist|2}} == Kawing Panlabas == *[http://www.batanesonline.com Batanes Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041206035533/http://www.batanesonline.com/ |date=2004-12-06 }} {{Batanes}} {{Lambak ng Cagayan}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] [[Kategorya:Batanes|*]] 54dkvj29etj00soplke7eaooees1wy6 2215514 2215513 2026-07-10T04:59:27Z Johndeo333 163610 Inayos ang baybay 2215514 wikitext text/x-wiki {{Refimprove|date=Mayo 2021}} {{Infobox Philippine province 2 |infoboxtitle = Lalawigan ng Batanes |sealfile = ph seal batanes.png |region = [[Lambak ng Cagayan]] (Rehiyon II)austronesian=[[ Language [[Ilokano]] [[Tsina]] [[Taiwan]]]] |capital = [[Basco, Batanes|Basco]] |founded = — |pop2000 = 16467 |pop2000rank = pinakamaliit |popden2000 = 79 |popden2000rank= ika-11 pinakamababa |areakm2 = 209.3 |arearank = pinakamaliit |hucities = 0 |componentcities= 0 |municipalities= 6 |barangays = 29 |districts = 1 |languages = [[Ivatan]], [[Itbayaten]] |governor = Vicente S. Gato |locatormapfile= Ph locator map batanes.png }} Ang lalawigan ng '''Batanes''' (''Batánes'')<ref>{{Cite web|title=Batánes|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=3 Enero 2021|language=fil|url=http://diksiyonaryo.ph/search/batanes|archive-date=6 Disyembre 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206082333/http://diksiyonaryo.ph/search/batanes|url-status=dead}}</ref>{{Efn|[[Wikang Ivatan]]: ''Provinsiya nu Batanes''|group=lower-alpha|name=alt}} ay isang kapuluan at ang pinakahilagang lalawigan ng [[Pilipinas]]. Kabilang ito sa rehiyon ng [[Lambak ng Cagayan]]. Sa laking 219.01 {{Abbr|km²|kilometro kuwadrado}} at kabuuang populasyon na 17,246 noong 2015, ito rin ang pinakamaliit na lalawigan pagdating sa kabuuang laki ng sakop at populasyon. Ang bayan ng [[Basco]], matatagpuan sa isla ng [[Isla ng Batan|Batan]], ay ang kabisera nito. Matatagpuan ang kapuluan sa layong 162 kilometro hilaga ng isla ng [[Luzon]] at halos 190 kilometro timog naman ng isla ng [[Taiwan]]. Napapagitnaan ito ng dalawang bambang na naghihiwalay sa kapuluan mula sa karatig nitong anyong-lupa, ang [[Bambang ng Bashi]] sa hilaga, at [[Bambang ng Balintang]] sa timog. ==Ang ugnayan ng Batanes islands at Taiwan== 1. Heograpiya at DistansyaAng Batanes ay ang pinakahilagang lalawigan ng Pilipinas. Ito ay halos 190 km lamang ang layo sa katimugang bahagi ng Taiwan. Ang dalawa ay pinaghihiwalay ng Bashi Channel.2. Kultura at WikaAng mga Ivatans (katutubo ng Batanes) ay may malapit na ugnayan sa mga katutubong Tao (o Yami) sa Orchid Island (Lanyu) sa Taiwan. Ang kanilang mga wika ay pareho sa Batanic language group. Kamakailan ay naglayag ang mga katutubo mula sa Taiwan papuntang Batanes gamit ang kanilang tradisyunal na bangka upang buhayin ang sinaunang ruta sa dagat. ==Batanes islands Language== *Ang wika ng Batanes (Ivatan at Itbayaten) ay nauugnay sa mga katutubong wika sa Taiwan sa pamamagitan ng Austronesian Language Family, partikular sa sangay ng Batanic Languages. == Etimolohiya == Galing sa salitang Ivatan na ''Batan'' ang Batanes. Ang salitang ito ay ang lokal na tawag ng mga [[Ivatan]] sa kanilang pangkat-etniko. == Tao at Kultura == Ang mga tao rito ay mabait. Ang kultura ng mga taga-Batanes o mga ''Ivatan'', ang tawag nila sa kanilang mga sarili, ay isa sa mga pinakamatanda sa buong [[Pilipinas]]. Sinasabing ang mga ninuno ng mga Ivatan ay nanggaling sa timog Taiwan 3,500 taon na ang nakakaraan at ginawang tulay ang Batanes upang makarating na sa mga malalayong lugar tulad ng [[Indonesia]] at [[Micronesia]]. Ang kultura nila ay pareho rin sa kultura ng mga tribo sa [[Lan Yu]] (timog Taiwan), dahil sa ang kanilang wika, ang [[Wikang Tao|Yami]], ay medyo hawig sa [[Ivatan]]. Isa pang tribo na ikinukumpara ang mga Ivatan ay sa mga isla ng [[Riyuku]] na matatagpuan sa timog [[Hapon]]. Sa pakikipagkapwa, talagang masaya sila kung may malalaman silang mga kababayan. Talagang mahal nila ang kanilang kapwa, tinatawag na ''pachilipulipus''. Ngayon, ang kanilang kultura ay may halong banyaga na dahil sa pag-kolonisa sa kanila ng mga [[Kastila]], na naghatid ng malaking impluwensiya sa kanilang wika, relihiyon, at mga tradisyon. Nahaluan na rin ng modernong mga kostumbre ang mga Ivatan dahil sa impluwensiya ng Maynila (na may mga ''direct flight'' na patungo roon) at ng [[Amerika]], sa kadahilanang maraming Ivatan na ang maaaring magtungo roon. Ang kanilang wika, ang [[Wikang Ibatan|Ivatan]], ay katangi-tangi rin dahil sa kakaibang bokabularyo at pagbigkas nito hindi katulad ng isang tipikal na [[Mga wika sa Pilipinas|wika sa Pilipinas]]. May mga similaridad naman ang Ivatan sa ibang mga wika sa hilagang Luzon, tulad ng [[Wikang Iloko|Ilokano]] at [[Wikang Ibanag|Ibanag]]. Ang Ivatan ay may malaking pagkakatulad sa isang wika sa timog Taiwan, ang [[Wikang Tao|Yami]], na salita ng mga katutubong [[Lanyu]] roon. Sinasabi ng mga lingguwistiko na iisa ang pinanggalingan ng dalawang salita. Sinasabi rin daw na may ilang tribo pa sa timog Taiwan malapit sa lugar ng [[Banking]] na ginagamit ang Ivatan bilang wika. Dahil sa binubuo ang Batanes ng maraming isla, hindi masyadong nagkakaintindihan ang mga tao roon. Sa mismong isla pa lang ng [[Pulo ng Batan|Batan]], may dalawang diyalekto na ng Ivatan ang natagpuan, ang ''[[Ivasayen]]'' na ginagamit sa kapitolyo ([[Basco]]). Ang ikalawa ay ang ''[[Isamurungen]]'', na ginagamit sa mga munisipalidad ng [[Mahatao]], [[Ivana]], [[Uyugan]], at [[Sabtang]]. Hindi masyadong magkaiba ang dalawa ngunit ang nakikitang pagkakaiba nila ay may kinalaman sa pagbigkas. May isa pang diyalekto ang Ivatan, ang ''[[Wikang Itbayat|Itbayaten]]''. Ito ay ginagamit sa isla ng [[Itbayat]]. Ang isang taga-Batan o Sabtang na makapunta sa Itbayat sa unang pagkakataon ay hindi kaagad makakaunawa ng diyalekto nila roon. Sinasabi nga na ibang lengguwahe na ang Itbayaten dahil hindi na halos maintindihan ang kanilang salita. Ang huling diyalekto ng Ivatan ay ang [[Ibatan]], ang wika sa [[Babuyan Islands]] na parte na ng [[Cagayan]]. Mas magkatulad pa sila ng Itbayaten kaysa sa Ivasayen at Isamurungen. == Administrasyon == Nahahati sa anim na bayan ang Batanes, lahat ay kinakatawan ng iisang distritong pangkongreso. [[Talaksan:Ph fil batanes.png|thumb|Mga paghahating administratibo sa Batanes.]] {| class="wikitable sortable" |+Mga bayan ng Batanes !Bayan !Populasyon {{Small|(2020)}} !Lawak {{Small|({{abbr|km²|kilometro kuwadrado}})}} !Kapal {{Small|(kada {{abbr|km²|kilometro kuwadrado}})}} !Barangay |- |'''[[Basco]]''' |9,517 |49.46 |170 |6 |- |[[Itbayat]] |3,128 |83.13 |34 |5 |- |[[Ivana]] |1,407 |16.54 |80 |4 |- |[[Mahatao]] |1,703 |12.90 |120 |4 |- |[[Sabtang]] |1,696 |40.70 |40 |6 |- |[[Uyugan]] |1,380 |16.28 |80 |4 |- |'''KABUUAN''' |'''18,831''' |'''219.01''' |'''79''' |'''29''' |- | colspan="5" |{{Center|{{small|''Kabisera ng Batanes ang nakadiin.''}}}} |} == Heograpiya == === Topograpiya === [[Talaksan:Goats in Batanes.png|thumb|Mga [[baka]], sa madamong [[burol]] ng Batanes]] Ang Batanes ay grupo ng mga isla na tinatawag na ''Mga Isla ng Batanes''(Batanes Islands) at ang mga ito ay nasa dulong hilagang bahagi ng [[Pilipinas]]. Ang mga ito ay nasa pagitan ng [[Mga Isla ng Babuyan]] (nasasakop ng Probinsiya ng [[Cagayan]]) at [[Taiwan]]. Ang mga islang ito ay may kaunting naninirahan at madalas na daanan ng mga bagyo. Ang tatlong malalaking isla ay ang [[Isla ng Itbayat|Itbayat]], [[Isla ng Batan|Batan]], at [[Isla ng Sabtang|Sabtang]]. Ang nasa pinakadulong hilaga naman ay ang [[Isla ng Mavudis]]. Halos kalahating bahagi ng Batanes ay [[burol]] at [[bundok]]. Ang [[Isla ng Batan]], ay may kabuuang lawak na 35&nbsp;km², ay halos bulubundukin ang hilaga at timog-silangang bahagi nito. Animo'y hugis palaggana ang gitna nito. Ang [[Isla ng Itbayat]], na may kabuuang lawak na 95&nbsp;km², ay padalisdis kadalasan pakanluran, dahil sa bulubundukin at maburol ang hilaga at silangang baybayin nito. Ang Sabtang naman ay nasasakop ng bundok ang gitnang bahagi, ang islang ito ay may kabuuang lawak na 41&nbsp;km², na siyang dahilan upang ang lupa ay dumalisdis palabas ng baybayin nito. [[Talaksan:Batanes Hills.png|left|thumb|Kamangha manghang mga burol ng Basco]] Ang mga isla ay napapalibutan ng malawak na katubigan ng [[Bashi Channel]] at [[Balintang Channel]], kung saan ang Karagatang Pasipiko at Dagat Tsina ay nagtatagpo. Ang lugar ay syang pangunahing daanang pantubig ng [[Pilipinas]] at [[Japan]], [[Tsina]], [[Hongkong]] at [[Taiwan]]. Mayaman ito sa yamag-dagat, kabilang na ang pinaka bihirang [[corals]] sa mundo. Ang probinsiya ay maburol at mabundok, na may halos 1,631.50 ektarya o 7.10% na bahagi nito ay taas-baba at 78.20% o 17,994.40 ektarya ay nahahati sa pataas-baba hanggang sa padalisdis, hanggang sa sobrang dalisdis. Apatnapu't dalawang bahagi (42%) o 9,734.40 ektarya ang padalisdis hanggang sa mabangin na lugar. [[Talaksan:Valuga Beach.png|thumb|Mabatong baybayin ng Valugan Beach]] Dahil sa natatanging katangian ng lugar, maganda ang daloy ng tubig dito at halos di nagtatagal ang pagbaha. Ang pangunahing isla ng Batan ang may pinakamalaking bahagi ng patag at halos patag ang lupa, kasunod ang Itbayat at Sabtang. Ang Itbayat ay may padalisdis hanggang sa halos patag na lupa sa mala talampas ng paligid nito patuloy hanggang sa matataas na bangin na umaabot sa halos 20-70 metro ang taas sa ibabaw ng dagat, at halos walang dalampasigan. Ang Sabtang naman ay may maliit na patag na lupa na manaka-nakang nakapaligid sa baybayin nito, habang ang gitna naman ay halos nasasakop ng matarik na bundok at malalalim na lambak. Ang isla ng Batan at Sabtang ay may paputol putol na maiikling baybayin na may buhangin at mga batuhan. Ang kalupaan ng probinsiya na kahangahanga at kaakit akit ang halos bawat sulok, ay may limitadong katangian sa pagpapalawak ng agrikultura para sa sadyang napakaiit na probinsiya. ===Tropiko ng Kancer Climate=== [[Talaksan:Gloomy Sky Over the Lighthouse.png|thumb|left|Madilim na [[ulap]] sa ibabaw ng parola ng Basco, nagbabadya ng [[ulan]]]] Ang klima dito ay halos pareho ng sa [[Taiwan]]. Kadalasan ang lugar ay nakakaranas ng mababa sa normal na temperatura na 55 degri [[Fahrenheit]] (13&nbsp;°C). Ang probinsiya ay kadalasang winawalis ng malakas na hangin at ulan na syang nagbibigay ng maling paniniwalang ang Batanes ay palaging ginugupo ng mga bagyo.Kung bakit ang Batanes ay laging naiiugnay sa sama ng panahon, ito ay dahil sa ang kabisera nitong basco ay ang huling himpilan ng panahon sa hilaga. Ito rin ang lugar na pinagbabatayan ng lahat ng bagyo na pumapasok sa nasasakupan ng Pilipinas. Wala itong ipinahayag na tuyo at basang panahon. Umuulan dito ng halos pinakamababa ang walong araw hanggang sa pinakamataas na 21 araw sa loob ng isang buwan. Nakakaranas dito ng praktikal na apat na pahahon, ang pinakamainam ay ang tag araw (Abril-Hunyo) at taglamig (Disyembre-Pebrero), kung saan ang temperatura ay kadalasang bumababa sa pitong digri Celsius. Ang mainam na panahon ng pagpunta dito ay tuwing kalagitnaan ng Marso hanggang Hunyo. Ang "Indian summer" kadalasang nag uumpisa ng Setyembre. Minsan, ang panahon ay nag uumpisang maging maganda pinakamaaga na ang Pebrero hanggang sa pinakahuli ang Hulyo. Hanging galing hilaga o timog ang nagdadala ng malamig na hangin. Nagdadala rin ang mga ito ng sama ng panahon at namumuong mga ulap na nagiging dahilan ng pagkakansela ng pagdating o pag alis ng eroplano. Ang tag-lamig, ay ang malamig na panahon na nararanasan ng Ivatan kaya tinatawag nila itong tag-lamig (winter) ay nararanasan tuwing Disyembre hanggang Pebrero. Kung mag pupunta ng Batanes, lagi lang tandaan na sa mga islang ito ayvmadaling magbago ang panahon. Kung kaya't dapat maging handa sa anumang panahon ang mararanasan mo. === Pisikal === Ang Batanes ay 680&nbsp;km ang layo sa [[Maynila]] at 280 sa bayan ng [[Aparri]]. Sa hilaga nito, naroon ang kanal ng [[Bashi]], sa timog naman ay ang kanal ng [[Balintang]]. Sa kanluran ay ang [[Dagat Timog Tsina]], at sa silangan ay ang [[Karagatang Pasipiko]]. Binubuo ang lalawigan ng sampung isla. Ito ang [[Batan]], [[Itbayat]], [[Sabtang]] at [[Vuhos]] na pinakamalaki, ang iba pa ay [[Pulo ng Siayan|Siayan]], [[Mavudis]], [[Misanga]], [[Ditarem]], [[Dinem]] at [[Dequey]] na walang nakatirang tao. == Kalikasan == Ang flora at fauna sa Batanes ay talagang katangi-tangi at doon lang matatagpuan. Maraming species ng mga hayop at halaman ang doon lang matatagpuan. Pati ang mga tanawin doon ay kakaiba, tulad ng mga bundok at mga dalampasigan. === Mga tanawin === Mga bundok at dalampasigan: * Valugan Beach * Mt. Riposed * Mt. Iraya * Mt. Matarem * Rapang du Kavuyasan * Mt. Karobooban * Duvek Bay * Vuhos Marine Reserve * Tukon Hedgerows Mga tradisyonal na bahay sa: [[Talaksan:Diura Fishing Village.jpg|thumb|right|Pamayanan ng mga mangingisda ng Diura]] * Savidug * Chavayan * Nakanmuan * Sumnanga * Diura * Raele Mga arkitekturang may impluwensiyang Kastila: * ang simbahan at plaza ng San Carlos Borromeo, Mahatao Mga Ijangs (mga ''fortress'' o [[portipikasyon|kuta]] sa mga bundok): * Itbud Ijang * Ivana Ijang * Chuhangin Ijang * Savidug Ijang Mga tirahan ng mga sinaunang Ivatan: * Rakuaydi * Nahili du Vutox * Mt. Karobooban Mga libingang pa-barko ang hitsura: * Chuhangin * Nakamaya * Turungan === Mga hayop at halaman === Mga puno: * Vutalaw (''Calophyllum inophyllum'') * Aynas (''Anacardium occidentale'') * Nato (''Palaquium luzoniense'') * Malaapdo (''Gonstylus bancanus'') * Vatinglaw (mga species ng ''Diospyros'') Mga damo: * Vayasuvas (''Freycinetia willamsii'') * Tamidok * Karukmuten Mga hayop: * [[Indochinese shrew]] (''Crocidura attentuata'') * [[Riyuku flying fox]] (''Pteropus dasymallys'') == Ekonomiya == Halos 75% ng mga Ivatan ay magsasaka at mangingisda. Ang ibang bahagi naman ay nagtatrabaho sa pamahalaan at pribadong kompanya. Bawang at bakahan ang pangunahing pinagkakakitaan dito. Ang mga Ivatan ay nagtatanim din ng kamote baging, kamoteng kahoy, gabi, at ang biharang uri ng puting uvi. Ang tubo ay itinatanim upang makagawa ng palek, isang uri ng katutubong alak, at suka. Sa kasalukuyan, ang mga isdang nahuhuli rito ay unti-unting nababawasan dahil sa kakulangan ng tamang kaalaman. Kakaunti lang ang mga pwedeng pasukang trabaho rito. Kadalasan ang mga nakapag-aral na mga Ivatan ay lumuluwas sa siyudad o nag pupunta sa labas ng bansa. Ang [[Wind-Diesel Hybrid Power Systems|wind diesel]] generating plant ay binuksan noong 2004. Layo at masamang panahon ang syang humahadlang sa pag angat ng ekonomiya rito. Ang ibang pangngailangan gaya ng bigas, softdrinks, at gasolina ay kadalasang may dagdag na 75% hanggang 100% kumpara sa presyo nito sa Maynila. == Talababa == <references group="lower-alpha" /> == Sanggunian == {{reflist|2}} == Kawing Panlabas == *[http://www.batanesonline.com Batanes Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041206035533/http://www.batanesonline.com/ |date=2004-12-06 }} {{Batanes}} {{Lambak ng Cagayan}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] [[Kategorya:Batanes|*]] 04yq1u5b8lkjfhku7dn2w8a24m69wma 2215519 2215514 2026-07-10T05:17:49Z GinawaSaHapon 102500 rv sa huling stable 2215519 wikitext text/x-wiki {{Refimprove|date=Mayo 2021}} {{Infobox Philippine province 2 |infoboxtitle = Lalawigan ng Batanes |sealfile = ph seal batanes.png |region = [[Lambak ng Cagayan]] (Rehiyon II)austronesian=[[ Language [[Ilokano]] [[Tsina]] [[Taiwan]]]] |capital = [[Basco, Batanes|Basco]] |founded = — |pop2000 = 16467 |pop2000rank = pinakamaliit |popden2000 = 79 |popden2000rank= ika-11 pinakamababa |areakm2 = 209.3 |arearank = pinakamaliit |hucities = 0 |componentcities= 0 |municipalities= 6 |barangays = 29 |districts = 1 |languages = [[Ivatan]], [[Itbayaten]] |governor = Vicente S. Gato |locatormapfile= Ph locator map batanes.png }} Ang lalawigan ng '''Batanes''' (''Batánes'')<ref>{{Cite web|title=Batánes|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=3 Enero 2021|language=fil|url=http://diksiyonaryo.ph/search/batanes|archive-date=6 Disyembre 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206082333/http://diksiyonaryo.ph/search/batanes|url-status=dead}}</ref>{{Efn|[[Wikang Ivatan]]: ''Provinsiya nu Batanes''|group=lower-alpha|name=alt}} ay isang kapuluan at ang pinakahilagang lalawigan ng [[Pilipinas]]. Kabilang ito sa rehiyon ng [[Lambak ng Cagayan]]. Sa laking 219.01 {{Abbr|km²|kilometro kuwadrado}} at kabuuang populasyon na 17,246 noong 2015, ito rin ang pinakamaliit na lalawigan pagdating sa kabuuang laki ng sakop at populasyon. Ang bayan ng [[Basco]], matatagpuan sa isla ng [[Isla ng Batan|Batan]], ay ang kabisera nito. Matatagpuan ang kapuluan sa layong 162 kilometro hilaga ng isla ng [[Luzon]] at halos 190 kilometro timog naman ng isla ng [[Taiwan]]. Napapagitnaan ito ng dalawang bambang na naghihiwalay sa kapuluan mula sa karatig nitong anyong-lupa, ang [[Bambang ng Bashi]] sa hilaga, at [[Bambang ng Balintang]] sa timog * == Etimolohiya == Galing sa salitang Ivatan na ''Batan'' ang Batanes. Ang salitang ito ay ang lokal na tawag ng mga [[Ivatan]] sa kanilang pangkat-etniko. == Tao at Kultura == Ang mga tao rito ay mabait. Ang kultura ng mga taga-Batanes o mga ''Ivatan'', ang tawag nila sa kanilang mga sarili, ay isa sa mga pinakamatanda sa buong [[Pilipinas]]. Sinasabing ang mga ninuno ng mga Ivatan ay nanggaling sa timog Taiwan 3,500 taon na ang nakakaraan at ginawang tulay ang Batanes upang makarating na sa mga malalayong lugar tulad ng [[Indonesia]] at [[Micronesia]]. Ang kultura nila ay pareho rin sa kultura ng mga tribo sa [[Lan Yu]] (timog Taiwan), dahil sa ang kanilang wika, ang [[Wikang Tao|Yami]], ay medyo hawig sa [[Ivatan]]. Isa pang tribo na ikinukumpara ang mga Ivatan ay sa mga isla ng [[Riyuku]] na matatagpuan sa timog [[Hapon]]. Sa pakikipagkapwa, talagang masaya sila kung may malalaman silang mga kababayan. Talagang mahal nila ang kanilang kapwa, tinatawag na ''pachilipulipus''. Ngayon, ang kanilang kultura ay may halong banyaga na dahil sa pag-kolonisa sa kanila ng mga [[Kastila]], na naghatid ng malaking impluwensiya sa kanilang wika, relihiyon, at mga tradisyon. Nahaluan na rin ng modernong mga kostumbre ang mga Ivatan dahil sa impluwensiya ng Maynila (na may mga ''direct flight'' na patungo roon) at ng [[Amerika]], sa kadahilanang maraming Ivatan na ang maaaring magtungo roon. Ang kanilang wika, ang [[Wikang Ibatan|Ivatan]], ay katangi-tangi rin dahil sa kakaibang bokabularyo at pagbigkas nito hindi katulad ng isang tipikal na [[Mga wika sa Pilipinas|wika sa Pilipinas]]. May mga similaridad naman ang Ivatan sa ibang mga wika sa hilagang Luzon, tulad ng [[Wikang Iloko|Ilokano]] at [[Wikang Ibanag|Ibanag]]. Ang Ivatan ay may malaking pagkakatulad sa isang wika sa timog Taiwan, ang [[Wikang Tao|Yami]], na salita ng mga katutubong [[Lanyu]] roon. Sinasabi ng mga lingguwistiko na iisa ang pinanggalingan ng dalawang salita. Sinasabi rin daw na may ilang tribo pa sa timog Taiwan malapit sa lugar ng [[Banking]] na ginagamit ang Ivatan bilang wika. Dahil sa binubuo ang Batanes ng maraming isla, hindi masyadong nagkakaintindihan ang mga tao roon. Sa mismong isla pa lang ng [[Pulo ng Batan|Batan]], may dalawang diyalekto na ng Ivatan ang natagpuan, ang ''[[Ivasayen]]'' na ginagamit sa kapitolyo ([[Basco]]). Ang ikalawa ay ang ''[[Isamurungen]]'', na ginagamit sa mga munisipalidad ng [[Mahatao]], [[Ivana]], [[Uyugan]], at [[Sabtang]]. Hindi masyadong magkaiba ang dalawa ngunit ang nakikitang pagkakaiba nila ay may kinalaman sa pagbigkas. May isa pang diyalekto ang Ivatan, ang ''[[Wikang Itbayat|Itbayaten]]''. Ito ay ginagamit sa isla ng [[Itbayat]]. Ang isang taga-Batan o Sabtang na makapunta sa Itbayat sa unang pagkakataon ay hindi kaagad makakaunawa ng diyalekto nila roon. Sinasabi nga na ibang lengguwahe na ang Itbayaten dahil hindi na halos maintindihan ang kanilang salita. Ang huling diyalekto ng Ivatan ay ang [[Ibatan]], ang wika sa [[Babuyan Islands]] na parte na ng [[Cagayan]]. Mas magkatulad pa sila ng Itbayaten kaysa sa Ivasayen at Isamurungen. == Administrasyon == Nahahati sa anim na bayan ang Batanes, lahat ay kinakatawan ng iisang distritong pangkongreso. [[Talaksan:Ph fil batanes.png|thumb|Mga paghahating administratibo sa Batanes.]] {| class="wikitable sortable" |+Mga bayan ng Batanes !Bayan !Populasyon {{Small|(2020)}} !Lawak {{Small|({{abbr|km²|kilometro kuwadrado}})}} !Kapal {{Small|(kada {{abbr|km²|kilometro kuwadrado}})}} !Barangay |- |'''[[Basco]]''' |9,517 |49.46 |170 |6 |- |[[Itbayat]] |3,128 |83.13 |34 |5 |- |[[Ivana]] |1,407 |16.54 |80 |4 |- |[[Mahatao]] |1,703 |12.90 |120 |4 |- |[[Sabtang]] |1,696 |40.70 |40 |6 |- |[[Uyugan]] |1,380 |16.28 |80 |4 |- |'''KABUUAN''' |'''18,831''' |'''219.01''' |'''79''' |'''29''' |- | colspan="5" |{{Center|{{small|''Kabisera ng Batanes ang nakadiin.''}}}} |} == Heograpiya == === Topograpiya === [[Talaksan:Goats in Batanes.png|thumb|Mga [[baka]], sa madamong [[burol]] ng Batanes]] Ang Batanes ay grupo ng mga isla na tinatawag na ''Mga Isla ng Batanes''(Batanes Islands) at ang mga ito ay nasa dulong hilagang bahagi ng [[Pilipinas]]. Ang mga ito ay nasa pagitan ng [[Mga Isla ng Babuyan]] (nasasakop ng Probinsiya ng [[Cagayan]]) at [[Taiwan]]. Ang mga islang ito ay may kaunting naninirahan at madalas na daanan ng mga bagyo. Ang tatlong malalaking isla ay ang [[Isla ng Itbayat|Itbayat]], [[Isla ng Batan|Batan]], at [[Isla ng Sabtang|Sabtang]]. Ang nasa pinakadulong hilaga naman ay ang [[Isla ng Mavudis]]. Halos kalahating bahagi ng Batanes ay [[burol]] at [[bundok]]. Ang [[Isla ng Batan]], ay may kabuuang lawak na 35&nbsp;km², ay halos bulubundukin ang hilaga at timog-silangang bahagi nito. Animo'y hugis palaggana ang gitna nito. Ang [[Isla ng Itbayat]], na may kabuuang lawak na 95&nbsp;km², ay padalisdis kadalasan pakanluran, dahil sa bulubundukin at maburol ang hilaga at silangang baybayin nito. Ang Sabtang naman ay nasasakop ng bundok ang gitnang bahagi, ang islang ito ay may kabuuang lawak na 41&nbsp;km², na siyang dahilan upang ang lupa ay dumalisdis palabas ng baybayin nito. [[Talaksan:Batanes Hills.png|left|thumb|Kamangha manghang mga burol ng Basco]] Ang mga isla ay napapalibutan ng malawak na katubigan ng [[Bashi Channel]] at [[Balintang Channel]], kung saan ang Karagatang Pasipiko at Dagat Tsina ay nagtatagpo. Ang lugar ay syang pangunahing daanang pantubig ng [[Pilipinas]] at [[Japan]], [[Tsina]], [[Hongkong]] at [[Taiwan]]. Mayaman ito sa yamag-dagat, kabilang na ang pinaka bihirang [[corals]] sa mundo. Ang probinsiya ay maburol at mabundok, na may halos 1,631.50 ektarya o 7.10% na bahagi nito ay taas-baba at 78.20% o 17,994.40 ektarya ay nahahati sa pataas-baba hanggang sa padalisdis, hanggang sa sobrang dalisdis. Apatnapu't dalawang bahagi (42%) o 9,734.40 ektarya ang padalisdis hanggang sa mabangin na lugar. [[Talaksan:Valuga Beach.png|thumb|Mabatong baybayin ng Valugan Beach]] Dahil sa natatanging katangian ng lugar, maganda ang daloy ng tubig dito at halos di nagtatagal ang pagbaha. Ang pangunahing isla ng Batan ang may pinakamalaking bahagi ng patag at halos patag ang lupa, kasunod ang Itbayat at Sabtang. Ang Itbayat ay may padalisdis hanggang sa halos patag na lupa sa mala talampas ng paligid nito patuloy hanggang sa matataas na bangin na umaabot sa halos 20-70 metro ang taas sa ibabaw ng dagat, at halos walang dalampasigan. Ang Sabtang naman ay may maliit na patag na lupa na manaka-nakang nakapaligid sa baybayin nito, habang ang gitna naman ay halos nasasakop ng matarik na bundok at malalalim na lambak. Ang isla ng Batan at Sabtang ay may paputol putol na maiikling baybayin na may buhangin at mga batuhan. Ang kalupaan ng probinsiya na kahangahanga at kaakit akit ang halos bawat sulok, ay may limitadong katangian sa pagpapalawak ng agrikultura para sa sadyang napakaiit na probinsiya. ===Tropiko ng Kancer Climate=== [[Talaksan:Gloomy Sky Over the Lighthouse.png|thumb|left|Madilim na [[ulap]] sa ibabaw ng parola ng Basco, nagbabadya ng [[ulan]]]] Ang klima dito ay halos pareho ng sa [[Taiwan]]. Kadalasan ang lugar ay nakakaranas ng mababa sa normal na temperatura na 55 degri [[Fahrenheit]] (13&nbsp;°C). Ang probinsiya ay kadalasang winawalis ng malakas na hangin at ulan na syang nagbibigay ng maling paniniwalang ang Batanes ay palaging ginugupo ng mga bagyo.Kung bakit ang Batanes ay laging naiiugnay sa sama ng panahon, ito ay dahil sa ang kabisera nitong basco ay ang huling himpilan ng panahon sa hilaga. Ito rin ang lugar na pinagbabatayan ng lahat ng bagyo na pumapasok sa nasasakupan ng Pilipinas. Wala itong ipinahayag na tuyo at basang panahon. Umuulan dito ng halos pinakamababa ang walong araw hanggang sa pinakamataas na 21 araw sa loob ng isang buwan. Nakakaranas dito ng praktikal na apat na pahahon, ang pinakamainam ay ang tag araw (Abril-Hunyo) at taglamig (Disyembre-Pebrero), kung saan ang temperatura ay kadalasang bumababa sa pitong digri Celsius. Ang mainam na panahon ng pagpunta dito ay tuwing kalagitnaan ng Marso hanggang Hunyo. Ang "Indian summer" kadalasang nag uumpisa ng Setyembre. Minsan, ang panahon ay nag uumpisang maging maganda pinakamaaga na ang Pebrero hanggang sa pinakahuli ang Hulyo. Hanging galing hilaga o timog ang nagdadala ng malamig na hangin. Nagdadala rin ang mga ito ng sama ng panahon at namumuong mga ulap na nagiging dahilan ng pagkakansela ng pagdating o pag alis ng eroplano. Ang tag-lamig, ay ang malamig na panahon na nararanasan ng Ivatan kaya tinatawag nila itong tag-lamig (winter) ay nararanasan tuwing Disyembre hanggang Pebrero. Kung mag pupunta ng Batanes, lagi lang tandaan na sa mga islang ito ayvmadaling magbago ang panahon. Kung kaya't dapat maging handa sa anumang panahon ang mararanasan mo. === Pisikal === Ang Batanes ay 680&nbsp;km ang layo sa [[Maynila]] at 280 sa bayan ng [[Aparri]]. Sa hilaga nito, naroon ang kanal ng [[Bashi]], sa timog naman ay ang kanal ng [[Balintang]]. Sa kanluran ay ang [[Dagat Timog Tsina]], at sa silangan ay ang [[Karagatang Pasipiko]]. Binubuo ang lalawigan ng sampung isla. Ito ang [[Batan]], [[Itbayat]], [[Sabtang]] at [[Vuhos]] na pinakamalaki, ang iba pa ay [[Pulo ng Siayan|Siayan]], [[Mavudis]], [[Misanga]], [[Ditarem]], [[Dinem]] at [[Dequey]] na walang nakatirang tao. == Kalikasan == Ang flora at fauna sa Batanes ay talagang katangi-tangi at doon lang matatagpuan. Maraming species ng mga hayop at halaman ang doon lang matatagpuan. Pati ang mga tanawin doon ay kakaiba, tulad ng mga bundok at mga dalampasigan. === Mga tanawin === Mga bundok at dalampasigan: * Valugan Beach * Mt. Riposed * Mt. Iraya * Mt. Matarem * Rapang du Kavuyasan * Mt. Karobooban * Duvek Bay * Vuhos Marine Reserve * Tukon Hedgerows Mga tradisyonal na bahay sa: [[Talaksan:Diura Fishing Village.jpg|thumb|right|Pamayanan ng mga mangingisda ng Diura]] * Savidug * Chavayan * Nakanmuan * Sumnanga * Diura * Raele Mga arkitekturang may impluwensiyang Kastila: * ang simbahan at plaza ng San Carlos Borromeo, Mahatao Mga Ijangs (mga ''fortress'' o [[portipikasyon|kuta]] sa mga bundok): * Itbud Ijang * Ivana Ijang * Chuhangin Ijang * Savidug Ijang Mga tirahan ng mga sinaunang Ivatan: * Rakuaydi * Nahili du Vutox * Mt. Karobooban Mga libingang pa-barko ang hitsura: * Chuhangin * Nakamaya * Turungan === Mga hayop at halaman === Mga puno: * Vutalaw (''Calophyllum inophyllum'') * Aynas (''Anacardium occidentale'') * Nato (''Palaquium luzoniense'') * Malaapdo (''Gonstylus bancanus'') * Vatinglaw (mga species ng ''Diospyros'') Mga damo: * Vayasuvas (''Freycinetia willamsii'') * Tamidok * Karukmuten Mga hayop: * [[Indochinese shrew]] (''Crocidura attentuata'') * [[Riyuku flying fox]] (''Pteropus dasymallys'') == Ekonomiya == Halos 75% ng mga Ivatan ay magsasaka at mangingisda. Ang ibang bahagi naman ay nagtatrabaho sa pamahalaan at pribadong kompanya. Bawang at bakahan ang pangunahing pinagkakakitaan dito. Ang mga Ivatan ay nagtatanim din ng kamote baging, kamoteng kahoy, gabi, at ang biharang uri ng puting uvi. Ang tubo ay itinatanim upang makagawa ng palek, isang uri ng katutubong alak, at suka. Sa kasalukuyan, ang mga isdang nahuhuli rito ay unti-unting nababawasan dahil sa kakulangan ng tamang kaalaman. Kakaunti lang ang mga pwedeng pasukang trabaho rito. Kadalasan ang mga nakapag-aral na mga Ivatan ay lumuluwas sa siyudad o nag pupunta sa labas ng bansa. Ang [[Wind-Diesel Hybrid Power Systems|wind diesel]] generating plant ay binuksan noong 2004. Layo at masamang panahon ang syang humahadlang sa pag angat ng ekonomiya rito. Ang ibang pangngailangan gaya ng bigas, softdrinks, at gasolina ay kadalasang may dagdag na 75% hanggang 100% kumpara sa presyo nito sa Maynila. == Talababa == <references group="lower-alpha" /> == Sanggunian == {{reflist|2}} == Kawing Panlabas == *[http://www.batanesonline.com Batanes Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041206035533/http://www.batanesonline.com/ |date=2004-12-06 }} {{Batanes}} {{Lambak ng Cagayan}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] [[Kategorya:Batanes|*]] o2d86n6jho68f0o813p9z44fyddh7xr 2215522 2215519 2026-07-10T05:24:22Z ~2026-39041-74 163893 revert further 2215522 wikitext text/x-wiki {{Refimprove|date=Mayo 2021}} {{Infobox Philippine province 2 |infoboxtitle = Lalawigan ng Batanes |sealfile = ph seal batanes.png |region = [[Lambak ng Cagayan]] (Rehiyon II) |capital = [[Basco, Batanes|Basco]] |founded = — |pop2000 = 16467 |pop2000rank = pinakamaliit |popden2000 = 79 |popden2000rank= ika-11 pinakamababa |areakm2 = 209.3 |arearank = pinakamaliit |hucities = 0 |componentcities= 0 |municipalities= 6 |barangays = 29 |districts = 1 |languages = [[Ivatan]], [[Itbayaten]] |governor = Vicente S. Gato |locatormapfile= Ph locator map batanes.png }} Ang lalawigan ng '''Batanes''' (''Batánes'')<ref>{{Cite web|title=Batánes|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=3 Enero 2021|language=fil|url=http://diksiyonaryo.ph/search/batanes|archive-date=6 Disyembre 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206082333/http://diksiyonaryo.ph/search/batanes|url-status=dead}}</ref>{{Efn|[[Wikang Ivatan]]: ''Provinsiya nu Batanes''|group=lower-alpha|name=alt}} ay isang kapuluan at ang pinakahilagang lalawigan ng [[Pilipinas]]. Kabilang ito sa rehiyon ng [[Lambak ng Cagayan]]. Sa laking 219.01 {{Abbr|km²|kilometro kuwadrado}} at kabuuang populasyon na 17,246 noong 2015, ito rin ang pinakamaliit na lalawigan pagdating sa kabuuang laki ng sakop at populasyon. Ang bayan ng [[Basco]], matatagpuan sa isla ng [[Isla ng Batan|Batan]], ay ang kabisera nito. Matatagpuan ang kapuluan sa layong 162 kilometro hilaga ng isla ng [[Luzon]] at halos 190 kilometro timog naman ng isla ng [[Taiwan]]. Napapagitnaan ito ng dalawang bambang na naghihiwalay sa kapuluan mula sa karatig nitong anyong-lupa, ang [[Bambang ng Bashi]] sa hilaga, at [[Bambang ng Balintang]] sa timog. == Etimolohiya == Galing sa salitang Ivatan na ''Batan'' ang Batanes. Ang salitang ito ay ang lokal na tawag ng mga [[Ivatan]] sa kanilang pangkat-etniko. == Tao at Kultura == Ang mga tao rito ay mabait. Ang kultura ng mga taga-Batanes o mga ''Ivatan'', ang tawag nila sa kanilang mga sarili, ay isa sa mga pinakamatanda sa buong [[Pilipinas]]. Sinasabing ang mga ninuno ng mga Ivatan ay nanggaling sa timog Taiwan 3,500 taon na ang nakakaraan at ginawang tulay ang Batanes upang makarating na sa mga malalayong lugar tulad ng [[Indonesia]] at [[Micronesia]]. Ang kultura nila ay pareho rin sa kultura ng mga tribo sa [[Lan Yu]] (timog Taiwan), dahil sa ang kanilang wika, ang [[Wikang Tao|Yami]], ay medyo hawig sa [[Ivatan]]. Isa pang tribo na ikinukumpara ang mga Ivatan ay sa mga isla ng [[Riyuku]] na matatagpuan sa timog [[Hapon]]. Sa pakikipagkapwa, talagang masaya sila kung may malalaman silang mga kababayan. Talagang mahal nila ang kanilang kapwa, tinatawag na ''pachilipulipus''. Ngayon, ang kanilang kultura ay may halong banyaga na dahil sa pag-kolonisa sa kanila ng mga [[Kastila]], na naghatid ng malaking impluwensiya sa kanilang wika, relihiyon, at mga tradisyon. Nahaluan na rin ng modernong mga kostumbre ang mga Ivatan dahil sa impluwensiya ng Maynila (na may mga ''direct flight'' na patungo roon) at ng [[Amerika]], sa kadahilanang maraming Ivatan na ang maaaring magtungo roon. Ang kanilang wika, ang [[Wikang Ibatan|Ivatan]], ay katangi-tangi rin dahil sa kakaibang bokabularyo at pagbigkas nito hindi katulad ng isang tipikal na [[Mga wika sa Pilipinas|wika sa Pilipinas]]. May mga similaridad naman ang Ivatan sa ibang mga wika sa hilagang Luzon, tulad ng [[Wikang Iloko|Ilokano]] at [[Wikang Ibanag|Ibanag]]. Ang Ivatan ay may malaking pagkakatulad sa isang wika sa timog Taiwan, ang [[Wikang Tao|Yami]], na salita ng mga katutubong [[Lanyu]] roon. Sinasabi ng mga lingguwistiko na iisa ang pinanggalingan ng dalawang salita. Sinasabi rin daw na may ilang tribo pa sa timog Taiwan malapit sa lugar ng [[Banking]] na ginagamit ang Ivatan bilang wika. Dahil sa binubuo ang Batanes ng maraming isla, hindi masyadong nagkakaintindihan ang mga tao roon. Sa mismong isla pa lang ng [[Pulo ng Batan|Batan]], may dalawang diyalekto na ng Ivatan ang natagpuan, ang ''[[Ivasayen]]'' na ginagamit sa kapitolyo ([[Basco]]). Ang ikalawa ay ang ''[[Isamurungen]]'', na ginagamit sa mga munisipalidad ng [[Mahatao]], [[Ivana]], [[Uyugan]], at [[Sabtang]]. Hindi masyadong magkaiba ang dalawa ngunit ang nakikitang pagkakaiba nila ay may kinalaman sa pagbigkas. May isa pang diyalekto ang Ivatan, ang ''[[Wikang Itbayat|Itbayaten]]''. Ito ay ginagamit sa isla ng [[Itbayat]]. Ang isang taga-Batan o Sabtang na makapunta sa Itbayat sa unang pagkakataon ay hindi kaagad makakaunawa ng diyalekto nila roon. Sinasabi nga na ibang lengguwahe na ang Itbayaten dahil hindi na halos maintindihan ang kanilang salita. Ang huling diyalekto ng Ivatan ay ang [[Ibatan]], ang wika sa [[Babuyan Islands]] na parte na ng [[Cagayan]]. Mas magkatulad pa sila ng Itbayaten kaysa sa Ivasayen at Isamurungen. == Administrasyon == Nahahati sa anim na bayan ang Batanes, lahat ay kinakatawan ng iisang distritong pangkongreso. [[Talaksan:Ph fil batanes.png|thumb|Mga paghahating administratibo sa Batanes.]] {| class="wikitable sortable" |+Mga bayan ng Batanes !Bayan !Populasyon {{Small|(2020)}} !Lawak {{Small|({{abbr|km²|kilometro kuwadrado}})}} !Kapal {{Small|(kada {{abbr|km²|kilometro kuwadrado}})}} !Barangay |- |'''[[Basco]]''' |9,517 |49.46 |170 |6 |- |[[Itbayat]] |3,128 |83.13 |34 |5 |- |[[Ivana]] |1,407 |16.54 |80 |4 |- |[[Mahatao]] |1,703 |12.90 |120 |4 |- |[[Sabtang]] |1,696 |40.70 |40 |6 |- |[[Uyugan]] |1,380 |16.28 |80 |4 |- |'''KABUUAN''' |'''18,831''' |'''219.01''' |'''79''' |'''29''' |- | colspan="5" |{{Center|{{small|''Kabisera ng Batanes ang nakadiin.''}}}} |} == Heograpiya == === Topograpiya === [[Talaksan:Goats in Batanes.png|thumb|Mga [[baka]], sa madamong [[burol]] ng Batanes]] Ang Batanes ay grupo ng mga isla na tinatawag na ''Mga Isla ng Batanes''(Batanes Islands) at ang mga ito ay nasa dulong hilagang bahagi ng [[Pilipinas]]. Ang mga ito ay nasa pagitan ng [[Mga Isla ng Babuyan]] (nasasakop ng Probinsiya ng [[Cagayan]]) at [[Taiwan]]. Ang mga islang ito ay may kaunting naninirahan at madalas na daanan ng mga bagyo. Ang tatlong malalaking isla ay ang [[Isla ng Itbayat|Itbayat]], [[Isla ng Batan|Batan]], at [[Isla ng Sabtang|Sabtang]]. Ang nasa pinakadulong hilaga naman ay ang [[Isla ng Mavudis]]. Halos kalahating bahagi ng Batanes ay [[burol]] at [[bundok]]. Ang [[Isla ng Batan]], ay may kabuuang lawak na 35&nbsp;km², ay halos bulubundukin ang hilaga at timog-silangang bahagi nito. Animo'y hugis palaggana ang gitna nito. Ang [[Isla ng Itbayat]], na may kabuuang lawak na 95&nbsp;km², ay padalisdis kadalasan pakanluran, dahil sa bulubundukin at maburol ang hilaga at silangang baybayin nito. Ang Sabtang naman ay nasasakop ng bundok ang gitnang bahagi, ang islang ito ay may kabuuang lawak na 41&nbsp;km², na siyang dahilan upang ang lupa ay dumalisdis palabas ng baybayin nito. [[Talaksan:Batanes Hills.png|left|thumb|Kamangha manghang mga burol ng Basco]] Ang mga isla ay napapalibutan ng malawak na katubigan ng [[Bashi Channel]] at [[Balintang Channel]], kung saan ang Karagatang Pasipiko at Dagat Tsina ay nagtatagpo. Ang lugar ay syang pangunahing daanang pantubig ng [[Pilipinas]] at [[Japan]], [[Tsina]], [[Hongkong]] at [[Taiwan]]. Mayaman ito sa yamag-dagat, kabilang na ang pinaka bihirang [[corals]] sa mundo. Ang probinsiya ay maburol at mabundok, na may halos 1,631.50 ektarya o 7.10% na bahagi nito ay taas-baba at 78.20% o 17,994.40 ektarya ay nahahati sa pataas-baba hanggang sa padalisdis, hanggang sa sobrang dalisdis. Apatnapu't dalawang bahagi (42%) o 9,734.40 ektarya ang padalisdis hanggang sa mabangin na lugar. [[Talaksan:Valuga Beach.png|thumb|Mabatong baybayin ng Valugan Beach]] Dahil sa natatanging katangian ng lugar, maganda ang daloy ng tubig dito at halos di nagtatagal ang pagbaha. Ang pangunahing isla ng Batan ang may pinakamalaking bahagi ng patag at halos patag ang lupa, kasunod ang Itbayat at Sabtang. Ang Itbayat ay may padalisdis hanggang sa halos patag na lupa sa mala talampas ng paligid nito patuloy hanggang sa matataas na bangin na umaabot sa halos 20-70 metro ang taas sa ibabaw ng dagat, at halos walang dalampasigan. Ang Sabtang naman ay may maliit na patag na lupa na manaka-nakang nakapaligid sa baybayin nito, habang ang gitna naman ay halos nasasakop ng matarik na bundok at malalalim na lambak. Ang isla ng Batan at Sabtang ay may paputol putol na maiikling baybayin na may buhangin at mga batuhan. Ang kalupaan ng probinsiya na kahangahanga at kaakit akit ang halos bawat sulok, ay may limitadong katangian sa pagpapalawak ng agrikultura para sa sadyang napakaiit na probinsiya. === Klima === [[Talaksan:Gloomy Sky Over the Lighthouse.png|thumb|left|Madilim na [[ulap]] sa ibabaw ng parola ng Basco, nagbabadya ng [[ulan]]]] Ang klima dito ay halos pareho ng sa [[Taiwan]]. Kadalasan ang lugar ay nakakaranas ng mababa sa normal na temperatura na 55 degri [[Fahrenheit]] (13&nbsp;°C). Ang probinsiya ay kadalasang winawalis ng malakas na hangin at ulan na syang nagbibigay ng maling paniniwalang ang Batanes ay palaging ginugupo ng mga bagyo.Kung bakit ang Batanes ay laging naiiugnay sa sama ng panahon, ito ay dahil sa ang kabisera nitong basco ay ang huling himpilan ng panahon sa hilaga. Ito rin ang lugar na pinagbabatayan ng lahat ng bagyo na pumapasok sa nasasakupan ng Pilipinas. Wala itong ipinahayag na tuyo at basang panahon. Umuulan dito ng halos pinakamababa ang walong araw hanggang sa pinakamataas na 21 araw sa loob ng isang buwan. Nakakaranas dito ng praktikal na apat na pahahon, ang pinakamainam ay ang tag araw (Abril-Hunyo) at taglamig (Disyembre-Pebrero), kung saan ang temperatura ay kadalasang bumababa sa pitong digri Celsius. Ang mainam na panahon ng pagpunta dito ay tuwing kalagitnaan ng Marso hanggang Hunyo. Ang "Indian summer" kadalasang nag uumpisa ng Setyembre. Minsan, ang panahon ay nag uumpisang maging maganda pinakamaaga na ang Pebrero hanggang sa pinakahuli ang Hulyo. Hanging galing hilaga o timog ang nagdadala ng malamig na hangin. Nagdadala rin ang mga ito ng sama ng panahon at namumuong mga ulap na nagiging dahilan ng pagkakansela ng pagdating o pag alis ng eroplano. Ang tag-lamig, ay ang malamig na panahon na nararanasan ng Ivatan kaya tinatawag nila itong tag-lamig (winter) ay nararanasan tuwing Disyembre hanggang Pebrero. Kung mag pupunta ng Batanes, lagi lang tandaan na sa mga islang ito ayvmadaling magbago ang panahon. Kung kaya't dapat maging handa sa anumang panahon ang mararanasan mo. === Pisikal === Ang Batanes ay 680&nbsp;km ang layo sa [[Maynila]] at 280 sa bayan ng [[Aparri]]. Sa hilaga nito, naroon ang kanal ng [[Bashi]], sa timog naman ay ang kanal ng [[Balintang]]. Sa kanluran ay ang [[Dagat Timog Tsina]], at sa silangan ay ang [[Karagatang Pasipiko]]. Binubuo ang lalawigan ng sampung isla. Ito ang [[Batan]], [[Itbayat]], [[Sabtang]] at [[Vuhos]] na pinakamalaki, ang iba pa ay [[Pulo ng Siayan|Siayan]], [[Mavudis]], [[Misanga]], [[Ditarem]], [[Dinem]] at [[Dequey]] na walang nakatirang tao. == Kalikasan == Ang flora at fauna sa Batanes ay talagang katangi-tangi at doon lang matatagpuan. Maraming species ng mga hayop at halaman ang doon lang matatagpuan. Pati ang mga tanawin doon ay kakaiba, tulad ng mga bundok at mga dalampasigan. === Mga tanawin === Mga bundok at dalampasigan: * Valugan Beach * Mt. Riposed * Mt. Iraya * Mt. Matarem * Rapang du Kavuyasan * Mt. Karobooban * Duvek Bay * Vuhos Marine Reserve * Tukon Hedgerows Mga tradisyonal na bahay sa: [[Talaksan:Diura Fishing Village.jpg|thumb|right|Pamayanan ng mga mangingisda ng Diura]] * Savidug * Chavayan * Nakanmuan * Sumnanga * Diura * Raele Mga arkitekturang may impluwensiyang Kastila: * ang simbahan at plaza ng San Carlos Borromeo, Mahatao Mga Ijangs (mga ''fortress'' o [[portipikasyon|kuta]] sa mga bundok): * Itbud Ijang * Ivana Ijang * Chuhangin Ijang * Savidug Ijang Mga tirahan ng mga sinaunang Ivatan: * Rakuaydi * Nahili du Vutox * Mt. Karobooban Mga libingang pa-barko ang hitsura: * Chuhangin * Nakamaya * Turungan === Mga hayop at halaman === Mga puno: * Vutalaw (''Calophyllum inophyllum'') * Aynas (''Anacardium occidentale'') * Nato (''Palaquium luzoniense'') * Malaapdo (''Gonstylus bancanus'') * Vatinglaw (mga species ng ''Diospyros'') Mga damo: * Vayasuvas (''Freycinetia willamsii'') * Tamidok * Karukmuten Mga hayop: * [[Indochinese shrew]] (''Crocidura attentuata'') * [[Riyuku flying fox]] (''Pteropus dasymallys'') == Ekonomiya == Halos 75% ng mga Ivatan ay magsasaka at mangingisda. Ang ibang bahagi naman ay nagtatrabaho sa pamahalaan at pribadong kompanya. Bawang at bakahan ang pangunahing pinagkakakitaan dito. Ang mga Ivatan ay nagtatanim din ng kamote baging, kamoteng kahoy, gabi, at ang biharang uri ng puting uvi. Ang tubo ay itinatanim upang makagawa ng palek, isang uri ng katutubong alak, at suka. Sa kasalukuyan, ang mga isdang nahuhuli rito ay unti-unting nababawasan dahil sa kakulangan ng tamang kaalaman. Kakaunti lang ang mga pwedeng pasukang trabaho rito. Kadalasan ang mga nakapag-aral na mga Ivatan ay lumuluwas sa siyudad o nag pupunta sa labas ng bansa. Ang [[Wind-Diesel Hybrid Power Systems|wind diesel]] generating plant ay binuksan noong 2004. Layo at masamang panahon ang syang humahadlang sa pag angat ng ekonomiya rito. Ang ibang pangngailangan gaya ng bigas, softdrinks, at gasolina ay kadalasang may dagdag na 75% hanggang 100% kumpara sa presyo nito sa Maynila. == Talababa == <references group="lower-alpha" /> == Sanggunian == {{reflist|2}} == Kawing Panlabas == *[http://www.batanesonline.com Batanes Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041206035533/http://www.batanesonline.com/ |date=2004-12-06 }} {{Batanes}} {{Lambak ng Cagayan}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] [[Kategorya:Batanes|*]] kr9xydsinmelerws0whbjnz4p6kzreq 2215557 2215522 2026-07-10T11:27:14Z Johndeo333 163610 Inayos ang baybay 2215557 wikitext text/x-wiki {{Refimprove|date=Mayo 2021}} {{Infobox Philippine province 2 |infoboxtitle = Lalawigan ng Batanes |sealfile = ph seal batanes.png |region = [[Lambak ng Cagayan]] (Rehiyon II) |capital = [[Basco, Batanes|Basco]] |founded = — |pop2000 = 16467 |pop2000rank = pinakamaliit |popden2000 = 79 |popden2000rank= ika-11 pinakamababa |areakm2 = 209.3 |arearank = pinakamaliit |hucities = 0 |componentcities= 0 |municipalities= 6 |barangays = 29 |districts = 1 |languages = [[Ivatan]], [[Itbayaten]] |governor = Vicente S. Gato |locatormapfile= Ph locator map batanes.png }} Ang lalawigan ng '''Batanes''' (''Batánes'')<ref>{{Cite web|title=Batánes|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=3 Enero 2021|language=fil|url=http://diksiyonaryo.ph/search/batanes|archive-date=6 Disyembre 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206082333/http://diksiyonaryo.ph/search/batanes|url-status=dead}}</ref>{{Efn|[[Wikang Ivatan]]: ''Provinsiya nu Batanes''|group=lower-alpha|name=alt}} ay isang kapuluan at ang pinakahilagang lalawigan ng [[Pilipinas]]. Kabilang ito sa rehiyon ng [[Lambak ng Cagayan]]. Sa laking 219.01 {{Abbr|km²|kilometro kuwadrado}} at kabuuang populasyon na 17,246 noong 2015, ito rin ang pinakamaliit na lalawigan pagdating sa kabuuang laki ng sakop at populasyon. Ang bayan ng [[Basco]], matatagpuan sa isla ng [[Isla ng Batan|Batan]], ay ang kabisera nito. Matatagpuan ang kapuluan sa layong 162 kilometro hilaga ng isla ng [[Luzon]] at halos 190 kilometro timog naman ng isla ng [[Taiwan]]. Napapagitnaan ito ng dalawang bambang na naghihiwalay sa kapuluan mula sa karatig nitong anyong-lupa, ang [[Bambang ng Bashi]] sa hilaga, at [[Bambang ng Balintang]] sa timog. == Etimolohiya == Galing sa salitang Ivatan na ''Batan'' ang Batanes. Ang salitang ito ay ang lokal na tawag ng mga [[Ivatan]] sa kanilang pangkat-etniko. == Tao at Kultura == Ang mga tao rito ay mabait. Ang kultura ng mga taga-Batanes o mga ''Ivatan'', ang tawag nila sa kanilang mga sarili, ay isa sa mga pinakamatanda sa buong [[Pilipinas]]. Sinasabing ang mga ninuno ng mga Ivatan ay nanggaling sa timog Taiwan 3,500 taon na ang nakakaraan at ginawang tulay ang Batanes upang makarating na sa mga malalayong lugar tulad ng [[Indonesia]] at [[Micronesia]]. Ang kultura nila ay pareho rin sa kultura ng mga tribo sa [[Lan Yu]] (timog Taiwan), dahil sa ang kanilang wika, ang [[Wikang Tao|Yami]], ay medyo hawig sa [[Ivatan]]. Isa pang tribo na ikinukumpara ang mga Ivatan ay sa mga isla ng [[Riyuku]] na matatagpuan sa timog [[Hapon]]. Sa pakikipagkapwa, talagang masaya sila kung may malalaman silang mga kababayan. Talagang mahal nila ang kanilang kapwa, tinatawag na ''pachilipulipus''. Ngayon, ang kanilang kultura ay may halong banyaga na dahil sa pag-kolonisa sa kanila ng mga [[Kastila]], na naghatid ng malaking impluwensiya sa kanilang wika, relihiyon, at mga tradisyon. Nahaluan na rin ng modernong mga kostumbre ang mga Ivatan dahil sa impluwensiya ng Maynila (na may mga ''direct flight'' na patungo roon) at ng [[Amerika]], sa kadahilanang maraming Ivatan na ang maaaring magtungo roon. Ang kanilang wika, ang [[Wikang Ibatan|Ivatan]], ay katangi-tangi rin dahil sa kakaibang bokabularyo at pagbigkas nito hindi katulad ng isang tipikal na [[Mga wika sa Pilipinas|wika sa Pilipinas]]. May mga similaridad naman ang Ivatan sa ibang mga wika sa hilagang Luzon, tulad ng [[Wikang Iloko|Ilokano]] at [[Wikang Ibanag|Ibanag]]. Ang Ivatan ay may malaking pagkakatulad sa isang wika sa timog Taiwan, ang [[Wikang Tao|Yami]], na salita ng mga katutubong [[Lanyu]] roon. Sinasabi ng mga lingguwistiko na iisa ang pinanggalingan ng dalawang salita. Sinasabi rin daw na may ilang tribo pa sa timog Taiwan malapit sa lugar ng [[Banking]] na ginagamit ang Ivatan bilang wika. Dahil sa binubuo ang Batanes ng maraming isla, hindi masyadong nagkakaintindihan ang mga tao roon. Sa mismong isla pa lang ng [[Pulo ng Batan|Batan]], may dalawang diyalekto na ng Ivatan ang natagpuan, ang ''[[Ivasayen]]'' na ginagamit sa kapitolyo ([[Basco]]). Ang ikalawa ay ang ''[[Isamurungen]]'', na ginagamit sa mga munisipalidad ng [[Mahatao]], [[Ivana]], [[Uyugan]], at [[Sabtang]]. Hindi masyadong magkaiba ang dalawa ngunit ang nakikitang pagkakaiba nila ay may kinalaman sa pagbigkas. May isa pang diyalekto ang Ivatan, ang ''[[Wikang Itbayat|Itbayaten]]''. Ito ay ginagamit sa isla ng [[Itbayat]]. Ang isang taga-Batan o Sabtang na makapunta sa Itbayat sa unang pagkakataon ay hindi kaagad makakaunawa ng diyalekto nila roon. Sinasabi nga na ibang lengguwahe na ang Itbayaten dahil hindi na halos maintindihan ang kanilang salita. Ang huling diyalekto ng Ivatan ay ang [[Ibatan]], ang wika sa [[Babuyan Islands]] na parte na ng [[Cagayan]]. Mas magkatulad pa sila ng Itbayaten kaysa sa Ivasayen at Isamurungen. == Administrasyon == Nahahati sa anim na bayan ang Batanes, lahat ay kinakatawan ng iisang distritong pangkongreso. [[Talaksan:Ph fil batanes.png|thumb|Mga paghahating administratibo sa Batanes.]] {| class="wikitable sortable" |+Mga bayan ng Batanes !Bayan !Populasyon {{Small|(2020)}} !Lawak {{Small|({{abbr|km²|kilometro kuwadrado}})}} !Kapal {{Small|(kada {{abbr|km²|kilometro kuwadrado}})}} !Barangay |- |'''[[Basco]]''' |9,517 |49.46 |170 |6 |- |[[Itbayat]] |3,128 |83.13 |34 |5 |- |[[Ivana]] |1,407 |16.54 |80 |4 |- |[[Mahatao]] |1,703 |12.90 |120 |4 |- |[[Sabtang]] |1,696 |40.70 |40 |6 |- |[[Uyugan]] |1,380 |16.28 |80 |4 |- |'''KABUUAN''' |'''18,831''' |'''219.01''' |'''79''' |'''29''' |- | colspan="5" |{{Center|{{small|''Kabisera ng Batanes ang nakadiin.''}}}} |} == Heograpiya == === Topograpiya === [[Talaksan:Goats in Batanes.png|thumb|Mga [[baka]], sa madamong [[burol]] ng Batanes]] Ang Batanes ay grupo ng mga isla na tinatawag na ''Mga Isla ng Batanes''(Batanes Islands) at ang mga ito ay nasa dulong hilagang bahagi ng [[Pilipinas]]. Ang mga ito ay nasa pagitan ng [[Mga Isla ng Babuyan]] (nasasakop ng Probinsiya ng [[Cagayan]]) at [[Taiwan]]. Ang mga islang ito ay may kaunting naninirahan at madalas na daanan ng mga bagyo. Ang tatlong malalaking isla ay ang [[Isla ng Itbayat|Itbayat]], [[Isla ng Batan|Batan]], at [[Isla ng Sabtang|Sabtang]]. Ang nasa pinakadulong hilaga naman ay ang [[Isla ng Mavudis]]. Halos kalahating bahagi ng Batanes ay [[burol]] at [[bundok]]. Ang [[Isla ng Batan]], ay may kabuuang lawak na 35&nbsp;km², ay halos bulubundukin ang hilaga at timog-silangang bahagi nito. Animo'y hugis palaggana ang gitna nito. Ang [[Isla ng Itbayat]], na may kabuuang lawak na 95&nbsp;km², ay padalisdis kadalasan pakanluran, dahil sa bulubundukin at maburol ang hilaga at silangang baybayin nito. Ang Sabtang naman ay nasasakop ng bundok ang gitnang bahagi, ang islang ito ay may kabuuang lawak na 41&nbsp;km², na siyang dahilan upang ang lupa ay dumalisdis palabas ng baybayin nito. [[Talaksan:Batanes Hills.png|left|thumb|Kamangha manghang mga burol ng Basco]] Ang mga isla ay napapalibutan ng malawak na katubigan ng [[Bashi Channel]] at [[Balintang Channel]], kung saan ang Karagatang Pasipiko at Dagat Tsina ay nagtatagpo. Ang lugar ay syang pangunahing daanang pantubig ng [[Pilipinas]] at [[Japan]], [[Tsina]], [[Hongkong]] at [[Taiwan]]. Mayaman ito sa yamag-dagat, kabilang na ang pinaka bihirang [[corals]] sa mundo. Ang probinsiya ay maburol at mabundok, na may halos 1,631.50 ektarya o 7.10% na bahagi nito ay taas-baba at 78.20% o 17,994.40 ektarya ay nahahati sa pataas-baba hanggang sa padalisdis, hanggang sa sobrang dalisdis. Apatnapu't dalawang bahagi (42%) o 9,734.40 ektarya ang padalisdis hanggang sa mabangin na lugar. [[Talaksan:Valuga Beach.png|thumb|Mabatong baybayin ng Valugan Beach]] Dahil sa natatanging katangian ng lugar, maganda ang daloy ng tubig dito at halos di nagtatagal ang pagbaha. Ang pangunahing isla ng Batan ang may pinakamalaking bahagi ng patag at halos patag ang lupa, kasunod ang Itbayat at Sabtang. Ang Itbayat ay may padalisdis hanggang sa halos patag na lupa sa mala talampas ng paligid nito patuloy hanggang sa matataas na bangin na umaabot sa halos 20-70 metro ang taas sa ibabaw ng dagat, at halos walang dalampasigan. Ang Sabtang naman ay may maliit na patag na lupa na manaka-nakang nakapaligid sa baybayin nito, habang ang gitna naman ay halos nasasakop ng matarik na bundok at malalalim na lambak. Ang isla ng Batan at Sabtang ay may paputol putol na maiikling baybayin na may buhangin at mga batuhan. Ang kalupaan ng probinsiya na kahangahanga at kaakit akit ang halos bawat sulok, ay may limitadong katangian sa pagpapalawak ng agrikultura para sa sadyang napakaiit na probinsiya. ===Tropiko ng Kancer Climate=== [[Talaksan:Gloomy Sky Over the Lighthouse.png|thumb|left|Madilim na [[ulap]] sa ibabaw ng parola ng Basco, nagbabadya ng [[ulan]]]] Ang klima dito ay halos pareho ng sa [[Taiwan]]. Kadalasan ang lugar ay nakakaranas ng mababa sa normal na temperatura na 55 degri [[Fahrenheit]] (13&nbsp;°C). Ang probinsiya ay kadalasang winawalis ng malakas na hangin at ulan na syang nagbibigay ng maling paniniwalang ang Batanes ay palaging ginugupo ng mga bagyo.Kung bakit ang Batanes ay laging naiiugnay sa sama ng panahon, ito ay dahil sa ang kabisera nitong basco ay ang huling himpilan ng panahon sa hilaga. Ito rin ang lugar na pinagbabatayan ng lahat ng bagyo na pumapasok sa nasasakupan ng Pilipinas. Wala itong ipinahayag na tuyo at basang panahon. Umuulan dito ng halos pinakamababa ang walong araw hanggang sa pinakamataas na 21 araw sa loob ng isang buwan. Nakakaranas dito ng praktikal na apat na pahahon, ang pinakamainam ay ang tag araw (Abril-Hunyo) at taglamig (Disyembre-Pebrero), kung saan ang temperatura ay kadalasang bumababa sa pitong digri Celsius. Ang mainam na panahon ng pagpunta dito ay tuwing kalagitnaan ng Marso hanggang Hunyo. Ang "Indian summer" kadalasang nag uumpisa ng Setyembre. Minsan, ang panahon ay nag uumpisang maging maganda pinakamaaga na ang Pebrero hanggang sa pinakahuli ang Hulyo. Hanging galing hilaga o timog ang nagdadala ng malamig na hangin. Nagdadala rin ang mga ito ng sama ng panahon at namumuong mga ulap na nagiging dahilan ng pagkakansela ng pagdating o pag alis ng eroplano. Ang tag-lamig, ay ang malamig na panahon na nararanasan ng Ivatan kaya tinatawag nila itong tag-lamig (winter) ay nararanasan tuwing Disyembre hanggang Pebrero. Kung mag pupunta ng Batanes, lagi lang tandaan na sa mga islang ito ayvmadaling magbago ang panahon. Kung kaya't dapat maging handa sa anumang panahon ang mararanasan mo. === Pisikal === Ang Batanes ay 680&nbsp;km ang layo sa [[Maynila]] at 280 sa bayan ng [[Aparri]]. Sa hilaga nito, naroon ang kanal ng [[Bashi]], sa timog naman ay ang kanal ng [[Balintang]]. Sa kanluran ay ang [[Dagat Timog Tsina]], at sa silangan ay ang [[Karagatang Pasipiko]]. Binubuo ang lalawigan ng sampung isla. Ito ang [[Batan]], [[Itbayat]], [[Sabtang]] at [[Vuhos]] na pinakamalaki, ang iba pa ay [[Pulo ng Siayan|Siayan]], [[Mavudis]], [[Misanga]], [[Ditarem]], [[Dinem]] at [[Dequey]] na walang nakatirang tao. == Kalikasan == Ang flora at fauna sa Batanes ay talagang katangi-tangi at doon lang matatagpuan. Maraming species ng mga hayop at halaman ang doon lang matatagpuan. Pati ang mga tanawin doon ay kakaiba, tulad ng mga bundok at mga dalampasigan. === Mga tanawin === Mga bundok at dalampasigan: * Valugan Beach * Mt. Riposed * Mt. Iraya * Mt. Matarem * Rapang du Kavuyasan * Mt. Karobooban * Duvek Bay * Vuhos Marine Reserve * Tukon Hedgerows Mga tradisyonal na bahay sa: [[Talaksan:Diura Fishing Village.jpg|thumb|right|Pamayanan ng mga mangingisda ng Diura]] * Savidug * Chavayan * Nakanmuan * Sumnanga * Diura * Raele Mga arkitekturang may impluwensiyang Kastila: * ang simbahan at plaza ng San Carlos Borromeo, Mahatao Mga Ijangs (mga ''fortress'' o [[portipikasyon|kuta]] sa mga bundok): * Itbud Ijang * Ivana Ijang * Chuhangin Ijang * Savidug Ijang Mga tirahan ng mga sinaunang Ivatan: * Rakuaydi * Nahili du Vutox * Mt. Karobooban Mga libingang pa-barko ang hitsura: * Chuhangin * Nakamaya * Turungan === Mga hayop at halaman === Mga puno: * Vutalaw (''Calophyllum inophyllum'') * Aynas (''Anacardium occidentale'') * Nato (''Palaquium luzoniense'') * Malaapdo (''Gonstylus bancanus'') * Vatinglaw (mga species ng ''Diospyros'') Mga damo: * Vayasuvas (''Freycinetia willamsii'') * Tamidok * Karukmuten Mga hayop: * [[Indochinese shrew]] (''Crocidura attentuata'') * [[Riyuku flying fox]] (''Pteropus dasymallys'') == Ekonomiya == Halos 75% ng mga Ivatan ay magsasaka at mangingisda. Ang ibang bahagi naman ay nagtatrabaho sa pamahalaan at pribadong kompanya. Bawang at bakahan ang pangunahing pinagkakakitaan dito. Ang mga Ivatan ay nagtatanim din ng kamote baging, kamoteng kahoy, gabi, at ang biharang uri ng puting uvi. Ang tubo ay itinatanim upang makagawa ng palek, isang uri ng katutubong alak, at suka. Sa kasalukuyan, ang mga isdang nahuhuli rito ay unti-unting nababawasan dahil sa kakulangan ng tamang kaalaman. Kakaunti lang ang mga pwedeng pasukang trabaho rito. Kadalasan ang mga nakapag-aral na mga Ivatan ay lumuluwas sa siyudad o nag pupunta sa labas ng bansa. Ang [[Wind-Diesel Hybrid Power Systems|wind diesel]] generating plant ay binuksan noong 2004. Layo at masamang panahon ang syang humahadlang sa pag angat ng ekonomiya rito. Ang ibang pangngailangan gaya ng bigas, softdrinks, at gasolina ay kadalasang may dagdag na 75% hanggang 100% kumpara sa presyo nito sa Maynila. == Talababa == <references group="lower-alpha" /> == Sanggunian == {{reflist|2}} == Kawing Panlabas == *[http://www.batanesonline.com Batanes Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041206035533/http://www.batanesonline.com/ |date=2004-12-06 }} {{Batanes}} {{Lambak ng Cagayan}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] [[Kategorya:Batanes|*]] sx0h9il64g5gzd8o4dtqytx1acthxwp 2215558 2215557 2026-07-10T11:34:00Z Johndeo333 163610 /* Tao at Kultura */ Inayos ang baybay 2215558 wikitext text/x-wiki {{Refimprove|date=Mayo 2021}} {{Infobox Philippine province 2 |infoboxtitle = Lalawigan ng Batanes |sealfile = ph seal batanes.png |region = [[Lambak ng Cagayan]] (Rehiyon II) |capital = [[Basco, Batanes|Basco]] |founded = — |pop2000 = 16467 |pop2000rank = pinakamaliit |popden2000 = 79 |popden2000rank= ika-11 pinakamababa |areakm2 = 209.3 |arearank = pinakamaliit |hucities = 0 |componentcities= 0 |municipalities= 6 |barangays = 29 |districts = 1 |languages = [[Ivatan]], [[Itbayaten]] |governor = Vicente S. Gato |locatormapfile= Ph locator map batanes.png }} Ang lalawigan ng '''Batanes''' (''Batánes'')<ref>{{Cite web|title=Batánes|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=3 Enero 2021|language=fil|url=http://diksiyonaryo.ph/search/batanes|archive-date=6 Disyembre 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206082333/http://diksiyonaryo.ph/search/batanes|url-status=dead}}</ref>{{Efn|[[Wikang Ivatan]]: ''Provinsiya nu Batanes''|group=lower-alpha|name=alt}} ay isang kapuluan at ang pinakahilagang lalawigan ng [[Pilipinas]]. Kabilang ito sa rehiyon ng [[Lambak ng Cagayan]]. Sa laking 219.01 {{Abbr|km²|kilometro kuwadrado}} at kabuuang populasyon na 17,246 noong 2015, ito rin ang pinakamaliit na lalawigan pagdating sa kabuuang laki ng sakop at populasyon. Ang bayan ng [[Basco]], matatagpuan sa isla ng [[Isla ng Batan|Batan]], ay ang kabisera nito. Matatagpuan ang kapuluan sa layong 162 kilometro hilaga ng isla ng [[Luzon]] at halos 190 kilometro timog naman ng isla ng [[Taiwan]]. Napapagitnaan ito ng dalawang bambang na naghihiwalay sa kapuluan mula sa karatig nitong anyong-lupa, ang [[Bambang ng Bashi]] sa hilaga, at [[Bambang ng Balintang]] sa timog. == Etimolohiya == Galing sa salitang Ivatan na ''Batan'' ang Batanes. Ang salitang ito ay ang lokal na tawag ng mga [[Ivatan]] sa kanilang pangkat-etniko. == Tao at Kultura == Ang mga tao rito ay mabait. Ang kultura ng mga taga-Batanes o mga ''Ivatan'', ang tawag nila sa kanilang mga sarili, ay isa sa mga pinakamatanda sa buong [[Pilipinas]]. Sinasabing ang mga ninuno ng mga Ivatan ay nanggaling sa timog Taiwan 3,500 taon na ang nakakaraan at ginawang tulay ang Batanes upang makarating na sa mga malalayong lugar tulad ng [[Indonesia]] at [[Micronesia]]. Ang kultura nila ay pareho rin sa kultura ng mga tribo sa [[Lan Yu]] (timog Taiwan), dahil sa ang kanilang wika, ang [[Wikang Tao|Yami]], ay medyo hawig sa [[Ivatan]]. Isa pang tribo na ikinukumpara ang mga Ivatan ay sa mga isla ng [[Riyuku]] na matatagpuan sa timog [[Hapon]]. Sa pakikipagkapwa, talagang masaya sila kung may malalaman silang mga kababayan. Talagang mahal nila ang kanilang kapwa, tinatawag na ''pachilipulipus''. Ngayon, ang kanilang kultura ay may halong banyaga na dahil sa pag-kolonisa sa kanila ng mga [[Kastila]], na naghatid ng malaking impluwensiya sa kanilang wika, relihiyon, at mga tradisyon. Nahaluan na rin ng modernong mga kostumbre ang mga Ivatan dahil sa impluwensiya ng Maynila (na may mga ''direct flight'' na patungo roon) at ng [[Amerika]], sa kadahilanang maraming Ivatan na ang maaaring magtungo roon. Ang kanilang wika, ang [[Wikang Ibatan|Ivatan]], ay katangi-tangi rin dahil sa kakaibang bokabularyo at pagbigkas nito hindi katulad ng isang tipikal na [[Mga wika sa Pilipinas|wika sa Pilipinas]]. May mga similaridad naman ang Ivatan sa ibang mga wika sa hilagang Luzon, tulad ng [[Wikang Iloko|Ilokano]] at [[Wikang Ibanag|Ibanag]]. Ang Ivatan ay may malaking pagkakatulad sa isang wika sa timog Taiwan, ang [[Wikang Tao|Yami]], na salita ng mga katutubong [[Lanyu]] roon. Sinasabi ng mga lingguwistiko na iisa ang pinanggalingan ng dalawang salita. Sinasabi rin daw na may ilang tribo pa sa timog Taiwan malapit sa lugar ng [[Banking]] na ginagamit ang Ivatan bilang wika. Dahil sa binubuo ang Batanes ng maraming isla, hindi masyadong nagkakaintindihan ang mga tao roon. Sa mismong isla pa lang ng [[Pulo ng Batan|Batan]], may dalawang diyalekto na ng Ivatan ang natagpuan, ang ''[[Ivasayen]]'' na ginagamit sa kapitolyo ([[Basco]]). Ang ikalawa ay ang ''[[Isamurungen]]'', na ginagamit sa mga munisipalidad ng [[Mahatao]], [[Ivana]], [[Uyugan]], at [[Sabtang]]. Hindi masyadong magkaiba ang dalawa ngunit ang nakikitang pagkakaiba nila ay may kinalaman sa pagbigkas. May isa pang diyalekto ang Ivatan, ang ''[[Wikang Itbayat|Itbayaten]]''. Ito ay ginagamit sa isla ng [[Itbayat]]. Ang isang taga-Batan o Sabtang na makapunta sa Itbayat sa unang pagkakataon ay hindi kaagad makakaunawa ng diyalekto nila roon. Sinasabi nga na ibang lengguwahe na ang Itbayaten dahil hindi na halos maintindihan ang kanilang salita. Ang huling diyalekto ng Ivatan ay ang [[Ibatan]], ang wika sa [[Babuyan Islands]] na parte na ng [[Cagayan]]. Mas magkatulad pa sila ng Itbayaten kaysa sa Ivasayen at Isamurungen. Teoryang Austronesian: Sa usaping siyentipiko at kasaysayan, ang Batanes ang nagsilbing "tulay" sa paglipat ng mga sinaunang tao. Ayon sa "Out of Taiwan Hypothesis", ang mga ninuno ng mga Austronesian (kabilang ang mga Pilipino) ay nagmula sa Taiwan patungong Batanes bago kumalat sa buong kapuluan ng Pilipinas at Timog-Silangang Asya. Talakayin ang Wika ng mga Tao Tribe sa TaiwanKonsepto: Ang wikang ginagamit ng mga katutubong Tao (o Yami) sa Orchid Island, Taiwan, ay bahagi ng Malayo-Polynesian na pamilya ng wika. Ito ay malapit na kamag-anak ng mga wika sa Batanes islands Philippines == Administrasyon == Nahahati sa anim na bayan ang Batanes, lahat ay kinakatawan ng iisang distritong pangkongreso. [[Talaksan:Ph fil batanes.png|thumb|Mga paghahating administratibo sa Batanes.]] {| class="wikitable sortable" |+Mga bayan ng Batanes !Bayan !Populasyon {{Small|(2020)}} !Lawak {{Small|({{abbr|km²|kilometro kuwadrado}})}} !Kapal {{Small|(kada {{abbr|km²|kilometro kuwadrado}})}} !Barangay |- |'''[[Basco]]''' |9,517 |49.46 |170 |6 |- |[[Itbayat]] |3,128 |83.13 |34 |5 |- |[[Ivana]] |1,407 |16.54 |80 |4 |- |[[Mahatao]] |1,703 |12.90 |120 |4 |- |[[Sabtang]] |1,696 |40.70 |40 |6 |- |[[Uyugan]] |1,380 |16.28 |80 |4 |- |'''KABUUAN''' |'''18,831''' |'''219.01''' |'''79''' |'''29''' |- | colspan="5" |{{Center|{{small|''Kabisera ng Batanes ang nakadiin.''}}}} |} == Heograpiya == === Topograpiya === [[Talaksan:Goats in Batanes.png|thumb|Mga [[baka]], sa madamong [[burol]] ng Batanes]] Ang Batanes ay grupo ng mga isla na tinatawag na ''Mga Isla ng Batanes''(Batanes Islands) at ang mga ito ay nasa dulong hilagang bahagi ng [[Pilipinas]]. Ang mga ito ay nasa pagitan ng [[Mga Isla ng Babuyan]] (nasasakop ng Probinsiya ng [[Cagayan]]) at [[Taiwan]]. Ang mga islang ito ay may kaunting naninirahan at madalas na daanan ng mga bagyo. Ang tatlong malalaking isla ay ang [[Isla ng Itbayat|Itbayat]], [[Isla ng Batan|Batan]], at [[Isla ng Sabtang|Sabtang]]. Ang nasa pinakadulong hilaga naman ay ang [[Isla ng Mavudis]]. Halos kalahating bahagi ng Batanes ay [[burol]] at [[bundok]]. Ang [[Isla ng Batan]], ay may kabuuang lawak na 35&nbsp;km², ay halos bulubundukin ang hilaga at timog-silangang bahagi nito. Animo'y hugis palaggana ang gitna nito. Ang [[Isla ng Itbayat]], na may kabuuang lawak na 95&nbsp;km², ay padalisdis kadalasan pakanluran, dahil sa bulubundukin at maburol ang hilaga at silangang baybayin nito. Ang Sabtang naman ay nasasakop ng bundok ang gitnang bahagi, ang islang ito ay may kabuuang lawak na 41&nbsp;km², na siyang dahilan upang ang lupa ay dumalisdis palabas ng baybayin nito. [[Talaksan:Batanes Hills.png|left|thumb|Kamangha manghang mga burol ng Basco]] Ang mga isla ay napapalibutan ng malawak na katubigan ng [[Bashi Channel]] at [[Balintang Channel]], kung saan ang Karagatang Pasipiko at Dagat Tsina ay nagtatagpo. Ang lugar ay syang pangunahing daanang pantubig ng [[Pilipinas]] at [[Japan]], [[Tsina]], [[Hongkong]] at [[Taiwan]]. Mayaman ito sa yamag-dagat, kabilang na ang pinaka bihirang [[corals]] sa mundo. Ang probinsiya ay maburol at mabundok, na may halos 1,631.50 ektarya o 7.10% na bahagi nito ay taas-baba at 78.20% o 17,994.40 ektarya ay nahahati sa pataas-baba hanggang sa padalisdis, hanggang sa sobrang dalisdis. Apatnapu't dalawang bahagi (42%) o 9,734.40 ektarya ang padalisdis hanggang sa mabangin na lugar. [[Talaksan:Valuga Beach.png|thumb|Mabatong baybayin ng Valugan Beach]] Dahil sa natatanging katangian ng lugar, maganda ang daloy ng tubig dito at halos di nagtatagal ang pagbaha. Ang pangunahing isla ng Batan ang may pinakamalaking bahagi ng patag at halos patag ang lupa, kasunod ang Itbayat at Sabtang. Ang Itbayat ay may padalisdis hanggang sa halos patag na lupa sa mala talampas ng paligid nito patuloy hanggang sa matataas na bangin na umaabot sa halos 20-70 metro ang taas sa ibabaw ng dagat, at halos walang dalampasigan. Ang Sabtang naman ay may maliit na patag na lupa na manaka-nakang nakapaligid sa baybayin nito, habang ang gitna naman ay halos nasasakop ng matarik na bundok at malalalim na lambak. Ang isla ng Batan at Sabtang ay may paputol putol na maiikling baybayin na may buhangin at mga batuhan. Ang kalupaan ng probinsiya na kahangahanga at kaakit akit ang halos bawat sulok, ay may limitadong katangian sa pagpapalawak ng agrikultura para sa sadyang napakaiit na probinsiya. ===Tropiko ng Kancer Climate=== [[Talaksan:Gloomy Sky Over the Lighthouse.png|thumb|left|Madilim na [[ulap]] sa ibabaw ng parola ng Basco, nagbabadya ng [[ulan]]]] Ang klima dito ay halos pareho ng sa [[Taiwan]]. Kadalasan ang lugar ay nakakaranas ng mababa sa normal na temperatura na 55 degri [[Fahrenheit]] (13&nbsp;°C). Ang probinsiya ay kadalasang winawalis ng malakas na hangin at ulan na syang nagbibigay ng maling paniniwalang ang Batanes ay palaging ginugupo ng mga bagyo.Kung bakit ang Batanes ay laging naiiugnay sa sama ng panahon, ito ay dahil sa ang kabisera nitong basco ay ang huling himpilan ng panahon sa hilaga. Ito rin ang lugar na pinagbabatayan ng lahat ng bagyo na pumapasok sa nasasakupan ng Pilipinas. Wala itong ipinahayag na tuyo at basang panahon. Umuulan dito ng halos pinakamababa ang walong araw hanggang sa pinakamataas na 21 araw sa loob ng isang buwan. Nakakaranas dito ng praktikal na apat na pahahon, ang pinakamainam ay ang tag araw (Abril-Hunyo) at taglamig (Disyembre-Pebrero), kung saan ang temperatura ay kadalasang bumababa sa pitong digri Celsius. Ang mainam na panahon ng pagpunta dito ay tuwing kalagitnaan ng Marso hanggang Hunyo. Ang "Indian summer" kadalasang nag uumpisa ng Setyembre. Minsan, ang panahon ay nag uumpisang maging maganda pinakamaaga na ang Pebrero hanggang sa pinakahuli ang Hulyo. Hanging galing hilaga o timog ang nagdadala ng malamig na hangin. Nagdadala rin ang mga ito ng sama ng panahon at namumuong mga ulap na nagiging dahilan ng pagkakansela ng pagdating o pag alis ng eroplano. Ang tag-lamig, ay ang malamig na panahon na nararanasan ng Ivatan kaya tinatawag nila itong tag-lamig (winter) ay nararanasan tuwing Disyembre hanggang Pebrero. Kung mag pupunta ng Batanes, lagi lang tandaan na sa mga islang ito ayvmadaling magbago ang panahon. Kung kaya't dapat maging handa sa anumang panahon ang mararanasan mo. === Pisikal === Ang Batanes ay 680&nbsp;km ang layo sa [[Maynila]] at 280 sa bayan ng [[Aparri]]. Sa hilaga nito, naroon ang kanal ng [[Bashi]], sa timog naman ay ang kanal ng [[Balintang]]. Sa kanluran ay ang [[Dagat Timog Tsina]], at sa silangan ay ang [[Karagatang Pasipiko]]. Binubuo ang lalawigan ng sampung isla. Ito ang [[Batan]], [[Itbayat]], [[Sabtang]] at [[Vuhos]] na pinakamalaki, ang iba pa ay [[Pulo ng Siayan|Siayan]], [[Mavudis]], [[Misanga]], [[Ditarem]], [[Dinem]] at [[Dequey]] na walang nakatirang tao. == Kalikasan == Ang flora at fauna sa Batanes ay talagang katangi-tangi at doon lang matatagpuan. Maraming species ng mga hayop at halaman ang doon lang matatagpuan. Pati ang mga tanawin doon ay kakaiba, tulad ng mga bundok at mga dalampasigan. === Mga tanawin === Mga bundok at dalampasigan: * Valugan Beach * Mt. Riposed * Mt. Iraya * Mt. Matarem * Rapang du Kavuyasan * Mt. Karobooban * Duvek Bay * Vuhos Marine Reserve * Tukon Hedgerows Mga tradisyonal na bahay sa: [[Talaksan:Diura Fishing Village.jpg|thumb|right|Pamayanan ng mga mangingisda ng Diura]] * Savidug * Chavayan * Nakanmuan * Sumnanga * Diura * Raele Mga arkitekturang may impluwensiyang Kastila: * ang simbahan at plaza ng San Carlos Borromeo, Mahatao Mga Ijangs (mga ''fortress'' o [[portipikasyon|kuta]] sa mga bundok): * Itbud Ijang * Ivana Ijang * Chuhangin Ijang * Savidug Ijang Mga tirahan ng mga sinaunang Ivatan: * Rakuaydi * Nahili du Vutox * Mt. Karobooban Mga libingang pa-barko ang hitsura: * Chuhangin * Nakamaya * Turungan === Mga hayop at halaman === Mga puno: * Vutalaw (''Calophyllum inophyllum'') * Aynas (''Anacardium occidentale'') * Nato (''Palaquium luzoniense'') * Malaapdo (''Gonstylus bancanus'') * Vatinglaw (mga species ng ''Diospyros'') Mga damo: * Vayasuvas (''Freycinetia willamsii'') * Tamidok * Karukmuten Mga hayop: * [[Indochinese shrew]] (''Crocidura attentuata'') * [[Riyuku flying fox]] (''Pteropus dasymallys'') == Ekonomiya == Halos 75% ng mga Ivatan ay magsasaka at mangingisda. Ang ibang bahagi naman ay nagtatrabaho sa pamahalaan at pribadong kompanya. Bawang at bakahan ang pangunahing pinagkakakitaan dito. Ang mga Ivatan ay nagtatanim din ng kamote baging, kamoteng kahoy, gabi, at ang biharang uri ng puting uvi. Ang tubo ay itinatanim upang makagawa ng palek, isang uri ng katutubong alak, at suka. Sa kasalukuyan, ang mga isdang nahuhuli rito ay unti-unting nababawasan dahil sa kakulangan ng tamang kaalaman. Kakaunti lang ang mga pwedeng pasukang trabaho rito. Kadalasan ang mga nakapag-aral na mga Ivatan ay lumuluwas sa siyudad o nag pupunta sa labas ng bansa. Ang [[Wind-Diesel Hybrid Power Systems|wind diesel]] generating plant ay binuksan noong 2004. Layo at masamang panahon ang syang humahadlang sa pag angat ng ekonomiya rito. Ang ibang pangngailangan gaya ng bigas, softdrinks, at gasolina ay kadalasang may dagdag na 75% hanggang 100% kumpara sa presyo nito sa Maynila. == Talababa == <references group="lower-alpha" /> == Sanggunian == {{reflist|2}} == Kawing Panlabas == *[http://www.batanesonline.com Batanes Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041206035533/http://www.batanesonline.com/ |date=2004-12-06 }} {{Batanes}} {{Lambak ng Cagayan}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] [[Kategorya:Batanes|*]] s712gieh8d70d1iywx0t7olop18ehw6 2215559 2215558 2026-07-10T11:43:17Z Johndeo333 163610 Inayos ang baybay 2215559 wikitext text/x-wiki {{Refimprove|date=Mayo 2021}} {{Infobox Philippine province 2 |infoboxtitle = Lalawigan ng Batanes |sealfile = ph seal batanes.png |region = [[Lambak ng Cagayan]] (Rehiyon II) |capital = [[Basco, Batanes|Basco]] |founded = — |pop2000 = 16467 |pop2000rank = pinakamaliit |popden2000 = 79 |popden2000rank= ika-11 pinakamababa |areakm2 = 209.3 |arearank = pinakamaliit |hucities = 0 |componentcities= 0 |municipalities= 6 |barangays = 29 |districts = 1 |languages = [[Ivatan]], [[Itbayaten]] |governor = Vicente S. Gato |locatormapfile= Ph locator map batanes.png }} Ang lalawigan ng '''Batanes''' (''Batánes'')<ref>{{Cite web|title=Batánes|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=3 Enero 2021|language=fil|url=http://diksiyonaryo.ph/search/batanes|archive-date=6 Disyembre 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206082333/http://diksiyonaryo.ph/search/batanes|url-status=dead}}</ref>{{Efn|[[Wikang Ivatan]]: ''Provinsiya nu Batanes''|group=lower-alpha|name=alt}} ay isang kapuluan at ang pinakahilagang lalawigan ng [[Pilipinas]]. Kabilang ito sa rehiyon ng [[Lambak ng Cagayan]]. Sa laking 219.01 {{Abbr|km²|kilometro kuwadrado}} at kabuuang populasyon na 17,246 noong 2015, ito rin ang pinakamaliit na lalawigan pagdating sa kabuuang laki ng sakop at populasyon. Ang bayan ng [[Basco]], matatagpuan sa isla ng [[Isla ng Batan|Batan]], ay ang kabisera nito. Matatagpuan ang kapuluan sa layong 162 kilometro hilaga ng isla ng [[Luzon]] at halos 190 kilometro timog naman ng isla ng [[Taiwan]]. Napapagitnaan ito ng dalawang bambang na naghihiwalay sa kapuluan mula sa karatig nitong anyong-lupa, ang [[Bambang ng Bashi]] sa hilaga, at [[Bambang ng Balintang]] sa timog. == Etimolohiya == Galing sa salitang Ivatan na ''Batan'' ang Batanes. Ang salitang ito ay ang lokal na tawag ng mga [[Ivatan]] sa kanilang pangkat-etniko. == Tao at Kultura == Ang mga tao rito ay mabait. Ang kultura ng mga taga-Batanes o mga ''Ivatan'', ang tawag nila sa kanilang mga sarili, ay isa sa mga pinakamatanda sa buong [[Pilipinas]]. Sinasabing ang mga ninuno ng mga Ivatan ay nanggaling sa timog Taiwan 3,500 taon na ang nakakaraan at ginawang tulay ang Batanes upang makarating na sa mga malalayong lugar tulad ng [[Indonesia]] at [[Micronesia]]. Ang kultura nila ay pareho rin sa kultura ng mga tribo sa [[Lan Yu]] (timog Taiwan), dahil sa ang kanilang wika, ang [[Wikang Tao|Yami]], ay medyo hawig sa [[Ivatan]]. Isa pang tribo na ikinukumpara ang mga Ivatan ay sa mga isla ng [[Riyuku]] na matatagpuan sa timog [[Hapon]]. Sa pakikipagkapwa, talagang masaya sila kung may malalaman silang mga kababayan. Talagang mahal nila ang kanilang kapwa, tinatawag na ''pachilipulipus''. Ngayon, ang kanilang kultura ay may halong banyaga na dahil sa pag-kolonisa sa kanila ng mga [[Kastila]], na naghatid ng malaking impluwensiya sa kanilang wika, relihiyon, at mga tradisyon. Nahaluan na rin ng modernong mga kostumbre ang mga Ivatan dahil sa impluwensiya ng Maynila (na may mga ''direct flight'' na patungo roon) at ng [[Amerika]], sa kadahilanang maraming Ivatan na ang maaaring magtungo roon. Ang kanilang wika, ang [[Wikang Ibatan|Ivatan]], ay katangi-tangi rin dahil sa kakaibang bokabularyo at pagbigkas nito hindi katulad ng isang tipikal na [[Mga wika sa Pilipinas|wika sa Pilipinas]]. May mga similaridad naman ang Ivatan sa ibang mga wika sa hilagang Luzon, tulad ng [[Wikang Iloko|Ilokano]] at [[Wikang Ibanag|Ibanag]]. Ang Ivatan ay may malaking pagkakatulad sa isang wika sa timog Taiwan, ang [[Wikang Tao|Yami]], na salita ng mga katutubong [[Lanyu]] roon. Sinasabi ng mga lingguwistiko na iisa ang pinanggalingan ng dalawang salita. Sinasabi rin daw na may ilang tribo pa sa timog Taiwan malapit sa lugar ng [[Banking]] na ginagamit ang Ivatan bilang wika. Dahil sa binubuo ang Batanes ng maraming isla, hindi masyadong nagkakaintindihan ang mga tao roon. Sa mismong isla pa lang ng [[Pulo ng Batan|Batan]], may dalawang diyalekto na ng Ivatan ang natagpuan, ang ''[[Ivasayen]]'' na ginagamit sa kapitolyo ([[Basco]]). Ang ikalawa ay ang ''[[Isamurungen]]'', na ginagamit sa mga munisipalidad ng [[Mahatao]], [[Ivana]], [[Uyugan]], at [[Sabtang]]. Hindi masyadong magkaiba ang dalawa ngunit ang nakikitang pagkakaiba nila ay may kinalaman sa pagbigkas. May isa pang diyalekto ang Ivatan, ang ''[[Wikang Itbayat|Itbayaten]]''. Ito ay ginagamit sa isla ng [[Itbayat]]. Ang isang taga-Batan o Sabtang na makapunta sa Itbayat sa unang pagkakataon ay hindi kaagad makakaunawa ng diyalekto nila roon. Sinasabi nga na ibang lengguwahe na ang Itbayaten dahil hindi na halos maintindihan ang kanilang salita. Ang huling diyalekto ng Ivatan ay ang [[Ibatan]], ang wika sa [[Babuyan Islands]] na parte na ng [[Cagayan]]. Mas magkatulad pa sila ng Itbayaten kaysa sa Ivasayen at Isamurungen. Teoryang Austronesian: Sa usaping siyentipiko at kasaysayan, ang Batanes ang nagsilbing "tulay" sa paglipat ng mga sinaunang tao. Ayon sa "Out of Taiwan Hypothesis", ang mga ninuno ng mga Austronesian (kabilang ang mga Pilipino) ay nagmula sa Taiwan patungong Batanes bago kumalat sa buong kapuluan ng Pilipinas at Timog-Silangang Asya. Talakayin ang Wika ng mga Tao Tribe sa TaiwanKonsepto: Ang wikang ginagamit ng mga katutubong Tao (o Yami) sa Orchid Island, Taiwan, ay bahagi ng Malayo-Polynesian na pamilya ng wika. Ito ay malapit na kamag-anak ng mga wika sa Batanes islands Philippines == Administrasyon == Nahahati sa anim na bayan ang Batanes, lahat ay kinakatawan ng iisang distritong pangkongreso. [[Talaksan:Ph fil batanes.png|thumb|Mga paghahating administratibo sa Batanes.]] {| class="wikitable sortable" |+Mga bayan ng Batanes !Bayan !Populasyon {{Small|(2020)}} !Lawak {{Small|({{abbr|km²|kilometro kuwadrado}})}} !Kapal {{Small|(kada {{abbr|km²|kilometro kuwadrado}})}} !Barangay |- |'''[[Basco]]''' |9,517 |49.46 |170 |6 |- |[[Itbayat]] |3,128 |83.13 |34 |5 |- |[[Ivana]] |1,407 |16.54 |80 |4 |- |[[Mahatao]] |1,703 |12.90 |120 |4 |- |[[Sabtang]] |1,696 |40.70 |40 |6 |- |[[Uyugan]] |1,380 |16.28 |80 |4 |- |'''KABUUAN''' |'''18,831''' |'''219.01''' |'''79''' |'''29''' |- | colspan="5" |{{Center|{{small|''Kabisera ng Batanes ang nakadiin.''}}}} |} == Heograpiya == === Topograpiya === [[Talaksan:Goats in Batanes.png|thumb|Mga [[baka]], sa madamong [[burol]] ng Batanes]] Ang Batanes ay grupo ng mga isla na tinatawag na ''Mga Isla ng Batanes''(Batanes Islands) at ang mga ito ay nasa dulong hilagang bahagi ng [[Pilipinas]]. Ang mga ito ay nasa pagitan ng [[Mga Isla ng Babuyan]] (nasasakop ng Probinsiya ng [[Cagayan]]) at [[Taiwan]]. Ang mga islang ito ay may kaunting naninirahan at madalas na daanan ng mga bagyo. Ang tatlong malalaking isla ay ang [[Isla ng Itbayat|Itbayat]], [[Isla ng Batan|Batan]], at [[Isla ng Sabtang|Sabtang]]. Ang nasa pinakadulong hilaga naman ay ang [[Isla ng Mavudis]]. Halos kalahating bahagi ng Batanes ay [[burol]] at [[bundok]]. Ang [[Isla ng Batan]], ay may kabuuang lawak na 35&nbsp;km², ay halos bulubundukin ang hilaga at timog-silangang bahagi nito. Animo'y hugis palaggana ang gitna nito. Ang [[Isla ng Itbayat]], na may kabuuang lawak na 95&nbsp;km², ay padalisdis kadalasan pakanluran, dahil sa bulubundukin at maburol ang hilaga at silangang baybayin nito. Ang Sabtang naman ay nasasakop ng bundok ang gitnang bahagi, ang islang ito ay may kabuuang lawak na 41&nbsp;km², na siyang dahilan upang ang lupa ay dumalisdis palabas ng baybayin nito. [[Talaksan:Batanes Hills.png|left|thumb|Kamangha manghang mga burol ng Basco]] Ang mga isla ay napapalibutan ng malawak na katubigan ng [[Bashi Channel]] at [[Balintang Channel]], kung saan ang Karagatang Pasipiko at Dagat Tsina ay nagtatagpo. Ang lugar ay syang pangunahing daanang pantubig ng [[Pilipinas]] at [[Japan]], [[Tsina]], [[Hongkong]] at [[Taiwan]]. Mayaman ito sa yamag-dagat, kabilang na ang pinaka bihirang [[corals]] sa mundo. Ang probinsiya ay maburol at mabundok, na may halos 1,631.50 ektarya o 7.10% na bahagi nito ay taas-baba at 78.20% o 17,994.40 ektarya ay nahahati sa pataas-baba hanggang sa padalisdis, hanggang sa sobrang dalisdis. Apatnapu't dalawang bahagi (42%) o 9,734.40 ektarya ang padalisdis hanggang sa mabangin na lugar. [[Talaksan:Valuga Beach.png|thumb|Mabatong baybayin ng Valugan Beach]] Dahil sa natatanging katangian ng lugar, maganda ang daloy ng tubig dito at halos di nagtatagal ang pagbaha. Ang pangunahing isla ng Batan ang may pinakamalaking bahagi ng patag at halos patag ang lupa, kasunod ang Itbayat at Sabtang. Ang Itbayat ay may padalisdis hanggang sa halos patag na lupa sa mala talampas ng paligid nito patuloy hanggang sa matataas na bangin na umaabot sa halos 20-70 metro ang taas sa ibabaw ng dagat, at halos walang dalampasigan. Ang Sabtang naman ay may maliit na patag na lupa na manaka-nakang nakapaligid sa baybayin nito, habang ang gitna naman ay halos nasasakop ng matarik na bundok at malalalim na lambak. Ang isla ng Batan at Sabtang ay may paputol putol na maiikling baybayin na may buhangin at mga batuhan. Ang kalupaan ng probinsiya na kahangahanga at kaakit akit ang halos bawat sulok, ay may limitadong katangian sa pagpapalawak ng agrikultura para sa sadyang napakaiit na probinsiya. ===Tropiko ng Kancer Climate=== [[Talaksan:Gloomy Sky Over the Lighthouse.png|thumb|left|Madilim na [[ulap]] sa ibabaw ng parola ng Basco, nagbabadya ng [[ulan]]]] Ang klima dito ay halos pareho ng sa [[Taiwan]]. Kadalasan ang lugar ay nakakaranas ng mababa sa normal na temperatura na 55 degri [[Fahrenheit]] (13&nbsp;°C). Ang probinsiya ay kadalasang winawalis ng malakas na hangin at ulan na syang nagbibigay ng maling paniniwalang ang Batanes ay palaging ginugupo ng mga bagyo.Kung bakit ang Batanes ay laging naiiugnay sa sama ng panahon, ito ay dahil sa ang kabisera nitong basco ay ang huling himpilan ng panahon sa hilaga. Ito rin ang lugar na pinagbabatayan ng lahat ng bagyo na pumapasok sa nasasakupan ng Pilipinas. Wala itong ipinahayag na tuyo at basang panahon. Umuulan dito ng halos pinakamababa ang walong araw hanggang sa pinakamataas na 21 araw sa loob ng isang buwan. Nakakaranas dito ng praktikal na apat na pahahon, ang pinakamainam ay ang tag araw (Abril-Hunyo) at taglamig (Disyembre-Pebrero), kung saan ang temperatura ay kadalasang bumababa sa pitong digri Celsius. Ang mainam na panahon ng pagpunta dito ay tuwing kalagitnaan ng Marso hanggang Hunyo. Ang "Indian summer" kadalasang nag uumpisa ng Setyembre. Minsan, ang panahon ay nag uumpisang maging maganda pinakamaaga na ang Pebrero hanggang sa pinakahuli ang Hulyo. Hanging galing hilaga o timog ang nagdadala ng malamig na hangin. Nagdadala rin ang mga ito ng sama ng panahon at namumuong mga ulap na nagiging dahilan ng pagkakansela ng pagdating o pag alis ng eroplano. Ang tag-lamig, ay ang malamig na panahon na nararanasan ng Ivatan kaya tinatawag nila itong tag-lamig (winter) ay nararanasan tuwing Disyembre hanggang Pebrero. Kung mag pupunta ng Batanes, lagi lang tandaan na sa mga islang ito ayvmadaling magbago ang panahon. Kung kaya't dapat maging handa sa anumang panahon ang mararanasan mo. === Pisikal === Ang Batanes ay 680&nbsp;km ang layo sa [[Maynila]] at 280 sa bayan ng [[Aparri]]. Sa hilaga nito, naroon ang kanal ng [[Bashi]], sa timog naman ay ang kanal ng [[Balintang]]. Sa kanluran ay ang [[Dagat Timog Tsina]], at sa silangan ay ang [[Karagatang Pasipiko]]. Binubuo ang lalawigan ng sampung isla. Ito ang [[Batan]], [[Itbayat]], [[Sabtang]] at [[Vuhos]] na pinakamalaki, ang iba pa ay [[Pulo ng Siayan|Siayan]], [[Mavudis]], [[Misanga]], [[Ditarem]], [[Dinem]] at [[Dequey]] na walang nakatirang tao. == Kalikasan == Ang flora at fauna sa Batanes ay talagang katangi-tangi at doon lang matatagpuan. Maraming species ng mga hayop at halaman ang doon lang matatagpuan. Pati ang mga tanawin doon ay kakaiba, tulad ng mga bundok at mga dalampasigan. === Mga tanawin === Mga bundok at dalampasigan: * Valugan Beach * Mt. Riposed * Mt. Iraya * Mt. Matarem * Rapang du Kavuyasan * Mt. Karobooban * Duvek Bay * Vuhos Marine Reserve * Tukon Hedgerows Mga tradisyonal na bahay sa: [[Talaksan:Diura Fishing Village.jpg|thumb|right|Pamayanan ng mga mangingisda ng Diura]] * Savidug * Chavayan * Nakanmuan * Sumnanga * Diura * Raele Mga arkitekturang may impluwensiyang Kastila: * ang simbahan at plaza ng San Carlos Borromeo, Mahatao Mga Ijangs (mga ''fortress'' o [[portipikasyon|kuta]] sa mga bundok): * Itbud Ijang * Ivana Ijang * Chuhangin Ijang * Savidug Ijang Mga tirahan ng mga sinaunang Ivatan: * Rakuaydi * Nahili du Vutox * Mt. Karobooban Mga libingang pa-barko ang hitsura: * Chuhangin * Nakamaya * Turungan === Mga hayop at halaman === Mga puno: * Vutalaw (''Calophyllum inophyllum'') * Aynas (''Anacardium occidentale'') * Nato (''Palaquium luzoniense'') * Malaapdo (''Gonstylus bancanus'') * Vatinglaw (mga species ng ''Diospyros'') Mga damo: * Vayasuvas (''Freycinetia willamsii'') * Tamidok * Karukmuten Mga hayop: * [[Indochinese shrew]] (''Crocidura attentuata'') * [[Riyuku flying fox]] (''Pteropus dasymallys'') == Ekonomiya == Halos 75% ng mga Ivatan ay magsasaka at mangingisda. Ang ibang bahagi naman ay nagtatrabaho sa pamahalaan at pribadong kompanya. Bawang at bakahan ang pangunahing pinagkakakitaan dito. Ang mga Ivatan ay nagtatanim din ng kamote baging, kamoteng kahoy, gabi, at ang biharang uri ng puting uvi. Ang tubo ay itinatanim upang makagawa ng palek, isang uri ng katutubong alak, at suka. Sa kasalukuyan, ang mga isdang nahuhuli rito ay unti-unting nababawasan dahil sa kakulangan ng tamang kaalaman. Kakaunti lang ang mga pwedeng pasukang trabaho rito. Kadalasan ang mga nakapag-aral na mga Ivatan ay lumuluwas sa siyudad o nag pupunta sa labas ng bansa. Ang [[Wind-Diesel Hybrid Power Systems|wind diesel]] generating plant ay binuksan noong 2004. Layo at masamang panahon ang syang humahadlang sa pag angat ng ekonomiya rito. Ang ibang pangngailangan gaya ng bigas, softdrinks, at gasolina ay kadalasang may dagdag na 75% hanggang 100% kumpara sa presyo nito sa Maynila. == Talababa == <references group="lower-alpha" /> == Sanggunian == {{reflist|2}} == Kawing Panlabas == ===History=== 1. Ang Lahi at Wika ng mga TaoAng mga Ivatans [Ivatan language - Wikipedia] ay magkakamag-anak ng mga katutubong Tao (o Yami) sa Orchid Island (Lanyu) sa timog ng Taiwan [Taiwan in Time: When island neighbors became strangers, Ivatan people - Wikipedia]. Ang kanilang mga wika ay halos 60% hanggang 80% na magkapareho ang mga salita [blood kin to the Ivatan - set foot again in Batanes, Cagayan Valley. A ...]. Pareho silang kabilang sa grupo ng mga wika na tinatawag na Batanic Languages [Batanic languages - Wikipedia *[http://www.batanesonline.com Batanes Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041206035533/http://www.batanesonline.com/ |date=2004-12-06 }} {{Batanes}} {{Lambak ng Cagayan}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] [[Kategorya:Batanes|*]] f9vurlk8q6r5r0nrro6ih8kzdfg10bf 0 1796 2215561 2215066 2026-07-10T11:55:19Z Johndeo333 163610 /* Halimbawa ng mga lungsod tropikal */ Inayos ang baybay 2215561 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Tropical-area-mactan-philippines.jpg|thumb|240px|left|Ang hitsura ng [[Pilipinas]] ay isang tropikong rehiyon.]] [[Talaksan:World map torrid.svg|thumb|300px|Mapa ng mundo kung saan ang tropiko ay ipinahiwatig ng isang pulang banda]] Ang '''tropiko''' o mga bansa na tropiko ay ang heograpikong rehiyon sa [[Daigdig|Lupa]] o "earth" na naka-sentro sa [[ekwador]] o "equator". Nililimitahan ito sa [[latitud]] ng dalawang ''tropiko'': ang [[Tropiko ng Cancer]] sa hilaga at ang [[Tropiko ng Capricorn]] sa timog na hemisperyo. Ito ay nagmula sa salitang [[Wikang Griyego|griyego]] na ''tropos'', na ang ibig sabihin ay bwelta o pag-ikot. Ang rehiyong ito ay nakalatag sa pagitan ng 23.5° H latitud at 23.5° T latitud, at kasama dito ang lahat ng parte ng Lupa na direktang tinatamaan ng araw(o kung saan naka-anggulong 90° altitud ang araw mula sa lupa) nang maski isang beses lang sa isang taong solar (hindi nagagawa ito ng araw lampas hilaga ng Tropiko ng Cancer at lampas timog ng Tropiko ng Capricorn). Sa [[klasipikasyon ng klima ni Köppen|panukalang klasipikasyon ng klima]] ni [[Wladimir Köppen|Köppen]], ang [[klimang tropikal]] ay nilalarawan bilang isang klimang hindi-arid, na ang lahat sa labindalawang buwan ng taon ay may promedyong temperaturang hindi bababa sa 18&nbsp;°C. == Mga Organismo == Ang mga '''tropikal''' na [[halaman]] at [[hayop]] ay yung mga katutubong espesye (species) sa rehiyon. Ang salitang ito ay ginagamit din bilang pagtukoy sa isang lugar na mainit at mahalumigmig buong taon, na may saganang kahalamanan. Subalit may mga ilang lugar sa tropiko na hindi talaga "tropikal" at mga [[alpine tundra]] at niyebeng tuktok, tulad ng sa bundok ng [[Mauna Kea]]. == Halimbawa ng Mga Bansa Tropiko== *[[Indonesya]] *[[Pilipinas]] Mindanao *[[Malaysia]] == Tingnan din == * [[Taong tropikal]] (Ingles: ''tropical year'') * [[Mga sakit tropikal]] {{Klima}} [[Kategorya:Mga tropiko|*]] [[Kaurian:Klima]] 7lc78ns847wcmrgehp4g03piv5jcos8 0 1802 2215539 2215073 2026-07-10T09:04:54Z Jiro12345 163892 Nagdagdag ng image 2215539 wikitext text/x-wiki {{Infobox islands |name = Visayas<br>''Kabisay-an''<br>''Kabisayaan'' |image name = Visayas Red.png |image caption = Mapa ng Pilipinas<br>Ipinapakita ang Kabisayaan na nakapula |nickname = Gitnang Pilipinas [[Talaksan:Visayas_Red.png|thumb]] |location = [[Timog Silangang Asya]] |archipelago = [[Pilipinas]] |area_km2 = 61077 |major islands = [[Pulo ng Bohol|Bohol]], [[Pulo ng Cebu|Cebu]], [[Pulo ng Leyte|Leyte]], [[Pulo ng Masbate|Masbate]], [[Pulo ng Negros|Negros]], [[Pulo ng Panay|Panay]], at [[Pulo ng Samar|Samar]], [[Pulo ng Camotes]], [[Pulo ng Mactan]] |highest mount = [[Bulkan Kanlaon|Kanlaon]] |elevation m = 2435 |country = Pilipinas |country admin divisions title = Rehiyon |country admin divisions = [[Gitnang Kabisayaan]], [[Silangang Kabisayaan]] at [[Kanlurang Kabisayaan]]. |country largest city = [[Lungsod ng Cebu]] (Cebu City) |country largest city area = 998&nbsp;km² |population = 11,203,760 |population as of = 2010 Philippines census<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/PHILS_summary_pop_n_PGR_1990to2010.pdf|title=Population and Annual Growth Rates for The Philippines and Its Regions, Provinces, and Highly Urbanized Cities|publisher=National Statistics Office of the Republic of the Philippines|accessdate=11 Mayo 2012|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226130911/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/PHILS_summary_pop_n_PGR_1990to2010.pdf|url-status=dead}}</ref> |density_km2 = 294.28 |[[demonym]] = Kabisayaan, Mga ''Bisayâ'' |ethnic groups = [[Mga Bisaya]] ([[Mga Aklanon|Aklanon]], [[Mga Boholano|Boholano/Bol-anon]], [[Mga Caluyanon|Caluyanon]], [[Mga Capiznon]], [[MgaCebuano|Cebuano]], [[Mga Eskaya]], [[Mga Hiligaynon|Hiligaynon]], [[Mga Karay-a]], [[Mga Masbateño|Masbateño]], [[Mga Porohanon]], [[Mga Romblomanon|Romblomanon]], [[Mga Waray|Waray]]), [[Mga Ati (tribo)|Ati]] at iba pang mga pangkat etniko.. }} Ang '''Visayas''' o '''Kabisayaan''' (sa [[Wikang Bisaya|Bisaya]]: ''Kabisay-an''), tinagurian ding '''Gitnang Pilipinas''', ay isa sa tatlong pangunahing pangkat ng mga pulo sa [[Pilipinas]] kabilang ang [[Luzon]] at [[Mindanao]]. Binubuo ito ng mga kapuluan, pangunahin ang mga pulong pumapalibot sa [[Dagat Kabisayaan]], bagaman itinuturing na ang Kabisayaan ang pinakadulong hilagang bahagi ng [[Dagat Sulu]].<ref>C.Michael Hogan. 2011. ''Sulu Sea''. Encyclopedia of Earth. Eds. P.Saundry & C.J.Cleveland. Washington DC</ref> Ang mga pangunahing pulo sa kabisayaan ay ang [[Pulo ng Panay|Panay]], [[Pulo ng Negros|Negros]], [[Pulo ng Cebu|Cebu]], [[Pulo ng Bohol|Bohol]], [[Pulo ng Leyte|Leyte]], at [[Pulo ng Samar|Samar]].{{#Tag:Ref|On 23 Mayo 2005, Palawan and Puerto Princesa City were moved to Western Visayas by Executive Order No. 429.<ref name="EO429">{{cite web|url=http://www.ops.gov.ph/records/eo_no429.htm|title=Executive Order No. 429|publisher=President of the Philippines|accessdate=2009-05-18|archive-date=2007-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20070707191249/http://www.ops.gov.ph/records/eo_no429.htm|url-status=dead}}</ref> However, on 19 Agosto 2005, President Arroyo issued Administrative Order No. 129 to hold the earlier EO 429 in abeyance pending a review.<ref name="AO129">{{cite web|url=http://www.ops.gov.ph/records/ao_no129.htm|title=Administrative Order No. 129|publisher=President of the Philippines|accessdate=2009-05-18|archive-date=2009-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20090713202522/http://www.ops.gov.ph/records/ao_no129.htm|url-status=dead}}</ref> {{as of|2010}}, Ang Palawan at ang mataas na urbanisadong lungsod ng [[Puerto Princesa]] ay nanatiling bahagi ng rehiyon ng [[MIMAROPA]].}} Ang rehiyon ay maaaring isama ang mga pulo ng [[Romblon]] at [[Masbate]], kung ang populasyon nito ay kinikilalang [[mga Bisaya]]. ==Kasaysayan== Hanggang sa ngayon, nananatiling mahiwaga ang kasaysayan ng Kabisayaan bago dumating ang mga Kastila. Maraming mga alamat at mga salaysay tungkol sa kasaysayan ng Kabisayaan subalit maraming hindi sang-ayon kung may katotohanan ang mga ito. Ang mga sinaunang tao sa rehiyon ay mga [[Mga Austronesyo|Austronesyo]] at [[Negrito]] na dumayo sa kapuluan tinatayang 6,000 hanggang 30,000 taon ang nakalilipas. Ang mga unang nanirahan ay maituturing na [[animista]]. Noong ika-12 dantaon, ang mga mamamayan ng dating emperyo ng [[Srivijaya]], [[Majapahit]] at [[Brunei]], na pinamunuan ni [[Datu Puti]] at ang kanyang mga katribo, ay naglakbay at nanirahan sa pulo ng [[Panay]] at sa mga pulong nakapalibot dito.<ref>Jovito S. Abellana, "Bisaya Patronymesis Sri Visjaya" (Ms., Cebuano Studies Center, ca. 1960)</ref> Noong ika-14 na dantaon, Ang mga mangangalakal na [[Arabe]] at ang kanilang mga tagasunod ay nangahas na dinayo ang mga karagatan sa Timog Silangang Asya, at hinikayat ang mga tribong pangkat sa Islam. ==Mga Rehiyon at Lalawigan== [[Talaksan:Cebu Business Park, Archbishop Reyes Avenue top view (Cebu City; 01-16-2024).jpg|thumb|Ang pinamalaking lungsod sa Bisayas ang [[Lungsod ng Cebu]]]] Ang Visayas ay nahahati sa 4 na rehiyon na lalo pang nahahati sa 17 mga probinsiya. ===Kanlurang Kabisayaan (Rehiyon lV)=== [[Talaksan:Ph western visayas.png|thumb|Kanlurang Kabisayaan]] Ang [[Kanlurang Kabisayaan]] ay binubuo ng isla ng [[Panay]] at [[Guimaras]]. Ang mga lalawigan nito ay: * [[Aklan]] * [[Antique]] * [[Capiz]] * [[Guimaras]] * [[Iloilo]] ;Sentrong Pang-Rehiyon (Regional Center-VI) * ''[[Lungsod ng Iloilo]]'' (Iloilo City) ===Rehiyon ng Pulo ng Negros (NIR)=== [[Talaksan:Negros Island Region 2024.png|thumb|Rehiyon ng Pulo ng Negros]] Ang [[Rehiyon ng Pulo ng Negros]] ay binubuo ng isla ng [[Negros]] at [[Siquijor]]. Ang mga lalawigan nito ay: *[[Negros Occidental]] *[[Negros Oriental]] * [[Siquijor]] ; Mga Sentrong Pang-Rehiyon (Regional Center-NIR) * ''[[Lungsod ng Bacolod]]'' (Bacolod City) * ''[[Lungsod ng Dumaguete]]'' (Dumaguete City) ===Gitnang Kabisayaan (Rehiyon VII)=== [[Talaksan:Central Visayas in June 2024.png|thumb|Gitnang Kabisayaan]] Kabilang sa [[Gitnang Kabisayaan]] ang mga pulo ng [[Cebu]] at Bohol. Ang mga lalawigan nito ay: * [[Bohol]] * [[Cebu]] ; Sentrong Pang-Rehiyon (Regional Center-VII) * ''[[Lungsod ng Cebu]]'' (Cebu City) ===Silangang Kabisayaan (Rehiyon VIII)=== [[Talaksan:Ph eastern visayas.png|thumb|Silanang Kabisayaan]] Ang [[Silangang Kabisayaan]] ay binubuo ng mga pulo ng [[pulo ng Leyte|Leyte]], Biliran, at [[Samar]]. Ang mga lalawigan nito ay: * [[Biliran]] * [[Leyte]] * [[Timog Leyte]] * [[Silangang Samar]] * [[Hilagang Samar]] * [[Kanlurang Samar]] ; Sentrong Pang-Rehiyon (Regional Center-VIII) * ''[[Tacloban]]'' (Tacloban City) ==Kalakhan sa Kabisayaan== Ang Kalakhan sa Bisayas o Metro sa Visayas ay ang mga kalakhan na naka-ayon sa bawat rehiyon, kapitolyo, lalawigan at lungsod, isla ng Bisayas ang mga kalakhan ay dibisyon mula sa rehiyon hanggang sa lalawigan at pababa sa lunsod. ===Kalakhang Bisayas=== {| class = "wikitable" style = "font-size: 100%;" |- ! style=background-color:gold;" | Kalakhan (Metro) !! style=background-color:gold;" | Sentrong kalakhan !! style=background-color:gold;" | Dibisyon |- | '''[[Kalakhang Cebu]]''' || [[Lungsod ng Cebu|Cebu]] || [[Gitnang Kabisayaan]] |- | '''Kalakhang Iloilo-Guimaras''' || [[Lungsod ng Iloilo|Iloilo]] || [[Kanlurang Kabisayaan]] |- | '''[[Kalakhang Bacolod]]''' || [[Lungsod ng Bacolod|Bacolod]] || [[Rehiyon ng Pulo ng Negros]] |} ==Wika== Ang mga pangunahing wikang sinasalita sa Kabisayaan ay ang [[wikang Hiligaynon]] o Ilonggo sa halos kabuuan ng Kanlurang Kabisayaan, [[wikang Cebuano]] sa Gitnang Kabisayaan, at [[wikang Waray-Waray|Waray]] sa Silangang Kabisayaan. Ang iba pang mga wikang sinasalita ay ang [[wikang Aklanon]], [[wikang Kinaray-a]], at [[wikang Capiznon]]. Ang [[wikang Filipino]], ang pambansang wika na ibinatay sa [[Wikang Tagalog]], ay nauunawaan subalit bihirang gamitin sa pangkaraniwang pakikipagtalastasan. Ang [[wikang Ingles]], isa sa mga opisyal na wika ng bansa ay malawakang ginagamit at itinuturing na pangalawang wika sa mga pook urban sa Kabisayaan. Madalas din itong gamitin sa mga paaralan, mga pampublikong palatandaan at kalakalan. ==Alamat== May mga alamat na nakapaloob sa librong [[Maragtas]], tungkol sa sampung hepe ([[datu]]) na tumakas mula sa paniniin ni Datu Makatunaw ng Borneo papunta sa isla ng Panay. Ang mga datu at ang kanyang mga tagasunod ay pinaniniwalaang mga ninuno ng mga [[Bisaya]]. Ang pagdating nila ay pinagdiriwang sa pista ng [[Ati-atihan]] sa [[Kalibo]], [[Aklan]]. Bagama't ito ay isang alamat, base pa rin ito sa mga totohanang pangyayari. Ito ay nilikom sa isang aklat ni [[Pedro Alcantara Monteclaro]] noong 1907. {{Largest cities | province = [[Kabisayaan]] | stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate | list_by_pop = Pilipinas | div_name = Kabisayaan | div_link = Rehiyon{{!}}Rehiyon | city_1 = Lungsod ng Cebu{{!}}''Cebu City'' | div_1 = Gitnang Kabisayaan{{!}}Central Visayas | pop_1 = 922,611 | img_1 = Cebu Business Park and IT Park skyline, Kamputhaw (Cebu City; 09-07-2022).jpg | city_2 = Bacolod{{!}}''Bacolod'' | div_2 = Rehiyon ng Pulo ng Negros{{!}}Negros Island Region | pop_2 = 600,783 | img_2 = BacolodCityAerialbyJohnKimwellLaluma.jpg | city_3 = Lungsod ng Iloilo{{!}}''Iloilo City'' | div_3 = Kanlurang Kabisayaan{{!}}Western Visayas | pop_3 = 457,626 | img_3 = R. Mapa Street, Iloilo City (01-2019).jpg | city_4 = Lungsod ng Lapu-Lapu{{!}}''Lapu-Lapu City'' | div_4 = Gitnang Kabisayaan{{!}}Central Visayas | pop_4 = 408,112 | img_4 = Mactan resort xxy.jpg | city_5 = Mandaue{{!}}''Mandaue'' | div_5 = Gitnang Kabisayaan{{!}}Central Visayas | pop_5 = 362,654 | city_6 = Tacloban{{!}}''Tacloban'' | div_6 = Silangang Kabisayaan{{!}}Eastern Visayas | pop_6 = 242,089 | city_7 = Talisay, Cebu{{!}}Talisay | div_7 = Gitnang Kabisayaan{{!}}Central Visayas | pop_7 = 227,645 | city_8 = Ormoc{{!}}Ormoc | div_8 = Silangang Kabisayaan{{!}}Eastern Visayas | pop_8 = 215,031 | city_9 = Kabankalan{{!}}Kabankalan | div_9 = Rehiyon ng Pulo ng Negros{{!}}Negros Island Region | pop_9 = 200,198 | city_10 = Bago, Negros Occidental{{!}}Bago | div_10 = Rehiyon ng Pulo ng Negros{{!}}Negros Island Region | pop_10 = 191,210 | city_11 = Calbayog{{!}}Calbayog | div_11 = Silangang Kabisayaan{{!}}Eastern Visayas | pop_11 = 183,851 | city_12 = Roxas, Capiz{{!}}Roxas | div_12 = Kanlurang Kabisayaan{{!}}Western Visayas | pop_12 = 179,292 | city_13 = Toledo, Cebu{{!}}Toledo | div_13 = Gitnang Kabisayaan{{!}}Central Visayas | pop_13 = 170,335 | city_14 = Cadiz, Negros Occidental{{!}}Cadiz | div_14 = Rehiyon ng Pulo ng Negros{{!}}Negros Island Region | pop_14 = 158,544 | city_15 = Danao, Cebu{{!}}Danao | div_15 = Gitnang Kabisayaan{{!}}Central Visayas | pop_15 = 136,471 | city_16 = San Carlos, Negros Occidental{{!}}San Carlos | div_16 = Rehiyon ng Pulo ng Negros{{!}}Negros Island Region | pop_16 = 132,650 | city_17 = Dumaguete{{!}}Dumaguete | div_17 = Rehiyon ng Pulo ng Negros{{!}}Negros Island Region | pop_17 = 131,377 | city_18 = Silay{{!}}Silay | div_18 = Rehiyon ng Pulo ng Negros{{!}}Negros Island Region | pop_18 = 130,478 | city_19 = Carcar, Cebu{{!}}Carcar | div_19 = Gitnang Kabisayaan{{!}}Central Visayas | pop_19 = 119,664 | city_20 = Bayawan{{!}}Bayawan | div_20 = Rehiyon ng Pulo ng Negros{{!}}Negros Island Region | pop_20 = 117,900 }} ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Visayas lateral}} [[Kategorya:Kabisayaan]] [[Kategorya:Mga kapuluan ng Pilipinas]] r2nvmyohwy59xv30zi1su9oidjr8ngt 0 2035 2215455 2212539 2026-07-09T13:46:25Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 9 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215455 wikitext text/x-wiki Ang sumusunod ay '''talaan ng mga unibersidad at kolehiyo sa [[Pilipinas]]''' ayon sa [[Rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]].<ref>{{Cite web |title=Commission on Higher Education |url=https://ched.gov.ph/list-higher-education-institutions/ |access-date=2021-09-04 |archive-date=2021-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210904081448/https://ched.gov.ph/list-higher-education-institutions/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://unifast.gov.ph/uf_heis.php |title=UniFAST |access-date=2021-09-04 |archive-date=2021-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210904201949/https://unifast.gov.ph/uf_heis.php |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.rappler.com/nation/list-state-colleges-universities-free-tuition "LIST: State colleges and universities covered by free tuition law".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705222557/https://www.rappler.com/nation/177684-list-state-colleges-universities-free-tuition |date=2019-07-05 }} mula sa [[Rappler]]</ref> == Kalakhang Maynila == * ABE International Business College, Caloocan City * ABE International Business College, Commonwealth * ABE International Business College, Makati [http://www.abe.edu.ph/makati/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627224953/http://abe.edu.ph/makati/ |date=2021-06-27 }} * ABE International Business College-Manila * ABE International College of Business and Accountancy, Cubao [http://www.abe.edu.ph/cubao/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627224131/http://abe.edu.ph/cubao/ |date=2021-06-27 }} * ABE International College of Business and Accountancy, Las Piñas [http://www.abe.edu.ph/laspinas/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627225229/http://abe.edu.ph/laspinas/ |date=2021-06-27 }} * Access Computer and Technical College, Camarin [https://access.edu.ph/] * Access Computer and Technical Colleges, Cubao * Access Computer and Technical College, Lagro [https://access.edu.ph/] * Access Computer and Technical Colleges-Manila * Access Computer and Technical College, Quezon City [https://access.edu.ph/] * ACLC College, Taguig [http://www.aclc.edu.ph/] * Adamson University [https://www.adamson.edu.ph/] * Air Link International Aviation College * Alliance Graduate School * AMA Computer College-Caloocan * AMA Computer College, Fairview [http://amacollege.amaes.edu.ph/p/ncr.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080324/http://amacollege.amaes.edu.ph/p/ncr.html |date=2021-09-04 }} * AMA Computer College-Las Piñas * AMA Computer College-Parañaque * AMA Computer College-Pasig City * AMA Computer College, Makati City [http://amacollege.amaes.edu.ph/p/ncr.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080324/http://amacollege.amaes.edu.ph/p/ncr.html |date=2021-09-04 }} * AMA Computer College, Mandaluyong [http://amacollege.amaes.edu.ph/p/ncr.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080324/http://amacollege.amaes.edu.ph/p/ncr.html |date=2021-09-04 }} * AMA School of Medicine [http://amaschoolofmedicine.amaes.edu.ph/] * AMA Computer College-Sta. Mesa * AMA University [http://www.ama.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918052446/https://www.ama.edu.ph/ |date=2021-09-18 }} * Angelicum College [http://www.angelicum.edu.ph/Angelicum/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190702084827/http://www.angelicum.edu.ph/Angelicum/ |date=2019-07-02 }} * Arellano University, Malabon [https://www.arellano.edu.ph/elisa-esguerra-campus/welcome-elisa-esguerra-campus-arellano-university-malabon-city] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080401/https://www.arellano.edu.ph/elisa-esguerra-campus/welcome-elisa-esguerra-campus-arellano-university-malabon-city |date=2021-09-04 }} * Arellano University, Mandaluyong [https://www.arellano.edu.ph/plaridel-campus/welcome-plaridel-campus-arellano-university-mandaluyong-city] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080344/https://www.arellano.edu.ph/plaridel-campus/welcome-plaridel-campus-arellano-university-mandaluyong-city |date=2021-09-04 }} * Arellano University, Manila [https://www.arellano.edu.ph/] * Arellano University, Pasay [https://www.arellano.edu.ph/jose-abad-santos-campus/welcome-jose-abad-santos-campus-arellano-university-pasay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080334/https://www.arellano.edu.ph/jose-abad-santos-campus/welcome-jose-abad-santos-campus-arellano-university-pasay |date=2021-09-04 }} * Arellano University, Pasig [https://www.arellano.edu.ph/andres-bonifacio-campus/welcome-andres-bonifacio-campus-arellano-university-pasig-city] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080334/https://www.arellano.edu.ph/andres-bonifacio-campus/welcome-andres-bonifacio-campus-arellano-university-pasig-city |date=2021-09-04 }} * Asia Graduate School of Theology * Asia Harvesters College and Seminary Inc. [https://ched.gov.ph/asia-harvesters-college-seminary-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080326/https://ched.gov.ph/asia-harvesters-college-seminary-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Asia Pacific College [https://www.apc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210925122834/https://apc.edu.ph/ |date=2021-09-25 }} * Asia School of Arts and Sciences [https://ched.gov.ph/asia-school-arts-sciences-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080329/https://ched.gov.ph/asia-school-arts-sciences-profile/ |date=2021-09-04 }} * Asian Institute for Distance Education * Asian College of Science and Technology, Cubao [http://www.asiancollege.edu.ph/] * Asian Institute of Computer Studies, Bicutan [http://aics.edu.ph/branches/south-branches/] * Asian Institute of Computer Studies, Caloocan [http://aics.edu.ph/branches/central-branches/] * Asian Institute of Computer Studies, Commonwealth [http://aics.edu.ph/branches/central-branches/] * Asian Institute of Journalism and Communication [http://aijc.com.ph/] * Asian Institute of Management * Asian Institute of Maritime Studies [https://ched.gov.ph/asian-institute-maritime-studies-profile/]{{Dead link|date=Oktubre 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Asian Institute of Science and Technology [https://ched.gov.ph/asian-institute-science-technology-profile-2/]{{Dead link|date=Oktubre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Asian Seminary of Christian Ministries * Asian Social Institute [https://www.asinet-online.org/] * Asian School of Aviation Professional [https://ched.gov.ph/asian-school-aviation-professional-profile/]{{Dead link|date=Oktubre 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Asian Theological Seminary [https://www.apts.edu] * Assumption College [http://www.assumption.edu.ph/] * Ateneo de Manila University, Quezon City [http://www.ateneo.edu/] * Ateneo de Manila University Graduate School of Business [http://gsb.ateneo.edu/] * Ateneo De Manila University School of Medicine and Public Health * Bernardo College * Bestlink College of the Philippines * Bethel Bible College of the Assemblies of God [http://bethelbiblecollege-ph.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190611195009/http://bethelbiblecollege-ph.com/ |date=2019-06-11 }} * Biblical Seminary of the Philippines * CAP College Foundation * Capitol Medical Center Colleges [http://capitolmedical.org/CMCcolleges/index.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210609120009/http://www.capitolmedical.org/CMCcolleges/index.html |date=2021-06-09 }} * Central College of the Philippines [https://www.ccp.edu.ph/students/CCPjw/index.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190731105306/http://www.ccp.edu.ph/students/CCPjw/index.php |date=2019-07-31 }} * Center for Culinary Arts * Centro Escolar University-Makati * Centro Escolar University, Manila [http://www.ceu.edu.ph/]{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Chiang Kai Shek College [http://www.cksc.edu.ph/] * Chinese General Hospital Colleges, Inc. [http://www.cghc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080324/http://www.cghc.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Children of Mary Immaculate College [https://ched.gov.ph/children-mary-immaculate-college-profile/]{{Dead link|date=Oktubre 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Christ the King College of Science and Technology [https://ched.gov.ph/christ-king-college-science-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080924/https://ched.gov.ph/christ-king-college-science-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * CIIT College of Arts and Technology [http://www.ciit.edu.ph/] * Colegio de San Gabriel Archangel of Caloocan * Colegio de San Juan de Letran, Manila [http://www.letran.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507034432/https://letran.edu.ph/ |date=2021-05-07 }} * Colegio de San Lorenzo [http://sanlo.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904083152/https://sanlo.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Colegio de Sta. Teresa de Avila Foundation, Inc. [http://csta.ph/] * College of Arts and Sciences of Asia and the Pacific [http://www.casap.edu.ph/] * College of Divine Wisdom [http://www.cdweduph.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190112195128/https://www.cdweduph.com/ |date=2019-01-12 }} * College of St. Catherine [https://ched.gov.ph/college-st-catherine-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080454/https://ched.gov.ph/college-st-catherine-profile/ |date=2021-09-04 }} * College of the Holy Spirit of Manila [http://www.holyspirit.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220520001247/http://holyspirit.edu.ph/ |date=2022-05-20 }} * Concordia College [http://www.laconcordia.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920201031/https://laconcordia.edu.ph/ |date=2021-09-20 }} * Criminal Justice College * Datamex College of Saint Adeline, Fairview [https://ched.gov.ph/datamex-college-saint-adeline-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080328/https://ched.gov.ph/datamex-college-saint-adeline-profile/ |date=2021-09-04 }} * Datamex-College of Saint Adeline, Parañaque [https://ched.gov.ph/datamex-college-saint-adeline-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080328/https://ched.gov.ph/datamex-college-saint-adeline-profile/ |date=2021-09-04 }} * Datamex-College of Saint Adeline, Valenzuela [https://ched.gov.ph/datamex-college-saint-adeline-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080328/https://ched.gov.ph/datamex-college-saint-adeline-profile/ |date=2021-09-04 }} * De La Salle College of Saint Benilde [https://www.benilde.edu.ph/] * De La Salle-Araneta University [https://www.dlsau.edu.ph/] * De La Salle University [http://www.dlsu.edu.ph/] * De Ocampo Memorial College [https://ched.gov.ph/de-ocampo-memorial-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080417/https://ched.gov.ph/de-ocampo-memorial-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Diliman College [http://www.thedilimancollege.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080325/http://www.thedilimancollege.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Divine Mercy College Foundation, Inc. [https://dmcfi.jimdo.com/about-1/]{{Dead link|date=Oktubre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Divine Word Mission Seminary * Dominican College * Don Bosco Technical College [https://dbmanda.one-bosco.org/] * Don Carlo Cavina School, Inc [http://www.doncarlocavinaschool.com/] * Dr. Carlos S. Lanting College [http://lantingcollege.edu.ph/] * Dr. Jose Fabella Memorial Hospital School of Midwifery * Eclaro Academy * Electron College of Technical Education * Emilio Aguinaldo College [http://www.eac.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213070244/http://www.eac.edu.ph/ |date=2011-12-13 }} * Enderun College [https://www.enderuncolleges.com/] * Entrepreneurs School of Asia [http://www.entrepreneur.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180912185342/http://www.entrepreneur.edu.ph/ |date=2018-09-12 }} * Eulogio “Amang” Rodriguez Institute of Science and Technology * Far East Institute of Arts & Sciences Foundation * Far Eastern University [https://www.feu.edu.ph/] * Far Eastern University, Makati [http://www.feu.edu.ph/manila/index.php/academics/feu-makati/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330011624/https://www.feu.edu.ph/manila/index.php/academics/feu-makati/ |date=2019-03-30 }} * FEATI University * Febias College of Bible [http://www.febias.edu.ph/] * FEU Alabang [https://feualabang.edu.ph/] * FEU Diliman [http://feudiliman.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904150759/https://feudiliman.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * FEU Institute of Technology [https://www.feutech.edu.ph/] * FEU-Dr. Nicanor Reyes Medical Foundation [http://www.feu-nrmf.ph/] * Flight School International * Gardner College Diliman Inc. [http://gardner.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080509/https://gardner.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Global City Innovative College [http://www.global.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627224738/https://global.edu.ph/ |date=2021-06-27 }} * Global Reciprocal Colleges * Golden Link College Foundation, Inc. [https://ched.gov.ph/golden-link-college-foundation-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080410/https://ched.gov.ph/golden-link-college-foundation-profile/ |date=2021-09-04 }} * Governor Andres Pascual College * Grace Christian College [http://www.gcc.edu.ph/] * Greenville College * Guang Ming College [https://guangmingcollege.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080327/https://guangmingcollege.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Guzman College of Science and Technology * Holy Rosary College Foundation * ICI Global University * IETI College of Science and Technology-Marikina * Immaculada Concepcion College * Immaculate Heart of Mary College, Parañaque [https://ched.gov.ph/immaculate-heart-mary-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080525/https://ched.gov.ph/immaculate-heart-mary-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Informatics College Eastwood, Inc. [http://www.informatics.edu.ph/branches/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200808151802/https://www.informatics.edu.ph/branches/ |date=2020-08-08 }} * Informatics College Caloocan, Inc. [http://www.informatics.edu.ph/branches/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200808151802/https://www.informatics.edu.ph/branches/ |date=2020-08-08 }} * Informatics College-Manila * Informatics College Northgate, Inc. [http://www.informatics.edu.ph/branches/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200808151802/https://www.informatics.edu.ph/branches/ |date=2020-08-08 }} * Information and Communications Technology Academy [http://www.iacademy.edu.ph/] * Infotech College of Arts and Sciences Philippines, Inc. [https://ched.gov.ph/infotech-institute-arts-sciences-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080726/https://ched.gov.ph/infotech-institute-arts-sciences-profile/ |date=2021-09-04 }} * Institute of Community and Family Health * Institute of Formation and Religious Studies * Integrated Innovation and Hospitality Colleges, Inc. [https://ched.gov.ph/integrated-innovation-hospitality-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080347/https://ched.gov.ph/integrated-innovation-hospitality-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Interface Computer College-Caloocan * Interface Computer College-Manila * International Baptist College * International Graduate School of Leadership * International School of Asia and the Pacific * Jesus Reigns Christian College Foundation, Inc. [https://ched.gov.ph/jesus-reigns-christian-college-foundation-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080935/https://ched.gov.ph/jesus-reigns-christian-college-foundation-profile/ |date=2021-09-04 }} * Jose Rizal University [http://jru.edu/] * Kalayaan College, Inc. [https://ched.gov.ph/kalayaan-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080741/https://ched.gov.ph/kalayaan-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * La Consolacion College Manila [http://www.lccm.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904094106/http://www.lccm.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * La Consolacion College, Caloocan [http://www.lccm.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904094106/http://www.lccm.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * La Consolacion College, Novaliches * La Consolacion College, Pasig [http://www.lccm.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904094106/http://www.lccm.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * La Consolacion College, Valenzuela [http://www.lccm.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904094106/http://www.lccm.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * La Verdad Christian College [https://ched.gov.ph/la-verdad-christian-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080440/https://ched.gov.ph/la-verdad-christian-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Lady of Lourdes Hospital & Colleges of Caybiga, Inc. [https://ched.gov.ph/lady-lourdes-hospital-colleges-caybiga-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081259/https://ched.gov.ph/lady-lourdes-hospital-colleges-caybiga-profile/ |date=2021-09-04 }} * Loral Douglas Woosley Bethany Colleges * Lyceum of Alabang [https://ched.gov.ph/lyceum-alabang-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080601/https://ched.gov.ph/lyceum-alabang-profile/ |date=2021-09-04 }} * Lyceum of the Philippines University [http://www.lpu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120421015016/http://www.cavite.lpu.edu.ph/ |date=2012-04-21 }} * Makati Medical Center College, Inc. [https://ched.gov.ph/makati-medical-center-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081302/https://ched.gov.ph/makati-medical-center-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Makati Science Technological Institute of the Philippines [http://mstip.edu.ph/] * Manila Adventist College [http://mac.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080326/http://mac.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Manila Business College Foundation [http://www.mbc.edu.ph/] * Manila Central University [http://www.mcu.edu.ph/stag/]{{Dead link|date=Nobiyembre 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Manila Theological College [http://www.mtcslshs.edu.ph/main/main.php] * Manila Tytana Colleges [http://www.mtc.edu.ph/] * Marianum College [https://ched.gov.ph/marianum-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080604/https://ched.gov.ph/marianum-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Marie-Bernarde College * Mary Chiles College [http://marychilescollege.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904110731/https://marychilescollege.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Mapua Institute of Technology, Makati [https://www.mapua.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210921210608/https://www.mapua.edu.ph/ |date=2021-09-21 }} * Mapua Institute of Technology, Manila [https://www.mapua.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210921210608/https://www.mapua.edu.ph/ |date=2021-09-21 }} * Martinez Memorial Colleges [https://martinezmc.weebly.com/] * Mary the Queen College of Quezon City Inc. [http://mqc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080327/http://mqc.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Meridian International College of Business and Arts [http://www.mintcollege.com/] * Messiah College Foundation * Metropolitan Institute of Arts and Sciences * Metropolitan Medical Center College of Arts, Science and Technology, Inc. [http://www.metro.edu.ph/] * MFI Foundation [https://www.mfi.org.ph/] * Miriam College [http://www.mc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210921143323/https://www.mc.edu.ph/ |date=2021-09-21 }} * NAMEI Polytechnic Institute [http://namei.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627225519/http://namei.ph/ |date=2021-06-27 }} * National Christian Life College * National College of Business and Arts, Cubao [https://ncba.edu.ph/] * National College of Business and Arts, Fairview [https://ncba.edu.ph/] * National Polytechnic College of Science and Technology [https://ched.gov.ph/national-polytechnic-college-science-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080341/https://ched.gov.ph/national-polytechnic-college-science-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * National University [http://www.national-u.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201015124/http://www.national-u.edu.ph/ |date=2009-12-01 }} * NBS College * New England College [http://nec.edu.ph/] * New Era University [http://www.neu.edu.ph/main/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080335/http://www.neu.edu.ph/main/ |date=2021-09-04 }} * Nova College * Olivarez College [http://www.olivarezcollege.edu.ph/home/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180710163256/http://olivarezcollege.edu.ph/home/ |date=2018-07-10 }} * Our Lady of Fatima University, Quezon City [http://www.fatima.edu.ph/] * Our Lady of Guadalupe Colleges, Inc. [http://www.olgc.edu.ph/] * Our Lady of Lourdes Technological College * Our Lady of Perpetual Succor College [http://www.olopsc.edu.ph/] * Pacific Inter Continental College * Pamantasan ng Lungsod ng Valenzuela [https://valenzuela.plv.edu.ph/]{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Pasig Catholic College [http://www.pasigcatholic.edu.ph/] * PATTS College of Aeronautics [https://www.patts.edu.ph/] * Perpetual Help College of Manila [http://manila.uphsl.edu.ph/] * Philippine Christian University [http://pcu.edu.ph/] * Philippine College of Criminology [http://www.pccr.edu.ph/pccr/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126140301/http://www.pccr.edu.ph/pccr/ |date=2021-01-26 }} * Philippine Cultural College [http://www.philippineculturalcollege.edu.ph/] * Philippine College of Health Sciences [http://pchsmanila.edu.ph/] * Philippine Hoteliers International Center for Hospitality Education, Inc. * Philippine Merchant Marine School, Las Piñas [http://pmms-online.com/v2/?page_id=256] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200127203947/http://pmms-online.com/v2/?page_id=256 |date=2020-01-27 }} * Philippine Normal University Main [https://www.pnu.edu.ph/] * Philippine Rehabilitation Institute Foundation, Inc. [http://prifnet.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727170859/http://www.prifnet.com/ |date=2020-07-27 }} * Philippine School of Interior Design-Ahlen Institute, Inc. [http://www.psid.edu.ph/2013/04/19/psid-ahlen-institute-inc-announcement/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180313150339/http://www.psid.edu.ph/2013/04/19/psid-ahlen-institute-inc-announcement/ |date=2018-03-13 }} * PNTC Colleges – Manila [http://www.pntc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080325/http://www.pntc.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Polytechnic University of the Philippines [https://www.pup.edu.ph/] * Polytechnic University of the Philippines-Open University [https://www.pup.edu.ph/] * Polytechnic University of the Philippines-Parañaque Campus [https://www.pup.edu.ph/] * Polytechnic University of the Philippines-Quezon City Campus [https://www.pup.edu.ph/] * Polytechnic University of the Philippines-San Juan Campus [https://www.pup.edu.ph/] * Polytechnic University of the Philippines-Taguig [https://www.pup.edu.ph/] * Rizal Technological University-Pasig * Recoletos School of Theology * Rogationist Seminary College of Philosophy * Romarinda International College * Saint Anthony Mary Claret College * Saint Bernadette College of Alabang * Saint Francis of Assisi College System [http://www.stfrancis.edu.ph/] * Saint Pedro Poveda College [http://www.poveda.edu.ph/] * Samson College of Science and Technology [https://ched.gov.ph/samson-college-science-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080927/https://ched.gov.ph/samson-college-science-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * San Beda College [http://www.sanbeda.edu.ph/] * San Beda College Alabang [http://www.sanbeda-alabang.edu.ph/bede/]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211120035619/https://www.sanbeda-alabang.edu.ph/bede/ |date=2021-11-20 }} * San Juan de Dios Educational Foundation, Inc. [http://sjdefi.edu.ph/] * San Sebastian College-Recoletos [http://sscrmnl.edu.ph/] * Santa Isabel College [http://www.santaisabel.edu.ph/] * Sapphire International Aviation Academy * School of Fashion and the Arts [https://sofa.edu.ph/] * Siena College [http://www.scqc.edu.ph/] * Southeast Asia Christian College [https://sacccaloocan.weebly.com/] * South Mansfield College [http://www.smc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080328/https://www.smc.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * South SEED LPDH College [http://sslc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904090528/https://sslc.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Southville International School and Colleges [https://www.southville.edu.ph/] * Sta. Cecilia College * St. Bernadette of Lourdes College [http://sblc-edu.com/index.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080352/http://sblc-edu.com/index.html |date=2021-09-04 }} * St. Clare College of Caloocan * St. Dominic Institute [http://www.sdi.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180115170959/http://www.sdi.edu.ph/ |date=2018-01-15 }} * St. John of Beverly School * St. Joseph's College, Quezon City [http://www.sjcqc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080512/https://sjcqc.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * St. Jude College [http://www.stjude.edu.ph/homepage/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180214130210/http://www.stjude.edu.ph/homepage/ |date=2018-02-14 }} * St. Luke's College of Medicine William H. Quasha Memorial [http://stlukesmedcollege.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202161738/https://stlukesmedcollege.edu.ph/ |date=2020-12-02 }} * St. Mary’s College [http://smcqc.net/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200316141213/https://www.smcqc.net/ |date=2020-03-16 }} * St. Paul University, Manila [http://spumanila.edu.ph/] * St. Paul University, Quezon City [https://spuqc.edu.ph/] * St. Scholastica’s College [http://ssc.edu.ph/] * St. Therese of the Child Jesus Institute of Arts and Sciences [https://ched.gov.ph/st-therese-child-jesus-institute-arts-sciences-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080331/https://ched.gov.ph/st-therese-child-jesus-institute-arts-sciences-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. Vincent de Ferrer College of Camarin * STI College – Novaliches [http://sti.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181031094111/http://www.sti.edu.ph/ |date=2018-10-31 }} * STI College – Parañaque [http://sti.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181031094111/http://www.sti.edu.ph/ |date=2018-10-31 }} * STI College – Alabang [http://sti.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181031094111/http://www.sti.edu.ph/ |date=2018-10-31 }} * STI College – Quezon Avenue [http://sti.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181031094111/http://www.sti.edu.ph/ |date=2018-10-31 }} * STI College – Fairview [http://sti.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181031094111/http://www.sti.edu.ph/ |date=2018-10-31 }} * STI College – Taft [http://sti.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181031094111/http://www.sti.edu.ph/ |date=2018-10-31 }} * STI College – Caloocan [http://sti.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181031094111/http://www.sti.edu.ph/ |date=2018-10-31 }} * STI College – Cubao [http://sti.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181031094111/http://www.sti.edu.ph/ |date=2018-10-31 }} * STI College – Global City [http://sti.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181031094111/http://www.sti.edu.ph/ |date=2018-10-31 }} * STI College – Las Piñas [http://sti.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181031094111/http://www.sti.edu.ph/ |date=2018-10-31 }} * STI College – Makati [http://sti.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181031094111/http://www.sti.edu.ph/ |date=2018-10-31 }} * STI College-Marikina * STI College – Muñoz-EDSA [http://sti.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181031094111/http://www.sti.edu.ph/ |date=2018-10-31 }} * STI College-Recto * STI College – Shaw [http://sti.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181031094111/http://www.sti.edu.ph/ |date=2018-10-31 }} * System Plus Computer College-Caloocan * Technological Institute of the Philippines, Manila [http://www.tip.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904132012/https://tip.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Technological Institute of the Philippines, Quezon City [http://www.tip.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904132012/https://tip.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * The Family Clinic, Inc [https://ched.gov.ph/family-clinic-profile-2/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080446/https://ched.gov.ph/family-clinic-profile-2/ |date=2021-09-04 }} * The Fisher Valley College * The Manila Times College * The One Nation Entrepreneur School * The Philippine Women's University, Manila [https://www.pwu.edu.ph/] * The Philippine Women's University, Quezon City [https://www.pwu.edu.ph/] * The National Teacher’s College [http://www.ntc.edu.ph/] * The University of Manila [http://www.umnla.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171014040041/http://www.umnla.ph/ |date=2017-10-14 }} * Trinity University of Asia [http://www.tua.edu.ph/] * Treston International College [http://www.treston.edu.ph/] * UBIX Institute of Technology, Inc. [https://ched.gov.ph/ubix-institute-technologies-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080513/https://ched.gov.ph/ubix-institute-technologies-profile/ |date=2021-09-04 }} * University of Perpetual Help System Dalta [http://perpetualdalta.edu.ph/] * University of Santo Tomas [http://www.ust.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141110154921/http://www.ust.edu.ph/?option=com_content&task=view&id=102&Itemid=58 |date=2014-11-10 }} * University of the East, Caloocan [https://www.ue.edu.ph/caloocan/index.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627224036/https://www.ue.edu.ph/caloocan/index.html |date=2021-06-27 }} * University of the East, Manila [https://www.ue.edu.ph/manila/index.html]{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * University of the Philippines Diliman [https://upd.edu.ph/] * University of the Philippines Manila [https://www.upm.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904024445/https://www1.upm.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Universal College of Parañaque [http://www.ucp.edu.ph/home/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180630023854/http://www.ucp.edu.ph/home/ |date=2018-06-30 }} * University of Asia and the Pacific [http://www.uap.asia/] * University of the East Ramon Magsaysay Memorial Medical Center [https://uerm.edu.ph/] * Villagers Montessori [http://vmc.edu.ph/] * Wesleyan College of Manila * West Bay College, Inc. [https://ched.gov.ph/west-bay-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080402/https://ched.gov.ph/west-bay-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * WCC Aeronautical and Technological College – North Manila, Inc. * World Citi Colleges-Quezon City [http://www.worldciti.edu.ph/]</p> == Rehiyon I == * ABE International College of Business and Accountancy [http://www.abe.edu.ph] * AIE College, Inc. * AMA Computer College – La Union [http://www.amaes.edu.ph] * AMA Computer College – Dagupan City [http://www.amaes.edu.ph] * AMA Computer College-Laoag City [http://www.amaes.edu.ph] * Asbury College, Inc. [https://ched.gov.ph/asbury-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080418/https://ched.gov.ph/asbury-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Asiacareer College Foundation, Inc [https://ched.gov.ph/asiacareer-college-foundation-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080427/https://ched.gov.ph/asiacareer-college-foundation-profile/ |date=2021-09-04 }} * Baccarra Medical Center School of Midwifery [https://ched.gov.ph/baccarra-medical-center-school-midwifery-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080524/https://ched.gov.ph/baccarra-medical-center-school-midwifery-profile/ |date=2021-09-04 }} * CICOSAT Colleges [http://cicosatcolleges.edu.ph/index.php/about-cicosat-colleges/]{{Dead link|date=Oktubre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Colegio de Dagupan [http://www.cdd.edu.ph] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627225023/http://www.cdd.edu.ph/ |date=2021-06-27 }} * Colegio de San Juan de Letran – Manaoag (formerly Our Lady of Manaoag College) [https://ched.gov.ph/colegio-de-san-juan-de-letran-manaoag-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080358/https://ched.gov.ph/colegio-de-san-juan-de-letran-manaoag-profile/ |date=2021-09-04 }} * Colegio San Jose De Alaminos [https://ched.gov.ph/colegio-san-jose-de-alaminos-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080608/https://ched.gov.ph/colegio-san-jose-de-alaminos-profile/ |date=2021-09-04 }} * Dagupan Colleges Foundation [https://ched.gov.ph/dagupan-colleges-foundation-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080347/https://ched.gov.ph/dagupan-colleges-foundation-profile/ |date=2021-09-04 }} * Data Center College of the Philippines of Laoag City, Inc. [http://dccp.edu.ph] * Data Center College of the Philippines-Vigan City [https://ched.gov.ph/data-center-college-philippines-vigan-city-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081114/https://ched.gov.ph/data-center-college-philippines-vigan-city-profile/ |date=2021-09-04 }} * Divine Word College of Laoag [http://www.dwcl.edu.ph] * Divine Word College of Urdaneta [http://dwcu.wordpress.com] * Divine Word College of Vigan [https://ched.gov.ph/divine-word-college-vigan-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080400/https://ched.gov.ph/divine-word-college-vigan-profile/ |date=2021-09-04 }} * Don Mariano Marcos Memorial State University – Mid La Union [http://www.dmmmsu-mluc.edu.ph] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180409164838/http://www.dmmmsu-mluc.edu.ph/ |date=2018-04-09 }} * Don Mariano Marcos Memorial State University – North La Union – Main Campus [http://www.dmmmsu.edu.ph/] * Don Mariano Marcos Memorial State University – Open University [http://www.dmmmsu-ous.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724083450/http://dmmmsu-ous.org/ |date=2019-07-24 }} * Don Mariano Marcos Memorial State University – South La Union [http://www.dmmmsu-sluc.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210924020812/http://dmmmsu-sluc.com/ |date=2021-09-24 }} * Golden West Colleges [https://ched.gov.ph/golden-west-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080729/https://ched.gov.ph/golden-west-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Ilocos Sur Polytechnic State College [http://www.ispsc.edu.ph] * Ilocos Sur Polytechnic State College-Candon [http://www.ispsc.edu.ph] * Ilocos Sur Polytechnic State College-Cervantes [https://ched.gov.ph/ilocos-sur-polytechnic-state-college-cervantes-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081125/https://ched.gov.ph/ilocos-sur-polytechnic-state-college-cervantes-profile/ |date=2021-09-04 }} * Ilocos Sur Polytechnic State College-College of Arts and Sciences-Tagudin [http://www.ispsc.edu.ph] * Ilocos Sur Polytechnic State College-College of Fisheries and Marine Sciences – Narvacan [https://ched.gov.ph/ilocos-sur-polytechnic-state-college-college-fisheries-marine-sciences-narvacan-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080355/https://ched.gov.ph/ilocos-sur-polytechnic-state-college-college-fisheries-marine-sciences-narvacan-profile/ |date=2021-09-04 }} * Ilocos Sur Polytechnic State College-Santiago [http://www.ispsc.edu.ph] * International Colleges for Excellence [http://www.ice.edu.ph] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080332/http://ice.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Kingfisher School of Business and Finance [https://ched.gov.ph/kingfisher-school-business-finance-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080510/https://ched.gov.ph/kingfisher-school-business-finance-profile/ |date=2021-09-04 }} * La Finn’s Scholastica [https://ched.gov.ph/la-finns-scholastica-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080427/https://ched.gov.ph/la-finns-scholastica-profile/ |date=2021-09-04 }} * La Union Christian Comprehensive College [https://ched.gov.ph/la-union-christian-comprehensive-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080330/https://ched.gov.ph/la-union-christian-comprehensive-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * La Union College of Science and Technology [http://www.lucst.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080808/https://lucst.net/ |date=2021-09-04 }} * Lorma Colleges [http://www.lorma.edu] * Luna Colleges [https://ched.gov.ph/luna-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080516/https://ched.gov.ph/luna-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Luzon College of Science and Technology (Urdaneta) [https://ched.gov.ph/luzon-college-science-technology-urdaneta-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080432/https://ched.gov.ph/luzon-college-science-technology-urdaneta-profile/ |date=2021-09-04 }} * Lyceum Northern Luzon [https://ched.gov.ph/lyceum-northern-luzon-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080612/https://ched.gov.ph/lyceum-northern-luzon-profile/ |date=2021-09-04 }} * Lyceum Northwestern University [http://lyceum.edu.ph/] * Lyceum Northwestern University-Urdaneta Campus [http://lyceum.edu.ph/] * Macro Colleges Inc. [https://ched.gov.ph/macro-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080516/https://ched.gov.ph/macro-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Malasiqui Agno Valley College [https://ched.gov.ph/malasiqui-agno-valley-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080454/https://ched.gov.ph/malasiqui-agno-valley-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Mariano Marcos State University [http://www.mmsu.edu.ph] * Mariano Marcos State University – Currimao Ilocos Norte [http://www.mmsu.edu.ph] * Mariano Marcos State University-College of Agriculture and Forestry-Dingras [http://www.mmsu.edu.ph] * Mariano Marcos State University-College of Industrial Technology-Laoag City [http://www.mmsu.edu.ph] * Mariano Marcos State University-College of Teacher Education-Laoag City [http://www.mmsu.edu.ph] * Mary Help of Christians College Seminary [https://ched.gov.ph/mary-help-christians-theology-seminary-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080511/https://ched.gov.ph/mary-help-christians-theology-seminary-profile/ |date=2021-09-04 }} * Metro-Dagupan Colleges [https://ched.gov.ph/metro-dagupan-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080508/https://ched.gov.ph/metro-dagupan-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Mystical Rose College of Science and Technology [https://ched.gov.ph/mystical-rose-college-science-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080359/https://ched.gov.ph/mystical-rose-college-science-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * NICOSAT Colleges, Inc. [https://ched.gov.ph/nicosat-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080440/https://ched.gov.ph/nicosat-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * NJ Valdez Colleges Foundation [https://ched.gov.ph/nj-valdez-colleges-foundation-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080443/https://ched.gov.ph/nj-valdez-colleges-foundation-profile/ |date=2021-09-04 }} * North Luzon Philippines State College [http://www.nlpsc.edu.ph] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080326/http://www.nlpsc.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Northern Christian College [http://www.ncc.edu.ph] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904094114/https://www.ncc.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Northern Luzon Adventist College [http://www.nlac.edu.ph] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080328/http://nlac.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Northern Philippines College for Maritime, Science and Technology [https://ched.gov.ph/northern-philippines-college-maritime-science-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080344/https://ched.gov.ph/northern-philippines-college-maritime-science-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * Northwestern University [https://www.nwu.edu.ph/] * Osias Educational Foundation [https://ched.gov.ph/osias-educational-foundation-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080522/https://ched.gov.ph/osias-educational-foundation-profile/ |date=2021-09-04 }} * Palaris College [https://palariscollegesweb.weebly.com/] * Pangasinan Merchant Marine Academy [https://pammaonline.weebly.com/] * Pangasinan State University [http://www.psu.edu.ph] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427043714/http://www.psu.edu.ph/ |date=2009-04-27 }} * Pangasinan State University-Alaminos City [http://www.psu.edu.ph] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427043714/http://www.psu.edu.ph/ |date=2009-04-27 }} * Pangasinan State University-Asingan [http://www.psu.edu.ph] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427043714/http://www.psu.edu.ph/ |date=2009-04-27 }} * Pangasinan State University-Bayambang [http://www.psu.edu.ph] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427043714/http://www.psu.edu.ph/ |date=2009-04-27 }} * Pangasinan State University-Binmaley [http://www.psu.edu.ph] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427043714/http://www.psu.edu.ph/ |date=2009-04-27 }} * Pangasinan State University-Infanta [http://www.psu.edu.ph] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427043714/http://www.psu.edu.ph/ |date=2009-04-27 }} * Pangasinan State University-San Carlos City [http://www.psu.edu.ph] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427043714/http://www.psu.edu.ph/ |date=2009-04-27 }} * Pangasinan State University-Sta. Maria [http://www.psu.edu.ph] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427043714/http://www.psu.edu.ph/ |date=2009-04-27 }} * Pangasinan State University-Urdaneta City [http://www.psu.edu.ph] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427043714/http://www.psu.edu.ph/ |date=2009-04-27 }} * Panpacific University North Philippines-Tayug [https://ched.gov.ph/panpacific-university-north-philippines-tayug-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080344/https://ched.gov.ph/panpacific-university-north-philippines-tayug-profile/ |date=2021-09-04 }} * Panpacific University North Philippines-Urdaneta City [https://ched.gov.ph/panpacific-university-north-philippines-tayug-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080344/https://ched.gov.ph/panpacific-university-north-philippines-tayug-profile/ |date=2021-09-04 }} * Pass College [https://ched.gov.ph/pass-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080731/https://ched.gov.ph/pass-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Perpetual Help College of Pangasinan [http://www.uphsl.edu.ph] * Philippine College of Northwestern Luzon * Philippine College of Science and Technology [https://ched.gov.ph/philippine-college-science-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080448/https://ched.gov.ph/philippine-college-science-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * PHINMA-UPang College Urdaneta, Inc. [http://www.up.phinma.edu.ph] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220520003904/https://up.phinma.edu.ph/ |date=2022-05-20 }} * Philippine Darakbang Theological College [https://ched.gov.ph/philippine-darakbang-theological-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080557/https://ched.gov.ph/philippine-darakbang-theological-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * PIMSAT Colleges [https://ched.gov.ph/pimsat-colleges-san-carlos-city-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080533/https://ched.gov.ph/pimsat-colleges-san-carlos-city-profile/ |date=2021-09-04 }} * PIMSAT Colleges-San Carlos [https://ched.gov.ph/pimsat-colleges-san-carlos-city-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080533/https://ched.gov.ph/pimsat-colleges-san-carlos-city-profile/ |date=2021-09-04 }} * Polytechnic College of La Union [https://ched.gov.ph/polytechnic-college-la-union-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080541/https://ched.gov.ph/polytechnic-college-la-union-profile/ |date=2021-09-04 }} * Polytechnic College of Region I [https://ched.gov.ph/pimsat-colleges-san-carlos-city-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080533/https://ched.gov.ph/pimsat-colleges-san-carlos-city-profile/ |date=2021-09-04 }} * Rosales Wesleyan Bible College, Inc. [https://ched.gov.ph/rosales-wesleyan-bible-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080449/https://ched.gov.ph/rosales-wesleyan-bible-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Saint Columban’s College [https://ched.gov.ph/saint-columbans-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080546/https://ched.gov.ph/saint-columbans-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Saint Louis College-City of San Fernando [http://www.slc-sflu.edu.ph] * Saint Mary’s College Sta. Maria, Ilocos Sur Inc. [https://ched.gov.ph/saint-marys-college/]{{Dead link|date=Oktubre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Saint Therese College Foundation, Inc. [https://ched.gov.ph/st-therese-college-foundation-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080619/https://ched.gov.ph/st-therese-college-foundation-profile/ |date=2021-09-04 }} * San Carlos College [http://www.sancarloscollege.edu.ph] * Sea and Sky College [https://ched.gov.ph/sea-sky-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080423/https://ched.gov.ph/sea-sky-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Señor Tesoro College Inc. [https://ched.gov.ph/senor-tesoro-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080408/https://ched.gov.ph/senor-tesoro-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * South Ilocandia College of Arts and Technology [https://ched.gov.ph/south-ilocandia-college-arts-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080948/https://ched.gov.ph/south-ilocandia-college-arts-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. Camillus College of Manaoag Foundation, Inc. [https://ched.gov.ph/st-camillus-college-manaoag-foundation-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080406/https://ched.gov.ph/st-camillus-college-manaoag-foundation-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. John Bosco College of Northern Luzon [https://ched.gov.ph/saint-john-bosco-college-northern-luzon-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080457/https://ched.gov.ph/saint-john-bosco-college-northern-luzon-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. Paul College of Ilocos Sur [http://www.spcis.edu.ph] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904112357/https://spcis.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Sta. Veronica College [https://ched.gov.ph/sta-veronica-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080403/https://ched.gov.ph/sta-veronica-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * STI College – Dagupan [http://www.sti.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181031094111/http://www.sti.edu.ph/ |date=2018-10-31 }} * STI College – La Union [http://www.sti.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181031094111/http://www.sti.edu.ph/ |date=2018-10-31 }} * STI College – Vigan [http://www.sti.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181031094111/http://www.sti.edu.ph/ |date=2018-10-31 }} * STI Education Services Group * The Adelphi College [https://ched.gov.ph/adelphi-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080352/https://ched.gov.ph/adelphi-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * The Great Plebeian College [https://ched.gov.ph/great-plebeian-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080610/https://ched.gov.ph/great-plebeian-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Union Christian College [https://ched.gov.ph/union-christian-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080946/https://ched.gov.ph/union-christian-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * University of Luzon [http://www.ul.edu.ph] * University of Northern Philippines [http://www.unp.edu.ph] * University of Pangasinan [http://www.up.phinma.edu.ph] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220520003904/https://up.phinma.edu.ph/ |date=2022-05-20 }} * Virgen Milagrosa University Foundation [http://www.vmuf.edu.ph] * WCC Aeronautical and Technological College [http://www.wccaviation.com]</p> == Rehiyon II == * Aldersgate College [http://aldersgate-college.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210731181531/http://www.aldersgate-college.com/ |date=2021-07-31 }} * AMA Computer College Tuguegarao City [http://www.amaes.edu.ph] * AMA Computer College-Santiago City [http://www.amaes.edu.ph] * Batanes State College, Basco, Batanes [http://www.bscbatanes.edu.ph] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313142521/http://bscbatanes.edu.ph/ |date=2016-03-13 }} * Cagayan State University-Andrews Campus, Tuguegarao City [http://www.csu.edu.ph/] * Cagayan State University-Aparri [http://www.csu.edu.ph/campus-aparri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210718005055/https://csu.edu.ph/campus-aparri |date=2021-07-18 }} * Cagayan State University-Gonzaga Campus [http://www.csu.edu.ph/campus-gonzaga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210715173356/https://csu.edu.ph/campus-gonzaga |date=2021-07-15 }} * Cagayan State University-Lal-lo Campus [http://www.csu.edu.ph/campus-lallo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210717123832/https://csu.edu.ph/campus-lallo |date=2021-07-17 }} * Cagayan State University-Lasam Campus [http://www.csu.edu.ph/campus-lasam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210718003802/https://csu.edu.ph/campus-lasam |date=2021-07-18 }} * Cagayan State University-Piat Campus [http://www.csu.edu.ph/campus-piat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210718003654/https://csu.edu.ph/campus-piat |date=2021-07-18 }} * Cagayan State University-Sanchez Mira Campus [http://www.csu.edu.ph/campus-sanchezmira] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210717123845/https://csu.edu.ph/campus-sanchezmira |date=2021-07-17 }} * Cagayan State University – Tuguegarao [http://www.csu.edu.ph] * Cagayan Valley Computer and Information Technology College [http://cvcitc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080511/https://cvcitc.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Eveland Christian College [https://ched.gov.ph/eveland-christian-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080429/https://ched.gov.ph/eveland-christian-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * F. L. Vargas College – Abulug Campus [https://ched.gov.ph/f-l-vargas-college-abulug-campus-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080937/https://ched.gov.ph/f-l-vargas-college-abulug-campus-profile/ |date=2021-09-04 }} * FL Vargas College – Tuguegarao Campus [https://ched.gov.ph/fl-vargas-college-tuguegarao-campus/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080549/https://ched.gov.ph/fl-vargas-college-tuguegarao-campus/ |date=2021-09-04 }} * Fuzeko Polytechnic College [https://ched.gov.ph/fuzeko-polytechnic-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081128/https://ched.gov.ph/fuzeko-polytechnic-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Global Academy of Technology and Entrepreneurship [https://ched.gov.ph/global-academy-technology-entrepreneurship-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080338/https://ched.gov.ph/global-academy-technology-entrepreneurship-profile/ |date=2021-09-04 }} * HG Baquiran College Tumauini, Isabela [https://ched.gov.ph/hgbaquiran-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081232/https://ched.gov.ph/hgbaquiran-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Infant Jesus Montessori School (College Dept) [https://ched.gov.ph/infant-jesus-montessori-school-college-department-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080333/https://ched.gov.ph/infant-jesus-montessori-school-college-department-profile/ |date=2021-09-04 }} * International School of Asia and the Pacific [https://ched.gov.ph/international-school-asia-pacific-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080503/https://ched.gov.ph/international-school-asia-pacific-profile/ |date=2021-09-04 }} * Isabela College of Arts and Technology [https://ched.gov.ph/isabela-college-arts-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080358/https://ched.gov.ph/isabela-college-arts-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * Isabela Colleges [http://isabela.colleges.tripod.com/#] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080353/http://isabela.colleges.tripod.com/ |date=2021-09-04 }} * Isabela State University, Angadanan Campus [http://www.isu.edu.ph/index.php/campuses/angadanan-campus] * Isabela State University, Cabagan Campus [http://www.isu.edu.ph] * Isabela State University, Cauayan Campus [http://www.isu.edu.ph/index.php/campuses/cauayan-city-campus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180204143217/http://www.isu.edu.ph/index.php/campuses/cauayan-city-campus |date=2018-02-04 }} * Isabela State University-Ilagan Campus [http://www.isu.edu.ph] * Isabela State University-Jones Campus [http://www.isu.edu.ph/] * Isabela State University-Main Campus, Echague, Isabela [http://www.isu.edu.ph/] * Isabela State University-Palanan Campus [http://www.isu.edu.ph/] * Isabela State University-Roxas Campus [http://www.isu.edu.ph/] * Isabela State University-San Mariano Campus [http://isu.edu.ph] * Isabela State University-San Mateo Campus [http://www.isu.edu.ph/] * John Wesley College [https://ched.gov.ph/john-wesley-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080432/https://ched.gov.ph/john-wesley-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * King's College of the Philippines – Bambang [https://ched.gov.ph/kings-college-philippines-bambang-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080421/https://ched.gov.ph/kings-college-philippines-bambang-profile/ |date=2021-09-04 }} * La Salette of Roxas College Inc. [https://ched.gov.ph/la-salette-roxas-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080546/https://ched.gov.ph/la-salette-roxas-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Lyceum of Aparri [https://ched.gov.ph/lyceum-of-aparri-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080452/https://ched.gov.ph/lyceum-of-aparri-profile/ |date=2021-09-04 }} * Lyceum of Tuao [https://ched.gov.ph/lyceum-tuao-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080435/https://ched.gov.ph/lyceum-tuao-profile/ |date=2021-09-04 }} * Maila Rosario Colleges, Tuguegarao City, Cagayan [https://ched.gov.ph/maila-rosario-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080543/https://ched.gov.ph/maila-rosario-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Mallig Plains Colleges [https://ched.gov.ph/mallig-plains-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904130643/https://ched.gov.ph/mallig-plains-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Medical Colleges of Northern Philippines [https://ched.gov.ph/medical-colleges-of-northern-philippines-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080614/https://ched.gov.ph/medical-colleges-of-northern-philippines-profile/ |date=2021-09-04 }} * Metropolitan College of Science and Technology Santiago City, Isabela [https://ched.gov.ph/metropolitan-school-science-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080437/https://ched.gov.ph/metropolitan-school-science-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * Northeast Luzon Adventist College [https://ched.gov.ph/northeast-luzon-adventist-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080929/https://ched.gov.ph/northeast-luzon-adventist-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Northeastern College [http://www.northeasterncollege.edu.ph/] * Northern Cagayan Colleges Foundation [https://ched.gov.ph/northern-cagayan-colleges-foundation-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080336/https://ched.gov.ph/northern-cagayan-colleges-foundation-profile/ |date=2021-09-04 }} * Nueva Vizcaya State University-Bambang [http://www.nvsu.edu.ph] * Nueva Vizcaya State University-Main Campus, Bayombong [http://www.nvsu.edu.ph] * Our Lady of the Pillar College-Cauayan [http://www.olpcc.edu.ph] * Our Lady of the Pillar College-Cauayan San Manuel Branch [http://olpcc.edu.ph/main/] * Patria Sable Corpus College [http://www.pscc.edu.ph] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180831193146/https://www.pscc.edu.ph/ |date=2018-08-31 }} * Philippine Law Enforcement College [https://ched.gov.ph/philippine-law-enforcement-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080409/https://ched.gov.ph/philippine-law-enforcement-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Philippine Normal University – North Luzon Campus [https://www.pnu.edu.ph/pnu-north-luzon/] * PLT College [http://www.pltcollege.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080839/https://pltcollege.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Quezon Colleges of the North [https://ched.gov.ph/quezon-colleges-north-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080558/https://ched.gov.ph/quezon-colleges-north-profile/ |date=2021-09-04 }} * Quirino State University-Cabarroguis Campus [http://qsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804210436/https://qsu.edu.ph/ |date=2021-08-04 }} * Quirino State University-Diffun, Quirino [http://qsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804210436/https://qsu.edu.ph/ |date=2021-08-04 }} * Quirino State University-Maddela, Quirino [http://qsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804210436/https://qsu.edu.ph/ |date=2021-08-04 }} * Saint Anthony’s College [https://ched.gov.ph/saint-anthonys-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080513/https://ched.gov.ph/saint-anthonys-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Saint Dominic College of Batanes [https://ched.gov.ph/saint-dominic-college-batanes-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080413/https://ched.gov.ph/saint-dominic-college-batanes-profile/ |date=2021-09-04 }} * Saint Ferdinand College – Cabagan [http://www.sfc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080538/https://sfc.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Saint Ferdinand College – Ilagan [http://www.sfc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080538/https://sfc.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Saint Joseph’s College of Baggao [https://ched.gov.ph/saint-josephs-college-baggao-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080538/https://ched.gov.ph/saint-josephs-college-baggao-profile/ |date=2021-09-04 }} * Saint Mary's University of Bayombong [http://www.smu.edu.ph/] * Saint Paul University Philippines, Tuguegarao City [http://www.spup.edu.ph/] * Santiago City Colleges [https://ched.gov.ph/santiago-city-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080609/https://ched.gov.ph/santiago-city-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Sierra College [https://ched.gov.ph/sierra-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080553/https://ched.gov.ph/sierra-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * SISTECH College of Santiago City [https://ched.gov.ph/sistech-college-santiago-city-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081229/https://ched.gov.ph/sistech-college-santiago-city-profile/ |date=2021-09-04 }} * STI College-Cauayan [https://www.sti.edu/] * STI College-Tuguegarao [http://www.sti.edu/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080602233009/http://www.sti.edu/ |date=2008-06-02 }} * University of Cagayan Valley [http://www.ucv.edu.ph] * University of La Salette [https://ched.gov.ph/university-of-la-salette-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080415/https://ched.gov.ph/university-of-la-salette-profile/ |date=2021-09-04 }} * University of Perpetual Help System Cauayan City [https://www.uphsl.edu.ph/] * University of Saint Louis-Tuguegarao [http://www.usl.edu.ph/]</p> == Rehiyon III == * ABE International College of Business & Economics-Cabanatuan City, Inc. [http://www.abe.edu.ph/cabanatuan/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627225725/http://abe.edu.ph/cabanatuan/ |date=2021-06-27 }} * ABE International College of Business & Accountancy, Inc.-Malolos City [http://www.abe.edu.ph/malolos/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627225703/http://abe.edu.ph/malolos/ |date=2021-06-27 }} * Academia De San Lorenzo Dema-Ala, Inc. [https://ched.gov.ph/academia-de-san-lorenzo-dema-ala-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080519/https://ched.gov.ph/academia-de-san-lorenzo-dema-ala-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * ACLC College of Apalit, Inc. [http://amaclc.net/apalit/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627224726/http://amaclc.net/apalit/ |date=2021-06-27 }} * ACLC College of Balanga, Inc. [http://www.aclc.edu.ph/] * ACLC College of Gapan, Inc. [http://www.aclc.edu.ph/] * ACLC College of Mabalacat, Inc. [http://www.aclc.edu.ph/] * ACLC College of Malolos, Inc. [http://www.aclc.edu.ph/] * ACLC College of Meycauayan, Inc. [http://www.aclc.edu.ph/] * ACLC College of Poblacion, Baliuag, Inc. [http://www.aclc.edu.ph/] * ACLC College of Sta. Maria, Inc. [http://www.aclc.edu.ph/] * AMA Computer College-Angeles City [http://www.ama.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918052446/https://www.ama.edu.ph/ |date=2021-09-18 }} * AMA Computer College-Cabanatuan City [http://www.ama.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918052446/https://www.ama.edu.ph/ |date=2021-09-18 }} * AMA Computer College-Malolos City [http://www.ama.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918052446/https://www.ama.edu.ph/ |date=2021-09-18 }} * AMA Computer College-Olongapo City [http://www.ama.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918052446/https://www.ama.edu.ph/ |date=2021-09-18 }} * AMA Computer College-San Fernando City [http://www.ama.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918052446/https://www.ama.edu.ph/ |date=2021-09-18 }} * AMA Computer College-Tarlac City [http://www.ama.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918052446/https://www.ama.edu.ph/ |date=2021-09-18 }} * Angeles University Foundation [http://www.auf.edu.ph/#sthash.IGXodOQS.dpbs] * Asia Pacific College of Advanced Studies [http://apcas.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080325/http://apcas.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Asian Institute of Computer Studies-Central Inc. [http://www.aics.edu.ph/home/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180822183056/http://www.aics.edu.ph/home |date=2018-08-22 }} * Aurora Polytechnic College, Inc. [https://ched.gov.ph/aurora-polytechnic-college-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080336/https://ched.gov.ph/aurora-polytechnic-college-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Aurora State College of Technology-Casiguran Campus [http://ascot.edu.ph/] * Aurora State College of Technology-Main Campus [http://ascot.edu.ph/] * Aurora State College of Technology-Maria Aurora Campus [http://ascot.edu.ph/] * Baliuag University [http://baliuagu.edu.ph/] * Baliwag Maritime Academy * Bataan Heroes Memorial College [https://ched.gov.ph/bataan-heroes-memorial-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080508/https://ched.gov.ph/bataan-heroes-memorial-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Bataan Peninsula State University-Abucay Campus [http://www.bpsu.edu.ph/index.php/abucaymenu] * Bataan Peninsula State University-Balanga Campus [http://www.bpsu.edu.ph/index.php/aboutfaf/476-balanga-campus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190917034726/http://www.bpsu.edu.ph/index.php/aboutfaf/476-balanga-campus |date=2019-09-17 }} * Bataan Peninsula State University-Dinalupihan Campus [http://www.bpsu.edu.ph/index.php/aboutfaf/478-dinalupihan-campus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190915080048/http://www.bpsu.edu.ph/index.php/aboutfaf/478-dinalupihan-campus |date=2019-09-15 }} * Bataan Peninsula State University-Main Campus [http://www.bpsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208104905/http://www.bpsu.edu.ph/ |date=2011-12-08 }} * Bataan Peninsula State University-Orani Campus [http://www.bpsu.edu.ph/index.php/aboutfaf/477-orani-campus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190905123102/http://www.bpsu.edu.ph/index.php/aboutfaf/477-orani-campus |date=2019-09-05 }} * Bestlink College of the Philippines, Inc. [http://bcp.edu.ph/] * Bulacan Agricultural State College [http://www.basc.edu.ph/] * Bulacan State University – Bulacan (Meneses) Campus [http://www.bulsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161225070343/http://bulsu.edu.ph/ |date=2016-12-25 }} * Bulacan State University – Bustos Campus [http://www.bulsu.edu.ph/academics/campuses.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627225215/https://www.bulsu.edu.ph/academics/campuses.php |date=2021-06-27 }} * Bulacan State University – Hagonoy Campus [https://bsuhagonoy.weebly.com/] * Bulacan State University – Main Campus [http://www.bulsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161225070343/http://bulsu.edu.ph/ |date=2016-12-25 }} * Bulacan State University – Sarmiento Campus [http://www.bulsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161225070343/http://bulsu.edu.ph/ |date=2016-12-25 }} * Camiling Colleges [https://ched.gov.ph/camiling-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080532/https://ched.gov.ph/camiling-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Carthel Science Educational Foundation (CSEF), Inc. [https://ched.gov.ph/carthel-science-educational-foundation-csef-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080941/https://ched.gov.ph/carthel-science-educational-foundation-csef-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Central Luzon College of Science And Technology Olongapo City, Inc. [http://www.clcst.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160826231144/http://www.clcst.edu.ph/ |date=2016-08-26 }} * Central Luzon College of Science And Technology, Inc.-San Fernando City [http://www.clcst.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160826231144/http://www.clcst.edu.ph/ |date=2016-08-26 }} * Central Luzon Doctors’ Hospital Educational Institution, Inc. [http://www.cldhei.edu.ph/] * Central Luzon State University [https://clsu.edu.ph/] * Centro Colegio De Tarlac, Inc. [http://centrocolegio.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180707222237/http://centrocolegio.edu.ph/ |date=2018-07-07 }} * Centro Escolar University At Malolos [http://malolos.ceu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904083129/https://malolos.ceu.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * CIT Colleges of Paniqui Foundation, Inc. [https://ched.gov.ph/cit-colleges-paniqui-foundation-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080424/https://ched.gov.ph/cit-colleges-paniqui-foundation-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Clark College of Science And Technology, Inc. [https://ched.gov.ph/clark-college-science-technology-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080350/https://ched.gov.ph/clark-college-science-technology-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Colegio De Calumpit, Inc. [https://ched.gov.ph/colegio-de-calumpit-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081256/https://ched.gov.ph/colegio-de-calumpit-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Colegio De San Gabriel Arcangel, Inc. [https://ched.gov.ph/colegio-de-san-gabriel-arcangel-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080555/https://ched.gov.ph/colegio-de-san-gabriel-arcangel-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Colegio De San Juan De Letran [http://www.letran.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507034432/https://letran.edu.ph/ |date=2021-05-07 }} * Colegio De San Pascual Baylon [https://ched.gov.ph/colegio-de-san-pascual-baylon-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080616/https://ched.gov.ph/colegio-de-san-pascual-baylon-profile/ |date=2021-09-04 }} * Colegio De Sebastian-Pampanga, Inc. [https://ched.gov.ph/colegio-de-sebastian-pampanga-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080734/https://ched.gov.ph/colegio-de-sebastian-pampanga-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * College For Research & Technology of Cabanatuan, Inc. [https://ched.gov.ph/college-research-technology-cabanatuan-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080406/https://ched.gov.ph/college-research-technology-cabanatuan-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * College of Mary Immaculate of Pandi, Bulacan, Inc. [http://collegeofmaryimmaculate.yolasite.com/] * College of Our Lady of Mt. Carmel (Pampanga), Inc. [https://ched.gov.ph/college-lady-mt-carmel-pampanga-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081246/https://ched.gov.ph/college-lady-mt-carmel-pampanga-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * College of Saint Lawrence, Inc. [https://ched.gov.ph/college-saint-lawrence-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080416/https://ched.gov.ph/college-saint-lawrence-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * College of Subic Montessori Subic Bay, Inc. [https://ched.gov.ph/college-subic-montessori-subic-bay-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080333/https://ched.gov.ph/college-subic-montessori-subic-bay-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * College of Subic Montessori, Inc. * College of the Holy Spirit of Tarlac [https://collegoftheholyspiritotarlac.weebly.com/] * College of the Immaculate Conception [http://www.cic.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904092925/https://www.cic.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * College of the Most Holy Trinity Catholic Foundation, Inc. [https://ched.gov.ph/college-holy-trinity-catholic-foundation-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080621/https://ched.gov.ph/college-holy-trinity-catholic-foundation-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * College of the Our Lady of Mercy of Pulilan Foundation, Inc. [https://ched.gov.ph/college-lady-mercy-pulilan-foundation-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080404/https://ched.gov.ph/college-lady-mercy-pulilan-foundation-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Colleges of Advance Technology And Management of the Phils. (CATMAN), Inc. [https://ched.gov.ph/colleges-advance-technology-management-phils-catman-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080341/https://ched.gov.ph/colleges-advance-technology-management-phils-catman-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Columban College, Inc.-Olongapo City [http://www.columban.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904095141/https://www.columban.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Columban College-Sta. Cruz [https://ched.gov.ph/columban-college-sta-cruz-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080535/https://ched.gov.ph/columban-college-sta-cruz-profile/ |date=2021-09-04 }} * Comteq Computer & Business College [http://www.comteq.edu.ph] * Concepcion Holy Cross College, Inc. [https://ched.gov.ph/concepcion-holy-cross-college-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081122/https://ched.gov.ph/concepcion-holy-cross-college-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Core Gateway College, Inc. [https://ched.gov.ph/core-gateway-college-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080352/https://ched.gov.ph/core-gateway-college-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Divina Pastora College [https://ched.gov.ph/divina-pastora-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080451/https://ched.gov.ph/divina-pastora-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Dominican College of Tarlac, Inc. [https://dct.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080325/https://dct.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Don Honorio Ventura Technological State University – Main [http://www.dhvtsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120315162819/http://dhvtsu.edu.ph/ |date=2012-03-15 }} * Dr. Gloria D. Lacson Foundation Colleges of Cabanatuan City, Inc. [https://ched.gov.ph/dr-gloria-d-lacson-foundation-colleges-cabanatuan-city-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080530/https://ched.gov.ph/dr-gloria-d-lacson-foundation-colleges-cabanatuan-city-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Dr. Gloria D. Lacson Foundation Colleges, Inc. [https://ched.gov.ph/dr-gloria-d-lacson-foundation-colleges-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081241/https://ched.gov.ph/dr-gloria-d-lacson-foundation-colleges-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Dr. Yanga’s Colleges, Inc. [http://www.dyci.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904093507/https://www.dyci.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Eastwoods Professional College of Science And Technology, Inc. [https://ched.gov.ph/eastwoods-professional-college-science-technology-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080600/https://ched.gov.ph/eastwoods-professional-college-science-technology-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Ecumenical Christian College, Inc. [https://ched.gov.ph/ecumenical-christian-college-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081120/https://ched.gov.ph/ecumenical-christian-college-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Emmanuel System College of Bulacan, Inc. * Erhard Science College-Bulacan, Inc. [http://www.esc.ph/web/index.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181122015447/http://esc.ph/web/index.php |date=2018-11-22 }} * Exact Colleges of Asia, Inc. [http://www.exact-center.com/] * Fernandez College of Arts & Technology [https://ched.gov.ph/fernandez-college-arts-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080602/https://ched.gov.ph/fernandez-college-arts-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * First City Providential College, Inc. [https://ched.gov.ph/first-city-providential-college-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080420/https://ched.gov.ph/first-city-providential-college-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Fundamental Baptist College For Asians, Inc. [https://ched.gov.ph/fundamental-baptist-college-asians-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080352/https://ched.gov.ph/fundamental-baptist-college-asians-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * General De Jesus College [http://gendejesus.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081456/http://gendejesus.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Gerona Junior Colege, Inc. [https://ched.gov.ph/gerona-junior-colege-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081131/https://ched.gov.ph/gerona-junior-colege-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Golden Valley Colleges, Inc. [https://ched.gov.ph/golden-valley-colleges-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081235/https://ched.gov.ph/golden-valley-colleges-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Guagua National Colleges [http://www.guaguanationalcolleges.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200814000249/http://guaguanationalcolleges.com/ |date=2020-08-14 }} * Holy Angel University, Inc. [http://www.hau.edu.ph/] * Holy Cross College-Nueva Ecija [http://hcc.netne.net/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180619025325/http://hcc.netne.net/ |date=2018-06-19 }} * Holy Cross College-Pampanga [http://www.holycrosscollegepampanga.edu.ph/] * Holy Rosary Colleges Foundation of Calaba [https://ched.gov.ph/holy-rosary-colleges-foundation-calaba-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080544/https://ched.gov.ph/holy-rosary-colleges-foundation-calaba-profile/ |date=2021-09-04 }} * Immaculate Conception I-College of Arts And Technology, Inc. [https://www.icinstitutions.edu.ph/ici/]{{Dead link|date=Oktubre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Immaculate Conception Major Seminary [https://www.icmasbulacan.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180824143459/https://www.icmasbulacan.com/ |date=2018-08-24 }} * Interworld College of Science And Technology – Tarlac City [https://ched.gov.ph/interworld-college-science-technology-tarlac-city-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081249/https://ched.gov.ph/interworld-college-science-technology-tarlac-city-profile/ |date=2021-09-04 }} * Interworld Colleges Foundation, Inc. – Paniqui Tarlac [https://icfpaniqui.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080326/https://icfpaniqui.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Jesus Is Lord College Foundation, Inc. [http://www.jilcf.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310191009/http://www.jilcf.edu.ph/ |date=2016-03-10 }} * Jocson College, Inc. [http://www.jocsoncollegeinc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180619032641/http://jocsoncollegeinc.edu.ph/ |date=2018-06-19 }} * Jose C. Feliciano College Foundation, Inc. [http://www.josecfelicianocollege.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210518075444/https://josecfelicianocollege.com/ |date=2021-05-18 }} * La Concepcion College [https://laconcepcioncollege.com/] * La Consolacion University Philippines (Formerly University of Regina Carmeli) [https://www.lcup.edu.ph/] * La Fortuna College [http://lfcweb.lafortunacollege.net/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180622043205/http://lfcweb.lafortunacollege.net/ |date=2018-06-22 }} * La Verdad Christian College, Inc. [https://ched.gov.ph/la-verdad-christian-college-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080943/https://ched.gov.ph/la-verdad-christian-college-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Liceo De Pulilan Colleges, Inc. [https://ched.gov.ph/liceo-de-pulilan-colleges-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080607/https://ched.gov.ph/liceo-de-pulilan-colleges-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Lourdes College of Bulacan, Inc. [https://ched.gov.ph/lourdes-college-bulacan-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080529/https://ched.gov.ph/lourdes-college-bulacan-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Lourdes College Of Pampanga, Inc. [http://ollc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190617195925/http://ollc.edu.ph/ |date=2019-06-17 }} * Lyceum of Subic Bay, Inc. [https://ched.gov.ph/lyceum-subic-bay-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080500/https://ched.gov.ph/lyceum-subic-bay-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Lyceum of the East-Aurora, Inc. [http://www.kaibiganusaptayo.com/kingalvin/lyceumoftheeast/index.php#] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181119061445/http://www.kaibiganusaptayo.com/kingalvin/lyceumoftheeast/index.php |date=2018-11-19 }} * M. V. Gallego Foundation Colleges [http://mvgallego.edu.ph/] * Magsaysay Memorial College of Zambales, Inc. [https://ched.gov.ph/magsaysay-memorial-college-zambales-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080502/https://ched.gov.ph/magsaysay-memorial-college-zambales-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Maria Assumpta Seminary [http://assumptaseminary.blogspot.com/] * Marian College of Baliuag, Inc. [http://www.mariancollegebaliuag.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027202950/http://mariancollegebaliuag.com/ |date=2021-10-27 }} * Maritime Academy of Asia And the Pacific [http://maap.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080326/http://maap.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Mary the Queen College (Pampanga), Inc. [http://mqc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080327/http://mqc.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Mater Redemptoris College of San Jose City, Inc. [https://ched.gov.ph/mater-redemptoris-college-san-jose-city-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080555/https://ched.gov.ph/mater-redemptoris-college-san-jose-city-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Megabyte College, Inc.-Florida Blanca [https://ched.gov.ph/megabyte-college-inc-florida-blanca-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080412/https://ched.gov.ph/megabyte-college-inc-florida-blanca-profile/ |date=2021-09-04 }} * Metro Subic Colleges, Inc. [https://ched.gov.ph/metro-subic-colleges-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081244/https://ched.gov.ph/metro-subic-colleges-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Meycauayan College [http://meyc-college.edu.ph/] * Micro Asia College of Science & Technology, Inc. [https://ched.gov.ph/micro-asia-college-science-technology-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080443/https://ched.gov.ph/micro-asia-college-science-technology-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Microcity Computer of Business And Technology( Formerly: Microcity Computer College Foundation, Inc.) [https://ched.gov.ph/microcity-computer-business-technology-formerly-microcity-computer-college-foundation-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080605/https://ched.gov.ph/microcity-computer-business-technology-formerly-microcity-computer-college-foundation-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Midway Maritime Foundation, Inc. [http://midwaymaritime.com.ph/#/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080352/http://midwaymaritime.com.ph/#/ |date=2021-09-04 }} * Mondriaan Aura College [https://www.aura.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080326/https://www.aura.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Mother of Good Counsel Seminary [https://ched.gov.ph/mother-good-counsel-seminary-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080618/https://ched.gov.ph/mother-good-counsel-seminary-profile/ |date=2021-09-04 }} * Mount Carmel College of Baler, Inc. [https://ched.gov.ph/mount-carmel-college-baler-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080519/https://ched.gov.ph/mount-carmel-college-baler-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Mount Carmel College of Casiguran, Inc. [https://ched.gov.ph/mount-carmel-college-casiguran-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080435/https://ched.gov.ph/mount-carmel-college-casiguran-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Mt. Carmel College of Bocaue Bulacan, Inc. [https://ched.gov.ph/mt-carmel-college-bocaue-bulacan-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080349/https://ched.gov.ph/mt-carmel-college-bocaue-bulacan-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Nazarenus College And Hospital Foundation, Inc. [http://www.nazarenuscollege.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190502191341/http://www.nazarenuscollege.com/ |date=2019-05-02 }} * New Era University [http://www.neu.edu.ph/main/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080335/http://www.neu.edu.ph/main/ |date=2021-09-04 }} * Northern Zambales College, Inc. [https://ched.gov.ph/northern-zambales-college-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080739/https://ched.gov.ph/northern-zambales-college-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Nueva Ecija Doctors Colleges, Inc. * Nueva Ecija University of Science And Technology – Gabaldon Campus [http://neust.edu.ph/] * Nueva Ecija University of Science And Technology-Atate Campus [http://neust.edu.ph/] * Nueva Ecija University of Science And Technology-Carranglan Campus [http://neust.edu.ph/] * Nueva Ecija University of Science And Technology-Fort Magsaysay Campus [http://neust.edu.ph/] * Nueva Ecija University of Science And Technology-Gen. Tinio Campus [http://neust.edu.ph/] * Nueva Ecija University of Science and Technology-San Isidro Campus [http://neust.edu.ph/] * Nueva Ecija University of Science And Technology-Sumacab Campus [http://neust.edu.ph/] * Osias Colleges, Inc. [http://osiascolleges.edu.ph/] * Our Lady of Fatima University – Pampanga, Inc. [http://www.fatima.edu.ph/campus.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904093639/https://www.fatima.edu.ph/campus.php |date=2021-09-04 }} * Our Lady of Fatima University, Inc (Formerly East Central Colleges) [http://www.fatima.edu.ph/campus.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904093639/https://www.fatima.edu.ph/campus.php |date=2021-09-04 }} * Our Lady of Manaoag Montessori College, Inc. [http://www.olmamc.net/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080326/http://www.olmamc.net/ |date=2021-09-04 }} * Our Lady of Peace College Seminary * Our Lady of the Sacred Heart College of Guimba, Inc. [https://ched.gov.ph/lady-sacred-heart-college-guimba-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080505/https://ched.gov.ph/lady-sacred-heart-college-guimba-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Pamantasan Ng Araullo (Araullo University), Inc. [https://ched.gov.ph/pamantasan-ng-araullo-araullo-university-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080527/https://ched.gov.ph/pamantasan-ng-araullo-araullo-university-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Pampanga Colleges, Inc. [https://ched.gov.ph/pampanga-colleges-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080437/https://ched.gov.ph/pampanga-colleges-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Pampanga State Agricultural University ( Formerly: Pampanga Agricultural College) [http://www.psau.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210815123827/https://psau.edu.ph/ |date=2021-08-15 }} * Philippine Merchant Marine Academy [http://www.pmma.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013022617/http://www.pmma.edu.ph/ |date=2007-10-13 }} * Philippine Rehabilitation Institute Foundation, Inc. [http://prifnet.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727170859/http://www.prifnet.com/ |date=2020-07-27 }} * Philippine Women’s University Career Development And Continuing Education Center Bataan, Inc. [https://www.pwu.edu.ph/cdcec.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080326/https://www.pwu.edu.ph/cdcec.html |date=2021-09-04 }} * Philippine Women’s University Career Development And Continuing Education Center Tarlac, Inc. [https://www.pwu.edu.ph/cdcec.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080326/https://www.pwu.edu.ph/cdcec.html |date=2021-09-04 }} * Ramon Magsaysay Technological University (Botolan Campus) [http://rmtu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190126231829/http://rmtu.edu.ph/ |date=2019-01-26 }} * Ramon Magsaysay Technological University (Main Campus) [http://rmtu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190126231829/http://rmtu.edu.ph/ |date=2019-01-26 }} * Ramon Magsaysay Technological University (San Marcelino Campus) [http://rmtu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190126231829/http://rmtu.edu.ph/ |date=2019-01-26 }} * Richwell Colleges, Inc. [https://richwell.com.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230829065957/http://www.richwell.com.ph/ |date=2023-08-29 }} * RCC Colegio De San Rafael, Inc. [http://rcc.edu.ph/cdsr/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170408152255/http://rcc.edu.ph/cdsr/ |date=2017-04-08 }} * Republic Central Colleges [http://www.rcc.edu.ph/] * Sact St. Mutien College, Inc. [https://ched.gov.ph/sact-st-mutien-college-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080412/https://ched.gov.ph/sact-st-mutien-college-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Saint Mary’s Angels College of Pampanga, Inc. [http://gocloudasia.net/saintmary/content.php?content_id=5] * San Jose Christian Colleges [http://www.sjccolleges.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203062900/http://www.sjccolleges.org/ |date=2020-02-03 }} * Santa Rita College of Pampanga, Inc. [https://ched.gov.ph/santa-rita-college-pampanga-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080418/https://ched.gov.ph/santa-rita-college-pampanga-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Siena College of San Jose, Inc. * SJDM Cornerstone College, Inc. [https://ched.gov.ph/sjdm-cornerstone-college-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080527/https://ched.gov.ph/sjdm-cornerstone-college-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Somascan Fathers Seminary [https://ched.gov.ph/somascan-fathers-seminary-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080446/https://ched.gov.ph/somascan-fathers-seminary-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. Anthony College of Technology [https://www.sact.edu.ph/]{{Dead link|date=Oktubre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * St. Augustine Colleges Foundation, Inc. [https://ched.gov.ph/st-augustine-colleges-foundation-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080538/https://ched.gov.ph/st-augustine-colleges-foundation-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. Benilde Center For Global Competence, Inc. [https://ched.gov.ph/st-benilde-center-global-competence-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080541/https://ched.gov.ph/st-benilde-center-global-competence-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. Elizabeth Global Skills Institute, Inc. [https://ched.gov.ph/st-elizabeth-global-skills-institute-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080355/https://ched.gov.ph/st-elizabeth-global-skills-institute-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. Joseph College of Bulacan, Inc. [http://www.sjcb.info/] * St. Joseph College-Olongapo Inc. [http://www.sjc-o.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627224921/http://www.sjc-o.com/ |date=2021-06-27 }} * St. Joseph’s College of Balanga City, Inc. [https://ched.gov.ph/st-josephs-college-balanga-city-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080356/https://ched.gov.ph/st-josephs-college-balanga-city-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. Mary’s College of Baliuag [http://www.smcbaliwag.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904232953/https://www.smcbaliwag.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * St. Mary’s College of Meycauayan [http://smcm.edu.ph/home/] * St. Nicolas College of Business And Technology, Inc. [https://ched.gov.ph/st-nicolas-college-business-technology-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080457/https://ched.gov.ph/st-nicolas-college-business-technology-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. Paul College of Arts And Sciences, Inc. [https://ched.gov.ph/st-paul-college-arts-sciences-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080613/https://ched.gov.ph/st-paul-college-arts-sciences-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. Paul College of Technology [https://ched.gov.ph/st-paul-college-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080553/https://ched.gov.ph/st-paul-college-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. Paul University at San Miguel [http://paulinians02.synthasite.com/] * St. Rose College Educational Foundation, Inc. [https://ched.gov.ph/st-rose-college-educational-foundation-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080505/https://ched.gov.ph/st-rose-college-educational-foundation-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. Thomas More College [http://www.stmc-clark.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190616041011/http://www.stmc-clark.com/ |date=2019-06-16 }} * STI College – Angeles [https://www.sti.edu/campuses.asp?campus_id=20] * STI College – Balagtas [https://www.sti.edu/campuses.asp?campus_id=22] * STI College – Baliuag [https://www.sti.edu/campuses.asp?campus_id=18] * STI College – Malolos [https://www.sti.edu/campuses.asp?campus_id=27] * STI College – Meycauayan [https://www.sti.edu/campuses.asp?campus_id=28] * STI College – San Fernando [https://www.sti.edu/campuses.asp?campus_id=30] * STI College – Sta. Maria [https://www.sti.edu/campuses.asp?campus_id=32] * STI College – San Jose [https://www.sti.edu/campuses.asp?campus_id=39] * STI College – Tarlac [https://www.sti.edu/campuses.asp?campus_id=33] * Sto. Rosario Sapang Palay College [https://ched.gov.ph/sto-rosario-sapang-palay-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081251/https://ched.gov.ph/sto-rosario-sapang-palay-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Subic Bay College, Inc. [https://ched.gov.ph/subic-bay-college-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080736/https://ched.gov.ph/subic-bay-college-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Systems Plus College Foundation, Inc. [http://www.spcf.edu.ph/] * Tarlac Agricultural University (Formerly: Tarlac College of Agriculture) [http://www.tca.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080326/http://www.tca.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Tarlac Christian Colleges, Inc. [https://www.tarlacchristiancollege.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080352/https://www.tarlacchristiancollege.com/ |date=2021-09-04 }} * Tarlac State University – Main Campus [http://www.tsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151203224619/http://www.tsu.edu.ph/ |date=2015-12-03 }} * Tarlac State University – San Isidro Campus [http://www.tsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151203224619/http://www.tsu.edu.ph/ |date=2015-12-03 }} * The Good Samaritan Colleges, Inc. [https://ched.gov.ph/good-samaritan-colleges-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080338/https://ched.gov.ph/good-samaritan-colleges-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * The Manila Times College of Subic, Inc. [http://subic.tmtc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160814185210/http://subic.tmtc.edu.ph/ |date=2016-08-14 }} * Tomas Del Rosario College [http://trc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904093125/https://trc.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * United School of Science And Technology Colleges [https://ched.gov.ph/united-school-science-technology-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080415/https://ched.gov.ph/united-school-science-technology-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * University of the Assumption [http://ua.edu.ph/] * University of the Philippines – Diliman (Olongapo City) [http://www.updepo.com/] * University of the Philippines – Diliman (Pampanga) [http://www.upepp.upd.edu.ph/] * Virgen Milagrosa Del Rosario College Seminary * Wesleyan University-Philippines-Aurora [http://www.wesleyan.edu.ph/] * Wesleyan University-Philippines-Cabanatuan City [http://www.wesleyan.edu.ph/] * Westfields International College, Inc. [http://westfields.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190116054749/https://westfields.edu.ph/ |date=2019-01-16 }} * World Citi Colleges-Guimba, Inc. [http://www.worldciti.edu.ph/guimba-campus/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190413050512/http://www.worldciti.edu.ph/guimba-campus/ |date=2019-04-13 }}</p> == Rehiyon IV-A == * ABE International Business College Quezon Province [http://www.abe.edu.ph/lucena/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627225257/http://abe.edu.ph/lucena/ |date=2021-06-27 }} * ABE International College of Business and Economics-Cainta [http://www.abe.edu.ph/] * ACLC College Of San Pablo [http://www.aclc.edu.ph/] * ACLC College of Taytay [https://ched.gov.ph/aclc-college-taytay-2/]{{Dead link|date=Oktubre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ACTS Computer College [http://actscc.edu.ph/] * ACTS Computer College Infanta [http://actscc.edu.ph/index.php] * Adventist International Institute of Advanced Studies [https://www.aiias.edu/en/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101015205/https://www.aiias.edu/en/ |date=2020-11-01 }} * Adventist University of the Philippines [http://web1.aup.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080326/http://web1.aup.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Agoncillo College [https://ched.gov.ph/agoncillo-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081254/https://ched.gov.ph/agoncillo-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Alitagtag College [https://ched.gov.ph/alitagtag-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080535/https://ched.gov.ph/alitagtag-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * All Nations College [https://ched.gov.ph/nations-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081117/https://ched.gov.ph/nations-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Alpha Centauri Educational System [http://aces.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627225320/http://aces.edu.ph/ |date=2021-06-27 }} * AMA Computer College Lipa [http://www.ama.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918052446/https://www.ama.edu.ph/ |date=2021-09-18 }} * AMA Computer College Batangas City [http://www.ama.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918052446/https://www.ama.edu.ph/ |date=2021-09-18 }} * AMA Computer College Binan [http://www.ama.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918052446/https://www.ama.edu.ph/ |date=2021-09-18 }} * AMA Computer College Calamba [http://www.ama.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918052446/https://www.ama.edu.ph/ |date=2021-09-18 }} * AMA Computer College Dasmarinas [http://www.ama.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918052446/https://www.ama.edu.ph/ |date=2021-09-18 }} * AMA Computer College East Rizal [http://www.ama.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918052446/https://www.ama.edu.ph/ |date=2021-09-18 }} * AMA Computer College Lucena [http://www.ama.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918052446/https://www.ama.edu.ph/ |date=2021-09-18 }} * AMA Computer College Sta.Cruz [http://www.ama.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918052446/https://www.ama.edu.ph/ |date=2021-09-18 }} * AMA School of Medicine [http://www.amaschoolofmedicine.com/] * Asia Pacific Christian College And Seminary [https://ched.gov.ph/asia-pacific-christian-college-seminary-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080521/https://ched.gov.ph/asia-pacific-christian-college-seminary-profile/ |date=2021-09-04 }} * Asia Tech. School of Sci. and Arts [http://asiatech.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904083233/https://www.asiatech.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Asian Institute of Technology and Education Tiaong Campus [https://ched.gov.ph/asian-institute-technology-education-tiaong-campus-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080552/https://ched.gov.ph/asian-institute-technology-education-tiaong-campus-profile/ |date=2021-09-04 }} * Asian School of Hospitality Arts [http://asha.edu.ph/] * Asia-Pacific Nazarene Theological Seminary [http://www.apnts.edu.ph/] * Baptist Bible Seminary and Institute [https://ched.gov.ph/baptist-bible-seminary-institute-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080409/https://ched.gov.ph/baptist-bible-seminary-institute-profile/ |date=2021-09-04 }} * Baptist Voice Bible College [http://www.baptistvoicecollege.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801203733/http://baptistvoicecollege.com/ |date=2019-08-01 }} * Batangas College of Arts and Sciences [http://www.bcas.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211125204510/http://bcas.edu.ph/ |date=2021-11-25 }} * Batangas Eastern College [https://ched.gov.ph/batangas-eastern-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081237/https://ched.gov.ph/batangas-eastern-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Batangas State University Apolinario R. Apacible School of Fisheries Nasugbu [http://batstate-u.edu.ph/nasugbu/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922003621/https://batstate-u.edu.ph/nasugbu/ |date=2020-09-22 }} * Batangas State University Balayan [http://batstate-u.edu.ph/balayan/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922015529/https://batstate-u.edu.ph/balayan/ |date=2020-09-22 }} * Batangas State University Jose P. Laurel Polytechnic College Malvar [http://batstate-u.edu.ph/malvar/] * Batangas State University Lemery [http://batstate-u.edu.ph/lemery/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922015714/https://batstate-u.edu.ph/lemery/ |date=2020-09-22 }} * Batangas State University Lipa City [http://batstate-u.edu.ph/lipa/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926205319/https://batstate-u.edu.ph/lipa/ |date=2020-09-26 }} * Batangas State University Lobo [http://batstate-u.edu.ph/lobo/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926203350/http://batstate-u.edu.ph/lobo/ |date=2020-09-26 }} * Batangas State University Main [http://batstate-u.edu.ph/] * Batangas State University Rosario [http://batstate-u.edu.ph/san-juan/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926213919/http://batstate-u.edu.ph/san-juan/ |date=2020-09-26 }} * Batangas State University San Juan [http://www.bcc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190111212341/http://www.bcc.edu.ph/ |date=2019-01-11 }} * Binangonan Catholic College [http://www.bcc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190111212341/http://www.bcc.edu.ph/ |date=2019-01-11 }} * Brookfield College [https://ched.gov.ph/brookfield-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080932/https://ched.gov.ph/brookfield-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * BWEST College [https://ched.gov.ph/bwest-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080429/https://ched.gov.ph/bwest-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Cainta Catholic College [http://www.caintacatholiccollege.com/] * Calamba Doctors’ College [http://calambadoctorscollege.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080324/http://calambadoctorscollege.com/ |date=2021-09-04 }}&lt; * Calauag Central College [https://ched.gov.ph/calauag-central-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080800/https://ched.gov.ph/calauag-central-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Calayan Educational Foundation [http://www.cefi.edu.ph/] * Canossa College [http://canossacollegespc.com.ph/] * CARD-MRI Development Institute [http://casans.edu.ph/] * Casa Del Nino College [http://casans.edu.ph/] * Cavite State University General Trias Campus [http://www.cvsu.edu.ph/index.php/general-trias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180106072810/http://www.cvsu.edu.ph/index.php/general-trias |date=2018-01-06 }} * Cavite State University Main [http://www.cvsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211009210942/http://www.cvsu.edu.ph/ |date=2021-10-09 }} * Cavite State University Bacoor [http://www.cvsu.edu.ph/index.php/bacoor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180109013751/http://cvsu.edu.ph/index.php/bacoor |date=2018-01-09 }} * Cavite State University Carmona [http://www.cvsu.edu.ph/index.php/carmona] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180117031240/http://www.cvsu.edu.ph/index.php/carmona |date=2018-01-17 }} * Cavite State University Cavite City [http://www.cvsu.edu.ph/index.php/cavite-city] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180104072622/http://www.cvsu.edu.ph/index.php/cavite-city |date=2018-01-04 }} * Cavite State University Imus [http://www.cvsu.edu.ph/index.php/imus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180109013309/http://cvsu.edu.ph/index.php/imus |date=2018-01-09 }} * Cavite State University Naic [http://www.cvsu-naic.edu.ph/] * Cavite State University Rosario [https://www.cvsu-rosario.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904094559/https://cvsu-rosario.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Cavite State University Silang Campus [http://www.cvsu.edu.ph/index.php/tanza] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180105231239/http://cvsu.edu.ph/index.php/tanza |date=2018-01-05 }} * Cavite State University Tanza Campus [http://www.cvsu.edu.ph/index.php/tanza] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180105231239/http://cvsu.edu.ph/index.php/tanza |date=2018-01-05 }} * Cavite State University Trece Martires City [http://www.cvsu.edu.ph/index.php/trece-martires-city] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180110230404/http://cvsu.edu.ph/index.php/trece-martires-city |date=2018-01-10 }} * Cavite West Point College Cavite City [https://ched.gov.ph/cavite-west-point-college-cavite-city-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080903/https://ched.gov.ph/cavite-west-point-college-cavite-city-profile/ |date=2021-09-04 }} * Cavite West Point College Ternate [http://cavitewestpointcollege2000.blogspot.com] * Center for Biblical Studies Institute and Seminary [https://ched.gov.ph/center-biblical-studies-institute-seminary-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081133/https://ched.gov.ph/center-biblical-studies-institute-seminary-profile/ |date=2021-09-04 }} * Christian College of Tanauan [https://christiancollegeoftanauan.wordpress.com/] * CITI Global College Inc. Biñan [http://www.citiglobalcollege.edu.ph/tag/binan/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080354/http://www.citiglobalcollege.edu.ph/tag/binan/ |date=2021-09-04 }} * CITI Global College Inc. Cabuyao [http://www.citiglobalcollege.edu.ph/] * Colegio de Amore [https://ched.gov.ph/colegio-de-amore-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080459/https://ched.gov.ph/colegio-de-amore-profile/ |date=2021-09-04 }} * Colegio de Los Banos [https://ched.gov.ph/colegio-de-los-banos-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080802/https://ched.gov.ph/colegio-de-los-banos-profile/ |date=2021-09-04 }} * Colegio de Porta Vaga [http://www.colegiodeportavaga.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080335/http://www.colegiodeportavaga.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Colegio De San Juan De Letran Calamba [https://www.letran-calamba.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080326/https://www.letran-calamba.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Colegio De San Pedro [http://www.cdsp.edu.ph/] * Colegio de Sto. Cristo de Burgos [https://ched.gov.ph/colegio-de-sto-cristo-de-burgos-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080504/https://ched.gov.ph/colegio-de-sto-cristo-de-burgos-profile/ |date=2021-09-04 }} * Colegio De Sto. Domingo De Silos [https://ched.gov.ph/colegio-de-sto-domingo-de-silos-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080957/https://ched.gov.ph/colegio-de-sto-domingo-de-silos-profile/ |date=2021-09-04 }} * Colegio San Agustin Binan [https://ched.gov.ph/colegio-san-agustin-binan-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080626/https://ched.gov.ph/colegio-san-agustin-binan-profile/ |date=2021-09-04 }} * College of Arts and Sciences of Asia and the Pacific [http://www.casap.edu.ph/] * College of San Benildo Rizal [http://www.sanbenildo.edu.ph/] * College of Saint John Paul II Arts and Sciences [https://ched.gov.ph/college-saints-john-paul-ii-arts-sciences-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081059/https://ched.gov.ph/college-saints-john-paul-ii-arts-sciences-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * CSTC College of Science, Technology and Communication, Inc. [https://ched.gov.ph/cstc-college-science-technology-communication-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080930/https://ched.gov.ph/cstc-college-science-technology-communication-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * CVE Colleges [https://ched.gov.ph/cve-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080838/https://ched.gov.ph/cve-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Daehan College Of Business And Technology, Inc. [https://ched.gov.ph/daehan-college-business-technology-inc-provile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080959/https://ched.gov.ph/daehan-college-business-technology-inc-provile/ |date=2021-09-04 }} * De La Salle Health Sciences Institute [http://www.dlshsi.edu.ph/] * De La Salle Lipa [http://www.dlsl.edu.ph/] * De La Salle University Dasmarinas [http://www.dlsud.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180717213109/http://www.dlsud.edu.ph/ |date=2018-07-17 }} * Deaf Evangelistic Alliance Foundation [http://www.mccidonline.net/deafinc/lagunaschool.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080326/http://www.mccidonline.net/deafinc/lagunaschool.htm |date=2021-09-04 }} * D’Illumina College [https://ched.gov.ph/dillumina-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080927/https://ched.gov.ph/dillumina-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Divine Word Seminary [http://divinewordseminary.blogspot.com/] * DMMC Institute of Health Sciences [http://dmmcihs.edu.ph/7/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106101258/http://dmmcihs.edu.ph/7/ |date=2018-11-06 }} * Dominican College Sta. Rosa [https://ched.gov.ph/dominican-college-sta-rosa-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080733/https://ched.gov.ph/dominican-college-sta-rosa-profile/ |date=2021-09-04 }} * Don Bosco College Canlubang [http://donboscocanlubang.edu.ph/]{{Dead link|date=Nobiyembre 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Dr. Francisco L. Calingasan Memorial Colleges Foundation [https://ched.gov.ph/dr-francisco-l-calingasan-memorial-colleges-foundation-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080906/https://ched.gov.ph/dr-francisco-l-calingasan-memorial-colleges-foundation-profile/ |date=2021-09-04 }} * East Systems College [https://ched.gov.ph/east-systems-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080834/https://ched.gov.ph/east-systems-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Eastern Quezon College [http://eqcgumaca.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181003145452/http://eqcgumaca.edu.ph/ |date=2018-10-03 }} * Eastern Tayabas College [https://ched.gov.ph/eastern-tayabas-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081310/https://ched.gov.ph/eastern-tayabas-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Ebenezer International Colleges [https://ched.gov.ph/ebenezer-international-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080832/https://ched.gov.ph/ebenezer-international-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Elijah International World Mission Institute [http://eiwmi.edu.ph/]{{Dead link|date=Oktubre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Emilio Aguinaldo College (Yaman ng Lahi Foundation) [http://www.eac.edu.ph/about-eac/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210923185145/https://eac.edu.ph/about-eac/ |date=2021-09-23 }} * Evangelical Theological College of the Philippines Luzon [https://ched.gov.ph/evangelical-theological-college-philippines-luzon-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081005/https://ched.gov.ph/evangelical-theological-college-philippines-luzon-profile/ |date=2021-09-04 }} * Far East Asia Pacific Institute of Tourism Science [https://ched.gov.ph/far-east-asia-pacific-institute-tourism-science-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080624/https://ched.gov.ph/far-east-asia-pacific-institute-tourism-science-profile/ |date=2021-09-04 }} * Far Eastern College Silang [http://www.feucavite.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150510120240/http://www.feucavite.edu.ph/ |date=2015-05-10 }} * Far Eastern Polytechnic College [https://ched.gov.ph/far-eastern-polytechnic-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081015/https://ched.gov.ph/far-eastern-polytechnic-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * FEU Roosevelt [https://feuroosevelt.edu.ph/] * First Asia Institute of Technology and Humanities [http://www.firstasia.edu.ph/] * Golden Gate Colleges [https://goldengatecolleges.wordpress.com/] * Granby College of Science & Technology [http://www.granby.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191027230343/http://www.granby.edu.ph/ |date=2019-10-27 }} * Guardian Bona Fide for Hope Foundation [http://www.gbhfischool.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191001110217/http://www.gbhfischool.com/ |date=2019-10-01 }} * Guinayangan College Fdtn. [https://ched.gov.ph/guinayangan-college-fdtn-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080749/https://ched.gov.ph/guinayangan-college-fdtn-profile/ |date=2021-09-04 }} * Harris Memorial College [http://www.harris.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080334/http://www.harris.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Holy Child Jesus College [https://ched.gov.ph/holy-child-jesus-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080816/https://ched.gov.ph/holy-child-jesus-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * ICCT Colleges [http://icct.edu.ph/] * ICCT Colleges Fdtn. Binangonan [http://icct.edu.ph/] * ICCT Colleges Fdtn. Taytay [http://icct.edu.ph/] * ICCT Colleges Fdtn. Antipolo [http://icct.edu.ph/] * ICCT Colleges Fdtn. San Mateo [http://icct.edu.ph/] * ICT-ED Institute of Science and Technology [https://www.ictedu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080326/https://www.ictedu.ph/ |date=2021-09-04 }} * IETI College of Science and Technology [http://www.ieti.edu.ph/] * IKON College Calamba [https://ched.gov.ph/ikon-college-calamba-private/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080440/https://ched.gov.ph/ikon-college-calamba-private/ |date=2021-09-04 }} * Immaculate Conception College Balayan [http://iccbalayan.edu.ph/] * Immanuel Theological Seminary [http://www.immanuelseminary.com/] * Imus Institute of Science and Technology Inc [http://iist.edu.ph/home/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180321115126/http://iist.edu.ph/home/ |date=2018-03-21 }} * Informatics International College Rizal [https://ched.gov.ph/informatics-international-college-rizal-2/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080824/https://ched.gov.ph/informatics-international-college-rizal-2/ |date=2021-09-04 }} * Inter-Global College Foundation [http://igcfi.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180204081855/http://igcfi.edu.ph/ |date=2018-02-04 }} * International Christian College of Manila [https://ched.gov.ph/international-christian-college-manila-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080726/https://ched.gov.ph/international-christian-college-manila-profile/ |date=2021-09-04 }} * International Peace Leadership College [https://ched.gov.ph/international-peace-leadership-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080609/https://ched.gov.ph/international-peace-leadership-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * ISHRM School System Bacoor [http://www.ishrm.edu.ph/] * ISHRM School System Dasmarinas [http://www.ishrm.edu.ph/] * Jesus Reigns Christian College [https://ched.gov.ph/jesus-reigns-christian-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080707/https://ched.gov.ph/jesus-reigns-christian-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Kurios Christian College Foundation [https://ched.gov.ph/kurios-christian-college-foundation-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080754/https://ched.gov.ph/kurios-christian-college-foundation-profile/ |date=2021-09-04 }} * La Consolacion College Tanauan [http://www.lcctanauan.edu.ph/main.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180528213612/http://www.lcctanauan.edu.ph/main.php |date=2018-05-28 }} * La Consolacion College Binan [http://www.lcctanauan.edu.ph/main.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180528213612/http://www.lcctanauan.edu.ph/main.php |date=2018-05-28 }} * La Salle College Antipolo [https://www.lsca.edu.ph/] * Laguna College [http://www.lcba.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904092931/https://www.lcba.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Laguna College of Business and Arts [http://lcba.edu.ph] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250125222052/https://lcba.edu.ph/ |date=2025-01-25 }} * Laguna Maritime, Arts & Business College [http://lmabc.weebly.com/] * Laguna Northwestern College [https://ched.gov.ph/laguna-northwestern-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080746/https://ched.gov.ph/laguna-northwestern-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Laguna Northwestern College SLRMC [https://ched.gov.ph/laguna-northwestern-college-slrmc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081158/https://ched.gov.ph/laguna-northwestern-college-slrmc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Laguna Science and Technology College [https://ched.gov.ph/laguna-science-technology-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080515/https://ched.gov.ph/laguna-science-technology-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Laguna State Polytechnic University Los Banos College of Fisheries [http://lspusc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180329174528/http://lspusc.edu.ph/ |date=2018-03-29 }} * Laguna State Polytechnic University Siniloan [http://lspusc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180329174528/http://lspusc.edu.ph/ |date=2018-03-29 }} * Laguna State Polytechnic University Laguna College of Arts and Trades Sta. Cruz [http://lspu.edu.ph/] * Laguna State Polytechnic University San Pablo City [http://lspu.edu.ph/] * Lemery Colleges [https://ched.gov.ph/lemery-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080601/https://ched.gov.ph/lemery-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Leon Guinto Memorial College [https://web.ched.gov.ph/leon-guinto-memorial-college-profile/]{{Dead link|date=Oktubre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Lipa City Colleges [http://www.lipacitycolleges.edu.ph/newsite/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227102832/http://www.lipacitycolleges.edu.ph/newsite/ |date=2021-02-27 }} * LNC Corinthian Center [https://ched.gov.ph/lnc-corinthian-center-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080841/https://ched.gov.ph/lnc-corinthian-center-profile/ |date=2021-09-04 }} * Lyceum of the Philippines St. Cabrini College of Allied Medicine [http://lpulaguna.edu.ph/academics/college-of-allied-medicine-cam/] * Lyceum of the Philippines University Batangas [http://lpubatangas.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220520001652/https://lpubatangas.edu.ph/ |date=2022-05-20 }} * Lyceum of the Philippines Cavite [https://ched.gov.ph/lyceum-philippines-cavite-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080822/https://ched.gov.ph/lyceum-philippines-cavite-profile/ |date=2021-09-04 }} * Lyceum of the Philippines Laguna [http://lpulaguna.edu.ph/] * Mabini College of Batangas [http://www.mabinicolleges.edu.ph/] * Malayan Colleges of Laguna [https://mcl.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904083232/https://www.mcl.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Manuel S. Enverga Institute Foundation San Antonio [http://mseuf.edu.ph/] * Manuel S. Enverga University Foundation Candelaria [http://mseuf.edu.ph/] * Manuel S. Enverga University Foundation Catanauan [http://mseuf.edu.ph/] * Manuel S. Enverga University Foundation Lucena [http://mseuf.edu.ph/] * Marasigan Institute of Science and Technology [http://www.mist.edu.ph/] * Marcelino Fule Memorial College [https://ched.gov.ph/marcelino-fule-memorial-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080754/https://ched.gov.ph/marcelino-fule-memorial-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Mary Help of Christian College, Salesian Sisters [https://ched.gov.ph/mary-help-christian-college-salesian-sisters-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080701/https://ched.gov.ph/mary-help-christian-college-salesian-sisters-profile/ |date=2021-09-04 }} * Maryhill College [https://ched.gov.ph/maryhill-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080806/https://ched.gov.ph/maryhill-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Mater Redemptoris Collegium [https://ched.gov.ph/mater-redemptoris-collegium-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080737/https://ched.gov.ph/mater-redemptoris-collegium-profile/ |date=2021-09-04 }} * MFI Polytechnic Institute, Inc [http://maicollege.net/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080326/http://maicollege.net/ |date=2021-09-04 }} * Mind and Integrity College [http://maicollege.net/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080326/http://maicollege.net/ |date=2021-09-04 }} * Montessori Professional College Imus [https://ched.gov.ph/montessori-professional-college-imus-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080635/https://ched.gov.ph/montessori-professional-college-imus-profile/ |date=2021-09-04 }} * Mt. St. Aloysius Seminary [https://ched.gov.ph/mt-st-aloysius-seminary-2/]{{Dead link|date=Oktubre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * National College of Business and Arts Taytay [https://ched.gov.ph/national-college-business-arts-taytay-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080837/https://ched.gov.ph/national-college-business-arts-taytay-profile/ |date=2021-09-04 }} * National College of Science and Technology [http://ncst.edu.ph/] * Nazareth Institute Of Alfonso</span> [https://ched.gov.ph/nazareth-institute-alfonso-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081026/https://ched.gov.ph/nazareth-institute-alfonso-profile/ |date=2021-09-04 }} * New Era University Lipa Campus [http://www.neu.edu.ph/main/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080335/http://www.neu.edu.ph/main/ |date=2021-09-04 }} * New Sanai School and Colleges [http://www.ntma.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210822130626/http://www.ntma.edu.ph/ |date=2021-08-22 }} * Northern Quezon College [https://ched.gov.ph/northern-quezon-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081155/https://ched.gov.ph/northern-quezon-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * NTC Education Batangas [https://ched.gov.ph/ntc-education-batangas-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080740/https://ched.gov.ph/ntc-education-batangas-profile/ |date=2021-09-04 }} * NYK-TDG Maritime Academy [http://www.ntma.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210822130626/http://www.ntma.edu.ph/ |date=2021-08-22 }} * Oblates of Saint Joseph College of Philosophy [http://osjphil.org/fhosjcs.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904083231/http://osjphil.org/fhosjcs.php |date=2021-09-04 }} * Olivarez College-Tagaytay [http://www.olivarezcollegetagaytay.edu.ph/home/]{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Our Lady of Assumption College of Laguna Inc. – San Pedro [https://ched.gov.ph/lady-assumption-college-laguna-inc-san-pedro-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080743/https://ched.gov.ph/lady-assumption-college-laguna-inc-san-pedro-profile/ |date=2021-09-04 }} * Our Lady of Assumption College Batangas [https://ched.gov.ph/lady-assumption-college-batangas-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080437/https://ched.gov.ph/lady-assumption-college-batangas-profile/ |date=2021-09-04 }} * Our Lady of Assumption College Cabuyao [https://ched.gov.ph/lady-assumption-college-cabuyao-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081015/https://ched.gov.ph/lady-assumption-college-cabuyao-profile/ |date=2021-09-04 }} * Our Lady of Fatima University Antipolo [http://www.fatima.edu.ph/] * Our Lady of the Most Holy Rosary Seminary [https://ched.gov.ph/lady-holy-rosary-seminary-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080649/https://ched.gov.ph/lady-holy-rosary-seminary-profile/ |date=2021-09-04 }} * Oxfordian Colleges [http://oxfordiancollege.byethost18.com/?i=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080326/http://oxfordiancollege.byethost18.com/?i=1 |date=2021-09-04 }} * Paete Science & Business College [https://ched.gov.ph/paete-science-business-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081326/https://ched.gov.ph/paete-science-business-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Paul College of Leadership [https://ched.gov.ph/paul-college-leadership-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080617/https://ched.gov.ph/paul-college-leadership-profile/ |date=2021-09-04 }} * Philippine Best Training System College, Inc. [https://ched.gov.ph/philippine-best-training-system-college-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081002/https://ched.gov.ph/philippine-best-training-system-college-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Philippine International College [https://ched.gov.ph/philippine-international-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081208/https://ched.gov.ph/philippine-international-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Philippine Missionary Institute [https://ched.gov.ph/philippine-missionary-institute-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080710/https://ched.gov.ph/philippine-missionary-institute-profile/ |date=2021-09-04 }} * Philippine National Police Academy [https://www.pnpa.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627224040/https://pnpa.edu.ph/ |date=2021-06-27 }} * Philippine Normal University Lopez [https://www.pnu.edu.ph/pnu-south-luzon/] * Philippine State College of Aeronautics Fernando Air Base [https://ched.gov.ph/philippine-state-college-aeronautics-fernando-air-base-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080938/https://ched.gov.ph/philippine-state-college-aeronautics-fernando-air-base-profile/ |date=2021-09-04 }} * Philippine Women’s University CDCEC Sta. Cruz [https://www.pwu.edu.ph/cdcec.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080326/https://www.pwu.edu.ph/cdcec.html |date=2021-09-04 }} * Philippine Women’s University Career Development and Continuing Education Center Calamba City [https://www.pwu.edu.ph/cdcec.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080326/https://www.pwu.edu.ph/cdcec.html |date=2021-09-04 }} * PIMSAT College – Bacoor [https://ched.gov.ph/pimsat-college-bacoor-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081206/https://ched.gov.ph/pimsat-college-bacoor-profile/ |date=2021-09-04 }} * PNTC Colleges [http://www.pntc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080325/http://www.pntc.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Polytechnic University of the Philippines Lopez [https://www.pup.edu.ph/lopez/] * Polytechnic University of the Philippines Mulanay [https://www.pup.edu.ph/mulanay/] * Polytechnic University of the Philippines Sto. Tomas [https://www.pup.edu.ph/stotomas/] * Polytechnic University of the Philippines Unisan [https://www.pup.edu.ph/unisan/] * Power School of Technology [https://ched.gov.ph/power-school-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081025/https://ched.gov.ph/power-school-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * Professional Montessori College [https://ched.gov.ph/professional-montessori-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080842/https://ched.gov.ph/professional-montessori-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * PTS College and Advanced Studies [https://www.ptscollege.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190917031748/http://www.ptscollege.edu.ph/ |date=2019-09-17 }} * Quezon Center for Research and Studies [https://ched.gov.ph/quezon-center-research-studies-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080655/https://ched.gov.ph/quezon-center-research-studies-profile/ |date=2021-09-04 }} * Quezonian Educational College [https://ched.gov.ph/quezonian-educational-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080858/https://ched.gov.ph/quezonian-educational-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Rizal College of Laguna [https://ched.gov.ph/rizal-college-laguna-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080638/https://ched.gov.ph/rizal-college-laguna-profile/ |date=2021-09-04 }} * Rizal College of Taal [http://www.rctaal.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211028051609/http://www.rctaal.edu.ph/ |date=2021-10-28 }} * Rogationist College [http://www.rog.edu.ph/] * Sacred Heart College [http://www.shc.edu.ph/] * St. Anne College Lucena, Inc. [https://ched.gov.ph/st-anne-college-lucena-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080744/https://ched.gov.ph/st-anne-college-lucena-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Saint Bridget College [http://sbcbatangas.edu.ph/] * Saint Francis Institute of Computer Studies [https://ched.gov.ph/saint-francis-institute-computer-studies-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080653/https://ched.gov.ph/saint-francis-institute-computer-studies-profile/ |date=2021-09-04 }} * Saint Francis of Assisi College Cavite [http://www.stfrancis.edu.ph/] * St. John Colleges [https://ched.gov.ph/st-john-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080501/https://ched.gov.ph/st-john-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Saint Louis Anne Colleges [https://ched.gov.ph/saint-louis-anne-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080749/https://ched.gov.ph/saint-louis-anne-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Saint Michael’s College of Laguna [http://www.smcl.edu.ph/] * Saint Peter’s College Seminary [http://spcs.edu.ph/about.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110173813/http://spcs.edu.ph/about.php |date=2016-11-10 }} * Saints John and Paul Colleges [https://ched.gov.ph/saints-john-paul-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080512/https://ched.gov.ph/saints-john-paul-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * San Antonio De Padua College [http://sapc.edu.ph/] * San Ildefonso College [https://ched.gov.ph/san-ildefonso-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080432/https://ched.gov.ph/san-ildefonso-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * San Pablo Colleges [https://ched.gov.ph/san-pablo-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080743/https://ched.gov.ph/san-pablo-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * San Pedro College of Business Administration [http://www.spcba.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904083235/https://www.spcba.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * San Sebastian College Recoletos Canlubang [https://ched.gov.ph/san-sebastian-college-recoletos-canlubang-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080706/https://ched.gov.ph/san-sebastian-college-recoletos-canlubang-profile/ |date=2021-09-04 }} * San Sebastian Colleg Recoletos de Cavite [http://www.sscr.edu/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705033910/http://www.sscr.edu/ |date=2008-07-05 }} * Siena College of Taytay [http://www.sct.edu.ph/] * Skill Power Institute [http://www.spi.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080354/http://www.spi.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * South Forbes City College [http://www.sfcitycollege.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080326/http://www.sfcitycollege.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Southdale International School of Science, Arts and Techology [https://ched.gov.ph/southdale-international-school-science-arts-techology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081002/https://ched.gov.ph/southdale-international-school-science-arts-techology-profile/ |date=2021-09-04 }} * Southern Luzon State University [http://slsu.edu.ph/main/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904140745/https://slsu.edu.ph/main/ |date=2021-09-04 }} * Southern Luzon State University Judge Guillermo Eleazar Polytechnic College -Tagkawayan [http://slsu.edu.ph/main/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904140745/https://slsu.edu.ph/main/ |date=2021-09-04 }} * Southern Luzon State University Tiaong [http://slsu.edu.ph/main/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904140745/https://slsu.edu.ph/main/ |date=2021-09-04 }} * Southern Luzon State University Alabat [http://slsu.edu.ph/main/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904140745/https://slsu.edu.ph/main/ |date=2021-09-04 }} * Southern Luzon State University Infanta [http://slsu.edu.ph/main/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904140745/https://slsu.edu.ph/main/ |date=2021-09-04 }} * Southern Luzon State University- Lucena [http://slsu.edu.ph/main/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904140745/https://slsu.edu.ph/main/ |date=2021-09-04 }} * Southern Luzon State University Polilio [http://slsu.edu.ph/main/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904140745/https://slsu.edu.ph/main/ |date=2021-09-04 }} * Southern Luzon State University Sampaloc [http://slsu.edu.ph/main/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904140745/https://slsu.edu.ph/main/ |date=2021-09-04 }} * Southern Philippines Institute of Science and Technology [https://ched.gov.ph/southern-philippines-institute-science-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080604/https://ched.gov.ph/southern-philippines-institute-science-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. Augustine School of Nursing Lucena [http://www.sasn.edu.ph/] * St. Augustine School of Nursing Lipa [http://www.sasn.edu.ph/] * St. Constantine Institute of Science and Technology [https://ched.gov.ph/st-constantine-institute-science-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080813/https://ched.gov.ph/st-constantine-institute-science-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. Dominic College of Asia [http://sfstheo.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190916124117/http://sfstheo.edu.ph/ |date=2019-09-16 }} * St. Francis de Sales Theological Seminary [http://sfstheo.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190916124117/http://sfstheo.edu.ph/ |date=2019-09-16 }} * St. Joseph College Rosario, Batangas [https://ched.gov.ph/st-joseph-college-rosario-batangas-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080935/https://ched.gov.ph/st-joseph-college-rosario-batangas-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. Joseph College Cavite City [http://www.sjccavite.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190126004240/http://www.sjccavite.org/ |date=2019-01-26 }} * St. Joseph’s College of Rodriguez [http://www.sjcqc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080512/https://sjcqc.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * St. Jude College [http://www.stjude.edu.ph/homepage/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180214130210/http://www.stjude.edu.ph/homepage/ |date=2018-02-14 }} * St. Mary Magdalene College of Laguna [https://ched.gov.ph/st-mary-magdalene-college-laguna-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080909/https://ched.gov.ph/st-mary-magdalene-college-laguna-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. Matthew College [http://stmatthewcollege.ph/wp/] * Sta. Teresa College [https://ched.gov.ph/sta-teresa-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080624/https://ched.gov.ph/sta-teresa-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * STI College Bacoor [https://www.sti.edu/] * STI College Balayan [https://www.sti.edu/] * STI College Batangas [https://www.sti.edu/] * STI College Calamba [https://www.sti.edu/] * STI College Dasmarinas [https://www.sti.edu/] * STI College Lucena [https://www.sti.edu/] * STI College Ortigas Cainta [https://www.sti.edu/] * STI College San Pablo [https://www.sti.edu/] * STI College Sta. Cruz [https://www.sti.edu/] * STI College Sta. Rosa [https://www.sti.edu/] * STI College Tanauan [https://www.sti.edu/] * STI College Lipa [https://www.sti.edu/] * STI College Rosario [https://www.sti.edu/] * STI College Tagaytay [https://www.sti.edu/] * STI College Tanay [https://www.sti.edu/] * STI eCollege Southwoods [https://www.sti.edu/] * Sumulong College of Arts and Sciences [https://ched.gov.ph/sumulong-college-arts-sciences-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080757/https://ched.gov.ph/sumulong-college-arts-sciences-profile/ |date=2021-09-04 }} * Tanauan City College [https://ched.gov.ph/tanauan-city-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081007/https://ched.gov.ph/tanauan-city-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Tanauan Institute [http://www.tanauaninstitute.edu.ph/] * Tayabas Western Academy [https://ched.gov.ph/tayabas-western-academy-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080819/https://ched.gov.ph/tayabas-western-academy-profile/ |date=2021-09-04 }} * Technological University of the Philippines Cavite [http://www.tup.edu.ph/cavite/home] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180621152045/http://www.tup.edu.ph/cavite/home |date=2018-06-21 }} * Teodoro M. Luansing College of Rosario [https://ched.gov.ph/teodoro-m-luansing-college-rosario-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080849/https://ched.gov.ph/teodoro-m-luansing-college-rosario-profile/ |date=2021-09-04 }} * The Bearer Of Light & Wisdom Colleges [https://ched.gov.ph/bearer-light-wisdom-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081040/https://ched.gov.ph/bearer-light-wisdom-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Tomas Claudio Colleges [http://tcc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200217091633/http://tcc.edu.ph/ |date=2020-02-17 }} * Trace College [http://trimexcolleges.edu.ph/] * Trimex College [http://trimexcolleges.edu.ph/] * Unciano Colleges [https://ched.gov.ph/unciano-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080853/https://ched.gov.ph/unciano-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Unida Christian College [https://ched.gov.ph/unida-christian-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080901/https://ched.gov.ph/unida-christian-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Union College of Laguna [https://ched.gov.ph/union-college-laguna-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080749/https://ched.gov.ph/union-college-laguna-profile/ |date=2021-09-04 }} * University of Batangas [http://www.ub.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071018041942/http://www.ub.edu.ph/ |date=2007-10-18 }} * University of Batangas Lipa [http://www.ub.edu.ph/UBLC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080347/http://www.ub.edu.ph/UBLC |date=2021-09-04 }} * University of Perpetual Help Dr. Jose G. Tamayo Medical University [https://uphdjgtmedicaluniversity.edu.ph/] * University of Perpetual Help Rizal Molino Campus [http://perpetualdalta.edu.ph/molino-campus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180123184513/http://perpetualdalta.edu.ph/molino-campus |date=2018-01-23 }} * University of Perpetual Help System Dalta Calamba [http://perpetualdalta.edu.ph/academics/calamba]{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * University of Perpetual Help System GMA Campus [http://gma.uphsl.edu.ph/] * University of Perpetual Help System Laguna [http://www.urs.edu.ph] * University of Rizal System-Angono [http://www.urs.edu.ph] * University of Rizal System Antipolo [http://www.urs.edu.ph] * University of Rizal System Binangonan [http://www.urs.edu.ph] * University of Rizal System Cainta [http://www.urs.edu.ph] * University of Rizal System Cardona [http://www.urs.edu.ph] * University of Rizal System Morong [http://www.urs.edu.ph] * University of Rizal System Pililia [http://www.urs.edu.ph] * University of Rizal System Rodriguez [http://www.urs.edu.ph] * University of Rizal System Tanay [http://www.urs.edu.ph] * University of Rizal System Taytay [http://www.urs.edu.ph] * University of the Philippines Los Banos [https://uplb.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221211041257/https://uplb.edu.ph/ |date=2022-12-11 }} * Western Colleges [http://www.wci.edu.ph/contact/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191127070146/http://www.wci.edu.ph/contact/ |date=2019-11-27 }} * Westmead International School [http://www.westmead-is.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904093514/https://www.westmead-is.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * West Point College – Magallanes [http://cavitewestpointcollege2000.blogspot.com/] * World Citi Colleges [http://www.worldciti.edu.ph/] * Young Ji College [http://www.upou.edu.ph/] * University of the Philippines Open University [http://www.upou.edu.ph/] == Rehiyon IV-B == * Abada College [https://ched.gov.ph/abada-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080641/https://ched.gov.ph/abada-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * ACLC College of Calapan [http://www.aclc.edu.ph/p/aclc-campuses-mimaropa.html] * Ark of the Covenant Montessori Chamber of Learning College [https://ched.gov.ph/ark-of-the-covenant-montessori-chamber-of-learning-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081005/https://ched.gov.ph/ark-of-the-covenant-montessori-chamber-of-learning-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Clarendon College [https://ched.gov.ph/clarendon-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081037/https://ched.gov.ph/clarendon-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * CLCC Institute of Computer Arts & Technology [https://ched.gov.ph/clcc-institute-of-computer-arts-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080805/https://ched.gov.ph/clcc-institute-of-computer-arts-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * Colegio De San Sebastian [https://ched.gov.ph/colegio-de-san-sebastian-sablayan-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080738/https://ched.gov.ph/colegio-de-san-sebastian-sablayan-profile/ |date=2021-09-04 }} * Divine Word College of Calapan [https://ched.gov.ph/divine-word-college-calapan-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080632/https://ched.gov.ph/divine-word-college-calapan-profile/ |date=2021-09-04 }} * Divine Word College of San Jose [http://www.dwcsj.edu.ph/] * Eastern Mindoro College [https://ched.gov.ph/eastern-mindoro-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081135/https://ched.gov.ph/eastern-mindoro-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Erhard Science and Technological Institute – Oriental Mindoro, Inc. [https://ched.gov.ph/erhard-science-and-technological-institute-oriental-mindoro-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080442/https://ched.gov.ph/erhard-science-and-technological-institute-oriental-mindoro-profile/ |date=2021-09-04 }} * Educational Systems Technological Institute [https://ched.gov.ph/educational-systems-technological-institute-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080858/https://ched.gov.ph/educational-systems-technological-institute-profile/ |date=2021-09-04 }} * EMA EMITS College Philippines [https://ched.gov.ph/ema-emits-college-philippines-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080448/https://ched.gov.ph/ema-emits-college-philippines-profile/ |date=2021-09-04 }} * Erhard Systems Technological Institute [https://ched.gov.ph/erhard-systems-technological-institute-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080831/https://ched.gov.ph/erhard-systems-technological-institute-profile/ |date=2021-09-04 }} * Fullbright College [https://ched.gov.ph/fullbright-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080822/https://ched.gov.ph/fullbright-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Grace Mission College [https://ched.gov.ph/grace-mission-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080736/https://ched.gov.ph/grace-mission-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Holy Trinity University [https://ched.gov.ph/holy-trinity-university-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080620/https://ched.gov.ph/holy-trinity-university-profile/ |date=2021-09-04 }} * Innovative College of Science and Technology [http://home.icst.edu.ph/] * Institute of Business Science & Medical Arts [https://ibsmainc.weebly.com/] * John Paul College [https://ched.gov.ph/john-paul-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080647/https://ched.gov.ph/john-paul-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Luna Goco Colleges [https://ched.gov.ph/luna-goco-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080954/https://ched.gov.ph/luna-goco-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Malindig Institute Foundation [https://ched.gov.ph/malindig-institute-foundation-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080818/https://ched.gov.ph/malindig-institute-foundation-profile/ |date=2021-09-04 }} * Marinduque Midwest College [https://ched.gov.ph/marinduque-midwest-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081007/https://ched.gov.ph/marinduque-midwest-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Marinduque State College – Gasan [https://www.mscmarinduque.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210716053548/https://www.mscmarinduque.edu.ph/ |date=2021-07-16 }} * Marinduque State College – Main Campus [https://www.mscmarinduque.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210716053548/https://www.mscmarinduque.edu.ph/ |date=2021-07-16 }} * Marinduque State College – Sta. Cruz [https://www.mscmarinduque.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210716053548/https://www.mscmarinduque.edu.ph/ |date=2021-07-16 }} * Marinduque State College – Torrijos [https://www.mscmarinduque.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210716053548/https://www.mscmarinduque.edu.ph/ |date=2021-07-16 }} * Mina De Oro Institute of Science and Technology [https://ched.gov.ph/mina-de-oro-institute-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081336/https://ched.gov.ph/mina-de-oro-institute-profile/ |date=2021-09-04 }} * Mindoro State College of Agriculture & Technology – Bongabong [https://www.minscat.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210730031647/https://www.minscat.edu.ph/ |date=2021-07-30 }} * Mindoro State College of Agriculture & Technology – Calapan [https://www.minscat.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210730031647/https://www.minscat.edu.ph/ |date=2021-07-30 }} * Mindoro State College of Agriculture & Technology – Main [https://www.minscat.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210730031647/https://www.minscat.edu.ph/ |date=2021-07-30 }} * Occidental Mindoro State College – Labangan [http://www.omsc.edu.ph/] * Occidental Mindoro State College – Main [http://www.omsc.edu.ph/] * Occidental Mindoro State College – Mamburao [http://www.omsc.edu.ph/] * Occidental Mindoro State College – Murtha [http://www.omsc.edu.ph/] * Occidental Mindoro State College – Sablayan [http://www.omsc.edu.ph/] * Palawan Polytechnic College [https://ched.gov.ph/palawan-polytechnic-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080830/https://ched.gov.ph/palawan-polytechnic-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Palawan State University – Araceli [http://www.psu.palawan.edu.ph/index.php/about-psu/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918012026/http://psu.palawan.edu.ph/index.php/about-psu/campuses |date=2021-09-18 }} * Palawan State University – Balabac [http://www.psu.palawan.edu.ph/index.php/about-psu/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918012026/http://psu.palawan.edu.ph/index.php/about-psu/campuses |date=2021-09-18 }} * Palawan State University – Bataraza [http://www.psu.palawan.edu.ph/index.php/about-psu/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918012026/http://psu.palawan.edu.ph/index.php/about-psu/campuses |date=2021-09-18 }} * Palawan State University – Brooke’s Point [http://www.psu.palawan.edu.ph/index.php/about-psu/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918012026/http://psu.palawan.edu.ph/index.php/about-psu/campuses |date=2021-09-18 }} * Palawan State University – Coron [http://www.psu.palawan.edu.ph/index.php/about-psu/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918012026/http://psu.palawan.edu.ph/index.php/about-psu/campuses |date=2021-09-18 }} * Palawan State University – Cuyo [http://www.psu.palawan.edu.ph/index.php/about-psu/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918012026/http://psu.palawan.edu.ph/index.php/about-psu/campuses |date=2021-09-18 }} * Palawan State University – Dumaran [http://www.psu.palawan.edu.ph/index.php/about-psu/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918012026/http://psu.palawan.edu.ph/index.php/about-psu/campuses |date=2021-09-18 }} * Palawan State University – El Nido [http://www.psu.palawan.edu.ph/index.php/about-psu/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918012026/http://psu.palawan.edu.ph/index.php/about-psu/campuses |date=2021-09-18 }} * Palawan State University – Linapacan [http://www.psu.palawan.edu.ph/index.php/about-psu/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918012026/http://psu.palawan.edu.ph/index.php/about-psu/campuses |date=2021-09-18 }} * Palawan State University – Main [http://www.psu.palawan.edu.ph/]{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Palawan State University – Narra [http://www.psu.palawan.edu.ph/index.php/about-psu/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918012026/http://psu.palawan.edu.ph/index.php/about-psu/campuses |date=2021-09-18 }} * Palawan State University – Quezon [http://www.psu.palawan.edu.ph/index.php/about-psu/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918012026/http://psu.palawan.edu.ph/index.php/about-psu/campuses |date=2021-09-18 }} * Palawan State University – Rizal [http://www.psu.palawan.edu.ph/index.php/about-psu/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918012026/http://psu.palawan.edu.ph/index.php/about-psu/campuses |date=2021-09-18 }} * Palawan State University – Roxas [http://www.psu.palawan.edu.ph/index.php/about-psu/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918012026/http://psu.palawan.edu.ph/index.php/about-psu/campuses |date=2021-09-18 }} * Palawan State University – San Rafael, Puerto Princesa [http://www.psu.palawan.edu.ph/index.php/about-psu/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918012026/http://psu.palawan.edu.ph/index.php/about-psu/campuses |date=2021-09-18 }} * Palawan State University – San Vicente [http://www.psu.palawan.edu.ph/index.php/about-psu/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918012026/http://psu.palawan.edu.ph/index.php/about-psu/campuses |date=2021-09-18 }} * Palawan State University – Sofronio Española [http://www.psu.palawan.edu.ph/index.php/about-psu/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918012026/http://psu.palawan.edu.ph/index.php/about-psu/campuses |date=2021-09-18 }} * Palawan State University – Taytay [http://www.psu.palawan.edu.ph/index.php/about-psu/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918012026/http://psu.palawan.edu.ph/index.php/about-psu/campuses |date=2021-09-18 }} * Palawan Technological College [https://ched.gov.ph/palawan-technological-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080814/https://ched.gov.ph/palawan-technological-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Paradigm College of Science & Technology [https://ched.gov.ph/paradigm-college-science-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081203/https://ched.gov.ph/paradigm-college-science-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * Philippine Central Islands College [https://ched.gov.ph/philippine-central-islands-college-foundation-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080930/https://ched.gov.ph/philippine-central-islands-college-foundation-profile/ |date=2021-09-04 }} * Pinamalayan Maritime Foundation Technological College [https://pmftci.edufrog.online/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627224317/https://pmftci.edufrog.online/ |date=2021-06-27 }} * Polytechnic University of the Philippines-Bansud Campus [https://www.pup.edu.ph/] * Polytechnic University of the Philippines-Sablayan Campus [https://www.pup.edu.ph/] * Prince of Peace College [https://ched.gov.ph/prince-peace-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080424/https://ched.gov.ph/prince-peace-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Romblon State University – Cajidiocan [http://rsu.edu.ph/campuses/]{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Romblon State University – Calatrava [http://rsu.edu.ph/campuses/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904093507/https://rsu.edu.ph/campuses/ |date=2021-09-04 }} * Romblon State University – Main [http://rsu.edu.ph/] * Romblon State University – Romblon [http://rsu.edu.ph/campuses/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904093507/https://rsu.edu.ph/campuses/ |date=2021-09-04 }} * Romblon State University – San Agustin [http://rsu.edu.ph/campuses/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904093507/https://rsu.edu.ph/campuses/ |date=2021-09-04 }} * Romblon State University – San Andres [http://rsu.edu.ph/campuses/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904093507/https://rsu.edu.ph/campuses/ |date=2021-09-04 }} * Romblon State University – San Fernando [http://rsu.edu.ph/] * Romblon State University – San Jose [http://rsu.edu.ph/campuses/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904093507/https://rsu.edu.ph/campuses/ |date=2021-09-04 }} * Romblon State University – Sawang [http://rsu.edu.ph/campuses/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904093507/https://rsu.edu.ph/campuses/ |date=2021-09-04 }} * Romblon State University – Sta. Fe [http://rsu.edu.ph/campuses/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904093507/https://rsu.edu.ph/campuses/ |date=2021-09-04 }} * Romblon State University – Sta. Maria [http://rsu.edu.ph/campuses/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904093507/https://rsu.edu.ph/campuses/ |date=2021-09-04 }} * Saint Augustine Seminary [https://ched.gov.ph/saint-augustine-seminary-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081307/https://ched.gov.ph/saint-augustine-seminary-profile/ |date=2021-09-04 }} * San Francisco Javier College [https://ched.gov.ph/san-francisco-javier-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080949/https://ched.gov.ph/san-francisco-javier-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * San Lorenzo Ruiz Seminary [https://ched.gov.ph/san-lorenzo-ruiz-seminary-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080914/https://ched.gov.ph/san-lorenzo-ruiz-seminary-profile/ |date=2021-09-04 }} * Santa Cruz Institute [https://ched.gov.ph/santa-cruz-institute-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080747/https://ched.gov.ph/santa-cruz-institute-profile/ |date=2021-09-04 }} * Seminario De San Jose [https://ched.gov.ph/seminario-de-san-jose-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080725/https://ched.gov.ph/seminario-de-san-jose-profile/ |date=2021-09-04 }} * Southwestern College of Maritime, Business and Technology [https://scmbt.edu.ph/] * Southwestern Institute of Business and Technology [https://ched.gov.ph/southwestern-institute-business-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081052/https://ched.gov.ph/southwestern-institute-business-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. Anthony College [http://sacci-online.com/]{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * St. Mary’s College of Marinduque [https://ched.gov.ph/st-marys-college-marinduque-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080730/https://ched.gov.ph/st-marys-college-marinduque-profile/ |date=2021-09-04 }} * STI College – Puerto Princesa [http://www.sti.edu/campuses.asp?campus_id=56] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171218072608/http://sti.edu/campuses.asp?campus_id=56 |date=2017-12-18 }} * Western Philippines University – Busuanga [http://www.wpu.edu.ph/main/index.php?option=com_content&view=article&id=69&Itemid=112] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080327/http://www.wpu.edu.ph/main/index.php?option=com_content&view=article&id=69&Itemid=112 |date=2021-09-04 }} * Western Philippines University – Culion [http://www.wpu.edu.ph/main/index.php?option=com_content&view=article&id=69&Itemid=112] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080327/http://www.wpu.edu.ph/main/index.php?option=com_content&view=article&id=69&Itemid=112 |date=2021-09-04 }} * Western Philippines University – El Nido [http://www.wpu.edu.ph/main/index.php?option=com_content&view=article&id=69&Itemid=112] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080327/http://www.wpu.edu.ph/main/index.php?option=com_content&view=article&id=69&Itemid=112 |date=2021-09-04 }} * Western Philippines University – Main [http://www.wpu.edu.ph/main/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080325/http://www.wpu.edu.ph/main/ |date=2021-09-04 }} * Western Philippines University – Puerto Princesa [http://www.wpu.edu.ph/main/index.php?option=com_content&view=article&id=69&Itemid=112] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080327/http://www.wpu.edu.ph/main/index.php?option=com_content&view=article&id=69&Itemid=112 |date=2021-09-04 }} * Western Philippines University – Quezon [http://www.wpu.edu.ph/main/index.php?option=com_content&view=article&id=69&Itemid=112] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080327/http://www.wpu.edu.ph/main/index.php?option=com_content&view=article&id=69&Itemid=112 |date=2021-09-04 }} * Western Philippines University – Rio Tuba [http://www.wpu.edu.ph/main/index.php?option=com_content&view=article&id=69&Itemid=112] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080327/http://www.wpu.edu.ph/main/index.php?option=com_content&view=article&id=69&Itemid=112 |date=2021-09-04 }} == Rehiyon V == * ACLC College of Daet [http://www.aclc.edu.ph/] * ACLC College of Iriga City, Inc. [http://www.aclc.edu.ph/] * ACLC College of Sorsogon, Inc. [http://www.aclc.edu.ph/] * Aemilianum College [http://aemilianum.edu.ph/aci/index.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210730105835/http://aemilianum.edu.ph/aci/index.php |date=2021-07-30 }} * Aeronautical Academy of the Philippines [https://ched.gov.ph/aeronautical-academy-philippines-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210730112012/https://ched.gov.ph/aeronautical-academy-philippines-profile/ |date=2021-07-30 }} * Ago Medical and Educational Center [http://amecbccm.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627225611/http://amecbccm.edu.ph/ |date=2021-06-27 }} * Alfelor Sr. Memorial College [https://ched.gov.ph/alfelor-sr-memorial-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904131901/https://ched.gov.ph/alfelor-sr-memorial-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * AMA Computer College – Legazpi City [http://www.ama.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918052446/https://www.ama.edu.ph/ |date=2021-09-18 }} * AMA Computer College – Naga [http://www.ama.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918052446/https://www.ama.edu.ph/ |date=2021-09-18 }} * Amando Cope College [https://ched.gov.ph/amando-cope-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904090740/https://ched.gov.ph/amando-cope-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Annunciation College of Bacon Sorsogon Unit, Inc. [https://ched.gov.ph/annunciation-college-bacon-sorsogon-unit-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210730113634/https://ched.gov.ph/annunciation-college-bacon-sorsogon-unit-inc-profile/ |date=2021-07-30 }} * Ateneo De Naga University [https://www.adnu.edu.ph/] * Belen B. Francisco Foundation-Albay [https://ched.gov.ph/belen-b-francisco-foundation-daraga-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210730112856/https://ched.gov.ph/belen-b-francisco-foundation-daraga-profile/ |date=2021-07-30 }} * Belen B. Francisco Foundation-Sorsogon [https://ched.gov.ph/belen-b-francisco-foundation-sorsogon-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080957/https://ched.gov.ph/belen-b-francisco-foundation-sorsogon-profile/ |date=2021-09-04 }} * Bicol Christian College of Medicine [http://amecbccm.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627225611/http://amecbccm.edu.ph/ |date=2021-06-27 }} * Bicol College [http://bicolcollege.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080352/http://bicolcollege.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Bicol Merchant Marine College [https://ched.gov.ph/bicol-merchant-marine-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080821/https://ched.gov.ph/bicol-merchant-marine-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Bicol State College of Applied Sciences and Technology [https://www.biscast.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210919174637/https://www.biscast.edu.ph/ |date=2021-09-19 }} * Bicol Training and Technological College [https://ched.gov.ph/bicol-training-and-technological-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080837/https://ched.gov.ph/bicol-training-and-technological-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Bicol University – College of Agriculture and Forestry [http://bicol-u.edu.ph/bu/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627224322/http://bicol-u.edu.ph/bu/ |date=2021-06-27 }} * Bicol University – Daraga Campus [http://bicol-u.edu.ph/bu/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627224322/http://bicol-u.edu.ph/bu/ |date=2021-06-27 }} * Bicol University – Gubat Campus [http://bicol-u.edu.ph/bu/gubat+campus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080401/https://bicol-u.edu.ph/bu/gubat+campus |date=2021-09-04 }} * Bicol University – Main [http://bicol-u.edu.ph/bu/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627224322/http://bicol-u.edu.ph/bu/ |date=2021-06-27 }} * Bicol University – Polangui Campus [http://bicol-u.edu.ph/bu/polangui+campus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904093146/https://bicol-u.edu.ph/bu/polangui+campus |date=2021-09-04 }} * Bicol University – Tabaco Campus [http://bicol-u.edu.ph/bu/tabaco+campus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904094716/https://bicol-u.edu.ph/bu/tabaco+campus |date=2021-09-04 }} * Brentwood College of Asia International School [https://ched.gov.ph/brentwood-college-asia-international-school-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080735/https://ched.gov.ph/brentwood-college-asia-international-school-profile/ |date=2021-09-04 }} * BST Grace College [https://ched.gov.ph/bst-grace-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080914/https://ched.gov.ph/bst-grace-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Camarines Norte College [https://ched.gov.ph/camarines-norte-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080445/https://ched.gov.ph/camarines-norte-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Camarines Norte College of Arts and Business [https://ched.gov.ph/camarines-norte-college-arts-business-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080626/https://ched.gov.ph/camarines-norte-college-arts-business-profile/ |date=2021-09-04 }} * Camarines Norte School of Laws, Arts and Sciences [https://ched.gov.ph/camarines-norte-school-laws-arts-sciences-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080825/https://ched.gov.ph/camarines-norte-school-laws-arts-sciences-profile/ |date=2021-09-04 }} * Camarines Norte State College-Abaño Campus [http://cnsc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080207011426/http://www.cnsc.edu.ph/ |date=2008-02-07 }} * Camarines Norte State College-Entienza Campus [http://cnsc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080207011426/http://www.cnsc.edu.ph/ |date=2008-02-07 }} * Camarines Norte State College-Labo Campus [http://cnsc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080207011426/http://www.cnsc.edu.ph/ |date=2008-02-07 }} * Camarines Norte State College-Main [http://cnsc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080207011426/http://www.cnsc.edu.ph/ |date=2008-02-07 }} * Camarines Norte State College-Mercedes Campus [http://cnsc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080207011426/http://www.cnsc.edu.ph/ |date=2008-02-07 }} * Camarines Norte State College-Panganiban Campus [http://cnsc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080207011426/http://www.cnsc.edu.ph/ |date=2008-02-07 }} * Camarines Sur Polytechnic College-Main [https://cspc.edu.ph/] * Capalonga College, Inc. [https://ched.gov.ph/capalonga-college-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904135023/https://ched.gov.ph/capalonga-college-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Cataingan Polytechnic Institute * Catanduanes Colleges [https://ched.gov.ph/catanduanes-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080959/https://ched.gov.ph/catanduanes-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Catanduanes Institute of Technology Foundation [https://ched.gov.ph/catanduanes-institute-technology-foundation-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080720/https://ched.gov.ph/catanduanes-institute-technology-foundation-profile/ |date=2021-09-04 }} * Catanduanes State University – Main [http://www.catanduanesstateu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080353/http://www.catanduanesstateu.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Catanduanes State University – Panganiban [http://www.catanduanesstateu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080353/http://www.catanduanesstateu.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Ceguera Technological College [https://ched.gov.ph/ceguera-technological-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080426/https://ched.gov.ph/ceguera-technological-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Central Bicol State University of Agriculture – Calabanga [http://www.cbsua.edu.ph/] * Central Bicol State University of Agriculture – Main [http://www.cbsua.edu.ph/] * Central Bicol State University of Agriculture – Pasacao [http://www.cbsua.edu.ph/] * Central Bicol State University of Agriculture – Sipocot [http://www.cbsua.edu.ph/] * Christian Polytechnic Institute of Catanduanes [https://ched.gov.ph/christian-polytechnic-institute-catanduanes-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080657/https://ched.gov.ph/christian-polytechnic-institute-catanduanes-profile/ |date=2021-09-04 }} * Colegio de Sta. Monica of Polangui, Inc. [https://ched.gov.ph/colegio-de-sta-monica-polangui-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080952/https://ched.gov.ph/colegio-de-sta-monica-polangui-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Computer Arts and Technological College [https://ched.gov.ph/computer-arts-technological-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080701/https://ched.gov.ph/computer-arts-technological-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Computer Arts and Technological College-Ligao City * Computer Arts and Technological College-Polangui Campus * Computer Communication Development Institute-Legazpi City * Computer Communication Development Institute-Naga * Computer Communication Development Institute-Sorsogon * Computer Systems Institute * Daniel B. Peña Memorial College Foundation [https://dbpmcf.edu.ph/HOME.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627225622/https://dbpmcf.edu.ph/HOME.html |date=2021-06-27 }} * De Vera Institute of Technology [https://ched.gov.ph/de-vera-institute-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080833/https://ched.gov.ph/de-vera-institute-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * Divine Word College of Legazpi [https://www.dwc-legazpi.edu/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210928194938/https://www.dwc-legazpi.edu/ |date=2021-09-28 }} * Dr. Carlos S. Lanting College-Dr. Ruby Lanting Casaul Educational Foundation, Inc. * Dr. Emilio B. Espinosa, Sr. Memorial State College of Agriculture and Technology [http://www.debesmscat.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080326/http://www.debesmscat.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Estenias Science Foundation School [https://ched.gov.ph/estenias-science-foundation-school-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081002/https://ched.gov.ph/estenias-science-foundation-school-profile/ |date=2021-09-04 }} * Fatima School of Science and Technology [https://ched.gov.ph/fatima-school-science-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081152/https://ched.gov.ph/fatima-school-science-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * Felix O. Alfelor Sr. Foundation College * Forbes Colleges [http://forbes.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080353/http://forbes.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Holy Rosary Major Seminary * Holy Rosary Minor Seminary * Holy Trinity College of Camarines Sur * Holy Trinity College Seminary * Immaculate Conception College-Albay [https://ched.gov.ph/immaculate-conception-college-albay-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081053/https://ched.gov.ph/immaculate-conception-college-albay-profile/ |date=2021-09-04 }} * Infotech Development Systems Colleges, Inc. [https://ched.gov.ph/infotech-development-systems-colleges-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080835/https://ched.gov.ph/infotech-development-systems-colleges-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * La Consolacion College-Daet [https://ched.gov.ph/la-consolacion-college-daet-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080818/https://ched.gov.ph/la-consolacion-college-daet-profile/ |date=2021-09-04 }} * La Consolacion College-Iriga City [http://lcc-i.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080326/http://lcc-i.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Liceo De Masbate [https://ched.gov.ph/liceo-de-masbate-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080940/https://ched.gov.ph/liceo-de-masbate-profile/ |date=2021-09-04 }} * Liceo de San Jacinto Foundation [https://ched.gov.ph/liceo-de-san-jacinto-foundation-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081144/https://ched.gov.ph/liceo-de-san-jacinto-foundation-profile/ |date=2021-09-04 }} * Lower Isarog Foundation Exponent [https://ched.gov.ph/lower-isarog-foundation-exponent-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080919/https://ched.gov.ph/lower-isarog-foundation-exponent-profile/ |date=2021-09-04 }} * Luis H. Dilanco Sr. Foundation College [https://ched.gov.ph/luis-h-dilanco-sr-foundation-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080746/https://ched.gov.ph/luis-h-dilanco-sr-foundation-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Mabini Colleges [http://www.mabinicolleges.edu.ph/] * Mariners’ Polytechnic Colleges-Naga City [http://marinersnaga.edu.ph] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080353/http://marinersnaga.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Mariners&#8217; Polytechnic Colleges Foundation of Canaman, Inc. [http://marinerscanaman.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080326/http://marinerscanaman.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Mariners&#8217; Polytechnic Colleges Foundation of Legazpi City, Inc. [http://marinerslegazpi.edu.ph/] * Masbate Central Technical Institute [https://ched.gov.ph/masbate-central-technical-institute-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080845/https://ched.gov.ph/masbate-central-technical-institute-profile/ |date=2021-09-04 }} * Masbate Colleges [https://ched.gov.ph/masbate-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080949/https://ched.gov.ph/masbate-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Masbate Polytechnic and Development College [https://ched.gov.ph/masbate-polytechnic-and-development-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080846/https://ched.gov.ph/masbate-polytechnic-and-development-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Mater Salutis College Seminary [https://ched.gov.ph/mater-salutis-college-seminary-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081056/https://ched.gov.ph/mater-salutis-college-seminary-profile/ |date=2021-09-04 }} * Mountview College [https://ched.gov.ph/mountview-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080811/https://ched.gov.ph/mountview-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Naga College Foundation [https://www.ncf.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210711175419/https://www.ncf.edu.ph/ |date=2021-07-11 }} * Naga View Adventist College [https://nvac.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210819174053/https://nvac.edu.ph/ |date=2021-08-19 }} * Osmeña Colleges [https://ched.gov.ph/osmena-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080558/https://ched.gov.ph/osmena-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Our Lady of Lourdes College Foundation [https://ollcfd.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627224153/https://ollcfd.org/ |date=2021-06-27 }} * Our Lady of Peñafrancia Seminary [https://ched.gov.ph/our-lady-of-penafrancia-seminary-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081020/https://ched.gov.ph/our-lady-of-penafrancia-seminary-profile/ |date=2021-09-04 }} * Our Lady of Salvation College [https://ched.gov.ph/lady-salvation-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080903/https://ched.gov.ph/lady-salvation-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Our Lady of the Most Holy Trinity College Seminary [https://ched.gov.ph/our-lady-of-the-most-holy-trinity-college-seminary-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081304/https://ched.gov.ph/our-lady-of-the-most-holy-trinity-college-seminary-profile/ |date=2021-09-04 }} * Partido College [https://ched.gov.ph/partido-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080717/https://ched.gov.ph/partido-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Partido State University-Main [http://www.parsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160322022538/http://www.parsu.edu.ph/ |date=2016-03-22 }} * Partido State University-Caramoan Campus [https://www.parsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210924005624/https://www.parsu.edu.ph/ |date=2021-09-24 }} * Partido State University-Lagonoy Campus [https://www.parsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210924005624/https://www.parsu.edu.ph/ |date=2021-09-24 }} * Partido State University-Sagñay Campus [http://www.parsu.edu.ph/index.php/sagnay-campus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210803000343/https://www.parsu.edu.ph/index.php/sagnay-campus |date=2021-08-03 }} * Partido State University-Salogon Campus [http://parsu.edu.ph/index.php/salogon-campus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080538/https://www.parsu.edu.ph/index.php/salogon-campus |date=2021-09-04 }} * Partido State University – San Jose [http://www.parsu.edu.ph/index.php/san-jose-campus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081501/https://www.parsu.edu.ph/index.php/san-jose-campus |date=2021-09-04 }} * Partido State University-Tinambac Campus [http://www.parsu.edu.ph/index.php/tinambac-campus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210803004119/https://www.parsu.edu.ph/index.php/tinambac-campus |date=2021-08-03 }} * Perpetual Help Paramedical School [https://ched.gov.ph/perpetual-help-paramedical-school-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080709/https://ched.gov.ph/perpetual-help-paramedical-school-profile/ |date=2021-09-04 }} * Philippine Computer Foundation College – Naga City [https://ched.gov.ph/philippine-computer-foundation-college-naga-city-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080800/https://ched.gov.ph/philippine-computer-foundation-college-naga-city-profile/ |date=2021-09-04 }} * Philippine Computer Foundation College – Pili [https://ched.gov.ph/philippine-computer-foundation-college-pili-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080704/https://ched.gov.ph/philippine-computer-foundation-college-pili-profile/ |date=2021-09-04 }} * Pili Capital College [https://ched.gov.ph/pili-capital-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080612/https://ched.gov.ph/pili-capital-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * PLT College of Guinobatan [https://pltcollegeguinobatan.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080326/https://pltcollegeguinobatan.com/ |date=2021-09-04 }} * Polytechnic Institute of Tabaco [https://ched.gov.ph/polytechnic-institute-tabaco-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081028/https://ched.gov.ph/polytechnic-institute-tabaco-profile/ |date=2021-09-04 }} * Polytechnic University of the Philippines – Ragay Campus [https://www.pup.edu.ph/ragay/] * R.G. de Castro Colleges [https://ched.gov.ph/r-g-de-castro-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081031/https://ched.gov.ph/r-g-de-castro-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Regina Mondi College, Inc. [https://ched.gov.ph/regina-mondi-college-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081028/https://ched.gov.ph/regina-mondi-college-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Republic Colleges of Guinobatan, Inc. [https://ched.gov.ph/republic-colleges-guinobatan-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080810/https://ched.gov.ph/republic-colleges-guinobatan-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Saint Louise De Marillac College of Sorsogon [https://ched.gov.ph/st-louise-de-marillac-college-of-sorsogon-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081147/https://ched.gov.ph/st-louise-de-marillac-college-of-sorsogon-profile/ |date=2021-09-04 }} * Shepherdville College [https://ched.gov.ph/shepherdville-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080453/https://ched.gov.ph/shepherdville-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Siena College Tigaon, Inc. [https://ched.gov.ph/siena-college-tigaon-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080928/https://ched.gov.ph/siena-college-tigaon-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Solis Institute of Technology [https://sit-bulan.wixsite.com/sit-bulan/welcome] * Sorsogon College of Criminology [https://ched.gov.ph/sorsogon-college-criminology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081018/https://ched.gov.ph/sorsogon-college-criminology-profile/ |date=2021-09-04 }} * Sorsogon State College – Bulan Campus [https://sorsogonstatecollege.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627225239/https://sorsogonstatecollege.edu.ph/ |date=2021-06-27 }} * Sorsogon State College – Castilla Campus [https://sorsogonstatecollege.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627225239/https://sorsogonstatecollege.edu.ph/ |date=2021-06-27 }} * Sorsogon State College – Magallanes Campus [https://sorsogonstatecollege.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627225239/https://sorsogonstatecollege.edu.ph/ |date=2021-06-27 }} * Sorsogon State College-Main [https://sorsogonstatecollege.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627225239/https://sorsogonstatecollege.edu.ph/ |date=2021-06-27 }} * Southern Bicol Colleges [https://ched.gov.ph/southern-bicol-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080714/https://ched.gov.ph/southern-bicol-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Southern Luzon Institute [https://ched.gov.ph/southern-luzon-institute-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080635/https://ched.gov.ph/southern-luzon-institute-profile/ |date=2021-09-04 }} * Southern Luzon Technological College Foundation-Legazpi [https://ched.gov.ph/southern-luzon-technological-college-foundation-legazpi-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080434/https://ched.gov.ph/southern-luzon-technological-college-foundation-legazpi-profile/ |date=2021-09-04 }} * Southern Luzon Technological College Foundation Pilar, Inc. [https://ched.gov.ph/southern-luzon-technological-college-foundation-pilar-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081315/https://ched.gov.ph/southern-luzon-technological-college-foundation-pilar-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Southern Luzon Technological College Foundation-Pioduran [https://ched.gov.ph/southern-luzon-technological-college-foundation-pioduran-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080732/https://ched.gov.ph/southern-luzon-technological-college-foundation-pioduran-profile/ |date=2021-09-04 }} * Southern Masbate Roosevelt College [https://ched.gov.ph/southern-masbate-roosevelt-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080606/https://ched.gov.ph/southern-masbate-roosevelt-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Speed Computer College [https://ched.gov.ph/speed-computer-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080855/https://ched.gov.ph/speed-computer-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * SPJ International Technology Institute [https://ched.gov.ph/spj-international-technology-institute-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080751/https://ched.gov.ph/spj-international-technology-institute-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. Francis Carraciolo Culinary Academy [https://ched.gov.ph/st-francis-carraciolo-culinary-academy-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081323/https://ched.gov.ph/st-francis-carraciolo-culinary-academy-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. Peter Baptist College Foundation [https://ched.gov.ph/st-peter-baptist-college-foundation-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080943/https://ched.gov.ph/st-peter-baptist-college-foundation-profile/ |date=2021-09-04 }} * Sta. Elena (Camarines Norte) College [https://ched.gov.ph/sta-elena-camarines-norte-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080843/https://ched.gov.ph/sta-elena-camarines-norte-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Sta. Elena Institute of Science and Technology [https://ched.gov.ph/sta-elena-institute-of-science-and-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080933/https://ched.gov.ph/sta-elena-institute-of-science-and-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * STI College-Legazpi [http://www.sti.edu/campuses.asp?campus_id=46#.WhZhhkqWbIU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171218072532/http://sti.edu/campuses.asp?campus_id=46#.WhZhhkqWbIU |date=2017-12-18 }} * STI College – Naga [http://www.sti.edu/campuses.asp?campus_id=55#.WhZh00qWbIU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171218072602/http://sti.edu/campuses.asp?campus_id=55#.WhZh00qWbIU |date=2017-12-18 }} * Tabaco College [https://ched.gov.ph/tabaco-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080641/https://ched.gov.ph/tabaco-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Tanchuling College [http://www.tanchuling.edu.ph/] * The Lewis College [https://thelewiscollege.edu.ph/] * Universidad de Sta. Isabel [http://www.usi.edu.ph/] * University of Northeastern Philippines [http://inet.unep.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627225826/http://inet.unep.edu.ph/ |date=2021-06-27 }} * University of Nueva Caceres [http://www.unc.edu.ph/] * University of Saint Anthony [https://usant.edu.ph/] * University of Santo Tomas-Legazpi [https://www.ust-legazpi.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080327/https://www.ust-legazpi.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Veritas College of Irosin [https://ched.gov.ph/veritas-college-irosin-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080713/https://ched.gov.ph/veritas-college-irosin-profile/ |date=2021-09-04 }} * West Coast College [https://ched.gov.ph/west-coast-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080629/https://ched.gov.ph/west-coast-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Worldtech Resources Foundation-Iriga City [https://wricolleges.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080327/https://wricolleges.com/ |date=2021-09-04 }} * Worldtech Resources Foundation-Naga City [https://wricolleges.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080327/https://wricolleges.com/ |date=2021-09-04 }} * Zamora Memorial College [https://ched.gov.ph/zamora-memorial-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081038/https://ched.gov.ph/zamora-memorial-college-profile/ |date=2021-09-04 }}</p> == Rehiyon VI == * ABE International College of Business and Economics, Iloilo City [http://www.abe.edu.ph/iloilo/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627225110/http://abe.edu.ph/iloilo/ |date=2021-06-27 }} * ACLC College of Iloilo [http://www.aclc.edu.ph/p/aclc-college-iloilo.html] * ACSI College of Iloilo, Inc. [https://ched.gov.ph/acsi-college-iloilo-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080901/https://ched.gov.ph/acsi-college-iloilo-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Advance Central College [http://advancecentralcollege.edu.ph/]{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Aklan Catholic College [http://acc.edu.ph/accnew/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190226195202/http://acc.edu.ph/accnew/ |date=2019-02-26 }} * Aklan Polytechnic College [https://ched.gov.ph/aklan-polytechnic-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080621/https://ched.gov.ph/aklan-polytechnic-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Aklan State University, Ibajay Campus [http://ibajay.asu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200704131112/http://ibajay.asu.edu.ph/ |date=2020-07-04 }} * Aklan State University, Kalibo Campus [http://kalibo.asu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200703093643/http://kalibo.asu.edu.ph/ |date=2020-07-03 }} * Aklan State University, Main Campus [http://www.asu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728142357/https://asu.edu.ph/ |date=2021-07-28 }} * Aklan State University, Makato Campus [http://www.asu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728142357/https://asu.edu.ph/ |date=2021-07-28 }} * Aklan State University, New Washington Campus [http://newwashington.asu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200704131117/http://newwashington.asu.edu.ph/ |date=2020-07-04 }} * AMA Computer College – Iloilo [http://amacollege.amaes.edu.ph/p/ama-campuses-western-visayas.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080326/http://amacollege.amaes.edu.ph/p/ama-campuses-western-visayas.html |date=2021-09-04 }} * Cabalum Western College [http://cwciloilo.yolasite.com/] * Capiz State University, Burias Campus [http://www1.capsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080353/http://www1.capsu.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Capiz State University, Dayao Campus [http://www1.capsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080353/http://www1.capsu.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Capiz State University, Dumarao Campus [http://www1.capsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080353/http://www1.capsu.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Capiz State University, Main Campus [http://www1.capsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080353/http://www1.capsu.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Capiz State University, Mambusao Campus [http://www1.capsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080353/http://www1.capsu.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Capiz State University, Pilar Campus [http://www1.capsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080353/http://www1.capsu.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Capiz State University, Pontevedra Campus [http://www1.capsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080353/http://www1.capsu.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Capiz State University, Sapian Campus [http://www1.capsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080353/http://www1.capsu.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Capiz State University, Sigma Campus [http://www1.capsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080353/http://www1.capsu.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Capiz State University, Tapaz Campus [http://www1.capsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080353/http://www1.capsu.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Central Philippine University [http://www.cpu.edu.ph/cpucmsv2/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210212011012/http://www.cpu.edu.ph/cpucmsv2/ |date=2021-02-12 }} * Colegio de San Jose [https://ched.gov.ph/colegio-de-san-jose-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081007/https://ched.gov.ph/colegio-de-san-jose-profile/ |date=2021-09-04 }} * Colegio del Sagrado Corazon de Jesus [http://cscj.edu.ph/] * Colegio dela Purisima Concepcion [http://edge.purisima.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904091705/http://edge.purisima.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * College of St. John-Roxas [http://www.collegeofstjohnroxas.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080325/http://www.collegeofstjohnroxas.com/ |date=2021-09-04 }} * Dominican College of Iloilo [https://ched.gov.ph/dominican-college-iloilo-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080721/https://ched.gov.ph/dominican-college-iloilo-profile/ |date=2021-09-04 }} * Filamer Christian University [http://www.filamer.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126194837/http://filamer.edu.ph/ |date=2021-01-26 }} * Garcia College of Technology [https://gcteduph.wordpress.com/] * GSEF College [https://ched.gov.ph/gsef-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080935/https://ched.gov.ph/gsef-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Guimaras State College, Baterna Campus [https://ched.gov.ph/guimaras-state-college-baterna-campus-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080716/https://ched.gov.ph/guimaras-state-college-baterna-campus-profile/ |date=2021-09-04 }} * Guimaras State College, Main Campus [http://www1.gsc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080554/https://www.gsc.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Guimaras State College, Mosqueda Campus [http://www1.gsc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080554/https://www.gsc.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * HERCOR College [http://www.hercorcollege.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130831011050/http://www.hercorcollege.edu.ph/ |date=2013-08-31 }} * Hua Siong College of Iloilo [https://ched.gov.ph/hua-siong-college-iloilo-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081023/https://ched.gov.ph/hua-siong-college-iloilo-profile/ |date=2021-09-04 }} * Iloilo Doctor’s College [http://idc.edu.ph/] * Iloilo Doctor’s College of Medicine, Inc. [http://idc.edu.ph/academics/programs/college-of-medicine/] * Iloilo Science And Technology University – Barotac Nuevo Campus [http://wvcstbnc.edu.ph/]{{Dead link|date=Oktubre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Iloilo Science And Technology University – Dumangas Campus [http://www.isatu.edu.ph/] * Iloilo Science And Technology University – Leon Campus [http://www.isatu.edu.ph/] * Iloilo Science And Technology University – Main Campus [http://www.isatu.edu.ph/] * Iloilo Science And Technology University – Miagao Campus [http://www.sipc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904104735/https://www.sipc.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Iloilo State College of Fisheries, Barotac Nuevo Campus [https://ched.gov.ph/iloilo-state-college-fisheries-barotac-nuevo-campus-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080757/https://ched.gov.ph/iloilo-state-college-fisheries-barotac-nuevo-campus-profile/ |date=2021-09-04 }} * Iloilo State College of Fisheries, Dingle Campus [https://ched.gov.ph/iloilo-state-college-fisheries-dingle-campus-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081012/https://ched.gov.ph/iloilo-state-college-fisheries-dingle-campus-profile/ |date=2021-09-04 }} * Iloilo State College of Fisheries, Dumangas Campus [https://ched.gov.ph/iloilo-state-college-fisheries-dumangas-campus-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080945/https://ched.gov.ph/iloilo-state-college-fisheries-dumangas-campus-profile/ |date=2021-09-04 }} * Iloilo State College of Fisheries, Main Campus [https://ched.gov.ph/iloilo-state-college-fisheries-main-campus-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080811/https://ched.gov.ph/iloilo-state-college-fisheries-main-campus-profile/ |date=2021-09-04 }} * Iloilo State College of Fisheries, San Enrique Campus [https://ched.gov.ph/iloilo-state-college-fisheries-san-enrique-campus-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080816/https://ched.gov.ph/iloilo-state-college-fisheries-san-enrique-campus-profile/ |date=2021-09-04 }} * Integrated Midwives Association of the Philippines Foundation School of Midwifery, Inc. [http://imapinc.org/public/imapinc/index.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080325/http://imapinc.org/public/imapinc/index.php |date=2021-09-04 }} * Interface Computer College [http://home.interfacecollege.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126020311/http://home.interfacecollege.org/ |date=2021-01-26 }} * John B. Lacson Foundation Maritime University-Arevalo, Inc. [http://www.jblfmu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210802025025/https://www.jblfmu.edu.ph/ |date=2021-08-02 }} * John B. Lacson Foundation Maritime University-Molo, Inc. [http://www.jblfmu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210802025025/https://www.jblfmu.edu.ph/ |date=2021-08-02 }} * New Lucena Polytechnic College [https://ched.gov.ph/new-lucena-polytechnic-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080847/https://ched.gov.ph/new-lucena-polytechnic-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Northern Iloilo Polytechnic State College, Ajuy Campus [http://nipsc.edu.ph/index.php/external/nipsc-ajuy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210302231646/https://www.nipsc.edu.ph/index.php/external/nipsc-ajuy |date=2021-03-02 }} * Northern Iloilo Polytechnic State College, Barotac Viejo Campus [http://nipsc.edu.ph/index.php/external/nipsc-barotac-viejo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210302225735/https://www.nipsc.edu.ph/index.php/external/nipsc-barotac-viejo |date=2021-03-02 }} * Northern Iloilo Polytechnic State College, Batad Campus [https://ched.gov.ph/northern-iloilo-polytechnic-state-college-batad-campus-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081328/https://ched.gov.ph/northern-iloilo-polytechnic-state-college-batad-campus-profile/ |date=2021-09-04 }} * Northern Iloilo Polytechnic State College, Concepcion Campus [http://nipsc.edu.ph/index.php/external/nipsc-concepcion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210302230429/https://www.nipsc.edu.ph/index.php/external/nipsc-concepcion |date=2021-03-02 }} * Northern Iloilo Polytechnic State College, Lemery Campus [http://nipsc.edu.ph/index.php/external/nipsc-lemery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210302223819/https://www.nipsc.edu.ph/index.php/external/nipsc-lemery |date=2021-03-02 }} * Northern Iloilo Polytechnic State College, Main Campus [http://nipsc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210730031647/https://www.nipsc.edu.ph/ |date=2021-07-30 }} * Northern Iloilo Polytechnic State College, Sara Campus [http://nipsc.edu.ph/index.php/external/nipsc-sara] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210302234841/https://www.nipsc.edu.ph/index.php/external/nipsc-sara |date=2021-03-02 }} * Northwestern Visayan Colleges [http://www.nvc.edu.ph/] * Panay Technological College [https://ched.gov.ph/panay-technological-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080912/https://ched.gov.ph/panay-technological-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Pandan Bay Institute, Inc. [https://ched.gov.ph/pandan-bay-institute-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081023/https://ched.gov.ph/pandan-bay-institute-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Philippine College of Business and Accountancy [http://www.pcba.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080352/http://www.pcba.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Saint Gabriel College [https://ched.gov.ph/saint-gabriel-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080704/https://ched.gov.ph/saint-gabriel-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Sancta Maria et Regina Seminarium [https://ched.gov.ph/sancta-maria-et-regina-seminarium-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080848/https://ched.gov.ph/sancta-maria-et-regina-seminarium-profile/ |date=2021-09-04 }} * Santa Isabel College of Iloilo City [https://ched.gov.ph/santa-isabel-college-iloilo-city-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080507/https://ched.gov.ph/santa-isabel-college-iloilo-city-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. Anne College of Iloilo [https://ched.gov.ph/st-anne-college-iloilo-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080751/https://ched.gov.ph/st-anne-college-iloilo-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. Anthony’s College of Antique [http://sac.edu.ph/] * St. Anthony’s College of Roxas City [http://www.sachri.edu.ph/] * St. Paul University Iloilo [http://spuiloilo.edu.ph/] * St. Therese-MTC College-La Fiesta [http://sttheresemtcc.com/LaFiesta/index.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080352/http://sttheresemtcc.com/LaFiesta/index.html |date=2021-09-04 }} * St. Therese-MTC College-Magdalo [http://sttheresemtcc.com/Magdalo/index.html]{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * St. Therese-MTC College-Tigbauan [http://sttheresemtcc.com/Tigbauan/index.html]{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * St. Vincenct Ferrer Seminary [https://ched.gov.ph/st-vincenct-ferrer-seminary-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081010/https://ched.gov.ph/st-vincenct-ferrer-seminary-profile/ |date=2021-09-04 }} * St.Vincent College of Business and Accountancy [https://ched.gov.ph/st-vincent-college-business-accountancy-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081057/https://ched.gov.ph/st-vincent-college-business-accountancy-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. Vincent College of Science and Technology [https://ched.gov.ph/st-vincent-college-science-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080917/https://ched.gov.ph/st-vincent-college-science-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * STI College – Kalibo [https://www.sti.edu/campuses.asp?campus_id=69] * STI College – Iloilo [https://www.sti.edu/campuses.asp?campus_id=68] * Sto. Niño Seminary [https://ched.gov.ph/sto-nio-seminary-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080757/https://ched.gov.ph/sto-nio-seminary-profile/ |date=2021-09-04 }} * University of Antique, Hamtic Campus [https://antiquespride.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904094129/https://antiquespride.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * University of Antique, Main Campus [https://antiquespride.edu.ph/]{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * University of Antique, Tibiao Campus [https://antiquespride.edu.ph/]{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * University of Iloilo [http://ui.phinma.edu.ph/] * University of San Agustin [http://www.usa.edu.ph/] * University of the Philippines – Visayas [https://www.upv.edu.ph/] * West Visayas State University, Calinog Campus [http://wvsu.edu.ph/] * West Visayas State University, Janiuay Campus [http://janiuay.wvsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081835/https://janiuay.wvsu.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * West Visayas State University, Lambunao Campus [https://wvsu.edu.ph/external-campus/lambunao-campus/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081829/https://wvsu.edu.ph/external-campus/lambunao-campus/ |date=2021-09-04 }} * West Visayas State University, Main Campus [https://wvsu.edu.ph/] * West Visayas State University, Pototan Campus [https://ched.gov.ph/west-visayas-state-university-pototan-campus-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080429/https://ched.gov.ph/west-visayas-state-university-pototan-campus-profile/ |date=2021-09-04 }} * Western Institute of Technology [http://wit.vic.edu.au/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080325/http://wit.vic.edu.au/ |date=2021-09-04 }} == Rehiyon VII == * ACLC College – Tagbilaran [http://www.aclc.edu.ph/] * ACLC College of Mandaue [http://www.ama.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918052446/https://www.ama.edu.ph/ |date=2021-09-18 }} * AMA Computer College – Cebu [http://www.ama.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918052446/https://www.ama.edu.ph/ |date=2021-09-18 }} * AMA Computer College-Dumaguete [http://www.ama.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918052446/https://www.ama.edu.ph/ |date=2021-09-18 }} * Asian College of Science and Technology-Dumaguete [https://ched.gov.ph/asian-college-science-technology-dumaguete-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080712/https://ched.gov.ph/asian-college-science-technology-dumaguete-profile/ |date=2021-09-04 }} * Asian College of Technology International Education Foundation [https://www.act.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210822073732/https://www.act.edu.ph/ |date=2021-08-22 }} * Bantayan Southern Institute [https://ched.gov.ph/bantayan-southern-institute-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080917/https://ched.gov.ph/bantayan-southern-institute-profile/ |date=2021-09-04 }} * Baptist Theological College [http://btccgst.org/] * Batuan Colleges [https://ched.gov.ph/batuan-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081149/https://ched.gov.ph/batuan-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Benedicto College [http://benedictocollege.edu.ph/] * Benthel Asia School of Technology Inc. [http://benthelasia.edu.ph/] * BIT International College – Carmen [https://ched.gov.ph/bit-international-college-carmen-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080615/https://ched.gov.ph/bit-international-college-carmen-profile/ |date=2021-09-04 }} * BIT International College – Tagbilaran [https://ched.gov.ph/bit-international-college-tagbilaran-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080643/https://ched.gov.ph/bit-international-college-tagbilaran-profile/ |date=2021-09-04 }} * BIT International College- Siquijor [https://ched.gov.ph/bit-international-college-siquijor-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080656/https://ched.gov.ph/bit-international-college-siquijor-profile/ |date=2021-09-04 }} * BIT International College- Talibon [https://ched.gov.ph/bit-international-college-talibon-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080912/https://ched.gov.ph/bit-international-college-talibon-profile/ |date=2021-09-04 }} * BIT International College-Jagna [https://ched.gov.ph/bit-international-college-jagna-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080759/https://ched.gov.ph/bit-international-college-jagna-profile/ |date=2021-09-04 }} * Blessed Trinity College [https://ched.gov.ph/blessed-trinity-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080722/https://ched.gov.ph/blessed-trinity-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Bohol International Learning College [https://ched.gov.ph/bohol-international-learning-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080943/https://ched.gov.ph/bohol-international-learning-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Bohol Island State University – Balilihan [http://balilihan.bisu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191002074411/http://balilihan.bisu.edu.ph/ |date=2019-10-02 }} * Bohol Island State University – Bilar [http://bilar.bisu.edu.ph] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904083230/http://bilar.bisu.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Bohol Island State University – Calape [http://calape.bisu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190602170252/http://calape.bisu.edu.ph/ |date=2019-06-02 }} * Bohol Island State University – Candijay [http://www.bisu.edu.ph] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927045042/http://www.bisu.edu.ph/ |date=2021-09-27 }} * Bohol Island State University – Clarin [http://www.bisuclarin.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627225900/https://www.bisuclarin.edu.ph/ |date=2021-06-27 }} * Bohol Island State University – Tagbilaran [http://www.bisu.edu.ph] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927045042/http://www.bisu.edu.ph/ |date=2021-09-27 }} * Bohol Northern Star College, Inc. [https://ched.gov.ph/bohol-northern-star-college-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080627/https://ched.gov.ph/bohol-northern-star-college-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Bohol Northwestern Colleges [https://ched.gov.ph/bohol-northwestern-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080652/https://ched.gov.ph/bohol-northwestern-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Bohol Wisdom School [https://ched.gov.ph/bohol-wisdom-school-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080946/https://ched.gov.ph/bohol-wisdom-school-profile/ |date=2021-09-04 }} * Carmelite College of Siquijor [https://ched.gov.ph/carmelite-college-siquijor-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080754/https://ched.gov.ph/carmelite-college-siquijor-profile/ |date=2021-09-04 }} * CBD College [https://ched.gov.ph/cbd-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080638/https://ched.gov.ph/cbd-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Cebu Aeronautical Technical School [http://www.cats.edu.ph/] * Cebu Doctors’ University [http://www.cebudoctorsuniversity.edu/] * Cebu Doctors’ University College of Medicine [http://www.cebudoctorsuniversity.edu/2013/colleges/medicine/admission.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191111080659/http://cebudoctorsuniversity.edu/2013/colleges/medicine/admission.html/ |date=2019-11-11 }} * Cebu Eastern College [https://ched.gov.ph/cebu-eastern-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081016/https://ched.gov.ph/cebu-eastern-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Cebu Institute of Medicine [http://cim.edu.ph/] * Cebu Institute of Technology – University [http://www.cit.edu/v6/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200311114428/https://www.cit.edu/v6/ |date=2020-03-11 }} * Cebu Mary Immaculate College [https://ched.gov.ph/cebu-mary-immaculate-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080951/https://ched.gov.ph/cebu-mary-immaculate-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Cebu Normal University [http://www.cnu.edu.ph/] * Cebu Roosevelt Memorial College [https://ched.gov.ph/cebu-roosevelt-memorial-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080824/https://ched.gov.ph/cebu-roosevelt-memorial-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Cebu Sacred Heart College [https://ched.gov.ph/cebu-sacred-heart-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080628/https://ched.gov.ph/cebu-sacred-heart-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Cebu School of Midwifery [https://ched.gov.ph/cebu-school-midwifery-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080724/https://ched.gov.ph/cebu-school-midwifery-profile/ |date=2021-09-04 }} * Cebu Technological University – Argao [http://www.argao.ctu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190210100331/http://www.argao.ctu.edu.ph/ |date=2019-02-10 }} * Cebu Technological University – Carmen [http://www.carmen.ctu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180521205455/http://www.carmen.ctu.edu.ph/ |date=2018-05-21 }} * Cebu Technological University – Danao [http://www.ctu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210814140359/http://ctu.edu.ph/ |date=2021-08-14 }} * Cebu Technological University – Main [http://www.ctu.edu.ph/tag/ctu-moalboal/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726015331/https://www.ctu.edu.ph/tag/ctu-moalboal/ |date=2021-07-26 }} * Cebu Technological University – Moalboal [http://www.ctu.edu.ph/tag/ctu-moalboal/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726015331/https://www.ctu.edu.ph/tag/ctu-moalboal/ |date=2021-07-26 }} * Cebu Technological University – San Francisco [http://www.sanfran.ctu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180617180118/http://www.sanfran.ctu.edu.ph/ |date=2018-06-17 }} * Cebu Technological University – Tuburan [http://www.tuburan.ctu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417055908/http://www.tuburan.ctu.edu.ph/ |date=2018-04-17 }} * Central Philippine Bible College, Inc. [https://ched.gov.ph/central-philippine-bible-college-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080450/https://ched.gov.ph/central-philippine-bible-college-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Centre for International Education Global Colleges [https://cts.powersites.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180409222550/https://cts.powersites.ph/ |date=2018-04-09 }} * Colegio de San Antonio de Padua [https://ched.gov.ph/colegio-de-san-antonio-de-padua-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080808/https://ched.gov.ph/colegio-de-san-antonio-de-padua-profile/ |date=2021-09-04 }} * Colegio de Santa Catalina de Alejandria [https://ched.gov.ph/colegio-de-santa-catalina-de-alejandria-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080808/https://ched.gov.ph/colegio-de-santa-catalina-de-alejandria-profile/ |date=2021-09-04 }} * College of Technological Sciences – Cebu [https://cts.powersites.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180409222550/https://cts.powersites.ph/ |date=2018-04-09 }} * Collegium Societatis Angeli Pacis [https://ched.gov.ph/collegium-societatis-angeli-pacis-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080809/https://ched.gov.ph/collegium-societatis-angeli-pacis-profile/ |date=2021-09-04 }} * Concord Technical Institute [https://ched.gov.ph/concord-technical-institute-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081017/https://ched.gov.ph/concord-technical-institute-profile/ |date=2021-09-04 }} * Consolatrix College of Toledo City [https://ched.gov.ph/consolatrix-college-toledo-city-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080828/https://ched.gov.ph/consolatrix-college-toledo-city-profile/ |date=2021-09-04 }} * Cristal e-College Panglao [http://www.cec.edu.ph/] * Cristal e-College Tagbilaran [http://www.cec.edu.ph/] * De La Salle Andres Soriano Memorial College [https://ched.gov.ph/de-la-salle-andres-soriano-memorial-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081033/https://ched.gov.ph/de-la-salle-andres-soriano-memorial-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Diaz College [https://ched.gov.ph/diaz-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080816/https://ched.gov.ph/diaz-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Don Bosco Technology Center [https://dbtc-cebu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081455/https://dbtc-cebu.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Evangelical Theological College of the Philippines [https://ched.gov.ph/evangelical-theological-college-philippines-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080827/https://ched.gov.ph/evangelical-theological-college-philippines-profile/ |date=2021-09-04 }} * Felipe R. Verallo Memorial Foundation-Bogo [https://ched.gov.ph/felipe-r-verallo-memorial-foundation-bogo-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080954/https://ched.gov.ph/felipe-r-verallo-memorial-foundation-bogo-profile/ |date=2021-09-04 }} * Foundation University [https://foundationu.com/] * Golden Success College [https://ched.gov.ph/golden-success-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080941/https://ched.gov.ph/golden-success-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Holy Name University [http://www.htcgsc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080538/https://www.htcgsc.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Holy Trinity College [http://www.htcgsc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080538/https://www.htcgsc.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Immaculate Heart of Mary Seminary [http://ihms-bohol.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210821040621/http://ihms-bohol.com/ |date=2021-08-21 }} * Immanuel Bible College [https://ched.gov.ph/immanuel-bible-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080803/https://ched.gov.ph/immanuel-bible-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Indiana School of Aeronautics [http://iau.com.ph/college/] * Informatics College Cebu [http://www.informatics.edu.ph/] * La Consolacion College – Bais [https://ched.gov.ph/la-consolacion-college-bais-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080852/https://ched.gov.ph/la-consolacion-college-bais-profile/ |date=2021-09-04 }} * La Consolascion College – Lilo-an [https://ched.gov.ph/la-consolacion-college-lilo-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080954/https://ched.gov.ph/la-consolacion-college-lilo-profile/ |date=2021-09-04 }} * Larmen de Guia Memorial College [https://ched.gov.ph/larmen-de-guia-memorial-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080623/https://ched.gov.ph/larmen-de-guia-memorial-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Lyceum of Cebu [http://lyceum.cebucficoop.com.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190418144430/http://lyceum.cebucficoop.com.ph/ |date=2019-04-18 }} * Mary Our Help Technical Institute for Women [http://mdc.ph/] * Mary’s Children Formation College [https://ched.gov.ph/marys-children-formation-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081141/https://ched.gov.ph/marys-children-formation-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Mater Dei College [http://mdc.ph/] * Maxino College [https://ched.gov.ph/maxino-college-dumaguete-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081320/https://ched.gov.ph/maxino-college-dumaguete-profile/ |date=2021-09-04 }} * Metro Dumaguete College [https://ched.gov.ph/metro-dumaguete-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080741/https://ched.gov.ph/metro-dumaguete-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Microsystems International Institute of Technology [https://ched.gov.ph/microsystems-international-institute-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080925/https://ched.gov.ph/microsystems-international-institute-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * Mount Moriah College [https://ched.gov.ph/mount-moriah-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080919/https://ched.gov.ph/mount-moriah-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Negros College [https://ched.gov.ph/negros-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081031/https://ched.gov.ph/negros-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Negros Maritime Foundation [https://ched.gov.ph/negros-maritime-college-foundation-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080421/https://ched.gov.ph/negros-maritime-college-foundation-profile/ |date=2021-09-04 }} * Negros Oriental State University- Bais I [http://www.norsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050826074632/http://www.norsu.edu.ph/ |date=2005-08-26 }} * Negros Oriental State University -Bais II [http://www.norsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050826074632/http://www.norsu.edu.ph/ |date=2005-08-26 }} * Negros Oriental State University-Bayawan [http://www.norsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050826074632/http://www.norsu.edu.ph/ |date=2005-08-26 }} * Negros Oriental State University-Guihulngan [http://www.norsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050826074632/http://www.norsu.edu.ph/ |date=2005-08-26 }} * Negros Oriental State University-Mabinay [http://www.norsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050826074632/http://www.norsu.edu.ph/ |date=2005-08-26 }} * Negros Oriental State University-Main [http://www.norsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050826074632/http://www.norsu.edu.ph/ |date=2005-08-26 }} * Negros Oriental State University-Siaton [http://www.norsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050826074632/http://www.norsu.edu.ph/ |date=2005-08-26 }} * Northeastern Cebu Colleges [https://ched.gov.ph/northeastern-cebu-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080644/https://ched.gov.ph/northeastern-cebu-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Northern Cebu Colleges [https://ched.gov.ph/northern-cebu-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080729/https://ched.gov.ph/northern-cebu-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Philippine State College of Aeronautics – Mactan Air Base [https://ched.gov.ph/philippine-state-college-aeronautics-mactan-air-base-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080806/https://ched.gov.ph/philippine-state-college-aeronautics-mactan-air-base-profile/ |date=2021-09-04 }} * PMI Colleges-Bohol [https://ched.gov.ph/pmi-colleges-bohol-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080719/https://ched.gov.ph/pmi-colleges-bohol-profile/ |date=2021-09-04 }} * Presbyterian Theological College [http://www.rog.edu.ph/] * Professional Academy of the Philippines [https://ched.gov.ph/professional-academy-philippines-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080959/https://ched.gov.ph/professional-academy-philippines-profile/ |date=2021-09-04 }} * Quezon Memorial Institute of Siquijor [https://ched.gov.ph/quezon-memorial-institute-siquijor-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080922/https://ched.gov.ph/quezon-memorial-institute-siquijor-profile/ |date=2021-09-04 }} * Rizwoods College – N. Bacalso [https://ched.gov.ph/rizwoods-college-n-bacalso-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080922/https://ched.gov.ph/rizwoods-college-n-bacalso-profile/ |date=2021-09-04 }} * Rogationist Seminary College [http://www.rog.edu.ph/] * Rosemont Hills Montesorri College [http://www.scc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210122202622/http://www.scc.edu.ph/ |date=2021-01-22 }} * Royal Christian College [https://ched.gov.ph/royal-christian-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080925/https://ched.gov.ph/royal-christian-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Saint Catherine&#8217;s College [http://www.scc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210122202622/http://www.scc.edu.ph/ |date=2021-01-22 }} * Saint Francis College- Guihulngan [https://ched.gov.ph/saint-francis-college-guihulngan-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080803/https://ched.gov.ph/saint-francis-college-guihulngan-profile/ |date=2021-09-04 }} * Saint Joseph College of Canlaon [https://ched.gov.ph/saint-joseph-college-canlaon-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081312/https://ched.gov.ph/saint-joseph-college-canlaon-profile/ |date=2021-09-04 }} * Saint Louis College-Cebu [https://ched.gov.ph/saint-louis-college-cebu-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080556/https://ched.gov.ph/saint-louis-college-cebu-profile/ |date=2021-09-04 }} * Salazar Colleges of Science and Institute of Technology – Madridejos [http://www.scsit.edu.ph/scsit/madridejos] * Salazar Colleges of Science and Institute of Technology, N. Bacalso Ave., Cebu City [http://www.scsit.edu.ph/scsit/madridejos] * Salazar Colleges of Science and Institute of Technology, Talisay City, Cebu [http://www.scsit.edu.ph/scsit/madridejos] * San Carlos Seminary College [http://scs.edu.ph] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130416221313/http://www.scs.edu.ph/ |date=2013-04-16 }} * Silliman University [http://su.edu.ph/] * Siquijor State College [http://www.siquijorstate.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200311130155/http://www.siquijorstate.edu.ph/ |date=2020-03-11 }} * Southwestern University [http://swumhamcollegeofmedicine.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919000626/http://swumhamcollegeofmedicine.com/ |date=2018-09-19 }} * Southwestern University-Matias H.Aznar Memorial College of Medicine, Inc. [http://swumhamcollegeofmedicine.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919000626/http://swumhamcollegeofmedicine.com/ |date=2018-09-19 }} * St. Cecilia’s College-Cebu [https://ched.gov.ph/st-cecilias-college-cebu-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081136/https://ched.gov.ph/st-cecilias-college-cebu-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. Joseph Seminary College [https://ched.gov.ph/st-joseph-seminary-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081010/https://ched.gov.ph/st-joseph-seminary-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. Paul College Foundation Inc. – Mandaue [http://www.spcfi.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904093051/https://www.spcfi.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * St. Paul College Foundation Inc.- Bulacao [http://www.spcfi.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904093051/https://www.spcfi.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * St. Paul University Dumaguete [http://www.stcqc.edu.ph/home/] * St. Theresa’s College [https://www.sti.edu/] * STI College – Bohol (formerly STI College Tagbilaran) [https://www.sti.edu/] * STI College – Cebu [https://www.sti.edu/] * Sto. Tomas College [https://ched.gov.ph/sto-tomas-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080658/https://ched.gov.ph/sto-tomas-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Tabor Hills College [https://ched.gov.ph/tabor-hills-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080951/https://ched.gov.ph/tabor-hills-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Trade-Tech International Science Institute [https://ched.gov.ph/trade-tech-international-science-institute-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080956/https://ched.gov.ph/trade-tech-international-science-institute-profile/ |date=2021-09-04 }} * University of Bohol [http://universityofbohol.edu.ph/] * University of Cebu [http://uc.edu.ph/] * University of Cebu – Banilad Campus [http://banilad.uc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904094120/https://banilad.uc.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * University of Cebu – Lapu-lapu and Mandaue [http://uc.edu.ph/] * University of San Carlos [http://www.usc.edu.ph/] * University of San Jose-Recoletos [https://ched.gov.ph/university-san-jose-recoletos-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081036/https://ched.gov.ph/university-san-jose-recoletos-profile/ |date=2021-09-04 }} * University of the Philippines – College of Cebu [http://upcebu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904024418/https://www.upcebu.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * University of the Southern Philippines Foundation [http://uspf.edu.ph/] * University of the Visayas [http://uv.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080332/https://uv.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * University of the Visayas – Dalaguete [http://uv.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080332/https://uv.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * University of the Visayas – Danao City [http://uv.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080332/https://uv.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * University of the Visayas – Gullas College of Medicine [http://www.uvgullas.com/profile.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130014615/http://www.uvgullas.com/profile.php |date=2020-01-30 }} * University of the Visayas – Mandaue [http://uv.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080332/https://uv.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * University of the Visayas-Minglanilla [http://uv.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080332/https://uv.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * University of the Visayas-Toledo City Campus [http://uv.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080332/https://uv.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Visayan Nazarene Bible College [http://www.vnbc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904084659/https://www.vnbc.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * VillaFlores College [https://ched.gov.ph/villaflores-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080650/https://ched.gov.ph/villaflores-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Velez College [http://www.velezcollege.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080352/http://www.velezcollege.com/ |date=2021-09-04 }} * University of the Philippines College of Cebu [https://www.up.edu.ph/] == Rehiyon VIII == * ABE International College Of Business And Economics – Tacloban City [http://www.abe.edu.ph/] * ACLC College-Ormoc [http://www.aclc.edu.ph/p/aclc-campuses-eastern-visayas.html] * ACLC College Tacloban City [http://www.aclc.edu.ph/p/aclc-campuses-eastern-visayas.html] * AMA Computer College- Tacloban City [http://amacollege.amaes.edu.ph/p/ama-campuses-eastern-visayas.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080326/http://amacollege.amaes.edu.ph/p/ama-campuses-eastern-visayas.html |date=2021-09-04 }} * Asia College Of Advance Studies In Arts Sciences And Technology, Inc. [https://ched.gov.ph/asia-college-advance-studies-arts-sciences-technology-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080855/https://ched.gov.ph/asia-college-advance-studies-arts-sciences-technology-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Asian Development Foundation College [https://ched.gov.ph/asian-development-foundation-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081334/https://ched.gov.ph/asian-development-foundation-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Bato Institute of Science and Technology [https://ched.gov.ph/bato-institute-of-science-and-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080632/https://ched.gov.ph/bato-institute-of-science-and-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * Biliran Province State University-Main [https://www.bipsu.edu.ph/] * Biliran Province State University-Biliran Campus [https://www.bipsu.edu.ph/] * Calbiga Western Samar College, Inc. [https://ched.gov.ph/calbiga-western-samar-college-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080647/https://ched.gov.ph/calbiga-western-samar-college-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Christ The King College – Calbayog City [https://ched.gov.ph/christ-king-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080752/https://ched.gov.ph/christ-king-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Colegio De La Salle Fondation De Tacloban Inc. [https://ched.gov.ph/colegio-de-la-salle-fondation-de-tacloban-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080456/https://ched.gov.ph/colegio-de-la-salle-fondation-de-tacloban-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Colegio De San Juan Samar, Inc. [https://ched.gov.ph/colegio-de-san-juan-samar-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081013/https://ched.gov.ph/colegio-de-san-juan-samar-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Colegio De San Lorenzo Ruiz De Manila Of Northern Samar, Inc [https://ched.gov.ph/colegio-de-san-lorenzo-ruiz-de-manila-northern-samar-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081139/https://ched.gov.ph/colegio-de-san-lorenzo-ruiz-de-manila-northern-samar-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Colegio De Sta Lourdes of Leyte Foundation,Inc. [https://csllfi.wordpress.com/] * Doña Remedios Trinidad-Romualdez Medical Foundation [https://rtrfoundation.com.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171231124808/http://rtrfoundation.com.ph/ |date=2017-12-31 }} * Dr. V. Orestes Romualdez Educational Foundation [https://rtrfoundation.com.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171231124808/http://rtrfoundation.com.ph/ |date=2017-12-31 }} * Eastern Samar State University- Guiuan [http://www.essu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080357/https://www.essu.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Eastern Samar State University- Main [http://www.essu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080357/https://www.essu.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Eastern Samar State University- Salcedo [http://www.essu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080357/https://www.essu.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Eastern Samar State University-Can-Avid [http://www.essu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080357/https://www.essu.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Eastern Samar State University-Maydolong [http://www.essu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080357/https://www.essu.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Eastern Visayas Central Colleges, Inc. [https://ched.gov.ph/eastern-visayas-central-colleges-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080728/https://ched.gov.ph/eastern-visayas-central-colleges-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Eastern Visayas State University- Burauen [http://www.evsu.edu.ph/] * Eastern Visayas State University Carigara [http://www.evsu.edu.ph/] * Eastern Visayas State University- Main [http://www.evsu.edu.ph/] * Eastern Visayas State University Tanauan [http://www.evsu.edu.ph/] * Eastern Visayas State University-Ormoc [http://www.evsu.edu.ph/] * Franciscan College Of The Immaculate Conception [http://fcic.edu.ph/] * Global School For Technological Studies, Inc. [https://ched.gov.ph/global-school-technological-studies-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080932/https://ched.gov.ph/global-school-technological-studies-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Holy Cross College Of Carigara [https://ched.gov.ph/holy-cross-college-carigara-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080909/https://ched.gov.ph/holy-cross-college-carigara-profile/ |date=2021-09-04 }} * Holy Infant College [https://ched.gov.ph/holy-infant-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081034/https://ched.gov.ph/holy-infant-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Holy Spirit College Foundation In Leyte, Inc [https://ched.gov.ph/holy-spirit-college-foundation-leyte-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080938/https://ched.gov.ph/holy-spirit-college-foundation-leyte-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Holy Virgin Of Salvacion Foundation College, Inc. [https://ched.gov.ph/holy-virgin-salvacion-foundation-college-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080840/https://ched.gov.ph/holy-virgin-salvacion-foundation-college-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * JE Mondejar Computer College [http://www.mondejar.edu/] * Leyte Colleges [https://ched.gov.ph/leyte-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080906/https://ched.gov.ph/leyte-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Leyte Normal University [http://www.lnu.edu.ph/] * Mater Divinae Gratiae College [https://ched.gov.ph/mater-divinae-gratiae-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080630/https://ched.gov.ph/mater-divinae-gratiae-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Montano Lamberte Go College of Learning, Inc. [https://ched.gov.ph/montano-lamberte-go-college-learning-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081318/https://ched.gov.ph/montano-lamberte-go-college-learning-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Northern Leyte College [https://ched.gov.ph/northern-leyte-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081200/https://ched.gov.ph/northern-leyte-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Northern Samar Colleges [https://ched.gov.ph/northern-samar-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081020/https://ched.gov.ph/northern-samar-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Northwest Samar State University-Main [http://main.nwssu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211008064114/http://main.nwssu.edu.ph/ |date=2021-10-08 }} * Northwest Samar State University-San Jorge [http://main.nwssu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211008064114/http://main.nwssu.edu.ph/ |date=2021-10-08 }} * Our Lady of Mercy College [https://ched.gov.ph/lady-mercy-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080850/https://ched.gov.ph/lady-mercy-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Palompon Institute Of Technology-Main [http://pit.edu.ph/pitsuc/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080325/http://pit.edu.ph/pitsuc/ |date=2021-09-04 }} * Palompon Institute Of Technology-Tabango [http://pit.edu.ph/pitsuc/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080325/http://pit.edu.ph/pitsuc/ |date=2021-09-04 }} * Sacred Heart Seminary [https://ched.gov.ph/sacred-heart-seminary-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081108/https://ched.gov.ph/sacred-heart-seminary-profile/ |date=2021-09-04 }} * Saint Francis College [https://ched.gov.ph/saint-francis-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080845/https://ched.gov.ph/saint-francis-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Saint Joseph College [https://www.sjc.edu.ph/] * Saint Michael College of Hindang [https://ched.gov.ph/saint-michael-college-profile-2/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081112/https://ched.gov.ph/saint-michael-college-profile-2/ |date=2021-09-04 }} * Saint Paul School of Professional Studies, Inc. [http://www.spsps.edu.ph/] * Saint Scholastica&#8217;s College Tacloban [https://ched.gov.ph/saint-scholasticas-college-tacloban-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081115/https://ched.gov.ph/saint-scholasticas-college-tacloban-profile/ |date=2021-09-04 }} * Saint Thomas Aquinas College [https://ched.gov.ph/saint-thomas-aquinas-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081146/https://ched.gov.ph/saint-thomas-aquinas-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Saint Vincent De Paul College Seminary [https://ched.gov.ph/saint-vincent-de-paul-college-seminary-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081105/https://ched.gov.ph/saint-vincent-de-paul-college-seminary-profile/ |date=2021-09-04 }} * Samar Colleges [https://ched.gov.ph/samar-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080831/https://ched.gov.ph/samar-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Samar State University-Main [https://ssu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211011034231/https://ssu.edu.ph/ |date=2021-10-11 }} * Samar State University-Basey [http://ssu.edu.ph/basey-campus/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080630/https://ssu.edu.ph/basey-campus/ |date=2021-09-04 }} * Samar State University-Mercedes [http://ssu.edu.ph/mercedes-campus/] * Samar State University-Paranas [http://ssu.edu.ph/paranas-campus/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080400/https://ssu.edu.ph/paranas-campus/ |date=2021-09-04 }} * San Lorenzo Ruiz College of Ormoc, Inc. [https://ched.gov.ph/san-lorenzo-ruiz-college-ormoc-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081339/https://ched.gov.ph/san-lorenzo-ruiz-college-ormoc-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Southern Leyte State University [http://slsuonline.edu.ph/v4/index.php/en/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080352/http://slsuonline.edu.ph/v4/index.php/en/ |date=2021-09-04 }} * Southern Leyte State University-San Juan [http://slsuonline.edu.ph/campus/sanjuan/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080325/http://slsuonline.edu.ph/campus/sanjuan/ |date=2021-09-04 }} * Southern Leyte State University-Bontoc [http://slsuonline.edu.ph/campus/bontoc/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080325/http://slsuonline.edu.ph/campus/bontoc/ |date=2021-09-04 }} * Southern Leyte State University-Hinunangan [http://www.slsuonline.edu.ph/campus/hinunangan/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210821223021/http://www.slsuonline.edu.ph/campus/hinunangan/ |date=2021-08-21 }} * Southern Leyte State University-Maasin Campus [http://slsuonline.edu.ph/v4/index.php/en/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080352/http://slsuonline.edu.ph/v4/index.php/en/ |date=2021-09-04 }} * Southern Leyte State University-Tomas Oppus [http://www.slsuonline.edu.ph/campus/tomasoppus/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080325/http://www.slsuonline.edu.ph/campus/tomasoppus/ |date=2021-09-04 }} * St. John the Evangelist School of Theology [http://sjest.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080327/http://sjest.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * St. Mary&#8217;s College Of Borongan [https://ched.gov.ph/st-marys-college-of-borongan/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080829/https://ched.gov.ph/st-marys-college-of-borongan/ |date=2021-09-04 }} * St. Mary&#8217;s College Of Catbalogan [https://ched.gov.ph/st-marys-college-of-catbalogan-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080826/https://ched.gov.ph/st-marys-college-of-catbalogan-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. Peters College Of Ormoc, Inc. [https://ched.gov.ph/st-peters-college-ormoc-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081012/https://ched.gov.ph/st-peters-college-ormoc-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * STI College – Ormoc [http://www.sti.edu/campuses.asp?campus_id=70] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171229003734/http://www.sti.edu/campuses.asp?campus_id=70 |date=2017-12-29 }} * Sto. Niño College of Ormoc, Inc. [https://ched.gov.ph/sto-nino-college-ormoc-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080520/https://ched.gov.ph/sto-nino-college-ormoc-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Tan Ting Bing Memorial Colleges Foundation Incorporated [https://ched.gov.ph/tan-ting-bing-memorial-colleges-foundation-incorporated-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081128/https://ched.gov.ph/tan-ting-bing-memorial-colleges-foundation-incorporated-profile/ |date=2021-09-04 }} * The College Of Maasin [https://www.cm.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080354/https://www.cm.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * University Of Eastern Philippines-Catubig [http://uep.edu.ph/] * University Of Eastern Philippines-Laoang [http://uep.edu.ph/] * University Of Eastern Philippines-Main [http://uep.edu.ph/] * University of the Philippines Manila (Palo Leyte) [http://shs.upm.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904093806/https://shs.upm.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * University Of The Philippines Visayas Tacloban College [https://tac.upv.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904094128/https://tac.upv.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Visayas Christian Institute Of Technology, Inc [https://ched.gov.ph/visayas-christian-institute-technology-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081342/https://ched.gov.ph/visayas-christian-institute-technology-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Visayas State University-Isabel [https://www.vsu.edu.ph/academe/satellite-campuses/isabel] * Visayas State University-Main [https://www.vsu.edu.ph/] * Visayas State University-Villaba [https://www.vsu.edu.ph/academe/satellite-campuses/villaba] * Visayas State University- Alang-Alang [https://www.vsu.edu.ph/academe/satellite-campuses/alangalang] * Visayas State University-Tolosa [https://www.vsu.edu.ph/academe/satellite-campuses/tolosa] * Western Leyte College Of Ormoc City, Inc. [https://ched.gov.ph/western-leyte-college-ormoc-city-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081130/https://ched.gov.ph/western-leyte-college-ormoc-city-inc-profile/ |date=2021-09-04 }}</p> == Rehiyon IX == * Aim High College [https://ched.gov.ph/aim-high-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081050/https://ched.gov.ph/aim-high-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Alhadeetha Mindanao College [https://ched.gov.ph/alhadeetha-mindanao-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081004/https://ched.gov.ph/alhadeetha-mindanao-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * AMA Computer College-Zamboanga City [http://amacollege.amaes.edu.ph/p/ama-campuses-zamboanga.html]{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Andres Bonifacio College, Inc. [http://www.abcollege.edu.ph/] * Ateneo de Zamboanga University [https://www.adzu.edu.ph/] * Aurora Pioneers Memorial College [https://ched.gov.ph/aurora-pioneers-memorial-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081103/https://ched.gov.ph/aurora-pioneers-memorial-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Ave Maria College [https://ched.gov.ph/ave-maria-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081139/https://ched.gov.ph/ave-maria-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Basilan State College Lamitan Extension * Basilan State College Main Campus * Basilan State College Maluso Campus * Blancia College Foundation, Inc. [https://ched.gov.ph/blancia-college-foundation-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081133/https://ched.gov.ph/blancia-college-foundation-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Brent Hospital and Colleges, Inc. [https://ched.gov.ph/brent-hospital-colleges-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081101/https://ched.gov.ph/brent-hospital-colleges-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Claret College of Isabela [https://ched.gov.ph/claret-college-isabela-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081055/https://ched.gov.ph/claret-college-isabela-profile/ |date=2021-09-04 }} * Colegio De San Francisco Javier [https://ched.gov.ph/colegio-de-san-francisco-javier-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081133/https://ched.gov.ph/colegio-de-san-francisco-javier-profile/ |date=2021-09-04 }} * Computer Technologies Institute of Zamboanga City [https://ched.gov.ph/computer-technologies-institute-zamboanga-city-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081021/https://ched.gov.ph/computer-technologies-institute-zamboanga-city-profile/ |date=2021-09-04 }} * Computer Technologies Institute of Basilan [https://ched.gov.ph/computer-technologies-institute-basilan-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081141/https://ched.gov.ph/computer-technologies-institute-basilan-profile/ |date=2021-09-04 }} * Dipolog City Institute of Technology [https://ched.gov.ph/dipolog-city-institute-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081046/https://ched.gov.ph/dipolog-city-institute-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * DMC College Foundation, Inc. [http://dmc.edu.ph/v3/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627225239/http://dmc.edu.ph/v3/ |date=2021-06-27 }} * Dr. Aurelio Mendoza Memorial College [http://ammc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180131021624/http://ammc.edu.ph/ |date=2018-01-31 }} * Eastern Mindanao College of Technology [https://ched.gov.ph/eastern-mindanao-college-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080510/https://ched.gov.ph/eastern-mindanao-college-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * Ebenezer Bible College and Seminary [http://myebenezerschool.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080327/http://myebenezerschool.org/ |date=2021-09-04 }} * HMIJ – Foundation Philippine Islamic College [https://ched.gov.ph/hmij-foundation-philippine-islamic-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081109/https://ched.gov.ph/hmij-foundation-philippine-islamic-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Hyrons College Philippines [https://ched.gov.ph/hyrons-college-philippines-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080526/https://ched.gov.ph/hyrons-college-philippines-profile/ |date=2021-09-04 }} * Immaculate Conception Archdiocesan School [https://www.zamboanga.com/tetuan/icas_col.htm] * JH Cerilles State College – Bayog [http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180318002831/http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses |date=2018-03-18 }} * JH Cerilles State College – Canuto MS Enerio [http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180318002831/http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses |date=2018-03-18 }} * JH Cerilles State College – Dimataling [http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180318002831/http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses |date=2018-03-18 }} * JH Cerilles State College – Dumingag [http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180318002831/http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses |date=2018-03-18 }} * JH Cerilles State College – Guipos [http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180318002831/http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses |date=2018-03-18 }} * JH Cerilles State College – Josefina [http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180318002831/http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses |date=2018-03-18 }} * JH Cerilles State College – Kumalarang [http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180318002831/http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses |date=2018-03-18 }} * JH Cerilles State College – Lapuyan [http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180318002831/http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses |date=2018-03-18 }} * JH Cerilles State College – Mahayag [http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180318002831/http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses |date=2018-03-18 }} * JH Cerilles State College – Main [http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180318002831/http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses |date=2018-03-18 }} * JH Cerilles State College – Margosatubig [http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180318002831/http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses |date=2018-03-18 }} * JH Cerilles State College – Midsalip [http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180318002831/http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses |date=2018-03-18 }} * JH Cerilles State College – Pagadian [http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180318002831/http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses |date=2018-03-18 }} * JH Cerilles State College – Ramon Magsaysay [http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180318002831/http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses |date=2018-03-18 }} * JH Cerilles State College – San Pablo [http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180318002831/http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses |date=2018-03-18 }} * JH Cerilles State College – Sominot [http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180318002831/http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses |date=2018-03-18 }} * JH Cerilles State College – Tabina [http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180318002831/http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses |date=2018-03-18 }} * JH Cerilles State College – Tambulig [http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180318002831/http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses |date=2018-03-18 }} * JH Cerilles State College – Tigbao [http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180318002831/http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses |date=2018-03-18 }} * JH Cerilles State College – Tukuran [http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180318002831/http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses |date=2018-03-18 }} * JH Cerilles State College – Vincenzo Sagun [http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180318002831/http://www.jhcsc.edu.ph/index.php/campuses |date=2018-03-18 }} * Jose Rizal Memorial State University Dipolog Campus [http://dipolog.jrmsu.edu.ph/] * Jose Rizal Memorial State University- Katipunan Campus [http://katipunan.jrmsu.edu.ph/] * Jose Rizal Memorial State University Main [http://jrmsu.edu.ph/] * Jose Rizal Memorial State University- Siocon Campus [http://siocon.jrmsu.edu.ph/] * Jose Rizal Memorial State University Tampilisan [http://tampilisan.jrmsu.edu.ph/] * Jose Rizal Memorial State University-Sibuco External Studies Unit [http://sibuco_campus.jrmsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180903141631/http://sibuco_campus.jrmsu.edu.ph/ |date=2018-09-03 }} * Juan S. Alano Memorial School [https://ched.gov.ph/juan-s-alano-memorial-school-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081117/https://ched.gov.ph/juan-s-alano-memorial-school-profile/ |date=2021-09-04 }} * Lucan Central Colleges, Inc. [https://ched.gov.ph/lucan-central-colleges-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081042/https://ched.gov.ph/lucan-central-colleges-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Marian College [https://ched.gov.ph/marian-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081120/https://ched.gov.ph/marian-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Medina College Ipil, Inc. [https://ched.gov.ph/medina-college-ipil-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081127/https://ched.gov.ph/medina-college-ipil-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Medina College, Inc. [https://ched.gov.ph/medina-college-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081100/https://ched.gov.ph/medina-college-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * MEIN College * Mindanao State University Buug Campus [http://www.msumain.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021012222936/http://www.msumain.edu.ph/ |date=2002-10-12 }} * Nuevo Zamboanga College [https://ched.gov.ph/nuevo-zamboanga-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081047/https://ched.gov.ph/nuevo-zamboanga-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Pagadian Capitol College [https://ched.gov.ph/pagadian-capitol-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081149/https://ched.gov.ph/pagadian-capitol-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Philippine Advent College [https://ched.gov.ph/philippine-advent-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081116/https://ched.gov.ph/philippine-advent-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Philippine Advent College, Inc. – Salug [https://ched.gov.ph/philippine-advent-college-inc-salug-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081138/https://ched.gov.ph/philippine-advent-college-inc-salug-profile/ |date=2021-09-04 }}&lt; * Philippine Technological & Marine Sciences [https://ched.gov.ph/philippine-technological-marine-sciences-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081045/https://ched.gov.ph/philippine-technological-marine-sciences-profile/ |date=2021-09-04 }} * Pilar College of Zamboanga City Inc. [http://www.pczc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904090341/https://www.pczc.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Rizal Memorial Institute of Dapitan City, Inc. [https://ched.gov.ph/rizal-memorial-institute-dapitan-city-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081122/https://ched.gov.ph/rizal-memorial-institute-dapitan-city-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Saint Columban College [http://www.sccpag.edu.ph/]{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Saint Estanislao Kostka College, Inc. [http://sekc.org.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211128171326/http://sekc.org.ph/ |date=2021-11-28 }} * Saint Joseph College of Sindangan Incorporated [https://ched.gov.ph/saint-joseph-college-sindangan-incorporated-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081124/https://ched.gov.ph/saint-joseph-college-sindangan-incorporated-profile/ |date=2021-09-04 }} * Saint Vincent’s College [https://ched.gov.ph/saint-vincents-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081113/https://ched.gov.ph/saint-vincents-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Sibugay Technical Institute, Inc. [http://sibugaytech.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180505210454/http://sibugaytech.edu.ph/ |date=2018-05-05 }} * SMC Agro -Tech [https://ched.gov.ph/smc-agro-tech-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080529/https://ched.gov.ph/smc-agro-tech-profile/ |date=2021-09-04 }} * Southern City Colleges, Inc. [https://ched.gov.ph/southern-city-colleges-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081018/https://ched.gov.ph/southern-city-colleges-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Southern Mindanao Colleges [https://ched.gov.ph/southern-mindanao-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081107/https://ched.gov.ph/southern-mindanao-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Southern Peninsula College [https://ched.gov.ph/southern-peninsula-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080634/https://ched.gov.ph/southern-peninsula-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. John College of Buug Foundation, Inc. [https://ched.gov.ph/st-john-college-buug-foundation-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081104/https://ched.gov.ph/st-john-college-buug-foundation-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. Mary’s College of Labason, Inc. [https://ched.gov.ph/st-marys-college-labason-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080839/https://ched.gov.ph/st-marys-college-labason-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * STI College Pagadian [http://www.sti.edu/campuses.asp?campus_id=91#.WhZV8UqWaUk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171218073021/http://sti.edu/campuses.asp?campus_id=91#.WhZV8UqWaUk |date=2017-12-18 }} * STI College Zamboanga [http://www.sti.edu/campuses.asp?campus_id=82#.WhZWFUqWaUk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171218072952/http://sti.edu/campuses.asp?campus_id=82#.WhZWFUqWaUk |date=2017-12-18 }} * STI College – Dipolog [http://www.sti.edu/campuses.asp?campus_id=84#.WhZWfkqWaUk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171218072957/http://sti.edu/campuses.asp?campus_id=84#.WhZWfkqWaUk |date=2017-12-18 }} * Universidad de Zamboanga [https://uz.edu.ph/] * Universidad de Zamboanga-Ipil [http://uz.edu.ph/academics/uz-pagadian/] * Universidad de Zamboanga – Pagadian [http://wmsu.edu.ph/] * Western Mindanao Foundation College, Inc. [https://ched.gov.ph/western-mindanao-foundation-college-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080842/https://ched.gov.ph/western-mindanao-foundation-college-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Western Mindanao State University [http://wmsu.edu.ph/] * Western Mindanao State University Alicia External Studies Unit [http://wmsu.edu.ph/] * Western Mindanao State University Aurora External Studies Unit [http://wmsu.edu.ph/] * Western Mindanao State University Curuan External Studies Unit [http://wmsu.edu.ph/] * Western Mindanao State University Diplahan External Studies Unit [http://wmsu.edu.ph/] * Western Mindanao State University Imelda External Studies Unit [http://wmsu.edu.ph/] * Western Mindanao State University Ipil External Studies Unit [http://wmsu.edu.ph/] * Western Mindanao State University Mabuhay External Studies Unit [http://wmsu.edu.ph/] * Western Mindanao State University Malangas External Studies Unit [http://wmsu.edu.ph/] * Western Mindanao State University Molave External Studies Unit [http://wmsu.edu.ph/] * Western Mindanao State University Naga External Studies Unit [http://wmsu.edu.ph/] * Western Mindanao State University Olutanga External Studies Unit [http://wmsu.edu.ph/] * Western Mindanao State University Pagadian External Studies Unit [http://wmsu.edu.ph/] * Western Mindanao State University Siay External Studies Unit [http://wmsu.edu.ph/] * Western Mindanao State University Tungawan External Studies Unit [http://wmsu.edu.ph/] * Yllana Bay View College [https://ched.gov.ph/yllana-bay-view-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081111/https://ched.gov.ph/yllana-bay-view-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Zamboanga City State Polytechnic College [http://www.zcspc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080326/http://www.zcspc.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Zamboanga Del Sur Maritime Institute of Technology [https://ched.gov.ph/zamboanga-del-sur-maritime-institute-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081122/https://ched.gov.ph/zamboanga-del-sur-maritime-institute-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * Zamboanga State College of Marine Sciences and Technology [http://www.zscmst.edu.ph/] == Rehiyon X == * ACLC College of Bukidnon, Inc. [http://www.aclcbukidnon.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080358/https://www.aclcbukidnon.com/ |date=2021-09-04 }} * Adventist Medical Center College [http://www.amcc.edu.ph/] * Adventist Technological Institute [https://ched.gov.ph/adventist-technological-institute-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081152/https://ched.gov.ph/adventist-technological-institute-profile/ |date=2021-09-04 }} * AMA Computer College – Cagayan de Oro [https://www.amaes.edu.ph/] * Blessed Mother College [http://blessedmothercollege.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080330/https://blessedmothercollege.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Bukidnon State University [http://buksu.edu.ph/] * Bukidnon State University – Alubijid [http://buksu.edu.ph/] * Bukidnon State University – Baungon [http://buksu.edu.ph/] * Bukidnon State University – Cabanglasan [http://buksu.edu.ph/] * Bukidnon State University – Damulog [http://buksu.edu.ph/] * Bukidnon State University – Iligan [http://buksu.edu.ph/] * Bukidnon State University – Impasugong [http://buksu.edu.ph/] * Bukidnon State University – Kadingilan [http://buksu.edu.ph/] * Bukidnon State University – Kalilangan [http://buksu.edu.ph/] * Bukidnon State University – Kitaotao [http://buksu.edu.ph/] * Bukidnon State University – Libona [http://buksu.edu.ph/] * Bukidnon State University – Malitbog [http://buksu.edu.ph/] * Bukidnon State University – Medina [http://buksu.edu.ph/] * Bukidnon State University – Quezon [http://buksu.edu.ph/] * Bukidnon State University – San Fernando [http://buksu.edu.ph/] * Bukidnon State University – Sugbongcogon [http://buksu.edu.ph/] * Bukidnon State University – Talakag [http://buksu.edu.ph/] * Bukidnon State University – Talisayan [http://buksu.edu.ph/] * Cagayan de Oro College [http://coc.phinma.edu.ph/] * Camiguin Polytechnic State College [http://www.cpsc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200311114643/http://www.cpsc.edu.ph/ |date=2020-03-11 }} * Capitol University [http://www.cu.edu.ph/] * Central Mindanao University [http://www.cmu.edu.ph/] * Christ the King College de Maranding [https://ched.gov.ph/christ-king-college-de-maranding-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081041/https://ched.gov.ph/christ-king-college-de-maranding-profile/ |date=2021-09-04 }} * Christ the King College [http://ckcgingoog.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150204104928/http://ckcgingoog.edu.ph/ |date=2015-02-04 }} * Colegio de Sto. Nino de Jasaan [https://ched.gov.ph/colegio-de-sto-nino-de-jasaan-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081140/https://ched.gov.ph/colegio-de-sto-nino-de-jasaan-profile/ |date=2021-09-04 }} * Dr. Solomon U. Molina College, Inc. [https://ched.gov.ph/dr-solomon-u-molina-college-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080631/https://ched.gov.ph/dr-solomon-u-molina-college-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Fatima College of Camiguin [https://ched.gov.ph/fatima-college-camiguin-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081125/https://ched.gov.ph/fatima-college-camiguin-profile/ |date=2021-09-04 }} * Gingoog Christian College [https://ched.gov.ph/gingoog-christian-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081130/https://ched.gov.ph/gingoog-christian-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Gingoog City Colleges [https://ched.gov.ph/gingoog-city-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081010/https://ched.gov.ph/gingoog-city-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Golden Heritage Polytechnic College [https://ched.gov.ph/golden-heritage-polytechnic-college-report/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081049/https://ched.gov.ph/golden-heritage-polytechnic-college-report/ |date=2021-09-04 }} * IBA College of Mindanao [https://ched.gov.ph/iba-college-mindanao-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080518/https://ched.gov.ph/iba-college-mindanao-profile/ |date=2021-09-04 }} * Iligan Capitol College [http://icc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080326/http://icc.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Iligan Medical Center College [http://imcc.edu.ph/] * La Salle University [https://lsu.edu.ph/] * Lanao School of Science and Technology Inc. [https://ched.gov.ph/lanao-school-science-technology-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081136/https://ched.gov.ph/lanao-school-science-technology-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Liceo de Cagayan University [http://www.liceo.edu.ph/] * Lourdes College [https://www.lccdo.edu.ph/] * Lyceum of Iligan Foundation [http://lif.edu.ph/] * Masters Technological Institute of Mindanao [https://ched.gov.ph/masters-technological-institute-mindanao-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081211/https://ched.gov.ph/masters-technological-institute-mindanao-profile/ |date=2021-09-04 }} * Medina College [https://ched.gov.ph/medina-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081119/https://ched.gov.ph/medina-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Medina Foundation College [https://ched.gov.ph/medina-foundation-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081144/https://ched.gov.ph/medina-foundation-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Mindanao Arts and Technological Institute [https://ched.gov.ph/mindanao-arts-technological-institute-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080523/https://ched.gov.ph/mindanao-arts-technological-institute-profile/ |date=2021-09-04 }} * Mindanao State University-Iligan Institute of Technology [https://www.msuiit.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240122192243/https://www.msuiit.edu.ph/ |date=2024-01-22 }} * Mindanao State University-Lanao del Norte Agricultural College [http://www.msumain.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021012222936/http://www.msumain.edu.ph/ |date=2002-10-12 }} * Mindanao State University-Maigo School of Arts and Trades [http://www.msumain.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021012222936/http://www.msumain.edu.ph/ |date=2002-10-12 }} * Mindanao State University-Naawan [http://www.msunaawan.edu.ph/] * Misamis Institute of Technology [https://ched.gov.ph/misamis-institute-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081331/https://ched.gov.ph/misamis-institute-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * Misamis Oriental Institute of Science and Technology [https://ched.gov.ph/misamis-oriental-institute-of-science-and-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081044/https://ched.gov.ph/misamis-oriental-institute-of-science-and-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * Misamis University [http://www.mu.edu.ph/] * Misamis University-Oroquieta [http://www.mu.edu.ph/] * Mountain View College [http://www.mvc.edu.ph/] * North Central Mindanao College [https://www.ncmc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080326/https://www.ncmc.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Northern Bukidnon State College [https://ched.gov.ph/northern-bukidnon-state-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081216/https://ched.gov.ph/northern-bukidnon-state-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Northwestern Mindanao Christian College [https://ched.gov.ph/northwestern-mindanao-christian-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081229/https://ched.gov.ph/northwestern-mindanao-christian-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Northwestern Mindanao Institute of Technology [https://ched.gov.ph/northwestern-mindanao-institute-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081345/https://ched.gov.ph/northwestern-mindanao-institute-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * Northwestern Mindanao State College of Science and Technology [http://www.nmsc.edu.ph/] * Oro Bible College [https://ched.gov.ph/oro-bible-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080855/https://ched.gov.ph/oro-bible-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Our Lady of Triumph Institute of Technology [http://www.olt.edu.ph/] * Philippine College Foundation [https://ched.gov.ph/philippine-college-foundation-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081026/https://ched.gov.ph/philippine-college-foundation-profile/ |date=2021-09-04 }} * Philippine Countryville College [https://ched.gov.ph/philippine-countryville-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081205/https://ched.gov.ph/philippine-countryville-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Picardal Institute of Science and Technology [https://ched.gov.ph/picardal-institute-science-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081217/https://ched.gov.ph/picardal-institute-science-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * Pilgrim Christian College [https://ched.gov.ph/pilgrim-christian-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080637/https://ched.gov.ph/pilgrim-christian-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Quezon Institute of Technology [https://ched.gov.ph/quezon-institute-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081253/https://ched.gov.ph/quezon-institute-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * Roman C. Villalon Memorial College [https://ched.gov.ph/roman-c-villalon-memorial-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081204/https://ched.gov.ph/roman-c-villalon-memorial-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Sacred Heart College of Calamba [https://ched.gov.ph/sacred-heart-college-calamba-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081213/https://ched.gov.ph/sacred-heart-college-calamba-profile/ |date=2021-09-04 }} * San Agustin Institute of Technology [https://ched.gov.ph/san-agustin-institute-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081247/https://ched.gov.ph/san-agustin-institute-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * San Isidro College [http://sic.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080326/http://sic.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Santa Monica Institute of Technology [https://ched.gov.ph/santa-monica-institute-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081037/https://ched.gov.ph/santa-monica-institute-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * Southern Bukidnon Foundation Academy [https://ched.gov.ph/southern-bukidnon-foundation-academy-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081158/https://ched.gov.ph/southern-bukidnon-foundation-academy-profile/ |date=2021-09-04 }} * Southern Capital College [https://ched.gov.ph/southern-capital-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080850/https://ched.gov.ph/southern-capital-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Southern de Oro Philippines College [http://www.southphilcollege.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904094225/https://southphilcollege.com/ |date=2021-09-04 }} * Southern Maramag Colleges [https://ched.gov.ph/southern-maramag-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081242/https://ched.gov.ph/southern-maramag-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. John Vianney Theological Seminary [https://ched.gov.ph/st-john-vianney-theological-seminary-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081151/https://ched.gov.ph/st-john-vianney-theological-seminary-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. Mary’s Maternity and Children Hospital College [https://ched.gov.ph/st-marys-maternity-children-hospital-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081255/https://ched.gov.ph/st-marys-maternity-children-hospital-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. Michael’s College [https://www.smciligan.edu.ph/] * St. Peter’s College of Misamis Oriental [https://ched.gov.ph/st-peters-college-of-misamis-oriental-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081153/https://ched.gov.ph/st-peters-college-of-misamis-oriental-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. Peter’s College [http://www.spc.edu.ph/] * St. Rita&#8217;s College of Balingasag [https://ched.gov.ph/st-ritas-college-balingasag-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081232/https://ched.gov.ph/st-ritas-college-balingasag-profile/ |date=2021-09-04 }} * Stella Maris College [https://ched.gov.ph/stella-maris-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081215/https://ched.gov.ph/stella-maris-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * STI College Education Services Group – Mindanao [https://www.sti.edu/] * STI College – Iligan [https://www.sti.edu/] * STI College – Malaybalay [https://www.sti.edu/] * STI College – Valencia [https://www.sti.edu/] * The New El Salvador College [https://ched.gov.ph/new-el-salvador-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081201/https://ched.gov.ph/new-el-salvador-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * University of Science and Technology [http://www.ustp.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918042922/https://www.ustp.edu.ph/ |date=2021-09-18 }} * University of Science and Technology – Claveria [http://www.ustp.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918042922/https://www.ustp.edu.ph/ |date=2021-09-18 }} * University of Science and Technology-Jasaan [http://www.ustp.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918042922/https://www.ustp.edu.ph/ |date=2021-09-18 }} * University of Science and Technology-Oroquieta [http://www.ustp.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918042922/https://www.ustp.edu.ph/ |date=2021-09-18 }} * University of Science and Technology-Panaon [http://www.ustp.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918042922/https://www.ustp.edu.ph/ |date=2021-09-18 }} * Valencia Colleges Inc. [https://ched.gov.ph/valencia-colleges-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081148/https://ched.gov.ph/valencia-colleges-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Vineyard International Polytechnic College [https://www.vipc.edu.ph/] * Xavier University [http://www.xu.edu.ph/] == Rehiyon XI == * ACES Polytechnic College [https://ched.gov.ph/aces-polytechnic-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081208/https://ched.gov.ph/aces-polytechnic-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * ACES Tagum College [https://ched.gov.ph/aces-tagum-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080532/https://ched.gov.ph/aces-tagum-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * ACLC College of Tagum [http://www.aclc.edu.ph/] * ACQ College of Ministries [http://acqcm.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180419075141/http://acqcm.edu.ph/ |date=2018-04-19 }} * Agro-Industrial Foundation College of the Philippines-Matina [http://agrocollegedavao.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180729074916/http://agrocollegedavao.com/ |date=2018-07-29 }} * AMA Computer College [http://www.ama.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918052446/https://www.ama.edu.ph/ |date=2021-09-18 }} * Arriesgado College Foundation [https://ched.gov.ph/arriesgado-college-foundation-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080642/https://ched.gov.ph/arriesgado-college-foundation-profile/ |date=2021-09-04 }} * Asian International School of Aeronautics and Technology [http://aisat.edu.ph] * Assumption College of Davao [http://www.assumptiondavao.edu.ph/acd2/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181019000841/http://www.assumptiondavao.edu.ph/acd2/ |date=2018-10-19 }} * Assumption College of Nabunturan [https://ched.gov.ph/assumption-college-nabunturan-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081157/https://ched.gov.ph/assumption-college-nabunturan-profile/ |date=2021-09-04 }} * Ateneo de Davao University [http://www.addu.edu.ph/] * Brokenshire College [http://www.brokenshire.edu.ph/index.php/home] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080353/http://www.brokenshire.edu.ph/index.php/home |date=2021-09-04 }} * Card-MRI Development Institute [https://ched.gov.ph/card-mri-development-institute-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081203/https://ched.gov.ph/card-mri-development-institute-profile/ |date=2021-09-04 }} * Christian Colleges of Southeast Asia [https://ched.gov.ph/christian-colleges-of-southeast-asia-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081239/https://ched.gov.ph/christian-colleges-of-southeast-asia-profile/ |date=2021-09-04 }} * Compostela Valley State College-Main [https://cvsc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080326/https://cvsc.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Compostela Valley State College – Maragusan [https://cvsc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080326/https://cvsc.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Compostela Valley State College – Montevista [https://cvsc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080326/https://cvsc.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Compostela Valley State College – New Bataan [https://cvsc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080326/https://cvsc.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Cor Jesu College [http://www.cjc.edu.ph/] * Davao Central College [https://ched.gov.ph/davao-central-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081348/https://ched.gov.ph/davao-central-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Davao del Norte State College [http://dnsc.edu.ph/] * Davao del Sur State College [https://www.dssc.edu.ph/index.php] * Davao Doctors College [https://www.davaodoctors.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080327/https://www.davaodoctors.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Davao Medical School Foundation [http://www.davaomedicalcollege.org/] * Davao Oriental State College of Science and Technology-Banaybanay Campus [http://www.doscst.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627225244/http://www.doscst.edu.ph/ |date=2021-06-27 }} * Davao Oriental State College of Science and Technology-Cateel Extension [http://www.doscst.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627225244/http://www.doscst.edu.ph/ |date=2021-06-27 }} * Davao Oriental State College of Science and Technology-Main [http://www.doscst.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627225244/http://www.doscst.edu.ph/ |date=2021-06-27 }} * Davao Oriental State College of Science and Technology-San Isidro Extension [http://www.doscst.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627225244/http://www.doscst.edu.ph/ |date=2021-06-27 }} * Davao Vision Colleges [https://ched.gov.ph/davao-vision-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081146/https://ched.gov.ph/davao-vision-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Davao Winchester Colleges [https://ched.gov.ph/davao-winchester-colleges-problem/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081034/https://ched.gov.ph/davao-winchester-colleges-problem/ |date=2021-09-04 }} * DMMA College of Southern Philippines [http://www.dmmacsp.edu.ph/] * Evangelical Mission College ,Inc. [https://ched.gov.ph/evangelical-mission-college-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081245/https://ched.gov.ph/evangelical-mission-college-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Evelyn E. Fabie College, Inc. [https://ched.gov.ph/evelyn-e-fabie-college-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081221/https://ched.gov.ph/evelyn-e-fabie-college-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Gabriel Taborin College of Davao Foundation [https://ched.gov.ph/gabriel-taborin-college-davao-foundation-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081223/https://ched.gov.ph/gabriel-taborin-college-davao-foundation-profile/ |date=2021-09-04 }} * General Baptist Bible College [https://ched.gov.ph/general-baptist-bible-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080852/https://ched.gov.ph/general-baptist-bible-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Holy Child College of Davao [https://ched.gov.ph/holy-child-college-davao-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081250/https://ched.gov.ph/holy-child-college-davao-profile/ |date=2021-09-04 }} * Holy Cross College of Calinan [http://hccc.edu.ph/] * Holy Cross College of Sasa [https://ched.gov.ph/holy-cross-college-of-sasa-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081143/https://ched.gov.ph/holy-cross-college-of-sasa-profile/ |date=2021-09-04 }} * Holy Cross of Davao College [http://www.hcdc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904083133/https://www.hcdc.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Interface Computer College [http://home.interfacecollege.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126020311/http://home.interfacecollege.org/ |date=2021-01-26 }} * Institute of International Culinary and Hospitality Entrepreneurship [http://www.ichef.com.ph/] * Joji Ilagan Career Center Foundation [http://www.jojiilagancareercenter.com/] * Joji Ilagan International Management School [https://www.theinternationalmanagementschool.com/] * Jose Maria College [https://jmc.edu.ph/] * Koinonia Theological Seminary Foundation [https://ched.gov.ph/koinonia-theological-seminary-foundation-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081039/https://ched.gov.ph/koinonia-theological-seminary-foundation-profile/ |date=2021-09-04 }} * Laak Institute Foundation [https://ched.gov.ph/laak-institute-foundation-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081226/https://ched.gov.ph/laak-institute-foundation-profile/ |date=2021-09-04 }} * Legacy College of Compostela [https://ched.gov.ph/legacy-college-compostela-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081211/https://ched.gov.ph/legacy-college-compostela-profile/ |date=2021-09-04 }} * Liceo De Davao [http://liceodedavao.online/index.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080326/http://liceodedavao.online/index.html |date=2021-09-04 }} * Lyceum of the Philippines-Davao [https://lpudavao.edu.ph/] * Malayan Colleges Mindanao [https://mcm.edu.ph/] * Maryknoll College of Panabo [https://ched.gov.ph/maryknoll-college-of-panabo-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081237/https://ched.gov.ph/maryknoll-college-of-panabo-profile/ |date=2021-09-04 }} * Mati Doctors College [https://ched.gov.ph/mati-doctors-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081350/https://ched.gov.ph/mati-doctors-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Mati Polytechnic College [https://ched.gov.ph/mati-polytechnic-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081212/https://ched.gov.ph/mati-polytechnic-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * MATS College of Technology [https://ched.gov.ph/mats-college-of-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081156/https://ched.gov.ph/mats-college-of-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * Mindanao Kokusai Daigaku [https://ched.gov.ph/mindanao-kokusai-daigaku-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081206/https://ched.gov.ph/mindanao-kokusai-daigaku-profile/ |date=2021-09-04 }} * Mindanao Medical Foundation College [http://mmfcdavao.com.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904093602/https://mmfcdavao.com.ph/ |date=2021-09-04 }} * Mt. Apo Science Foundation College [https://ched.gov.ph/mt-apo-science-foundation-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081200/https://ched.gov.ph/mt-apo-science-foundation-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * North Davao Colleges-Panabo [https://ched.gov.ph/north-davao-colleges-panabo-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081218/https://ched.gov.ph/north-davao-colleges-panabo-profile/ |date=2021-09-04 }} * North Davao College-Tagum Foundation [https://ched.gov.ph/north-davao-college-tagum-foundation-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081154/https://ched.gov.ph/north-davao-college-tagum-foundation-profile/ |date=2021-09-04 }} * Northlink Technological College [https://ched.gov.ph/northlink-technological-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081213/https://ched.gov.ph/northlink-technological-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Philippine College of Technology [http://www.pctdavao.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081455/http://www.pctdavao.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Philippine Women’s College of Davao [http://pwc.edu.ph/] * Polytechnic College of Davao Del Sur [https://ched.gov.ph/polytechnic-college-davao-del-sur-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081234/https://ched.gov.ph/polytechnic-college-davao-del-sur-profile/ |date=2021-09-04 }} * Queen of Apostles College Seminary [https://ched.gov.ph/queen-apostles-college-seminary-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080640/https://ched.gov.ph/queen-apostles-college-seminary-profile/ |date=2021-09-04 }} * Saint Francis Xavier College Seminary [https://ched.gov.ph/saint-francis-xavier-college-seminary-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081029/https://ched.gov.ph/saint-francis-xavier-college-seminary-profile/ |date=2021-09-04 }} * Saint Peter’s College of Toril [https://ched.gov.ph/st-peters-college-toril-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081209/https://ched.gov.ph/st-peters-college-toril-profile/ |date=2021-09-04 }} * Samson Polytechnic College of Davao [https://ched.gov.ph/samson-polytechnic-college-davao-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081032/https://ched.gov.ph/samson-polytechnic-college-davao-profile/ |date=2021-09-04 }} * San Pedro College [http://www.spcdavao.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904083231/http://www.spcdavao.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Serapion C Basalo Memorial Foundation Colleges [https://ched.gov.ph/serapion-c-basalo-memorial-foundation-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081023/https://ched.gov.ph/serapion-c-basalo-memorial-foundation-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * South Philippine Adventist College [http://www.spaconline.org/home/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081829/http://www.spaconline.org/home/ |date=2021-09-04 }} * Southeastern College of Padada [https://ched.gov.ph/southeastern-college-of-padada-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081042/https://ched.gov.ph/southeastern-college-of-padada-profile/ |date=2021-09-04 }} * Southern Philippines Agriculture, Business, Marine and Aquatic School of Technology-Digos [http://spamast.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080354/https://spamast.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Southern Philippines Agriculture, Business, Marine and Aquatic School of Technology-Malita [http://spamast.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080354/https://spamast.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Southern Philippines Baptist Theological Seminary [https://ched.gov.ph/southern-philippines-baptist-theological-seminary-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081220/https://ched.gov.ph/southern-philippines-baptist-theological-seminary-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. Francis Xavier Regional Major Seminary of Mindanao [https://ched.gov.ph/st-francis-xavier-regional-major-seminary-of-mindanao-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081259/https://ched.gov.ph/st-francis-xavier-regional-major-seminary-of-mindanao-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. John Paul II College of Davao [https://ched.gov.ph/st-john-paul-ii-college-of-davao-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081304/https://ched.gov.ph/st-john-paul-ii-college-of-davao-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. Mary’s College of Baganga [https://ched.gov.ph/st-marys-college-baganga-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081302/https://ched.gov.ph/st-marys-college-baganga-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. Mary's College of Bansalan [https://ched.gov.ph/st-marys-bansalan-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081223/https://ched.gov.ph/st-marys-bansalan-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. Mary’s College of Tagum [http://www.smctagum.edu.ph/] * St. Thomas More School of Law And Business [http://stms.edu.ph/] * STI College – Tagum [http://www.sti.edu/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080602233009/http://www.sti.edu/ |date=2008-06-02 }} * STI Education Services Group-Davao [http://www.sti.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080602233009/http://www.sti.edu/ |date=2008-06-02 }} * Tagum City College Of Science And Technology Foundation [https://ched.gov.ph/tagum-city-college-science-technology-foundation-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080652/https://ched.gov.ph/tagum-city-college-science-technology-foundation-profile/ |date=2021-09-04 }} * Tagum Doctors College [https://ched.gov.ph/tagum-doctors-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081254/https://ched.gov.ph/tagum-doctors-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Tecarro College Foundation [https://ched.gov.ph/tecarro-college-foundation-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081315/https://ched.gov.ph/tecarro-college-foundation-profile/ |date=2021-09-04 }} * The Rizal Memorial Colleges [http://rmcdavao.com/] * UM Bansalan College [http://www.umdigoscollege.edu.ph/home] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201203203952/http://www.umdigoscollege.edu.ph/home |date=2020-12-03 }} * UM Digos College [http://www.umdigoscollege.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201203210454/http://www.umdigoscollege.edu.ph/ |date=2020-12-03 }} * UM Panabo College [http://www.umdigoscollege.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201203210454/http://www.umdigoscollege.edu.ph/ |date=2020-12-03 }} * UM Penaplata College [http://www.umdigoscollege.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201203210454/http://www.umdigoscollege.edu.ph/ |date=2020-12-03 }} * UM Tagum College [http://tagum.umindanao.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080354/http://tagum.umindanao.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * University of Mindanao [http://umindanao.edu.ph/] * University of Southeastern Philippines-Main [http://www.usep.edu.ph/mintal/] * University of Southeastern Philippines-Mintal [http://www.usep.edu.ph/mintal/] * University of Southeastern Philippines-Tagum and Mabini Campus [http://www.usep.edu.ph/tagum-mabini/] * University of the Immaculate Conception [https://www.uic.edu.ph/] * University of the Philippines-Mindanao [https://www2.upmin.edu.ph/]{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Rehiyon XII == * ACLC College of Marbel [https://ched.gov.ph/aclc-college-of-marbel-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080701/https://ched.gov.ph/aclc-college-of-marbel-profile/ |date=2021-09-04 }} * ACLC College-Gereneral Santos City [https://aclcgensan.net/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210309142346/http://www.aclcgensan.net/ |date=2021-03-09 }} * Adventist College of Technology [https://ched.gov.ph/adventist-college-of-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081225/https://ched.gov.ph/adventist-college-of-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * AMA Computer College-General Santos Campus [https://www.amaes.edu.ph/] * Asian Colleges and Technological Institute, Inc. [https://ched.gov.ph/asian-colleges-technological-institute-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080537/https://ched.gov.ph/asian-colleges-technological-institute-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * B.E.S.T. College of Polomolok, Inc. [https://ched.gov.ph/b-e-s-t-college-polomolok-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081241/https://ched.gov.ph/b-e-s-t-college-polomolok-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Brokenshire College of SOCSKSARGEN [https://ched.gov.ph/brokenshire-college-socsksargen-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081056/https://ched.gov.ph/brokenshire-college-socsksargen-profile/ |date=2021-09-04 }} * Central Mindanao Colleges [https://ched.gov.ph/central-mindanao-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081320/https://ched.gov.ph/central-mindanao-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Central Mindanao Computer School Inc. [https://ched.gov.ph/central-mindanao-computer-school-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081331/https://ched.gov.ph/central-mindanao-computer-school-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Colegio de Kidapawan [http://www.cdk.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120312021126/http://www.cdk.edu.ph/ |date=2012-03-12 }} * Cotabato Foundation College of Science and Technology [http://cfcst.edu.ph/] * Cotabato Foundation College of Science and Technology – Antipas [http://cfcst.edu.ph/] * Cotabato Foundation College of Science and Technology – Katipunan [http://cfcst.edu.ph/] * Cotabato Foundation College of Science and Technology – Pikit [http://cfcst.edu.ph/] * Cotabato Medical Foundation College, Inc. [https://ched.gov.ph/cotabato-medical-foundation-college-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080658/https://ched.gov.ph/cotabato-medical-foundation-college-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Cronasia Foundation College, Inc. [https://ched.gov.ph/cronasia-foundation-college-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081259/https://ched.gov.ph/cronasia-foundation-college-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Dr. Domingo B. Tamondong Memorial Hospital and College Foundation [https://ched.gov.ph/dr-domingo-b-tamondong-memorial-school-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081257/https://ched.gov.ph/dr-domingo-b-tamondong-memorial-school-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Edenton Mission College, Inc [https://ched.gov.ph/edenton-mission-college-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081334/https://ched.gov.ph/edenton-mission-college-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Filipino Canadian Community College Foundation [https://filcancollege.com/] * General Santos Academy, Inc. [https://ched.gov.ph/general-santos-academy-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080908/https://ched.gov.ph/general-santos-academy-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * General Santos Doctors’ Medical School Foundation, Inc. [https://ched.gov.ph/general-santos-doctors-medical-school-foundation-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080655/https://ched.gov.ph/general-santos-doctors-medical-school-foundation-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Gensan College of Technology [https://ched.gov.ph/gensan-college-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081304/https://ched.gov.ph/gensan-college-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * Gensantos Foundation, Inc. [https://ched.gov.ph/gensantos-foundation-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080858/https://ched.gov.ph/gensantos-foundation-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Goldenstate College [http://www.goldenstate.edu.ph/home/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190122163545/http://goldenstate.edu.ph/home/ |date=2019-01-22 }} * Goldenstate College of Kiamba * Goldenstate College of Koronadal City [http://www.goldenstate.edu.ph/home/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190122163545/http://goldenstate.edu.ph/home/ |date=2019-01-22 }} * Goldenstate College of Maasim * Goldenstate College of Malungon * Green Valley College Foundation [https://ched.gov.ph/green-valley-college-foundation-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080540/https://ched.gov.ph/green-valley-college-foundation-profile/ |date=2021-09-04 }} * Green Valley College Foundation – Isulan Campus [https://ched.gov.ph/green-valley-college-foundation-isulan-campus-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081326/https://ched.gov.ph/green-valley-college-foundation-isulan-campus-profile/ |date=2021-09-04 }} * Holy Child College of Information Technology, Inc. [https://ched.gov.ph/holy-child-college-information-technology-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081219/https://ched.gov.ph/holy-child-college-information-technology-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Holy Trinity College of General Santos City [http://www.htcgsc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080538/https://www.htcgsc.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * I Link College of Science and Technology [https://ched.gov.ph/link-college-science-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080900/https://ched.gov.ph/link-college-science-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * International Cruise Ship College, Inc. [https://ched.gov.ph/international-cruise-ship-college-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081246/https://ched.gov.ph/international-cruise-ship-college-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Joji Ilagan International School of Hotel & Tourism Management [https://ched.gov.ph/joji-ilagan-international-school-hotel-tourism-management-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080903/https://ched.gov.ph/joji-ilagan-international-school-hotel-tourism-management-profile/ |date=2021-09-04 }} * Kidapawan Doctors College, Inc. [https://ched.gov.ph/kidapawan-doctors-college-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081323/https://ched.gov.ph/kidapawan-doctors-college-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * King’s College of Isulan [https://ched.gov.ph/kings-college-isulan-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081238/https://ched.gov.ph/kings-college-isulan-profile/ |date=2021-09-04 }} * King’s College of Marbel [https://ched.gov.ph/kings-college-marbel-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081318/https://ched.gov.ph/kings-college-marbel-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Korbel Foundation College, Inc. [https://ched.gov.ph/korbel-foundation-college-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081236/https://ched.gov.ph/korbel-foundation-college-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Kulaman Academy, Inc. [https://ched.gov.ph/kulaman-academy-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081233/https://ched.gov.ph/kulaman-academy-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Lebak Family Doctor&#8217;s School of Midwifery [https://ched.gov.ph/lebak-family-doctors-school-of-midwifery-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081249/https://ched.gov.ph/lebak-family-doctors-school-of-midwifery-profile/ |date=2021-09-04 }} * Marbel Institute of Technical College, Inc. [https://ched.gov.ph/marbel-institute-technical-college-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081216/https://ched.gov.ph/marbel-institute-technical-college-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Marbel School of Science and Technology [https://ched.gov.ph/marbel-school-science-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081358/https://ched.gov.ph/marbel-school-science-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * Marvelous College of Technology [https://ched.gov.ph/marvelous-college-of-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080535/https://ched.gov.ph/marvelous-college-of-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * Mindanao Polytechnic College [https://www.mpcgensan.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080353/https://www.mpcgensan.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Mindanao State University-General Santos City [https://msugensan.edu.ph/] * MMG College of General Santos City [https://ched.gov.ph/mmg-college-of-general-santos-city-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081353/https://ched.gov.ph/mmg-college-of-general-santos-city-profile/ |date=2021-09-04 }} * New Brighton School of the Philippines * New Era University-General Santos City [https://ched.gov.ph/new-era-university-general-santos-city-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080906/https://ched.gov.ph/new-era-university-general-santos-city-profile/ |date=2021-09-04 }} * North Valley College Foundation, Inc. [https://ched.gov.ph/north-valley-college-foundation-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080645/https://ched.gov.ph/north-valley-college-foundation-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * North Point College of Arts and Technology [https://ched.gov.ph/north-point-college-of-arts-and-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081312/https://ched.gov.ph/north-point-college-of-arts-and-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * Notre Dame of Dadiangas University [https://nddu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211008064058/https://www.nddu.edu.ph/ |date=2021-10-08 }} * Notre Dame of Kidapawan College [http://www.ndkc.edu.ph/] * Notre Dame of Marbel University [http://www.ndmu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070303044347/http://www.ndmu.edu.ph/ |date=2007-03-03 }} * Notre Dame of Midsayap College [https://www.ndmc.edu.ph/] * Notre Dame of Salaman College [https://ched.gov.ph/notre-dame-salaman-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081051/https://ched.gov.ph/notre-dame-salaman-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Notre Dame of Tacurong College [http://www.ndtc.edu.ph/] * Notre Dame-Siena College of Polomolok [https://ched.gov.ph/notre-dame-siena-college-polomolok-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081251/https://ched.gov.ph/notre-dame-siena-college-polomolok-profile/ |date=2021-09-04 }} * Pacific Southbay College * Primasia Foundation College [https://ched.gov.ph/primasia-foundation-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081230/https://ched.gov.ph/primasia-foundation-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Quezon Colleges of Southern Philippines [https://ched.gov.ph/quezon-colleges-southern-philippines-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081302/https://ched.gov.ph/quezon-colleges-southern-philippines-profile/ |date=2021-09-04 }} * Ramon Magsaysay Memorial Colleges [https://ched.gov.ph/ramon-magsaysay-memorial-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081329/https://ched.gov.ph/ramon-magsaysay-memorial-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Ramon Magsaysay Memorial College – Marbel [https://ched.gov.ph/ramon-magsaysay-memorial-college-marbel-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081228/https://ched.gov.ph/ramon-magsaysay-memorial-college-marbel-profile/ |date=2021-09-04 }} * Read Data Access Computer College [https://ched.gov.ph/read-data-access-computer-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081053/https://ched.gov.ph/read-data-access-computer-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Regency Polytechnic College [https://ched.gov.ph/regency-polytechnic-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081045/https://ched.gov.ph/regency-polytechnic-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Saint Albert Polytechnic College, Inc [https://ched.gov.ph/saint-albert-polytechnic-college-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081337/https://ched.gov.ph/saint-albert-polytechnic-college-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Salaman Institute * Schola De San Jose [https://ched.gov.ph/schola-de-san-jose-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081047/https://ched.gov.ph/schola-de-san-jose-profile/ |date=2021-09-04 }} * Senator Ninoy Aquino College Foundation, Inc. [https://ched.gov.ph/senator-ninoy-aquino-college-foundation-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081310/https://ched.gov.ph/senator-ninoy-aquino-college-foundation-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * South East Asian Institute of Technology [https://ched.gov.ph/south-east-asian-institute-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081244/https://ched.gov.ph/south-east-asian-institute-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * Southern Baptist College [https://ched.gov.ph/southern-baptist-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080649/https://ched.gov.ph/southern-baptist-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Southern Christian College [http://southernchristiancollege.edu.ph/] * Southern Mindanao Institute of Technology [https://ched.gov.ph/southern-mindanao-institute-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081356/https://ched.gov.ph/southern-mindanao-institute-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * Southern Philippines Methodist College [https://ched.gov.ph/southern-philippines-methodist-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081307/https://ched.gov.ph/southern-philippines-methodist-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Southern Philippine Technical College of Koronadal * Southpoint College of Arts and Technology [https://ched.gov.ph/southpoint-college-of-arts-and-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081340/https://ched.gov.ph/southpoint-college-of-arts-and-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. Alexius College [https://ched.gov.ph/st-alexius-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081345/https://ched.gov.ph/st-alexius-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. Luke’s Institute [https://ched.gov.ph/st-lukes-institute-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081307/https://ched.gov.ph/st-lukes-institute-profile/ |date=2021-09-04 }} * STI College – General Santos City [https://www.sti.edu/campuses.asp?campus_id=80] * STI College – Tacurong [https://www.sti.edu/campuses.asp?campus_id=93] * STI College – Koronadal [https://www.sti.edu/campuses.asp?campus_id=89] * Stratford International School [http://www.stratford.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160718134159/http://stratford.edu.ph/ |date=2016-07-18 }} * Sultan Kudarat Educational Institution [https://ched.gov.ph/sultan-kudarat-educational-institution-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081342/https://ched.gov.ph/sultan-kudarat-educational-institution-profile/ |date=2021-09-04 }} * Sultan Kudarat State University [http://www.sksu.edu.ph/admin/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181010163303/http://sksu.edu.ph/admin/ |date=2018-10-10 }} * Sultan Kudarat State University – Bagumbayan Campus [http://www.sksu.edu.ph/admin/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181010163303/http://sksu.edu.ph/admin/ |date=2018-10-10 }} * Sultan Kudarat State University – Isulan Campus [http://www.sksu.edu.ph/admin/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181010163303/http://sksu.edu.ph/admin/ |date=2018-10-10 }} * Sultan Kudarat State University – Kalamansig Campus [http://www.sksu.edu.ph/admin/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181010163303/http://sksu.edu.ph/admin/ |date=2018-10-10 }} * Sultan Kudarat State University – Lutayan Campus [http://www.sksu.edu.ph/admin/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181010163303/http://sksu.edu.ph/admin/ |date=2018-10-10 }} * Sultan Kudarat State University – Palimbang Campus [http://www.sksu.edu.ph/admin/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181010163303/http://sksu.edu.ph/admin/ |date=2018-10-10 }} * Sultan Kudarat State University – Tacurong Campus [http://www.sksu.edu.ph/admin/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181010163303/http://sksu.edu.ph/admin/ |date=2018-10-10 }} * University of Southern Mindanao [https://www.usm.edu.ph/]{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * University of Southern Mindanao – Kidapawan City Campus [https://www.usm.edu.ph/]{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Villamor College of Business and Arts [https://ched.gov.ph/villamor-college-business-arts-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080703/https://ched.gov.ph/villamor-college-business-arts-profile/ |date=2021-09-04 }} * VMC Asian College Foundation, Inc. [https://ched.gov.ph/vmc-asian-college-foundation-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080707/https://ched.gov.ph/vmc-asian-college-foundation-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * West Celebes College of Technology, Inc [https://ched.gov.ph/west-celebes-college-technology-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081059/https://ched.gov.ph/west-celebes-college-technology-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} == CARAGA == * ACLC College Of Butuan City, Inc. [http://www.aclcbutuan.edu.ph/] * Agusan Colleges, Inc. [https://ched.gov.ph/agusan-colleges-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081315/https://ched.gov.ph/agusan-colleges-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Agusan Del Sur College, Inc. [http://agusandelsurcollege.com/] * Agusan Del Sur State College Of Agriculture And Technology [http://asscat.edu.ph/] * Andres Soriano Colleges of Bislig [http://ascofbislig.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627224642/https://ascofbislig.com/ |date=2021-06-27 }} * Asian College Foundation [https://ched.gov.ph/asian-college-foundation-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081313/https://ched.gov.ph/asian-college-foundation-profile/ |date=2021-09-04 }} * Balite Institute of Technology-Butuan [https://ched.gov.ph/balite-institute-of-technology-butuan/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081318/https://ched.gov.ph/balite-institute-of-technology-butuan/ |date=2021-09-04 }} * Bucas Grande Foundation College [https://ched.gov.ph/bucas-grande-foundation-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080542/https://ched.gov.ph/bucas-grande-foundation-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Butuan City Colleges [https://ched.gov.ph/butuan-city-colleges/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081353/https://ched.gov.ph/butuan-city-colleges/ |date=2021-09-04 }} * Butuan Doctors’ College [https://ched.gov.ph/butuan-doctors-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081348/https://ched.gov.ph/butuan-doctors-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Candelaria Institute Of Cabadbaran, Inc. [https://ched.gov.ph/candelaria-institute-cabadbaran-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081350/https://ched.gov.ph/candelaria-institute-cabadbaran-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Caraga Institute Of Technology [https://ched.gov.ph/caraga-institute-of-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081409/https://ched.gov.ph/caraga-institute-of-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * Caraga State University – Cabadbaran Campus [http://www.carsu.edu.ph/] * Caraga State University – Main [http://www.carsu.edu.ph/] * De La Salle John Bosco College [http://www.dlsjbc.edu.ph/] * Don Jose Ecleo Memorial Foundation College Of Science And Technology [https://ched.gov.ph/don-jose-ecleo-memorial-foundation-college-of-science-and-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081310/https://ched.gov.ph/don-jose-ecleo-memorial-foundation-college-of-science-and-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * Elisa R. Ochoa Memorial Northern Mindanao School Of Midwifery [https://ched.gov.ph/elisa-r-ochoa-memorial-northern-mindanao-school-midwifery-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080911/https://ched.gov.ph/elisa-r-ochoa-memorial-northern-mindanao-school-midwifery-profile/ |date=2021-09-04 }} * Father Saturnino Urios University [http://www.urios.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200427195856/http://www.urios.edu.ph/ |date=2020-04-27 }} * Holy Child Colleges Of Butuan [https://ched.gov.ph/holy-child-colleges-butuan-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081401/https://ched.gov.ph/holy-child-colleges-butuan-profile/ |date=2021-09-04 }} * Merchant Marine Academy of Caraga [https://ched.gov.ph/merchant-marine-academy-of-caraga-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081404/https://ched.gov.ph/merchant-marine-academy-of-caraga-profile/ |date=2021-09-04 }} * Mt. Carmel College Of San Francisco, Inc. [https://ched.gov.ph/mt-carmel-college-san-francisco-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081401/https://ched.gov.ph/mt-carmel-college-san-francisco-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Northeastern Mindanao Colleges [https://ched.gov.ph/northeastern-mindanao-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081404/https://ched.gov.ph/northeastern-mindanao-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Northern Mindanao Colleges, Inc. [https://ched.gov.ph/northern-mindanao-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081101/https://ched.gov.ph/northern-mindanao-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Northwestern Agusan Colleges [https://ched.gov.ph/northwestern-agusan-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081358/https://ched.gov.ph/northwestern-agusan-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Philippine Electronics And Communication Institute Of Technology [https://ched.gov.ph/philippine-electronics-communication-institute-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081412/https://ched.gov.ph/philippine-electronics-communication-institute-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * Philippine Normal University – Mindanao [https://www.pnumindanao.com/] * Saint Francis Xavier College, Inc. [https://ched.gov.ph/saint-francis-xavier-college-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081406/https://ched.gov.ph/saint-francis-xavier-college-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Saint Joseph Institute Of Technology [http://www.sjit.edu.ph/] * Saint Michael College [http://www.smccantilan.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080401/http://www.smccantilan.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Saint Michael College Of Caraga [http://www.smccnasipit.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200207111935/http://www.smccnasipit.edu.ph/ |date=2020-02-07 }} * Saint Peter College Seminary [https://ched.gov.ph/saint-peter-college-seminary-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081221/https://ched.gov.ph/saint-peter-college-seminary-profile/ |date=2021-09-04 }} * Saint Theresa College Of Tandag, Inc. [https://ched.gov.ph/saint-theresa-college-tandag-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080913/https://ched.gov.ph/saint-theresa-college-tandag-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Saint Vincent De Paul Diocesan College [https://ched.gov.ph/saint-vincent-de-paul-diocesan-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081415/https://ched.gov.ph/saint-vincent-de-paul-diocesan-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * San Francisco Colleges [https://ched.gov.ph/san-francisco-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081418/https://ched.gov.ph/san-francisco-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Siargao Island Institute Of Technology [http://www.siit.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130313143205/http://www.siit.edu.ph/ |date=2013-03-13 }} * Southern Technological Institute Of The Philippines, Inc. [https://stipbislig.webs.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080328/https://stipbislig.webs.com/ |date=2021-09-04 }} * Southway College Of Technology [http://socotech.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904094119/https://socotech.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * St. Jude Thaddeus Institute of Technology [https://ched.gov.ph/st-jude-thaddeus-institute-of-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081334/https://ched.gov.ph/st-jude-thaddeus-institute-of-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. Paul University Surigao [http://www.spusedu.com/] * STI College – San Francisco [https://www.sti.edu/] * STI College – Surigao [https://www.sti.edu/] * Surigao Del Sur State University – Cagwait Campus [http://www.sdssu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230701155725/https://www.sdssu.edu.ph/ |date=2023-07-01 }} * Surigao Del Sur State University – Cantilan Campus [http://www.sdssu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230701155725/https://www.sdssu.edu.ph/ |date=2023-07-01 }} * Surigao Del Sur State University – Lianga Campus [http://www.sdssu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230701155725/https://www.sdssu.edu.ph/ |date=2023-07-01 }} * Surigao Del Sur State University – Main [http://www.sdssu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230701155725/https://www.sdssu.edu.ph/ |date=2023-07-01 }} * Surigao Del Sur State University – San Miguel Campus [http://www.sdssu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230701155725/https://www.sdssu.edu.ph/ |date=2023-07-01 }} * Surigao Del Sur State University – Tagbina Campus [http://www.sdssu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230701155725/https://www.sdssu.edu.ph/ |date=2023-07-01 }} * Surigao Doctors’ College [https://ched.gov.ph/surigao-doctors-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081326/https://ched.gov.ph/surigao-doctors-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Surigao Education Center [http://www.sec.edu.ph/index.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904093513/https://www.sec.edu.ph/index.html |date=2021-09-04 }} * Surigao State College Of Technology – Del Carmen Campus [http://ssct.edu.ph/ssctweb/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190524154617/http://ssct.edu.ph/ssctweb/ |date=2019-05-24 }} * Surigao State College Of Technology – Main [http://ssct.edu.ph/ssctweb/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190524154617/http://ssct.edu.ph/ssctweb/ |date=2019-05-24 }} * Surigao State College Of Technology – Mainit Campus [http://ssct.edu.ph/ssctweb/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190524154617/http://ssct.edu.ph/ssctweb/ |date=2019-05-24 }} * Surigao State College Of Technology – Malimono Campus [http://ssct.edu.ph/ssctweb/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190524154617/http://ssct.edu.ph/ssctweb/ |date=2019-05-24 }} * Surigao Sur Colleges, Inc. [https://ched.gov.ph/surigao-sur-colleges-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080712/https://ched.gov.ph/surigao-sur-colleges-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * University of Southeastern Philippines-Bislig Campus [http://www.usep.edu.ph/] == CAR == * Abra State Institute of Science and Technology- Bangued [http://www.asist.edu.ph/] * Abra State Institute of Science and Technology- Lagangilang [http://www.asist.edu.ph/] * Abra Valley Colleges [https://ched.gov.ph/abra-valley-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081423/https://ched.gov.ph/abra-valley-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * AMA Computer College-Baguio [http://www.ama.edu.ph/contact/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080516/https://www.ama.edu.ph/contact/ |date=2021-09-04 }} * Apayao State College-Conner [http://www.asc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627225042/http://www.asc.edu.ph/ |date=2021-06-27 }} * Apayao State College-Luna [http://www.asc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627225042/http://www.asc.edu.ph/ |date=2021-06-27 }} * Baguio Central University [http://bcu.edu.ph/] * Baguio City Academy Colleges [https://ched.gov.ph/baguio-city-academy-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080715/https://ched.gov.ph/baguio-city-academy-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Baguio Cornerstone Mediary International College [https://ched.gov.ph/baguio-cornerstone-mediary-international-college-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081104/https://ched.gov.ph/baguio-cornerstone-mediary-international-college-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Baguio Colleges of Technology [http://bct.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080328/http://bct.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Benguet State University-Bokod [http://www.bsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330131210/http://www.bsu.edu.ph/ |date=2023-03-30 }} * Benguet State University-Buguias [http://www.bsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330131210/http://www.bsu.edu.ph/ |date=2023-03-30 }} * Benguet State University-Main [http://www.bsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330131210/http://www.bsu.edu.ph/ |date=2023-03-30 }} * Benguet State University-Open University [http://www.bsu.edu.ph/ou] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191227125039/http://www.bsu.edu.ph/ou |date=2019-12-27 }} * BSBT College [https://ched.gov.ph/bsbt-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081321/https://ched.gov.ph/bsbt-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * BVS Colleges [https://ched.gov.ph/bvs-colleges-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081431/https://ched.gov.ph/bvs-colleges-profile/ |date=2021-09-04 }} * Casiciaco Recoletos Seminary [https://www.recoletosdebaguio.edu.ph/] * Concordia College of Benguet [http://concordia.edu.ph/] * Cordillera A+ Computer Technology College [https://ched.gov.ph/cordillera-computer-technology-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080916/https://ched.gov.ph/cordillera-computer-technology-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Cordillera Career Development College [http://ccdc.edu.ph/] * Data Center of the Philippines of Baguio City, Inc. [https://ched.gov.ph/data-center-philippines-baguio-city-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080710/https://ched.gov.ph/data-center-philippines-baguio-city-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * Data Center of the Philippines of Bangued, Abra [https://ched.gov.ph/data-center-philippines-bangued-abra-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081332/https://ched.gov.ph/data-center-philippines-bangued-abra-profile/ |date=2021-09-04 }} * Divine Word College of Bangued [https://ched.gov.ph/divine-word-college-bangued-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081420/https://ched.gov.ph/divine-word-college-bangued-profile/ |date=2021-09-04 }} * Easter College, Inc. [http://www.eastercollege.ph/recent/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229163647/http://www.eastercollege.ph/recent/ |date=2019-12-29 }} * Ifugao State University-Aguinaldo [http://ifsu.edu.ph/aguinaldo/] * Ifugao State University-Hapao [http://ifsu.edu.ph/hapao/] * Ifugao State University-Lagawe [http://ifsu.edu.ph/about/campuses/lagawe/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721114041/http://ifsu.edu.ph/about/campuses/lagawe/ |date=2018-07-21 }} * Ifugao State University-Main [http://ifsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080543/https://ifsu.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Ifugao State University-Potia [http://ifsu.edu.ph/about/campuses/potia/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180724224337/http://ifsu.edu.ph/about/campuses/potia/ |date=2018-07-24 }} * Ifugao State University-Tinoc [http://ifsu.edu.ph/about/campuses/tinoc/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180723010643/http://ifsu.edu.ph/about/campuses/tinoc/ |date=2018-07-23 }} * International School of Asia and the Pacific [https://ched.gov.ph/international-school-asia-pacific-profile-2/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081329/https://ched.gov.ph/international-school-asia-pacific-profile-2/ |date=2021-09-04 }} * Kalinga State University-Dagupan [http://www.ksu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210814043102/https://ksu.edu.ph/ |date=2021-08-14 }} * Kalinga State University-Main [http://www.ksu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210814043102/https://ksu.edu.ph/ |date=2021-08-14 }} * Kalinga State University-Rizal [http://www.ksu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210814043102/https://ksu.edu.ph/ |date=2021-08-14 }} * Kalinga Colleges of Science and Technology [https://ched.gov.ph/kalinga-colleges-science-technology-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081426/https://ched.gov.ph/kalinga-colleges-science-technology-profile/ |date=2021-09-04 }} * Keystone College, Inc. [https://ched.gov.ph/keystone-college-inc-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081323/https://ched.gov.ph/keystone-college-inc-profile/ |date=2021-09-04 }} * King’s College of the Philippines [http://kcp.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904094645/https://kcp.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Mt. Province State Polytechnic College-Main [http://mpspc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627224439/https://mpspc.edu.ph/ |date=2021-06-27 }} * Mt. Province State Polytechnic College-Tadian [http://mpspc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627224439/https://mpspc.edu.ph/ |date=2021-06-27 }} * Philippine College of Ministry [http://www.pcm.ph/] * Philippine Military Academy [http://www.pma.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010302162749/http://www.pma.ph/ |date=2001-03-02 }} * Philippine Nazarene College [http://philnazcollege.edu.ph/] * Philippine Women’s University-CDCEC [https://www.pwu.edu.ph/cdcec.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080326/https://www.pwu.edu.ph/cdcec.html |date=2021-09-04 }} * Pines City Colleges [http://www.pcc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080330/http://www.pcc.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Saint Louis College of Bulanao [https://ched.gov.ph/saint-louis-college-bulanao-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081428/https://ched.gov.ph/saint-louis-college-bulanao-profile/ |date=2021-09-04 }} * Saint Louis University [http://www.slu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920071143/https://www.slu.edu.ph/ |date=2021-09-20 }} * Saint Tonis College [https://ched.gov.ph/saint-tonis-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081435/https://ched.gov.ph/saint-tonis-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * San Pablo Major Seminary [https://ched.gov.ph/san-pablo-major-seminary-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081224/https://ched.gov.ph/san-pablo-major-seminary-profile/ |date=2021-09-04 }} * STI College – Baguio [http://www.sti.edu/campuses.asp?campus_id=21] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171218072442/http://sti.edu/campuses.asp?campus_id=21 |date=2017-12-18 }} * Theological Foundation for Asia (Asia Pacific Theological Seminary) [https://apts.edu/] * University of Baguio [https://www.ubaguio.edu/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904045157/https://ubaguio.edu/ |date=2021-09-04 }} * University of the Cordilleras [http://www.uc-bcf.edu.ph/] * University of the Philippines Baguio [https://www.upb.edu.ph/] * Xijen College of Mt. Province [https://ched.gov.ph/xijen-college-mt-province-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080545/https://ched.gov.ph/xijen-college-mt-province-profile/ |date=2021-09-04 }} == NIR == * ABE International College of Business and Economics, Bacolod City [http://www.abe.edu.ph/bacolod/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627224630/http://abe.edu.ph/bacolod/ |date=2021-06-27 }} * AMA Computer College Bacolod [http://www.ama.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918052446/https://www.ama.edu.ph/ |date=2021-09-18 }} * AMA Computer College-Dumaguete [http://www.ama.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918052446/https://www.ama.edu.ph/ |date=2021-09-18 }} * Asian College of Science and Technology-Dumaguete [http://www.asiancollege.edu.ph/] * Binalbagan Catholic College [https://ched.gov.ph/binalbagan-catholic-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081443/https://ched.gov.ph/binalbagan-catholic-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Cabarrus Catholic College [https://ched.gov.ph/cabarrus-catholic-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081340/https://ched.gov.ph/cabarrus-catholic-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Carlos Hilado Memorial State College, Alijis Campus [http://www.chmsc.edu.ph/index.php?option=com_content&view=article&id=53&Itemid=196] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080339/http://www.chmsc.edu.ph/index.php?option=com_content&view=article&id=53&Itemid=196 |date=2021-09-04 }} * Carlos Hilado Memorial State College, Bacolod Campus [http://www.chmsc.edu.ph/] * Carlos Hilado Memorial State College, Binalbagan Campus [http://www.chmsc.edu.ph/index.php?option=com_content&view=article&id=59&Itemid=198] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080356/http://www.chmsc.edu.ph/index.php?option=com_content&view=article&id=59&Itemid=198 |date=2021-09-04 }} * Carlos Hilado Memorial State College, Fortune Towne Campus [http://www.chmsc.edu.ph/index.php?option=com_content&view=article&id=92&Itemid=197] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080332/http://www.chmsc.edu.ph/index.php?option=com_content&view=article&id=92&Itemid=197 |date=2021-09-04 }} * Carlos Hilado Memorial State College, Main Campus [http://www.chmsc.edu.ph/] * Central Philippine Adventist College [http://www.cpac.edu.ph/] * Central Philippines State University, Candoni Campus [http://www.cpsu.edu.ph/cpsu/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171117094014/http://www.cpsu.edu.ph/cpsu/ |date=2017-11-17 }} * Central Philippines State University, Cauayan Campus [http://www.cpsu.edu.ph/cpsu/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171117094014/http://www.cpsu.edu.ph/cpsu/ |date=2017-11-17 }} * Central Philippines State University, Hinigaran Campus [http://www.cpsu.edu.ph/cpsu/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171117094014/http://www.cpsu.edu.ph/cpsu/ |date=2017-11-17 }} * Central Philippines State University, Hinobaan Campus [http://www.cpsu.edu.ph/cpsu/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171117094014/http://www.cpsu.edu.ph/cpsu/ |date=2017-11-17 }} * Central Philippines State University, Ilog Campus [http://www.cpsu.edu.ph/cpsu/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171117094014/http://www.cpsu.edu.ph/cpsu/ |date=2017-11-17 }} * Central Philippines State University, Main Campus [http://www.cpsu.edu.ph/cpsu/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171117094014/http://www.cpsu.edu.ph/cpsu/ |date=2017-11-17 }} * Central Philippines State University, Moises Padilla Campus [http://www.cpsu.edu.ph/cpsu/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171117094014/http://www.cpsu.edu.ph/cpsu/ |date=2017-11-17 }} * Central Philippines State University, San Carlos Campus [http://www.cpsu.edu.ph/cpsu/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171117094014/http://www.cpsu.edu.ph/cpsu/ |date=2017-11-17 }} * Central Philippines State University, Sipalay Campus [http://www.cpsu.edu.ph/cpsu/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171117094014/http://www.cpsu.edu.ph/cpsu/ |date=2017-11-17 }} * Central Philippines State University, Victorias Campus [http://www.cpsu.edu.ph/cpsu/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171117094014/http://www.cpsu.edu.ph/cpsu/ |date=2017-11-17 }} * Colegio de Santa Catalina de Alejandria [https://ched.gov.ph/colegio-de-santa-catalina-de-alejandria-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080808/https://ched.gov.ph/colegio-de-santa-catalina-de-alejandria-profile/ |date=2021-09-04 }} * Colegio de Sta. Ana de Victorias [http://www.colegiodestaanadevictorias.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080335/https://www.colegiodestaanadevictorias.com/ |date=2021-09-04 }} * Colegio San Agustin – Bacolod [http://www.csab.edu.ph/portal/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627225759/http://www.csab.edu.ph/portal/ |date=2021-06-27 }} * Convention Baptist Bible College [https://ched.gov.ph/convention-baptist-bible-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080718/https://ched.gov.ph/convention-baptist-bible-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Diaz College [https://ched.gov.ph/diaz-college-profile-2/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081345/https://ched.gov.ph/diaz-college-profile-2/ |date=2021-09-04 }} * Fellowship Baptist College [https://ched.gov.ph/fellowship-baptist-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081107/https://ched.gov.ph/fellowship-baptist-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Foundation University [https://foundationu.com/] * John B. Lacson Colleges Foundation (Bacolod) [http://www.jblcf-bacolod.edu.ph/courses.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180504015444/http://www.jblcf-bacolod.edu.ph/courses.php |date=2018-05-04 }} * Kabankalan Catholic College [http://kabankalan-catholic-college.16mb.com/]{{Dead link|date=Oktubre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * La Consolacion College – Bais [https://ched.gov.ph/la-consolacion-college-bais-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080852/https://ched.gov.ph/la-consolacion-college-bais-profile/ |date=2021-09-04 }} * La Consolacion College, Isabela [https://ched.gov.ph/la-consolacion-college-isabela-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081440/https://ched.gov.ph/la-consolacion-college-isabela-profile/ |date=2021-09-04 }} * La Consolacion College-Bacolod [http://lcc.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904094118/https://lcc.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} * Mater Dei College of the Marian Missionaries of the Holy Cross [http://www.mmhc.com.ph/directory.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223143135/http://www.mmhc.com.ph/directory.html |date=2020-02-23 }} * Maxino College [https://ched.gov.ph/maxino-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081437/https://ched.gov.ph/maxino-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Metro Dumaguete College [https://ched.gov.ph/metro-dumaguete-college-profile-2/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081343/https://ched.gov.ph/metro-dumaguete-college-profile-2/ |date=2021-09-04 }} * Mount Carmel College [https://ched.gov.ph/mount-carmel-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081337/https://ched.gov.ph/mount-carmel-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Negros College [https://ched.gov.ph/negros-college-profile-2/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080548/https://ched.gov.ph/negros-college-profile-2/ |date=2021-09-04 }} * Negros Maritime Foundation [https://ched.gov.ph/negros-maritime-foundation-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081446/https://ched.gov.ph/negros-maritime-foundation-profile/ |date=2021-09-04 }} * Negros Oriental State University – Bayawan [http://www.norsu.edu.ph/content/Campus/9.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190505185514/http://norsu.edu.ph/content/Campus/9.html |date=2019-05-05 }} * Negros Oriental State University- Bis I [http://www.norsu.edu.ph/content/Campus/8.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190905202930/http://www.norsu.edu.ph/content/Campus/8.html |date=2019-09-05 }} * Negros Oriental State University -Bais II [http://www.norsu.edu.ph/content/Campus/8.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190905202930/http://www.norsu.edu.ph/content/Campus/8.html |date=2019-09-05 }} * Negros Oriental State University-Guihulngan [http://www.norsu.edu.ph/content/Campus/10.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190505185438/http://norsu.edu.ph/content/Campus/10.html |date=2019-05-05 }} * Negros Oriental State University-Mabinay [http://www.norsu.edu.ph/content/Campus/11.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190505185443/http://norsu.edu.ph/content/Campus/11.html |date=2019-05-05 }} * Negros Oriental State University-Main [http://www.norsu.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050826074632/http://www.norsu.edu.ph/ |date=2005-08-26 }} * Negros Oriental State University-Siaton [http://www.norsu.edu.ph/content/Campus/13.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190505185453/http://norsu.edu.ph/content/Campus/13.html |date=2019-05-05 }} * North Negros College [https://ched.gov.ph/north-negros-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080551/https://ched.gov.ph/north-negros-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Northern Negros State College of Science and Technology, Cadiz Campus [https://www.nonescost.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920233419/https://nonescost.edu.ph/ |date=2021-09-20 }} * Northern Negros State College of Science and Technology, Calatrava Campus [https://www.nonescost.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920233419/https://nonescost.edu.ph/ |date=2021-09-20 }} * Northern Negros State College of Science and Technology, Escalante Campus [https://www.nonescost.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920233419/https://nonescost.edu.ph/ |date=2021-09-20 }} * Northern Negros State College of Science and Technology, Main Campus [https://www.nonescost.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920233419/https://nonescost.edu.ph/ |date=2021-09-20 }} * Philippine Normal University-Cadiz [https://www.pnu.edu.ph/pnu-visayas/] * Presbyterian Theological College [https://ched.gov.ph/presbyterian-theological-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081351/https://ched.gov.ph/presbyterian-theological-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Riverside College [https://ched.gov.ph/riverside-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080921/https://ched.gov.ph/riverside-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Sacred Heart Seminary (Bacolod) School of Philosophy [https://ched.gov.ph/sacred-heart-seminary-bacolod-school-philosophy-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081454/https://ched.gov.ph/sacred-heart-seminary-bacolod-school-philosophy-profile/ |date=2021-09-04 }} * Saint Francis College- Guihulngan [https://saintfranciscollegeguihulngan.weebly.com/] * Saint Joseph College of Canlaon [https://ched.gov.ph/saint-joseph-college-canlaon-profile-2/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080723/https://ched.gov.ph/saint-joseph-college-canlaon-profile-2/ |date=2021-09-04 }} * Silay Institute [http://silayinstitute.edu.ph/] * Silliman University [http://su.edu.ph/] * Southern Negros College [https://ched.gov.ph/southern-negros-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081109/https://ched.gov.ph/southern-negros-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Southland College of Kabankalan City [http://southlandcollege.edu.ph/main/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627225708/http://southlandcollege.edu.ph/main/ |date=2021-06-27 }} * St. John Mary Vianney Seminary [https://ched.gov.ph/st-john-mary-vianney-seminary-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080720/https://ched.gov.ph/st-john-mary-vianney-seminary-profile/ |date=2021-09-04 }} * St. Joseph Seminary College [https://ched.gov.ph/st-joseph-seminary-college-profile-2/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081457/https://ched.gov.ph/st-joseph-seminary-college-profile-2/ |date=2021-09-04 }} * St. Paul University Dumaguete [http://www.spud.edu.ph/] * STI College Dumaguete [http://www.sti.edu/campuses.asp?campus_id=73#.WhuEXUqWaUk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171218072931/http://sti.edu/campuses.asp?campus_id=73#.WhuEXUqWaUk |date=2017-12-18 }} * STI College – Bacolod [https://www.sti.edu/default.asp#.WhuEx0qWaUk] * STI West Negros University [http://www.sti.edu/campuses.asp?campus_id=97#.WhuE4kqWaUk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171218073044/http://sti.edu/campuses.asp?campus_id=97#.WhuE4kqWaUk |date=2017-12-18 }} * Tañon College [https://ched.gov.ph/tanon-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080918/https://ched.gov.ph/tanon-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * Technological University of the Philippines, Visayas-Talisay [https://ched.gov.ph/technological-university-philippines-visayas-talisay-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904081348/https://ched.gov.ph/technological-university-philippines-visayas-talisay-profile/ |date=2021-09-04 }} * University of Negros Occidental – Recoletos [http://www.uno-r.edu.ph/] * University of St. La Salle [http://www.usls.edu.ph/] * Villaflores College [https://ched.gov.ph/villaflores-college-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904080650/https://ched.gov.ph/villaflores-college-profile/ |date=2021-09-04 }} * VMA Global College & Training Center [http://www.vma.edu.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904093038/https://www.vma.edu.ph/ |date=2021-09-04 }} == Tingnan din == * [[Kagawaran ng Edukasyon (Pilipinas)|Kagawaran ng Edukasyon]] * [[Komisyon sa Mas Mataas na Edukasyon]] == Mga sanggunian == [[Kaurian:Unibersidad at kolehiyo sa Pilipinas| ]] tui03g3i5nzgi5lzma741nsngvz60fa 0 2466 2215554 2167632 2026-07-10T11:08:40Z Jiro12345 163892 Nagdagdag ng image 2215554 wikitext text/x-wiki {{Infobox University| |name = [[Image:UP logotype.png|300px]]| |native_name = '''Unibersidad ng Pilipinas, Diliman''' |image = Unibersidad ng Pilipinas.png | motto = Honor and Excellence | established = 1908 (system)<br>1949 (campus)| type = [[National University]] | president = Atty. Danilo L. Concepcion | chancellor = Fidel Nemenzo | city = [[Quezon City]] | state = [[Metro Manila]] | country = [[Philippines]] | enrollment = 22,148 | campus = 493 hectares | nickname = [[UP Fighting Maroons]] | free_label = Hymn | free = "[http://www.youtube.com/watch?v=CEgFUIIOuo8 U.P. Naming Mahal]" | mascot = [[U.P. Oblation]] | website = [http://www.upd.edu.ph www.upd.edu.ph] | affiliations = [[Association of Southeast Asian Institutions of Higher Learning|ASAIHL]]<br>[[University Athletic Association of the Philippines|UAAP]] | logo = }} Ang '''Unibersidad ng Pilipinas, Diliman''' o '''UP Diliman''' ay ang pangunahing yunit ng [[Unibersidad ng Pilipinas Sistema]] na matatagpuan sa Diliman, [[Lungsod Quezon]]. Ito rin ang pinakaunang kampo, upuan ng administrasyon, at pinakamalaking himpilan ng Unibersidad<ref>Ang '''Unibersidad''' ay tutukoy sa [[Unibersidad ng Pilipinas Sistema]]</ref> na nagbibigay ng pinakamaraming kurso: [[Sining liberal]], [[Agham panlipunan]], [[Agham]], [[Pagbabatas]], [[Ekonomiks]], [[Agham pangkalikasan]], [[Inhinyeriya]], [[Musika]], at [[Sining biswal]].Sa lahat ng pamantasan sa [[Pilipinas]], ang UP Diliman ang nag-aalok ng pinakamaraming kursong di-gradwado at pang-gradwado. [[Talaksan:UP_Diliman_Quezon_City.JPG|thumb|UP Diliman]] Ang UP Diliman ay may [[Unibersidad ng Pilipinas, Diliman - Sudlong na Programa sa Olongapo|programang ekstensiyon sa Olongapo]] at sa [[Unibersidad ng Pilipinas, Diliman - Sudlong na Programa sa Pampanga|Pampanga]]. __TOC__ == Pamunuan == Ang [[Unibersidad ng Pilipinas Sistema]] ay pinangangasiwaan ng UP Lupon ng mga Rehente ''(UP Board of Regents)'' na siyang may pinakamataas na kapangyarihang pagpapasya sa lahat ng pamantasang UP. Ang kampus sa Diliman ay pinamumunuan ng Tsanselor at mga Bise-Tsanselor sa iba't iba namang mga opisina. Si Dr. Sergio S. Cao, ang kasalukuyang Tsanselor ng kampus ng Diliman ay iniluklok ng Lupon ng mga Rehente noong 24 Pebrero 2005 at inaasahang magtatapos hanggang Marso 2011 alinsunod sa pagkamit ng ikalawang termino noong 1 Marso 2005. Sa kabuuan, ang pamantasan ay binubuo ng mga [[kolehiyo]], na siyang opisyal na nagkakaloob ng mga digring akademiko<ref>UPD Glosaring Pang-Administrasyon</ref>: {| |----- | valign="top" | *UP Kolehiyo ng Administrasyong Pangkalakalan *UP Pambansang Kolehiyo ng Administrasyong Pangmadla at Pamamahala *[[UP Kolehiyo ng Agham]] *UP Kolehiyo ng Agham Panlipunan at Pilosopiya *UP Paaralan ng Aralin sa Aklatan at Impormasyon *UP Programa sa Araling Arkeolohiko *UP Linangan ng Araling Islamiko *UP Kolehiyo ng Arkitektura *UP Kolehiyo ng Arte at Literatura *UP Sentrong Asyano *UP Kolehiyo ng Batas *UP Kolehiyo ng Edukasyon *UP Paaralan sa Ekonomiks | valign="top" | *UP Kolehiyo ng Ekonomiyang Pantahanan *UP Paaralan ng Estadistika *UP Kolehiyo ng Gawaing Panlipunan at Pagpapaunlad ng Pamayanan *UP Kolehiyo ng Inhinyeriya *UP Kolehiyo ng Kinetikang Pantao *UP Linangan ng Maliliit na Industriya *UP Kolehiyo ng Musika *UP Paaralan ng Paggawa at Ugnayan sa Industriya *UP Paaralan ng Pagpaplanong Pang-urban at Panrehiyon *UP Sentro ng Pamamahala sa Teknolohiya *[[UP Kolehiyo ng Pangmadlang Komunikasyon]] *UP Kolehiyo ng Sining Biswal *UP Linangan ng Turismo sa Asya |} == Sanggunian == {{reflist|2}} == Mga Kawing Panlabas== *[http://www.upd.edu.ph UPD Web Site] *[http://www.upd.edu.ph/hist.htm Kasaysayan ng UP Diliman] [[Kategorya:Unibersidad ng Pilipinas]] 5prcixz222i2dmnzpt8dpqf7p8m3oea 0 5705 2215457 2207252 2026-07-09T13:56:34Z ~2026-38927-46 163877 2215457 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name = Sebwano |nativename = Bisaya, Sinugbuanon |states = [[Pilipinas]] |region = [[Gitnang Kabisayaan]], silangang [[Negros]], kanlurang bahagi ng [[Silangang Kabisayaan]], at karamihang bahagi ng [[Mindanao]] |ethnicity = [[Mga Bisaya]] (mga [[Mga Cebuano|Sebwano]], [[Mga Boholano|Boholano]], Eskaya, atbp.) |speakers = 20 milyon |date = 2023 |ref = <ref>{{cite web |url = https://psa.gov.ph/statistics/census/projected-population |title = Population Projection Statistics |trans-title=Estadistika ng Prodyeksiyon ng Populasyon |lang=en |date = 28 Marso 2021 |website = psa.gov.ph |access-date = 20 Mar 2024 |archive-date = Disyembre 26, 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231226235925/https://psa.gov.ph/statistics/census/projected-population |url-status = live }}</ref> |speakers2 = |familycolor= Awstronesyo |fam1=[[Mga wikang Austronesyo|Austronesyo]] |fam2 = [[Mga wikang Malayo-Polinesyo|Malayo-Polinesyo]] |fam3 = [[Mga wikang Pilipino|Pilipino]] |fam4 = [[Mga wikang Gitnang Pilipino|Gitnang Pilipino]] |fam5 = [[Mga wikang Bisaya|Bisaya]] |dia1=Pamantayang Sebwano (Lalawigan ng Cebu) |dia2=Urbanong Sebwano (Metro Cebu) |dia3=Sebwano ng Negros |dia4=Sebwano ng Bohol |dia5=Sebwano ng Leyte (Kana) |dia6=Sebwano ng Mindanao |dia7=Sebwano ng Davao |script = [[Alpabetong Latin|Latin]] ([[Abakada|Alpabetong Sebwano]])<br>[[Braille ng Pilipinas]]<br> ''Sa kasaysayan'', [[Baybayin|Badlit]] |nation = [[Wikang rehiyonal]] sa Pilipinas |agency = [[Akademyang Bisaya]]<br>[[Komisyon sa Wikang Filipino]] |iso2 = ceb |iso3 = ceb |map=Distribution of cebuano language.png |mapcaption=Mga pook sa Pilipinas kung saan sinasalita ang wikang Sebwano bilang [[katutubong wika]] | }} Ang '''Wikang Sebwano''' o '''Cebuano''' ({{lang-ceb|Sinugboanon}}) ay isang [[Mga wikang Austronesyo|wikang Austronesyo]] na sinasalita sa timugang bahagi ng [[Pilipinas]]. Sa impormal na usapan, tinatawag itong '''Bisaya''' o '''Binisaya''' (bagaman hindi ito dapat ipagkamali sa ibang [[Mga wikang Bisaya|wikang Bisaya]]).{{efn|Hindi inirerekomenda ng maraming lingguwista ang pagtutukoy sa wika bilang ''Binisaya'', dahil maaari itong ipagkamali sa mga iba pang wika sa mga wikang Bisaya.}} Sinasalita ito ng [[mga Bisaya]] na katutubo sa mga pulo ng [[Cebu]], [[Bohol]], [[Siquijor]], ang silangang bahagi ng [[Negros Island|Negros]], ang kanlurang bahagi ng [[Leyte]], mabaybaying lugar ng [[Northern Mindanao|Hilagang Mindanao]] at silangang bahagi ng [[Zamboanga del Norte]] dahil sa mga [[Kapitaniya Heneral ng Pilipinas|pamayanang Espanyol]] noong ika-18 siglo. Sa modernong panahon, kumalat na rin ito sa [[Rehiyon ng Davao]], [[Cotabato (lalawigan)|Cotabato]], [[Camiguin]], mga bahagi ng [[Kapuluang Dinagat]], at mga kapatagan ng [[Caraga]], kadalasang nagpapalit sa mga katutubong wika sa mga lugar na iyon (karamihan sa mga ito ay may malaking kaugnayan sa wika).<ref name="Wolff 1972">{{harvnb|Wolff|1972|}}</ref><ref>{{Cite web |title=Cebuano |trans-title=Sebwano |url=https://www.ethnologue.com/language/ceb |access-date=6 September 2018 |website=Ethnologue |language=en}}</ref> Habang wikang [[Tagalog language|Tagalog]] ang may pinakamalaking bilang ng mga katutubong mananalita sa mga wika ng Pilipinas ngayon, wikang Sebwano ang may pinakamalaking populasyon ng katutubong mananalita sa Pilipinas mula d. 1950 hanggang mga d. 1980.<ref name="gruyter">{{Cite book |last1=Ammon |first1=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=LMZm0w0k1c4C |title=Sociolinguistics: An International Handbook of the Science of Language and Society |last2=Dittmar |first2=Norbert |last3=Mattheier |first3=Klaus J. |last4=Trudgill |first4=Peter |publisher=Walter de Gruyter |year=2006 |isbn=9783110184181 |volume=3 |page=2018 |language=en |trans-title=Sosyolingguwistika: Isang Pandaigdigang Hanbuk ng Agham ng Wika at Lipunan}}</ref> Ito ang pinakamalawak na sinasalita sa [[mga wikang Bisaya]].<ref>{{Cite web |date=Enero 12, 2020 |title=Language Specific Peculiarities Document for Cebuano as Spoken in the Philippines |trans-title=Dokumento ng Mga Partikular na Katangian ng Wika para sa Sebwano na Sinasalita sa Pilipinas |url=https://catalog.ldc.upenn.edu/docs/LDC2018S07/LSP_301_final.pdf |website=Linguistic Data Consortium}}</ref> Ang Sebwano ay [[lingguwa prangka]] ng Gitnang Kabisayaan, mga kanlurang bahagi ng Silangang Bisayas, mga ilang kanlurang bahagi ng [[Palawan]] at karamihan ng mga bahagi ng [[Mindanao]]. Nanggaling ang pangalan ng wika mula sa pulo ng Pilipinas ng [[Cebu]] na hinulapi ng [[wikang Kastila|Kastilang]] ''-ano'' (nangangahulugang likas, o isang lugar). Ito ang pinagmulan ng Pamantayang Sebwano.<ref name="Wolff 1972" /> Pangunahing wika rin ang Sebwano sa Kanlurang Leyte—lalo na sa [[Ormoc]]. May tatlong letrang kodigo ang Sebwano sa ISO 639-2 na ''ceb'', ngunit walang ISO 639-1 na dalawang letrang kodigo. ==Katawagan== [[Talaksan:Cebu Capitol historical marker (Cebuano) (cropped).jpg|thumb|upright=0.8|Ang makasaysayang palatandaan ng ng Kapitolyong Panlalawigan sa [[Lungsod ng Cebu]]|left]] Hinango ang salitang ''Sebwano'' mula sa "[[Cebu]]"+"''ano''", isang kalkong Latin na nagpapakita ng Kastilang pamanang kolonyal ng Pilipinas. Kadalasan, ''Bisaya'' ang tawag nito ng mga nagsesebwano at kahit mga taong sa labas ng Cebu.{{cn|date=April 2024}} Gayunpaman, hindi tanggap ang pangalang ''Sebwano'' ng lahat ng mga nananalita nito. Tumutol ang mga ibang nananalita nito sa mga ilang bahagi ng [[Leyte]], [[Hilagang Mindanao]], [[Rehiyon ng Davao]], [[Caraga]], at [[Tangway ng Zamboanga]] sa pangalan ng wika at sinasabi nila na nagmula ang kanilang mga ninuno sa mga nananalita ng Bisaya na katutubo sa kani-kanilang mga lugar at hindi mula sa mga imigrante o dayuhan mula sa Cebu. Higit pa rito, tinutukoy nila ang kanilang etnisidad bilang ''Bisaya'' sa halip na ''Sebwano'' at ang kanilang wika bilang ''Binisaya'' sa halip na ''Sebwano''.<ref name="Endriga 2010">{{harvnb|Endriga|2010|p=}}</ref> Inilarawan ng mga lingguwistikong pag-aaral sa mga wikang Bisaya, lalo na ang gawa ni R. David Paul Zorc, na "Sebwano" ang sinasalitang wika sa Cebu, Negros Occidental, Bohol (diyalektong Boholano), Leyte, at karamihan sa bahagi ng Mindanao. Ang mga pag-aaral ni Zorc sa wikang Bisaya ay nagsisilbing bibliya ng linggwistika sa pag-aaral ng mga wikang Bisaya. Naglathala si Rodolfo Cabonce, S.J., isang Hesuwitang dalubwika at tubong [[Cabadbaran]], ng dalawang diksiyonaryo noong nakatira siya sa [[Cagayan de Oro]] at [[Manolo Fortich]] sa [[Bukidnon]]: isang diksiyonaryong Sebwano-Ingles noong 1955, at isang diksiyonaryong Ingles-Sebwano noong 1983.<ref>Cabonce S.J., Rodolfo. 2007. ''English-Cebuano Visayan dictionary'' [Bisayang Diksiyonaryong Ingles-Sebwano]'', An.'' [[National Bookstore]]: [[Mandaluyong]].</ref> Noong [[Kasaysayan ng Pilipinas (1565–1898)|panahon ng mga Kastila]], ''Visaya'' ang pagtukoy ng mga Kastila sa mga nananalita ng Hiligaynon, Sebwano, Waray, [[Kinaray-a]], at [[Aklanon language|Aklanon]] at itinuring na magkapareho itong mga wika.<ref>{{cite book |last1=González Fernández |first1=Ramón |url=https://ustdigitallibrary.contentdm.oclc.org/digital/collection/section5/id/59673 |title=Anuario Filipino para 1877; Segunda Edición del Manual del Viajero en Filipinas |date=1877 |publisher=Establecimiento tipográfico de Plana y Ca. |location=Manila |page=37 |ref=González Fernández 1877 |access-date=Hunyo 11, 2023 |archive-date=Hunyo 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230610202943/https://ustdigitallibrary.contentdm.oclc.org/digital/collection/section5/id/59673/ |url-status=dead }}</ref> == Pamamahaging heograpikal == Ayon sa estadistika na inilabas ng [[Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas]] para sa 2020 (ngunit inilabas noong 2023), halos 1.72 milyon ang kasalukuyang bilang ng mga sambahayan na nagsasalita ng Sebwano,<ref>{{Cite web |title=Tagalog is the Most Widely Spoken Language at Home (2020 Census of Population and Housing) {{!}} Philippine Statistics Authority {{!}} Republic of the Philippines |trans-title=Tagalog ang Pinakamalawak na Sinasalitang Wika sa Tahanan (Sensong 2020 ng Populasyon at Mga Bahay) {{!}} Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas {{!}} Republika ng Pilipinas |url=https://psa.gov.ph/content/tagalog-most-widely-spoken-language-home-2020-census-population-and-housing |access-date=2024-03-21 |website=psa.gov.ph |language=en}}</ref> at halos 6.5% ng populasyon ng bansa ang nagsasalita nito sa bahay. Gayunpaman, sa isang dyornal na inilathala noong 2020, tinantiyang 15.9 milyon ang bilang ng mga nagsasalita na ibinatay naman sa isang pag-aaral noong 2019.<ref>{{Cite journal |last1=Dreisbach |first1=Jeconiah Louis |last2=Demetrio III |first2=Feorillo Petronillo A. |date=October 2020 |title=Intergenerational Language Preference Shift Among Cebuanos on the Cebuano, Filipino, and English Languages |trans-title=Interhenerasyonal na Pagbabago ng Ginugustong Wika sa mga Sebwano sa Mga Wikang Sebwano, Filipino, at Ingles |url=https://e-journal.usd.ac.id/index.php/LLT/article/download/2581/1884 |journal=LLT Journal: A Journal on Language and Language Teaching |language=en |volume=23 |issue=2 |pages=220–240 |doi=10.24071/llt.v23i2.2581 |doi-access=free}}</ref> Sinasalita ang Sebwano sa mga lalawigan ng [[Cebu]], [[Bohol]], [[Siquijor]], [[Negros Oriental]], hilaga-silangang [[Negros Occidental]] (pati na rin ang munisipalidad ng [[Hinoba-an]] at mga lungsod ng [[Kabankalan]] at [[Sipalay]] sa kalakhang bahagi, kasabay ng [[Wikang Hiligaynon|Ilonggo]]), timog [[Masbate]], mga kanlurang bahagi ng [[Leyte]] at [[Biliran]] (sa kalakhang bahagi, kasabay ng [[Wikang Waray|Waray]]), at malaking bahagi ng [[Mindanao]], lalo na ang mga urbanisadong lugar ng [[Tangway ng Zamboanga]], [[Hilagang Mindanao]], [[Rehiyon ng Davao]], [[Caraga]] at ilang bahagi ng [[Soccsksargen]] (kasabay ng Ilonggo, [[Wikang Maguindanao|Maguindanao]], mga katutubong wika sa Mindanao at sa maliit na lawak, [[Wikang Iloko|Ilokano]]).<ref name="Wolff 1972" /> Sinasalita rin ito sa ilang malalayong baranggay ng [[San Francisco, Quezon|San Francisco]] at [[San Andres, Quezon|San Andres]] sa [[Quezon|Lalawigan ng Quezon]] sa [[Luzon]], dahil malapit ito sa mga nagse-Sebwanong bahagi ng [[Burias|Pulo ng Burias]] sa [[Masbate]]. Sa ilang mga diyalekto ng Sebwano, may iba silang pangalan para sa wika. Tinatawag itong "Boholano" o "Bol-anon" ng mga taga-Bohol. Samantala, "Kana" ang tinatawag ng mga nagse-Sebwano sa Leyte para sa kanilang diyalekto (Sebwano ng Leyte o Leytenyo). Tinutukoy ang wika sa pangalang Binisaya o Bisaya ng mga nagsasalita nito sa [[Mindanao]] at [[Luzon]].<ref name="COTFE">{{Cite book |last=Pangan |first=John Kingsley |url=https://archive.org/details/ChurchOfTheFarEastPreview |title=Church of the Far East |publisher=St. Pauls |year=2016 |location=Makati |pages=19 |language=en |trans-title=Simbahan ng Malayong Silangan}}</ref> == Balarila == === Mga panghalip === {| border="1" cellpadding="2" class="wikitable" !&nbsp; !Palagyo !Paari₁ !Paari₂ !Palayon |- |'''Pang-isahang ''ika-1 tao'' |ako, ko ([[Wikang Tagalog|Tagalog]]: ''ako'') |nako, ko (''ko'') |ako, akoa (''aking'') |kanako, nako (''sa akin'') |- |'''Pang-isahang ''ika-2 tao'' |ikaw, ka (''ikaw'') |nimo, mo (''mo'') |imo, imoha (''iyong'') |kanimo, nimo (''sa iyo'') |- |'''Pang-isahang ''ika-3 tao'' |siya |niya |iya, iyaha (''kaniyang'') |kaniya, niya (''sa kaniya'') |- |'''Pangmaramihang ''kabilang ang ika-1 tao'' |kita, ta (''tayo'') |nato (''natin'') |ato, atoa (''ating'') |kanato, nato (''sa atin'') |- |'''Pangmaramihang ''di-kabilang ang ika-2 tao'' |kami, mi (''kami'') |namo (''namin'') |amo, amoa (''aming'') |kanamo, namo (''sa amin'') |- |'''Pangmaramihang ''ika-2 tao'' |kamo, mo (''kayo'') |ninyo |inyo, inyoha |kaninyo, ninyo (''sa inyo'') |- |'''Pangmaramihang ''ika-3 tao'' |sila |nila |ila, ilaha (''kanilang'') |kanila, nila (''sa kanila'') |} == Talasalitaan at hiniram na salita == Wikang Austronesiyo ang ''Sinugbuanon'', at marami itong katumbas na salita sa ibang mga wika ng Filipinas at iba pa. Ang Sebwano ay maraming salitang hango sa [[wikang Kastila]], tulad ng krus [cruz], swerte [suerte] at brilyante [brillante]. Marami rin itong nahiram na salita sa [[Ingles]]. Mayroon din na galing sa salitang [[Arabo]]. == Mga salita at parirala == === Mga bilang === {| class="wikitable" |- ! ! Kardinal ! Ordinal |- | 1 | usà |isa |- | 2 | duhà | dalawa |- | 3 | tulò |tatlo |- | 4 | upàt | apat |- | 5 | limà | lima |- | 6 | unòm | anim |- | 7 | pitò | pito |- | 8 | walò | walò |- | 9 | siyàm | siyàm |- | 10 | napú'ô | sampu |- |} === Mga pagbati === {| class="wikitable" |+ !Tagalog !Cebuano |- |Kumusta? |''Komosta?'' |- |Magandang umaga. |''Maayong buntag.'' |- |Magandang tanghali. |''Maayong udto.'' |- |Magandang hapon. |''Maayong hapon.'' |- |Magandang gabi. |''Maayong gabii.'' |- |Paalam. |''Adios. (Bihira)'' ''Babay. (Di-pormal, galing sa Ingles na “Goodbye” o “Bye-Bye”)'' |- |Ingat. |''Ayo-ayo. (Pormal)'' ''Amping.'' |- |Hanggang sa muli |''Hangtod sa sunod nga higayon.'' |- |Salamat. |''Salamat.'' |- |Maraming salamat. |''Daghang salamat.'' ''Daghan kaayong salamat.'' |- |Walang anuman. |''Walang sapayan.'' |- |Huwag (pautos) |''Ayaw'' |- |Ewan. |''Ambot.'' |- |Oo. |''O.'' |- |Baka |''Tingali'' ''Basin'' |- |Hindi. |''Dili.'' |- |Wala. |''Wala.'' |- |Sino? |''Kinsa?'' |- |Ano? |''Unsa?'' |- |Saan? |''Diin? (Pangnakaraan)'' ''Ása? (Pangkasalukuyan)'' |- |Alin? |''Hain?'' |- |Kailan? |''Kanus-a?'' |- |Paano? |''Giunsa?'' |} == Mga Sebwano na salita sa bawat lugar == === Kabisayaan === ; Purong Sebwano (Northern Cebuano) (''Salitang purong Sebwano (Bisaya) na mayroong salita-ng Boholano at [[Wikang Waray-Waray|Waray]]''). * '''[[Gitnang Visayas]] (''Rehiyon ng 7'')''' ** [[Bohol|Lalawigan ng Bohol]] ** [[Cebu|Lalawigan ng Cebu]] ** '''''[[Lungsod ng Cebu]]''''' ** [[Negros Oriental|Lalawigan ng Silangang Negros]] ** [[Siquijor|Lalawigan ng Siquijor]] * '''[[Kanlurang Visayas]] (''Rehiyon ng 6'')''' ** ''[[Negros Occidental|Ilang bahagi ng Kanlurang Negros]]'' * '''[[Silangang Visayas]] (''Rehiyon ng 8'')''' ** ''[[Leyte|Lalawigan ng Leyte]]'' ===Mindanaw=== ; Chavacano, Bisaya (Western Cebuano) (''Salitang mayroong halong "Chavacano Zamboanga", na mayroong salitang (Bisaya) "Sebwanong Wika"'' at kasama ang ka-Musliman). * '''[[Tangway ng Zamboanga]] (''Rehiyon ng 9'')''' ** [[Misamis Occidental|Lalawigan ng Kanlurang Misamis]] ** [[Zamboanga del Norte|Lalawigan ng Hilagang Zamboanga]] ** ''[[Lungsod ng Zamboanga|kabilang ang Lungsod ng Zamboanga]]'' ** [[Zamboanga del Sur|Lalawigan ng Timog Zamboanga]] ** [[Zamboanga Sibugay|Lalawigan ng Zamboanga]] ; Bisaya, Bisdak (Central Cebuano) (''Salitang Purong Bisaya-"Malalim na Bisaya" (Sebwano), na mayroong halong "Mababaw na Bisaya" (Bisdak)''). * '''[[Hilagang Mindanao]] (''Rehiyon ng 10'')''' ** [[Bukidnon|Lalawigan ng Bukidnon]] ** [[Camiguin|Lalawigan ng Camiguin]] ** [[Misamis Oriental|Lalawigan ng Silangang Misamis]] ** ''[[Lungsod ng Cagayan de Oro]]'' ** [[Lanao del Norte|Lalawigan ng Hilagang Lanao]] ** '''[[Lungsod ng Iligan]]'' ; Bisdak, Dabawenyo, Bl'aan (Southeastern Cebuano) (''Salitang mayroong halong "Davaoeño", na mayroong kasamang "Mababaw na Bisaya" (Bisdak) at isinama ang Bl'aan, (Sarangani)''). * '''[[Rehiyon ng Davao]] (''Rehiyon ng 11'')''' ** [[Davao de Oro|Lalawigan ng Davao de Oro]] ** [[Davao del Norte|Lalawigan ng Hilagang Dabaw]] ** [[Davao del Sur|Lalawigan ng Timog Dabaw]] ** '''''[[Lungsod ng Dabaw]]''''' ** [[Davao Occidental|Lalawigan ng Kanlurang Dabaw]] ** [[Davao Oriental|Lalawigan ng Silangang Dabaw]] ; Bisdak, Bl'aan, Manobo, Muslim (Southern Cebuano) (''Salitang "Mababaw na Bisaya" (Bisdak), na mayroong kasamang Manobo (Cotabato) at isinama ang Ka-musliman''). * '''[[SOCCSKSARGEN]] (''Rehiyon ng 12'')''' ** ''[[Cotabato|Ilang bahagi ng Cotabato]]'' ** [[Sarangani|Lalawigan ng Sarangani]] ** [[Timog Cotabato|''Ilang bahagi ng Timog Cotabato]] ** ''[[Lungsod ng Heneral Santos]]'' ; Bisdak, Kamayo, Surigaonon (Eastern Cebuano) (''Salitang "Mababaw na Bisaya" (Bisdak), na mayroong Kamayo (Surigao), at isinama ang Surigaonon''). * '''[[Caraga]] (''Rehiyon ng 13'')''' ** [[Agusan del Norte|Lalawigan ng Hilagang Agusan]] ** ''[[Lungsod ng Butuan]]'' ** [[Agusan del Sur|Lalawigan ng Timog Agusan]] ** Isla ng Dinagat (halong Surigaonon) ** [[Surigao del Norte|Lalawigan ng Hilagang Surigao]] (halong [[Wikang Surigaonon|Surigaonon]]). ** [[Surigao del Sur|Lalawigan ng Timog Surigao]] (halong Surigaonon) ==Talababa== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} == Mga panlabas na kawing == === Mga kurso sa web === * [http://www.languagelinks.org/lessons/cebuano/cebuano.html Kurso mula sa ''Language Links''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410115440/http://www.languagelinks.org/lessons/cebuano/cebuano.html |date=2008-04-10 }} * [http://cebuwebsite.tripod.com/adventure2.html Kurso mula sa ''The Cebu Website''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516033517/http://cebuwebsite.tripod.com/adventure2.html |date=2008-05-16 }} * [http://www.tomandcathymarking.com/cebuano/CebuanoStudyNotes.pdf Cebuano Study Notes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717070526/http://www.tomandcathymarking.com/cebuano/CebuanoStudyNotes.pdf |date=2011-07-17 }}, ni Tom Markingt4r === Balarila === * [http://www.bohol.ph/books/Jimenez/EnglishBisayaGrammar.html Balarila sa 28 aralin] === Mga talahulugan === * [http://www.journeytosamal.com/2010/06/free-bisaya-dictionary-a-dictionary-of-cebuano-visayan/ A Dictionary of Cebuano Visayan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100916001329/http://journeytosamal.com/2010/06/free-bisaya-dictionary-a-dictionary-of-cebuano-visayan/ |date=2010-09-16 }}, talahulugang Sebwano–Inggles ni John U. Wolff * [http://www.foreignword.com/dictionary/Cebuano/default.htm Bidirectional English-Cebuano Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070210124241/http://www.foreignword.com/dictionary/Cebuano/default.htm |date=2007-02-10 }}, mula sa ''Foreignword'' * [http://www.bohol.ph/diksyunaryo.php Philippine Online Dictionary], mula sa ''Bohol.ph'' * [http://taichi.dyndns.org/dictionary/main.jsp German-Tagalog-Cebuano-English Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509061859/http://taichi.dyndns.org/dictionary/main.jsp |date=2008-05-09 }}, ni Richard Tschumpel * [http://www.languagelinks.org/onlinepapers/fil_sdic3.html English-Cebuano Glossary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060927151549/http://www.languagelinks.org/onlinepapers/fil_sdic3.html |date=2006-09-27 }}, mula sa ''Language Links'' === Mga tekstong pangmag-aaral === * [http://www.seasite.niu.edu/Tagalog/Cebu%20Culture/cebu_folklore_fs.html Visayan Folktales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070208113347/http://www.seasite.niu.edu/Tagalog/Cebu%20Culture/cebu_folklore_fs.html |date=2007-02-08 }} {{Mga wika ng Pilipinas}} {{authority control}} [[Kategorya:Wikang Sebwano| ]] 715r0aum2otfs6oqamo1c47lrgyqhvl 0 7939 2215562 2215189 2026-07-10T11:58:48Z Johndeo333 163610 /* Mga bansa at teritoryo ng ekwador */ Inayos ang baybay 2215562 wikitext text/x-wiki :''Para sa bansa sa Timog Amerika, tingnan ang [[Ekwador (bansa)]].'' [[File:Equator and Prime Meridian.svg|thumb|300px|Mga bansang nadadaanan ng Ekwador (pula) o ng [[Punong Meridyano]] (bughaw)]] Ang '''ekwador''' (Kastila: ''ecuador terrestre'', Portuges: ''equador'', Ingles: ''equator'', bigkas: /ek-wey-tor/) ay isang kathang-isip na [[bilog|linya]] na gumuguhit sa palibot ng isang [[planeta]] sa layong kalahati sa pagitan ng mga [[dulo ng mundo|polo ng mundo]] (''pole'' sa Ingles). Hinahati ng ekwador ang planeta sa [[Hilagang Hemispero]] at [[Katimugang Hemispero]]. Ang [[latitud]] ng ekwador ay, sa kahulugan, 0°. Nasa 40,075 [[kilometro|km]], o 24,901 [[milya]] ang haba ng ekwador ng [[daigdig]]. ==Mga bansa at teritoryo ng ekwador== {{kml}} *[[Pilipinas]] Mindanao *[[Indonesya]] *[[Singapura]] *[[Malaysia]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{commons category|Equator}} [[Kategorya:Mga guhit ng latitud|0]] [[Kategorya:Heodesiya]] [[Kategorya:Mga tropiko]] {{stub|Heograpiya}} 0jol4n8gpbpm9eqwpqa5mpe33bzfj7z 0 9328 2215538 2146231 2026-07-10T08:59:05Z Jiro12345 163892 Nagdagdag ng image 2215538 wikitext text/x-wiki Ang '''Digmaang Kastila–Amerikano'''{{Efn|name="alternative names"|Mga alternatibong pangalan: * {{langx|fil|Digmaang Espanyol–Amerikano}} * [[wikang Kastila|Kastilang penisular]]: ** ''Guerra hispano-estadounidense'' ** ''Guerra hispano-americana'' ** ''Desastre colonial de 1898''<ref>{{Cite journal|page=319|first=Javier|last=Moreno Luzón|publisher=Editorial CSIC|location=Madrid|url=https://hispania.revistas.csic.es/index.php/hispania/article/view/398/400|trans-title=Alfonso el Regenerador. Performing Monarchy and Spanish Nationalist Imaginary, from a comparative perspective (1902–1913)|title=Alfonso el Regenerador. Monarquía escénica e imaginario nacionalista español, en perspectiva comparada (1902–1913)|journal=Hispania|year=2013|volume=LXXIII|issue=244|issn=0018-2141|doi=10.3989/hispania.2013.009|doi-access=free|language=es}}</ref> * [[wikang Ingles|Ingles na Amerikano]]: ** ''The War of 1898''<ref>{{citation|author=Louis A. Pérez|title=The war of 1898: the United States and Cuba in history and historiography|url=https://books.google.com/books?id=OVFV4qclY-YC|year=1998|publisher=UNC Press Books|isbn=978-0807847428|access-date=Oktubre 31, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160424205952/https://books.google.com/books?id=OVFV4qclY-YC|archive-date=Abril 24, 2016|url-status=live|df=mdy-all|language=en}}</ref><ref>{{citation|author=Benjamin R. Beede|title=The War of 1898, and US interventions, 1898–1934: an encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=48g116X9IIwC|year=1994|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0824056247|access-date=Oktubre 31, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160527060800/https://books.google.com/books?id=48g116X9IIwC|archive-date=Mayo 27, 2016|url-status=live|df=mdy-all|language=en}}</ref><ref>{{citation|author=Virginia Marie Bouvier|title=Whose America?: the war of 1898 and the battles to define the nation|url=https://books.google.com/books?id=dwp3AAAAMAAJ|year=2001|publisher=Praeger|isbn=978-0275967949|access-date=Oktubre 31, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160514090018/https://books.google.com/books?id=dwp3AAAAMAAJ|archive-date=Mayo 14, 2016|url-status=live|df=mdy-all|language=en}}</ref> }} (Abril 21 – Disyembre 10, 1898) ay labanan sa pagitan ng [[Espanya]] at [[Estados Unidos]] noong 1898. Nagsimula ito sa paglubog ng USS ''Maine'' sa Daungang Havana sa [[Cuba]], at nagresulta sa pagkuha ng Estados Unidos ng [[soberanya]] ng [[Puerto Rico]], [[Guam]], at [[Pilipinas]], at isang protektorado ng Cuba. [[Talaksan:Spanish_American_War_Memorial_(Pershing_Square,_Los_Angeles).JPG|thumb|Isang Monumento tungkol sa Digmaang Kastila-Amerikano]] Kinakatawan nito ang interbensyon ng Estados Unidos sa [[Digmaang Pangkasarinlan sa Cuba]] at [[Himagsikang Pilipino]], kung saan humantong ang huli sa [[Digmaang Pilipino–Amerikano]]. Tinapos ng Digmaang Kastila–Amerikano ang halos apat na siglong presensya ng mga Kastila sa [[Kaamerikahan|Amerika]], [[Asya]], at [[Pasipiko]]; Samantala, ang Estados Unidos ay hindi lamang naging isang pangunahing kapangyarihang pandaigdig, subalit nakakuha din ng ilang mga pag-aaring pulo na sumasaklaw sa iba't ibang panig ng mundo, na nagdulot ng matinding pagtatalo sa karunungan ng pagpapalawak ng teritoryo.<ref>{{Cite book |last=Herring |first=George C. |title=From Colony to Superpower: US Foreign Relations Since 1776 |date=2008-10-28 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780199743773 |pages=299–336 |language=en |chapter=The War of 1898, the New Empire, and the Dawn of the American Century, 1893–1901 |access-date=2021-05-18 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=fODT-qOVoiIC&pg=PA299 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923143125/https://books.google.com/books?id=fODT-qOVoiIC&pg=PA299 |archive-date=Setyembre 23, 2023 |url-status=live |via=Google Books}}</ref> Kinatawan ng ika-19 na dantaon ang sa isang malinaw na paghina ng [[Imperyong Kastila]], habang humantong ang Estados Unidos mula sa isang bagong tatag na bansa patungo sa isang bansang tumataas ang kapangyarihan. Noong 1895, sinimulan ng mga nasyonalistang Cubano ang isang pag-aalsa laban sa pamumuno ng mga Kastila, na brutal na sinupil ng mga kolonyal na awtoridad. Pinalaki ng dilaw na [[pamamahayag]] sa Estados Unidos ang mga kalupitan sa Cuba upang magbenta ng higit pang mga [[pahayagan]] at [[magasin]], na nagpakilos sa opinyon ng publiko ng Amerika bilang suporta sa mga rebelde.<ref>{{Cite web |title=Concentration camps existed long before Auschwitz |url=https://www.smithsonianmag.com/history/concentration-camps-existed-long-before-Auschwitz-180967049/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200917152003/https://www.smithsonianmag.com/history/concentration-camps-existed-long-before-Auschwitz-180967049/ |archive-date=Setyembre 17, 2020 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=February, 1896: Reconcentration Policy |url=http://www.pbs.org/crucible/tl4.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201003153232/http://www.pbs.org/crucible/tl4.html |archive-date=Oktubre 3, 2020 |website=PBS |language=en}}</ref> Nilabanan ni Pangulong [[Grover Cleveland]] ng Estados Unidos ang tumataas na mga kahilingan para sa interbensyon ng Estados Unidos, gayundin ang kanyang kahalili na si [[William McKinley]].<ref>{{Cite book |last=David Nasaw |url=https://books.google.com/books?id=ObU1AAAAQBAJ&pg=PT171 |title=The Chief: The Life of William Randolph Hearst |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2013 |isbn=978-0547524726 |page=171 |language=en |access-date=Pebrero 18, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190309224238/https://books.google.com/books?id=ObU1AAAAQBAJ&pg=PT171 |archive-date=Marso 9, 2019 |url-status=live}}</ref> Bagaman hindi naghahangad ng [[digmaan]], gumawa si McKinley ng mga paghahanda bilang kahandaan para sa digmaan. Noong Enero 1898, ang armadong krusero ng Hukbong-dagat ng Estados Unidos na USS ''Maine'' ay ipinadala sa [[Havana]] upang magbigay ng proteksyon para sa mga mamamayan ng Estados Unidos. Matapos lumubog ang ''Maine'' sa pamamagitan ng isang mahiwagang pagsabog sa daungan noong Pebrero 15, 1898, ang mga panggigipit sa pulitika ay nagtulak kay McKinley na tumanggap ng awtoridad ng kongreso na gumamit ng puwersang militar. Noong Abril 21, sinimulan ng Estados Unidos ang isang pagbangkulong sa Cuba,<ref name="trask57">{{Harvard citation no brackets|Trask|1996}} (sa Ingles)</ref> at di-nagtagal pagkatapos, nagdeklara ng digmaan ang Espanya at Estados Unidos. Ang digmaan ay naganap sa parehong [[Karibe]] at Pasipiko, kung saan ang mga tagapagtaguyod ng digmaang Amerikano ay wastong inasahan na magpapatunay ang kapangyarihang pandagat ng Estados Unidos na mapagpasyahan. Noong Mayo 1, sinira ng isang iskwadron ng mga barkong pandigma ng Estados Unidos ang armada ng mga Kastila sa [[Labanan sa Look ng Maynila|Look ng Maynila]] sa Pilipinas at nakuha ang daungan. Dumaong ang unang Marinong Estados Unidos sa Cuba noong Hunyo 10 sa timog-silangan ng pulo, lumipat sa kanluran at nakikibahagi sa Labanan ng El Caney at Burol ng San Juan noong Hulyo 1 at ang pagsira sa armada sa at paghuli sa Santiago de Cuba noong Hulyo 17.<ref>{{Cite web |title=Military Book Reviews |url=http://www.strategypage.com/articles/default.asp?target=spaniard/spaniard.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501194159/http://www.strategypage.com/articles/default.asp?target=spaniard%2Fspaniard.htm |archive-date=Mayo 1, 2011 |access-date=Marso 22, 2014 |publisher=StrategyPage.com |language=en}}</ref> Noong Hunyo 20, sumuko ang pulo ng Guam nang walang pagtutol, at noong Hulyo 25, dumaong ang mga tropang Estados Unidos sa Puerto Rico, na nagsimula ang isang pagbangkulong noong Mayo 8 at kung saan nagpatuloy ang labanan hanggang sa napirmahan ang isang armistisyo o pagtigil ng labanan noong Agosto 13. Nagtapos ang digmaan sa [[Kasunduan sa Paris (1898)|Kasunduan sa Paris ng 1898]], na nilagdaan noong Disyembre 10 na may mga terminong pabor sa Estados Unidos. Ibinigay ng kasunduan ang pagmamay-ari ng Puerto Rico, Guam, at Pilipinas sa Estados Unidos, at itinakda ang Cuba upang maging isang malayang estado noong 1902, bagaman sa aktuwal na pagsasagawa, naging isang protektorado ng Estados Unidos. Ang kompromiso ng Pilipinas ay kinakasangkutan ng pagbabayad ng $20&nbsp;milyon ($ 730&nbsp;milyon ngayon) sa Espanya ng Estados Unidos upang mabayaran ang imprastraktura na pag-aari ng Espanya.<ref>{{Cite book |last=Benjamin R. Beede |url=https://books.google.com/books?id=rg6BAAAAQBAJ&pg=PA289 |title=The War of 1898 and US Interventions, 1898T1934: An Encyclopedia |publisher=Taylor & Francis |year=2013 |isbn=978-1136746901 |page=289 |language=en |access-date=Oktubre 31, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160515150507/https://books.google.com/books?id=rg6BAAAAQBAJ&pg=PA289 |archive-date=Mayo 15, 2016 |url-status=live |df=mdy-all}}</ref> Sa Espanya, ang pagkatalo sa digmaan ay isang matinding pagkabigla sa pambansang pag-iisip at nagdulot ng isang masusing [[pilosopikal]] at [[masining]] na muling pagsusuri ng lipunang Espanyol na kilala bilang Henerasyon ng '98.<ref name="108–109">{{Harvard citation no brackets|Dyal|Carpenter|Thomas|1996}}. (sa Ingles)</ref> == Mga pananda == === Mga talababa === {{Notelist}} === Mga pagsipi === {{Reflist}} [[Kategorya:Mga ugnayang Pilipinas-Estados Unidos]] [[Kategorya:Digmaang Kastila-Amerikano]] [[Kategorya:CS1: long volume value]] [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Kastila ng CS1 (es)]] [[Kategorya:Digmaan]] [[Kategorya:Kasaysayan ng Espanya]] [[Kategorya:Kasaysayan ng Estados Unidos]] lub364s7ap3pxuvfk7q3ihgt3gdwfqv 0 10221 2215548 2197546 2026-07-10T10:10:58Z CarbonaraKid863 112412 Pagpalit ng Kasama sa Kasangguni sa pagsalin sa katagang "Associate". Ang salitang kasangguni ay gamit ni Kasangguning Mahistrado Maria Filomena D. Singh sa desisyon ng hukuman sa kasong G.R. 269811 (https://sc.judiciary.gov.ph/269811-sambayanang-pilipinas-vs-ggg269811-ca-g-r-cr-hc-blg-16711-dating-kasong-kriminal-blg-sc-21639-hangang-21642/) 2215548 wikitext text/x-wiki {{Pulitika ng Pilipinas}} [[Talaksan:Supreme Court of the Philippines.svg|280px|thumb|Selyo ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas]] Ang '''Kataas-taasang Hukuman''' (o '''Korte Suprema''') ay ang pinakamataas na hukuman sa [[Pilipinas]], gayon din bilang huling sandigan ng Pilipinas. Pinamumunuan ito ng Punong Mahistrado at biinubuo ang hukuman ng 15 na Kasangguning Mahistrado, kabilang ang Punong Mahistrado. Alinsunod sa [[Saligang Batas ng 1987]], ang Kataas-taasang Hukuman ang tagapamahala ng lahat ng mga hukuman at lahat ng mga tauhan nito.<ref>See [http://www.gov.ph/constitutions/the-1987-constitution-of-the-republic-of-the-philippines/the-1987-constitution-of-the-republic-of-the-philippines-article-viii/ Section 6, Article VIII, Constitution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160629031406/http://www.gov.ph/constitutions/the-1987-constitution-of-the-republic-of-the-philippines/the-1987-constitution-of-the-republic-of-the-philippines-article-viii/ |date=2016-06-29 }}</ref> Ang tanggapan ng Kataas-taasang Hukuman, na dating bahagi ng [[Unibersidad ng Pilipinas]]-Maynila,<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.up.edu.ph/beginnings-university-of-the-philippines-manila/ |access-date=2017-03-19 |archive-date=2014-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715035417/http://www.up.edu.ph/beginnings-university-of-the-philippines-manila/ |url-status=dead }}</ref> ay matatagpuan sa panulukan ng [[Kalye Padre Faura]] at [[Abenida Taft]] sa [[Maynila]], at ang pangunahing gusali nito ay nakatapat sa [[Ospital Heneral ng Pilipinas]] (PGH). Sana duterte win 67day for president election 2028 sana duterte family duterte president bailk Philippines today 1pm delivery office of the prosecutor icc court judge == Kasaysayan == Sa mga taong bago maitatag ang opisyal na Kataas-taasang Hukuman, mayroon ng mga institusyon na nagsasanay ng kapangyarihang panghukuman. Bago dumating ang mga Kastila, ang kapangyarihan na panghukom ay nasa kamay ng mga pinuno ng [[barangay]]. Noong unang mga taon ng pamahalaang Kastila, ang kapangyarihang ito ay ibinigay kay [[Miguel López de Legazpi]], ang pinakaunang [[Gobernador-Heneral ng Pilipinas]]. Pinamunuan niya ang hukumang sibil at kriminal sa ilalim ng Kautusan Real noong Agosto 14, 1569. Ang kasalukuyang Kataas-taasang hukuman ay nagmula sa [[Real Audencia]] ng Maynila, na itinalaga noong ika-5 ng Mayo 1583 at binubuo ng isang pangulo, apat na hukom, at isang piskal. Ang Punong mahistrado ng Real Audiencia ay ang [[Gobernador-Heneral ng Pilipinas]]. Ito ang naging pinakamataas na hukuman sa Pilipinas, na sinundan lamang ng [[Consejo de Indias]] ng [[Espanya]]. Subalit, gumaganap din ito ng mga tungkuling tagapangasiwa ng pamahalaan, hindi lamang mga tungkuling panghukuman. Ang tungkulin at kayarian ng ''Audiencia'' ay sumailalim sa malaking pagbabago noong 1815 nang ang tagapangulo nito ay pinalitan ng punong mahistrado at tinaasan ang bilang ng mga hukom. Kinilala itong ''Audiencia Territorial de Manila'' na may dalawang sangay, ang sibil at kriminal, at lumaon ay tinawag na ''sala de lo civil'' at ''sala de lo criminal''. Pinalitan ang ''Audiencia'' sa isang tunay na sangay panghukuman sa inilabas na kautusan noong Hulyo 4, 1861, subalit ang mga hatol nito ay maaaring iapela sa Kataas-taasang Hukuman ng Espanya sa [[Madrid]]. Noong Pebrero 26, 1886, isang "Audiencia" ang itinatag sa [[Cebu]], na sinundan ng pagkakatatag ng "Audiencia" para sa mga kasong krimina; sa [[Vigan]]. Subalit, ang katanyagan ng Kataas-taasang hukuman bilang tagapagpaliwanag ng batas ay hindi alam noong panahon ng pananakop ng mga Kastila.<ref name="d-arch.ide.go.jp">{{Cite web |url=http://d-arch.ide.go.jp/idedp/IAL/IAL000500_003.pdf |title=Archive copy |access-date=2017-03-19 |archive-date=2015-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151001113348/http://d-arch.ide.go.jp/idedp/IAL/IAL000500_003.pdf |url-status=dead }}</ref> === Panahon ng mga Amerikano === Mula 1898 hanggang 1901, walang Kataas-taasang Hukuman dahil binuwag ng bagong Amerikanong [[Gobernador-Heneral ng Pilipinas]] ang [[Real Audencia de Manila]] dahil sumailalim ang Pilipinas sa pamahalaang batas militar ng Amerikano. Opisyal na itinatag ang Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas noong Hunyo 11, 1901 sa pamamagitan ng pagpasa ng Batas blg. 136, na kilala rin bilang [[Batas Panghukuman]] ng Ikalawang [[Philippine Commission]]. Sa bisa ng batas na iyon, ang kapangyarihang panghukom sa kapuluan ng Pilipinas ay pinaialim sa Kataas-taasang Hukuman at ''Courts of First Instannce". Ang ibang mga kasunod na hukuman ay itinatag din. Ang kayarian ng hukuman na napasa ng Batas blg. 136 ay pinagtibay ng Kongreso ng Estados Unidos sa pagpasa ng [[Philippine Bill of 1902]]. ==='''Reogranisasyon matapos Ang Ikalawang digmaang pandaigdig'''=== Pagkatapos mapalaya ng mga kapanalig na pwersa ang Pilipinas noong 1945, muling inayos ni [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulong]] [[Sergio Osmeña]] ang Korte sa pamamagitan Ng pagtatalaga kina [[Delfin Jaranilla]]< [[Feliscisimo Feria]], [[Mariano de Hoya]], [[Guillermo Pablo]], [[Gregorio Perfecto]], [[Emilio Hilado]] at [[Jose Espiritu]] bilang mga bagong mahistrado, ngunit may MGA may mga nanatiling mga mahistrado Sila at sina [[Roman Ozarta]] (itinalaga noong ika-24 Ng Hunyo 1941), [[Ricardo Paras]] (itinalaga ika-28 Ng Disyembe 1941), [[Jose Generoso]] (Itinalaga noong ika-11 Ng Mayo 1942) at si [[Antonio Horilleno]] (itinalaga noong Ika-3 Ng Hulyo 1943), at kasabay rin nito ang pagpapalaki Ng Korte mula sa labing-isang mahistrado paakyat sa labing-tatlong mahistrado. ==='''Pagrereorganisa pagkatapos Ng EDSA 1'''=== Matapos ang EDSA 1 noong 1986, at mailuklok si [[Corazon Aquino]] bilang Ika-11 [[Pangulo ng Pilipinas]] hiniling niyang magbitiw Ang mga kasalukuyang mga nakauping mahistrado ng [[Kataastaasang Hukunan ng Pilipinas|Korte Suprema]] at sa diskresyon ng mga nakaupong mahistrado sila ay nagsipag bitiw sa pwesto, at dahil sa pangyayaring ito nareoeganisa niya ang Korte, at nagtalaga siya ng bagong mga mahistrado ito ay Sina [[Jose Feria]] (, [[Pedro Yap]], [[Marcelo Fernan]] at [[Andres Narvasa]], anim na araw matapos Ang pagtatalaga kay Narvasa, muling itinalaga ni Pangulong Aquino sina [[Ameurfina Melencio-Herrera]], [[Hugo Gutierrez, Jr.]], [[Vicente Absd Santos]], [[Claudio Teehankee]] at [[Nestor Alampay]] bilang mga mahistrado, Isang taon makalipas Ang EDSA 1, hiniling din ni Pangulong Aquino na magbitiw si [[Punong Mahistrado Ng Pilipinas|Punong Mahistrado]] [[Ramon Aquino]], at kanyang itinalaga bilang kapalit si [[Claudio Teehankee]]. == '''Dibisyon''' == Ang Hukuman ay pinahintulutan na umupo alinman sa ''[[en banc]]'' o sa mga dibisyon ng tatlo, lima o pitong miyembro. Mula noong 1987, hinati ng Korte ang sarili sa 3 dibisyon na may tig-5 miyembro. Karamihan sa mga kaso ay dinidinig at pinagdesisyunan ng mga dibisyon, sa halip na ang Korte ''en banc''. Gayunpaman, iniaatas ng Saligang Batas na ang Korte ay makinig sa ''en banc'' "[isang]lahat ng mga kaso na kinasasangkutan ng konstitusyonalidad ng isang kasunduan, internasyonal o ehekutibong kasunduan, gayundin ang "mga kinasasangkutan ng konstitusyonalidad, aplikasyon, o pagpapatakbo ng mga atas ng pangulo, mga proklamasyon, mga kautusan, mga tagubilin, mga ordinansa, at iba pang mga regulasyon". Ang Korte na ''en banc'' ay nagpapasya din sa mga kaso na orihinal na dinidinig ng isang dibisyon kapag ang mayoryang boto ay hindi maabot sa loob ng dibisyon. Ang Korte rin ay may pagpapasya na dinggin ang isang kaso ''en banc'' kahit na walang sangkot na usapin sa konstitusyon, gaya ng karaniwang ginagawa nito kung babaligtarin ng desisyon ang precedent o magpapakita ng nobela o mahahalagang tanong. Dati sa ilalim ng 1935, 1973 at 1986 Freedom Constitutions, ang Korte ay awtorisado lamang na umupo sa alinman sa <nowiki>'' en banc ''</nowiki> o sa mga dibisyon ng apat. Noong Mayo 18, 2022<ref>{{Cite web |title=Supreme Court reorganizes divisions |url=https://www.cnnphilippines.com/news/2022/5/20/Supreme-Court-reorganization-divisions-May-19.html |access-date=2023-11-21 |website=cnn |language=en |archive-date=2023-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405120936/http://www.cnnphilippines.com/news/2022/5/20/Supreme-Court-reorganization-divisions-May-19.html |url-status=dead }}</ref>, Si [[Alexander Gesmundo]], ang [[Punong Mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas|Punong Mahistrado]] ay naglabas ng Espesyal na Kautusan Blg. 2901 na muling inayos ang mga Dibisyon ng Korte Suprema, ito ay inilathala sa parehong araw at nagkabisa kaagad, Sa kanya bilang Chairman ng First Division, at Associate Justice [[Ramon Paul Hernando|Hernando]] bilang working chair nito, ang iba pang chairmanship ay ibinigay kay Nakakatandang Kasangguning Mahistrado [[Marvic Leonen|Leonen]] (2nd Division) at [[Alfredo Benjamin Caguioa|Caguioa]] (3rd Division), dumating kaagad ang reorganization na ito pagkatapos ng paghirang kay Justice [[Maria Filomena Singh|Singh]] noong Mayo 18, 2022<ref name=":1">{{Cite web |title=Duterte names CA Justice Filomena Singh 15th Supreme Court member |url=https://mb.com.ph/2022/05/18/duterte-names-ca-justice-filomena-singh-15th-supreme-court-member/ |access-date=2023-11-21 |website=Manila Bulletin |language=en}}</ref>. {| class="wikitable sortable" style="margin:auto; width:100%; font-size:95%; !Tungkulin !Unang Dibisyon !Ikalawang Dibisyon !Ikatlong Dibisyon |- !'''Tagapangulo''' |A. Gesmundo<br />{{Small|(Punong Mahistrado)}} | rowspan="2" |M. Leonen<br />{{Small|(Nakakatandang Kasangguning Mahistrado)}} | rowspan="2" |A. Cagiuoa |- !'''Tagapangulo ng trabaho''' |R. Hernando |- ! rowspan="4" |'''Mga Miyembro''' | |A. Lazaro-Javier |H. Inting |- |R. Zalameda |M. Lopez |S. Gaerlan |- |R. Rosario |J. Lopez |J. Dimaampao |- |M. Marquez |A. Kho Jr. |M. Singh |} == Kasalukuyang komposisyon == tignan din: [[Talaan ng mga Mahistrado Ng Kastaas-taasang Hukuman ng Pilipinas]] Ang Korte Suprema ay binubuo ng isang punong mahistrado at labing-apat na kasangguning mahistrado. Sa mga kasalukuyang miyembro ng Korte, si [[Marvic Leonen]] ang pinakamatagal na naglilingkod sa hustisya, na may panunungkulan ng {{Age in days|2012|11|12}} araw ({{ayd|2012|11|12}}) hanggang {{TODAY}} ang pinakahuling hustisyang pumasok sa korte ay si [[Maria Filomena Singh]] na nagsimula ang panunungkulan noong {{dts|2022|5|18}}<ref name=":1" />. Ito ay Ang kasalukuyang komposiyon Ng Kataastaasang Hukuman, Ang ika-walong Korte sa pamumuno ni Alexander Gesmundo bilang Punong Mahistrado ng Pilipinas. {| class="wikitable sortable" style="margin:auto; width:100%; font-size:95%; text-align:center" |- ! width="10%" | Posisyon ! width="20%" | Larawan at Pangalanng Mahistrado<br />{{small|Kapanganakan at Lugar ng Kapanganakan ng Mahistrado}} ! width="10%" | Petsa ng Pagkakatakaga ! width="10%" | Petsa ng Pagreretiro (70 years old)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.officialgazette.gov.ph/constitutions/1987-constitution/|title=Article VIII, Sec. 11 of the Constitution of the Philippines|access-date=August 6, 2021|archive-date=Enero 5, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190105085906/https://www.officialgazette.gov.ph/constitutions/1987-constitution/|url-status=dead}}</ref> ! width="10%" | Tagapagtalagang Pangulo ! width="15%" | Paaralan ng Batas ! class="unsortable" width="15%" | Nakaraang posisyon o opisina<br/>{{small|(Pinakabago bago ang pagtatalaga)}} ! width="10%" | Pinalitan |- | [[Punong Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Punong Mahistrado]] | align="center" |[[File:Chief-Justice-Alexander-G.-Gesmundo.jpg|100px]]<br/>'''{{sortname|Alexander|Gesmundo}}'''<br />{{small|kapanganakan {{birth date and age|1956|11|06}}<br>[[San Pablo, Laguna]]}} | {{dts|2021|4|5}}<ref>{{Cite web |date=2021-04-05 |title=Duterte chooses Alexander Gesmundo as new chief justice |url=https://www.rappler.com/nation/alexander-gesmundo-new-supreme-court-chief-justice/ |access-date=2023-11-21 |website=RAPPLER |language=en-US}}</ref> | {{Dts|2026|11|06}} | {{sortname||Duterte|Rodrigo Duterte}} | [[Pamantasang Ateneo de Manila|PADM]] | [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas]]<br /><small>(2017–2021)</small> |{{sortname||Peralta|Diosdado Peralta}} |- | [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Nakakatandang Kasangguning Mahistrado]] | align="center" |[[File:Justice-Marvic-Mario-Victor-F.-Leonen.jpg|100px]]<br/>'''{{sortname|Marvic|Leonen}}'''<br />{{small|ipinanganak {{birth date and age|1962|12|29}}<br />[[Lungsod Baguio]]}} | {{dts|Nobyembre 12, 2012}}<ref>{{Cite web |last=Romero |first=Purple S. |date=2012-11-21 |title=Marvic Leonen is new Supreme Court justice |url=https://www.rappler.com/nation/special-coverage/16519-former-peace-panel-chair-joins-sc/ |access-date=2023-11-21 |website=RAPPLER |language=en-US}}</ref> | {{dts|2032|12|30}} | {{sortname||Aquino III|Benigno Aquino III}} | [[Unibersidad ng Pilipinas|UP]] | Punong Negosyador para sa kapayapaan para sa [[Harapan ng Paglayang Islamiko ng Moro]]<br /><small>(2010–2012)</small> | ''{{sortname||Aranal-Sereno|Maria Lourdes Sereno}}'' |- | [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kasangguning Mahistrado]] | align="center" |[[File:JUSTICE-CAGUIOA-2.jpg|100px]]<br/>'''{{sortname|Alfredo Benjamin|Caguioa}}'''<br />{{small|ipinanganak {{birth date and age|1959|9|26}}<br>[[Quezon City]]}} | {{dts|2016|1|22}}<ref>{{Cite web |last=Quismundo |first=Tarra |date=2016-01-23 |title=Caguioa appointed to Supreme Court |url=https://newsinfo.inquirer.net/757985/caguioa-appointed-to-supreme-court |access-date=2023-11-21 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> | {{dts|2029|9|26}} | {{sortname||Aquino III|Benigno Aquino III}} | [[Pamantasang Ateneeo de Manila|PADM]] | [[Kalihim ng Hustisya|Umaaktong Kalihin ng Hustisya]]<br/><small>(2015–2016)</small> | {{sortname||Villarama Jr.|Martin Villarama Jr.}} |- | [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kasangguning Mahistrado]] | align="center" |[[File:Justice-Ramon-Paul-L.-Hernando.jpg|100px]]<br/>'''{{sortname|Ramon Paul|Hernando}}'''<br />{{small|ipinanganak {{birth date and age|1966|8|27}}<br>[[Tuguegarao]], [[Cagayan]]}} | {{dts|2018|10|10}}<ref>{{Cite web |last=Ranada |first=Pia |date=2018-10-10 |title=CA Justice Hernando appointed Supreme Court justice |url=https://www.rappler.com/nation/213984-ramon-paul-hernando-appointed-supreme-court-justice/ |access-date=2023-11-21 |website=RAPPLER |language=en-US}}</ref><br/> | {{dts|2036|8|27}} | {{sortnamae||Duterte|Rodrigo Duterte}} | [[Pamantasang San Beda|PSB]] | Kasangguning Mahistrado ng [[Hukuman ng Pag-aapela]]<br/><small>(2010–2018)</small> | {{sortname||Martires|Samuel Martires}} |- | [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kasangguning Mahistrado]] | align="center" |[[File:Justice-Amy-Lazaro-Javier.jpg|100px]]<br/>'''{{sortname|Amy|Lazaro-Javier}}'''<br />{{small|ipinanganak {{birth date and age|1956|11|16}}<br>[[Maynila]]}} | {{dts|2019|3|6}}<ref>{{Cite web |last=Patag |first=Kristine Joy |title=Duterte picks Court of Appeals Justice Javier for SC magistrate post |url=https://www.philstar.com/headlines/2019/03/06/1899194/duterte-picks-court-appeals-justice-javier-sc-magistrate-post |access-date=2023-11-21 |website=Philstar.com}}</ref> | {{dts|2026|11|6}} | [[Rodrigo Duterte|Duterte]] | [[Universidad ng Santo Tomas|UST]] | Kasangguning Mahistrado ng [[Hukuman ng Pag-aapela|Hukumnan ng Pagaapela]]<br/><small>(2007–2019)</small> | {{sortname||Tijam|Noel Tijam}} |- | [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kasangguning Mahistrado]] | align="center" | [[File:Justice-Henri-Jean-Paul-B.-Inting.jpg|100px]]<br/>'''{{sortname|Henri Jean Paul|Inting}}'''<br />{{small|ipinanganak {{birth date and age|1957|09|04}}<br>[[Bansalan, Davao del Sur]]}} | {{dts|2019|5|19}}<ref>{{Cite web |last=Ranada |first=Pia |date=2019-05-27 |title=Duterte appoints CA justice Henri Inting to Supreme Court |url=https://www.rappler.com/nation/231647-duterte-appoints-henri-inting-as-supreme-court-justice/ |access-date=2023-11-21 |website=RAPPLER |language=en-US}}</ref> | {{dts|2027|9|4}} | {{sortname||Duterte|Rodrigo Duterte}} | [[Unibersidad ng Ateneo de Davao|UADD]] | Kasangguning Mahistrado ng [[Hukuman ng Pag-aapela]] (2012&ndash;2019) | {{sortname||Bersamin|Lucas Bersamin}} |- | [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kasangguning Mahistrado]] | align="center" | [[File:Justice-Rodil-V.-Zalameda.jpg|100px]]<br/>'''{{sortname|Rodil|Zalameda}}'''<br />{{small|ipinanganak {{birth date and age|1963|08|02}}<br>[[Caloocan]]}} | {{dts|2019|8|5}}<ref>{{Cite web |last=Buan |first=Lian |date=2019-08-05 |title=Duterte appoints CA justice Zalameda to Supreme Court |url=https://www.rappler.com/nation/237079-duterte-appoints-rodil-zalameda-supreme-court-associate-justice/ |access-date=2023-11-21 |website=RAPPLER |language=en-US}}</ref> | {{dts|2033|8|2}} | {{sortname||Duterte|Rodrigo Duterte}} | [[Pamantasang Ateneo de Manila|PADM]] | Kasangguning Mahistrado ng [[Hukuman ng Pag-aapela|Hukuman ng Apelasyon]]<br/><small>(2008–2019)</small> | {{sortname||Del Castillo|Mariano del Castillo}} |- | [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kasangguning Mahistrado]] | align="center" | [[File:Justice-Mario-V.-Lopez.jpg|100px]]<br/>'''{{sortname|Mario| Lopez}}'''<br />{{small|ipinanganak {{birth date and age|1955|06|04}}<br>[[La Union]]}} | {{dts|2019|12|3}}<ref>{{Cite web |last=Santos |first=Einor |date=2019-12-03 |title=Two more Duterte appointees join Supreme Court |url=https://www.cnnphilippines.com/news/2019/12/4/new-supreme-court-justices.html |access-date=Nobyembre 21, 2023 |website=cnn |language=en |archive-date=2023-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121073712/https://www.cnnphilippines.com/news/2019/12/4/new-supreme-court-justices.html |url-status=dead }}</ref><br/> | {{dts|2025|6|4}} | {{sortname||Duterte|Rodrigo Duterte}} | [[Pamantasang San Beda|PSB]] | Kasangguning Mahistrado ng [[Hukuman ng Pag-aapela|Hukuman ng Apelasyon]]<br/><small>(2006–2019)</small> | {{sortname||Jardeleza|Francis Jardeleza}} |- | [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kasangguning Mahistrado]] | align="center" | [[File:Justice-Samuel-H.-Gaerlan.jpg|120px]]<br/>'''{{sortname|Samuel|Gaerlan}}'''<br />{{small|ipinanganak {{birth date and age|1958|12|19}}<br>[[San Juan, La Union]]}} | style="white-space:nowrap" | {{dts|2020|1|5}}<ref>{{Cite web |last=Tomacruz |first=Sofia |date=2020-01-08 |title=Duterte appoints CA justice Gaerlan to Supreme Court |url=https://www.rappler.com/nation/248803-duterte-appoints-samuel-gaerlan-supreme-court-associate-justice/ |access-date=2023-11-21 |website=RAPPLER |language=en-US}}</ref> | {{dts|2028|12|19}} | {{sortname||Duterte|Rodrigo Duterte}} | [[Pamantasang San Beda|PSB}} |Kasangguning Mahistrado ng [[Hukuman ng Pag-aapela|Hukuman ng Apelasyon]]<br/><small>(2009–2020)</small><ref>{{Cite web|url=https://fdocuments.in/document/court-of-appeals-judicial-and-bar-16-hon-ricardo-r-rosario-july-22-2005.html|title=Court of Appeals - Judicial and Bar .16 Hon. RICARDO R. ROSARIO July 22, 2005 October 15, 1958 October - &#91;PDF Document&#93;|access-date=Abril 1, 2020|archive-date=Hunyo 23, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220623084700/https://fdocuments.in/document/court-of-appeals-judicial-and-bar-16-hon-ricardo-r-rosario-july-22-2005.html|url-status=dead}}</ref> | {{sortname||Peralta|Diosdado M. Peralta}} |- | [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kasangguning Mahistrado]] | align="center" | [[File:Justice-Ricardo-R.-Rosario.jpg|100px]]<br/>'''{{sortname|Ricardo|Rosario}}'''<br />{{small|ipinanganak {{birth date and age|1958|10|15}}<br>[[Quezon City]]}} | {{dts|2020|10|10}}<ref>{{Cite web |date=2020-10-09 |title=CA Justice Rosario appointed to Supreme Court |url=https://www.cnnphilippines.com/news/2020/10/9/Ricardo-Rosario-Supreme-Court-appointment.html |access-date=2023-11-21 |website=cnn |language=en |archive-date=2023-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121072212/http://www.cnnphilippines.com/news/2020/10/9/Ricardo-Rosario-Supreme-Court-appointment.html |url-status=dead }}</ref> | {{dts|2028|10|15}} | {{sortname||Duterte|Rodrigo Duterte}} | [[Pamantasang Ateneo de Manila|PADM]] | Kasangguning Mahistrado ng [[Hukuman ng Pag-aapela|Hukuman ng Apelasyon]]<br/><small>(2005–2020)</small> | {{sortname||Reyes Jr.|Jose Reyes Jr.}} |- | [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kasangguning Mahiatrado]] | align="center" | [[File:Jhosep Y. Lopez 2022-12-06 09-52-32-576.jpg|100px]]<br/>'''{{sortname|Jhosep|Lopez}}'''<br />{{small|ipinanganak {{birth date and age|1963|02|08}}<br>[[Manila]]}} | {{dts|2021|1|25}}<ref>{{Cite web |last=Aguilar |first=Krissy |date=2021-01-26 |title=CA Justice Lopez appointed to SC |url=https://newsinfo.inquirer.net/1388403/ca-justice-lopez-appointed-to-sc |access-date=2023-11-21 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref><br/> | {{dts|2023|2|8}} | {{sortname||Duterte|Rodrigo Duterte}} | [[Unibersidad ng Pilipinas|UP]] | Kasangguning Mahistrado ng [[Hukuman ng Pag-aapela]]<br/><small>(2012–2021)</small> | {{sortname||Baltazar-Padilla|Priscilla Baltazar-Padilla}} |- | [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kasangguning Mahistrado]] | align="center" | [[File:Justice-Japar-B.-Dimaampao.jpg|100px]]<br/>'''{{sortname|Japar|Dimaampao}}'''<br />{{small|ipinanganak {{birth date and age|1963|12|27}}<br>[[Marawi]], [[Lanao del Sur]]}} | {{dts|2021|7|10}}<ref>{{Cite web |last=Patag |first=Kristine Joy |title=CA justice Japar Dimaampao, known Muslim jurist, appointed to Supreme Court |url=https://www.philstar.com/headlines/2021/09/14/2127103/ca-justice-japar-dimaampao-known-muslim-jurist-appointed-supreme-court |access-date=2023-11-21 |website=Philstar.com}}</ref> | {{dts|2033|12|27}} | {{sortname||Duterte|Rodrigo Duterte}} | [[University of the East College of Law|University of the East]] | Kasangguning Mahistrado ng [[Hukuman ng Pag-aapela]]<br/><small>(2004–2021)</small> | {{sortname||Gesmundo|Alexander Gesmundo}} |- | [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kasangguning Mahistrado]] | align="center" | [[File:Justice-Jose-Midas-P.-Marquez.jpg|100px]]<br/>'''{{sortname|Midas |Marquez}}'''<br />{{small|ipinanganak {{birth date and age|1966|02|16}}<br>[[Quezon City]]}} | {{dts|2021|9|27}}<ref>{{Cite web |last=Torres-Tupas |first=Daphne Galvez, Tetch |date=2021-11-16 |title=Duterte names Midas Marquez as SC associate justice |url=https://newsinfo.inquirer.net/1515624/duterte-names-midas-marquez-as-sc-associate-justice |access-date=2023-11-21 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> | {{dts|2036|2|16}} | {{sortname||Duterte|Rodrigo Duterte}}|| Duterte |[[Pamantasang Ateneo de Manila|PADM]] | [[Opisina ng Administrador ng mga Korte|Administrador ng mga Korte ng Kataas-taasang Hukiman ng Pilipinas]]<br /><small>(2009–2021)</small> | {{sortname||Delos Santos|Edgardo Delos Santos}} |- | [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kasangguning Mahistrado]] | align="center" | [[File:Justice-Antonio-T.-Kho-Jr.jpg|100px]]<br/>'''{{sortname|Antonio|Kho Jr.}}'''<br />{{small|ipinanganak {{birth date and age|1966|06|29}}<br>[[Jolo, Sulu]]}} | style="white-space:nowrap" | {{dts|Pebrero 21, 2022}}<ref>{{Cite web |title=Duterte appoints ex-Comelec Commissioner Kho as new Supreme Court Associate Justice |url=https://mb.com.ph/2022/02/23/duterte-appoints-ex-comelec-commissioner-kho-as-new-supreme-court-associate-justice/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=duterte-appoints-ex-comelec-commissioner-kho-as-new-supreme-court-associate-justice |access-date=2023-11-21 |website=Manila Bulletin |language=en}}</ref> | {{dts|2036|6|29}} | {{sortname||Duterte|Rodrigo Duterte}} | [[Pamantasang San Beda|PSB]] | Komisyoner ng [[Komisyon ng Halalan]]<br>(2028-2022) | {{sortname||Carandang|Rosmari Carandang}} |- | [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kasangguning Mahistrado]] | align="center" |[[File:Justice-Maria-Filomena-D.-Singh.jpg|100px]]<br/>'''{{sortname|Maria Filomena|Singh}}'''<br />{{small|ipinanganak {{birth date and age|1966|06|26}}<br>[[Quezon City]]}} | {{dts|2022|5|18}}<ref name=":1" /><br/> | {{dts|2036|6|28}} | {{sortname||Duterte|Rodrigo Duterte}} | [[Pamantasang Ateneo de Manila|PADM]] | Kasangguning Mahistrado ng [[Hukuman ng Pag-aapela]]<br/><small>(2014–2022)</small> | {{sortname||Perlas-Bernabe|Estela Perlas-Bernabe}} |} <!--[[File:No image.svg|100px]]-->{| class="wikitable sortable" style="margin:auto; width:100%; font-size:90%; text-align:center" ===Timeline ng mga Miyembro Ng Korte ni Gesmundo=== {{#tag:timeline|ImageSize=width:1000 height:auto barincrement:60 PlotArea = top:15 bottom:20 right:30 left:7 AlignBars = late DateFormat = x.y Period = from:2021.26 till:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:black unit:year increment:1 start:2022 Define $now = {{expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} Colors = id:blackline value:rgb(0.212,0.192,0.173) id:plus value:rgb(0.200,0.800,0) id:blank value:rgb(1,1,1) id:GMA value:rgb(0.992,0.933,0) id:BA value:rgb(0.973,0.722,0.471) id:RD value:rgb(0.812,0.443,0.686) id:BBM value:rgb(0.675,0.882,0.686) PlotData= width:22 align:center fontsize:m bar:1 color:RD from:2021.26 till:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} text:Alexander Gesmundo (2021&ndash;kasalukuyan) bar:2 color:RD from:2021.26 till:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} text:Jhosep Y. Lopez (2021&ndash;present) bar:3 color:RD from:2021.26 till:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} text:Rodil V. Zalameda (2019&ndash;present) bar:4 color:RD from:2021.26 till:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} text:Mario V. Lopez (2019&ndash;present) bar:5 color:RD from:2021.26 till:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} text:Amy C. Lazaro-Javier (2019&ndash;present) bar:6 color:RD from:2021.26 till:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} text:Samuel H. Gaerlan (2020&ndash;present) bar:7 color:RD from:2021.26 till:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} text:Ramon Paul L. Hernando (2018&ndash;present) bar:8 color:BA from:2021.26 till:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} text:Alfredo Benjamin S. Caguioa (2014&ndash;present) bar:9 color:RD from:2021.26 till:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} text:Henri Jean Paul B. Inting (2019&ndash;present) bar:10 color:RD from:2021.26 till:2022.02 text:Rosmari D. Carandang (2019&ndash;2022) color:blank from:2022.02 till:2022.14 bar:11 color:blank from:2022.15 till:2022.14 text:Antonio T. Kho, Jr. (2022&ndash;present) color:RD from:2022.14 till:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} bar:12 color:RD from:2021.26 till:2021.49 text:Edgardo L. Delos Santos (2019&ndash;2021) color:blank from:2021.49 till:2021.72 bar:13 color:blank from:2021.49 till:2021.72 text:Jose Midas P. Marquez (2021&ndash;present) color:RD from:2021.72 till:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} bar:14 color:blank from:2021.26 till:2021.52 text:Japar B. Dimaampao (2021&ndash;present) color:RD from:2021.52 till:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} bar:15 color:BA from:2021.26 till:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} text:Marvic F. Leonen (2012&ndash;present) bar:16 color:BA from:2021.26 till:2022.42 text:Estela M. Perlas-Bernabe (2011&ndash;2022) color:blank from:2022.36 till:2022.38 bar:17 color:blank from:2022.38 till:2022.42 text:Maria Filomena D. Singh (2022&ndash;present) color:RD from:2022.38 till:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} bar:18 color:RD from:2021.26 till:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} text:Ricardo R. Rosario (2020&ndash; kasalukuyan) Linedata= at:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} width:0.5 color:blackline}} '''Bar key:''' {{legend2|#f8b878|tinalaga ni B. Aquino III}} {{legend2|#cf71af|Tinalaga no Duterte}} {{legend2|#ace1af|tinalaga ni Marcos Jr.}} == Mga kawing panlabas == {{Reflist|2}} =='''Tignan din'''== *[[Hukuman ng Pag-aapela]] *[[Sandiganbayan]] *[[Hukuman ng Apelasyon sa Buwis]] [[Kategorya:Pamahalaan ng Pilipinas]] [[Kategorya:Panghukuman ng Pilipinas]] pj8c11v3ibml3qu9hxkdywuplnqpyco 0 19518 2215537 2192763 2026-07-10T08:52:07Z Jiro12345 163892 Nagdagdag ng image 2215537 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:General_Gregorio_del_Pilar_2.jpg|thumb|Heneral Gregorio del Pilar]] {{about|heneral|bayan|Gregorio del Pilar, Ilocos Sur}} {{Infobox Person |name = Gregorio Del Pilar |image = |caption = |birth_date = {{birth date|1875|11|14}} |birth_place = [[San Jose del Monte|San Jose, Bulakan Bulacan]] |death_date = {{death date and age|1899|12|2|1875|11|14}} |death_place = [[Gregorio del Pilar, Ilocos Sur|Pasong Tirad]], [[Ilocos Sur]] |nickname = Goyo, Agila |occupation = Sundalo }} Si '''Gregorio Hilario Del Pilar y Sempio''' ay isa sa pinakabatang heneral na lumaban sa [[Digmaang Pilipino-Amerikano]]. Siya ay isinilang sa [[Bulacan, Bulacan|Bulacan]], [[Bulakan]] noong [[Nobyembre 14]], [[1875]] kina Fernando del Pilar at Felipa Sempio. Si Del Pilar ay unang nag-aral kay Maestro de la San Jose at pagkatapos ay nagpatuloy sa paaralan ng mananagalog na si Pedro Serrano Laktaw. Nag-aral siya sa [[Pamantasang Ateneo de Manila|Ateneo Municipal de Manila]] noong [[1880]] at tumira sa bahay ng kanyang tiyo na si [[Deodato Arellano]] kung saan sinasabing itinatag ang [[Katipunan]]. Sa murang isipan ni del Pilar natimo ang mapanganib na mensahero ng mga propagandista. Noong Marso 1896, nagtapos siya sa Ateneo sa kursong ''Bachiller en Artes'', binalak niyang magturo subalit sumiklab ang apoy. Sa murang gulang sumapi siya sa [[Katipunan]]. Naging pinuno ng mga katipunero at sumanib siya sa tropa ni Col. Vicente Enriquez kung saan napalaban siya at bunga ng maigting na pagtatanggol siya ay nahirang bilang tinyente sa gulang na 19. Ginawa siyang heneral ng isang brigada sa gulang na 22. Ang pagsalakay niya sa [[Paombong]], [[Bulakan]] at Quingua (ngayon ay [[Plaridel, Bulacan|Plaridel]], [[Bulacan]]) ang nagpatanyag sa kanya. Napahanga niya si [[Emilio Aguinaldo]] at itinaas siya bilang tinyente kung saan pinalaya niya ang lalawigang ito. Nang mamatay si Hen. [[Antonio Luna]] si Del Pilar ang humalili sa maliit na hukbo ni Aguinaldo. Nang tinugis sila ng mga [[Amerikano]] sa [[Labanan sa Pasong Tirad|Pasong Tirad]] noong [[Disyembre 2]], [[1899]], nagpaiwan siya upang abangan ang mga kaaway habang tumatakas si Aguinaldo. ==Maaring bisitahin== * [http://www.gutenberg.org/files/17786/17786-h/17786-h.htm#Page_81 Mga Dakilang Pilipino, ni Jose N. Sevilla sa ''Project Gutenberg'] {{Himagsikang Pilipino}} {{DEFAULTSORT:Del Pilar, Gregorio}} [[Kaurian:Katipunan]] [[Kaurian:Mga Tagalog]] [[Kategorya:Himagsikang Pilipino]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1875]] [[Kategorya:Namatay noong 1899]] {{stub}} gc3bs77phuqg1qylxr0xb60wqvkc4hu 10 21295 2215534 2206803 2026-07-10T08:19:20Z Julius Santos III 139725 /* */ 2215534 wikitext text/x-wiki {{navbox with columns |name=PBA |title=[[Philippine Basketball Association]] |state={{{state|}}} |bodyclass=plainlist |fullwidth=on |aboveclass=hlist |above=[[Panahong PBA 2022–23|Panahong 2022–23]]: [[2022 PBA Philippine Cup|Philippine Cup]] |colstyle=background:#ddddff;text-align:center |colwidth=25% |col1= *[[Barangay Ginebra San Miguel]] *[[Bay Area Dragons]] (guest team) *[[Blackwater Elite]] *[[Converge FiberXers]] *[[Meralco Bolts]] *[[Magnolia Hotshots]] *[[NLEX Road Warriors]] |col2= *[[NorthPort Batang Pier]] *[[Phoenix Super LPG Fuel Masters]] *[[Rain or Shine Elasto Painters]] *[[San Miguel Beermen]] *[[Terra Firma Dyip]] *[[TNT KaTropa]] |list1= {{navbox|child |evenodd=even |listclass=hlist |list1= * [[Talaan ng mga panahon ng PBA|Mga Panahon]] * [[Talaan ng mga kampeon ng Philippine Basketball Association|Mga Kampeon]] - [[Grand Slam (PBA)|Ang Grand Slam]] * [[Talaan ng mga kumperensiya ng PBA|Mga Kumperensiya]]: [[PBA Philippine Cup|Philippine Cup]] - [[PBA Commissioner's Cup|Commissioner's Cup]] - [[PBA Governors' Cup|Governors' Cup]] * [[Talaan ng mga dating koponan ng Philippine Basketball Association|Mga dating koponan]] * [[All-time Philippine Basketball Association team standings|All-time team standings]] | list2 = * [[Talaan ng mga manlalaro ng Philippine Basketball Association|Mga manlalaro]] * [[Karangalang Philippine Basketball Association Most Valuable Player|MVP]] - [[:Kaurian:Mga karangalan ng Philippine Basketball Association|Mga karangalan]] - [[Philippine Basketball Association records|Records]] - [[List of Philippine Basketball Association retired jersey numbers|Retired numbers]] - [[Talaan ng mga kasalukuyang manlalaro ng mga koponan ng PBA|Mga kasalukuyang manlalaro]] * [[PBA Developmental League|D-League]] * 3x3 Leagues ** [[PBA 3x3|Men]] ** [[Women's PBA 3x3|Women]] * [[Pagkalap ng Philippine Basketball Association|Ang Pagkalap]] * [[Philippine Basketball Association All-Star Weekend|All-Star Weekend]] * [[PBA Hall of Fame|Hall of Fame]] * [[Ang 40 Pinakadakilang Manlalaro sa Kasaysayan ng PBA|Ang 40 Pinakadakilang Manlalaro]] * [[Jun Bernardino Trophy]] * [[The PBA Leo Awards]] * [[Talaan ng mga lugar na laruan ng Philippine Basketball Association|Arenas]] * [[Ang seremonyang pagbubukas ng Philippine Basketball Association|Seremonyang Pagbubukas]] | list3 = * Media ** [[PBA sa One Sports]] ** PBA Rush }} |belowclass=hlist |below= *{{icon|Category}} [[:Category:Philippine Basketball Association|Category]] * {{Portal-inline|Basketball}} * {{Portal-inline|Philippines}} }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Kategorya:Mga navigational box ng Philippine Basketball Association]] </noinclude> dewudagj5awlpm3vtadilal96fvj7xd 0 25858 2215541 2049942 2026-07-10T09:17:55Z Jiro12345 163892 Nagdagdag ng image 2215541 wikitext text/x-wiki {{Infobox U.S. state | Name = Alabama | Fullname = Estado ng Alabama | Flag = Flag of Alabama.svg | Flaglink = [[Watawat ng Alabama]] | Seal = Seal of Alabama.svg | Map = Map of USA AL.svg | Nickname = Yellowhammer State, Heart of Dixie | Demonym = Alabamian | Motto = [[Audemus jura nostra defendere]] | Capital = [[Montgomery, Alabama|Montgomery]] | OfficialLang = [[English language|English]] | Languages = [[English language|English]] 96.17%,<br />[[Spanish language|Spanish]] 2.12% | LargestMetro = [[Birmingham-Hoover-Cullman Combined Statistical Area|Greater Birmingham Area]]| LargestCity = [[Birmingham, Alabama|Birmingham]]<br />(229,424, est. 2006)<small><ref name=popest>{{cite web | date = 28 Hunyo 2007 | url = http://www.census.gov/popest/cities/tables/SUB-EST2006-04-01.csv | title = Annual Estimates of the Population for Incorporated Places in Alabama, Listed Alphabetically: April 1, 2000 to July 1, 2006 | format = [[Comma-separated values|CSV]] | work = 2007 Population Estimates | publisher = U.S. Census Bureau, Population Division | access-date = 28 Hunyo 2007}}</ref></small> | Governor = {{#statements:P6}}| Lieutenant Governor = | Senators = [[Richard Shelby]] (R)<br />Doug Jones (D) | TradAbbreviation = Ala. | PostalAbbreviation = AL | AreaRank = 30th | TotalArea = 135,765 | TotalAreaUS = 52,419 | LandArea = 131,426 | LandAreaUS = 50,744 | WaterArea = 4,338 | WaterAreaUS = 1,675 | PCWater = 3.20 | PopRank = 23rd | 2000Pop = 4,447,100 | DensityRank = 26th | 2000Density = 33.84 | 2000DensityUS = 84.83 | AdmittanceOrder = 22nd | AdmittanceDate = [[Disyembre 14]], [[1819]] | TimeZone = [[Central Standard Time Zone|Central]]: [[Coordinated Universal Time|UTC]]-6/[[Daylight saving time|DST]]-5 | Latitude = 30° 11′ N to 35° N | Longitude = 84° 53′ W to 88° 28′ W | Width = 306 | WidthUS = 190 | Length = 531 | LengthUS = 330 | LargestCounty = [[Baldwin County, Alabama | Baldwin County]] | HighestPoint = [[Mount Cheaha]]<small><ref name=usgs>{{cite web| date =29 Abril 2005| url =http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| title =Elevations and Distances in the United States| publisher =U.S Geological Survey| access-date =3 Nobyembre 2006| archive-date =6 Oktubre 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20081006105354/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| url-status =dead}}</ref></small> | HighestElev = 734 | HighestElevUS = 2,407 | MeanElev = 152 | MeanElevUS = 499 | LowestPoint = [[Gulf of Mexico]]<small><ref name=usgs/></small> | LowestElev = 0 | LowestElevUS = 0 | ISOCode = US-AL | Website = www.alabama.gov }} Ang '''Alabama''' ay estado sa timog-silangang rehiyon ng Estados Unidos. Hinahangganan ito ng [[Tennessee]] sa hilaga, [[Georgia]] sa silangan, [[Florida]] at [[Golpo ng Mehiko]] sa timog, at [[Misisipi]] sa kanluran. Sa 50 estado ng EU, nagraranggo itong ika-24 na pinakamatao at ika-30 pinakamalaki ayon sa saklaw na area. [[Talaksan:Alabama_Locator_Map_with_US.PNG|thumb|Mapa ng Alabama]] == Sanggunian == {{reflist}} {{US-stub}} {{United States topic}} [[Kategorya:Mga estado ng Estados Unidos]] lmh3cnysmxwepi226l9l3nc1iyxq0qt 0 59634 2215555 2085505 2026-07-10T11:11:45Z Jiro12345 163892 Nagdagdag ng mga Larawan 2215555 wikitext text/x-wiki {{Infobox University | name = National University | native_name = Pamantasang Pambansa | image = <!-- [[File:National University (Philippines) Logo.png|200px]] --> | caption = | latin_name = | motto = Patriotism and Nationalism: A Legacy of Dynamic Filipinism | mottoeng = | established = Agosto 1, 1900 | closed = | type = Pribado [[Nonsectarian]] | affiliation = | endowment = | budget = | officer_in_charge = | chairman = | chancellor = | president = Teodoro Jhocson-Ocampo | vice-president = | superintendent = | provost = | vice_chancellor = | rector = | principal = | dean = | director = | head_label = | head = | academic_staff = | administrative_staff = | students = | undergrad = | postgrad = | doctoral = | other = | city = [[Maynila]] | state = | province = [[Kalakhang Maynila]] |country = <br />{{flag|Philippines}} | coor = {{coord|14|36|15|N|120|59|39|E|region:PH|display=inline,title}} | campus = [[Maynila]], [[Baguio]] | former_names = Colegio Filipino (1900-1905)<br />Colegio Mercantil (1905-1916)<br />National Academy (1916-1921) | free_label = [[Hymn]] | free = NU Alma Mater Song, Adieu Alma Mater! | colors = Ginto at bughaw <br /> {{colorbox|#D8B638}} {{colorbox|#230871}} | colours = | athletics = | sports = | nickname = [[NU Bulldogs]] | mascot = Bulldog | affiliations = PACU, [[Association of Southeast Asian Institutions of Higher Learning|ASAIHL]], [[International Association of Universities|IAU]], [[University Athletic Association of the Philippines|UAAP]] | website = [http://www.national-u.edu.ph www.national-u.edu.ph] | footnotes = }} Ang '''National University''' o '''Pamantasang Pambansa''' ay isang pamantasan na matatagpuan sa [[Lungsod ng Maynila]], [[Pilipinas]]. Itinatag noong Agusto 1, 1900 ni Don mariano Fortunato Jhocson, at kinikilalang pinakaunang pribadong paaralang hindi sektaryan sa Pilipinas. [[Talaksan:NU_shield.svg|thumb]] Isa ito sa mga kasaping nagtatag ng [[University Athletic Association of the Philippines]] (UAAP). Noong huling bahagi ng taong 2008, nakuha ng [[SM Group of Companies]] ang karamihan sa pagmamay-ari ng National University.<ref name>{{cite web|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/114332/news/nation/henry-sy-buys-60-of-national-university |title=Henry Sy buys 60% of National University &#124; News &#124; GMA News Online &#124; The Go-To Site for Filipinos Everywhere |publisher=Gmanetwork.com |date=2008-08-18 |accessdate=2012-08-27}}</ref> Ang mga kursong iniaalok nito ay: *Doctor in Education *Doctor in Dentistry *Master of Arts *Master of Arts in Sanitary Engineering *Bachelor of Arts *Bachelor of Science Major in Hotel and Restaurant Management *Bachelor of Elementary Education *Bachelor of Science in Architecture *Bachelor of Science in Civil Engineering *Bachelor of Science in Commerce *Bachelor of Science in Computer Engineering *Bachelor of Science in Computer Science *Bachelor of Science in Electrical Engineering *Bachelor of Science in Electronics and Communication Engineering *Bachelor of Science in Entrepreneurship *Bachelor of Science in Geodetic Engineering *Bachelor of Science in Industrial Engineering *Bachelor of Science in Mechanical Engineering *Bachelor of Science in Nursing *Bachelor of Science in Pharmacy *Bachelor of Science in Sanitary Engineering *Bachelor of Secondary Education *3-Year Building Construction Management ==Mga sanggunian== {{Reflist}} ==Mga panlabas na link== *[http://www.national-u.edu.ph opisyal na websayt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201015124/http://www.national-u.edu.ph/ |date=2009-12-01 }} [[Kaurian:Unibersidad at kolehiyo sa Pilipinas]] 9icz6qwylxlha0vs99hv57nw9toder3 0 65917 2215506 2215424 2026-07-10T01:36:06Z GinawaSaHapon 102500 2215506 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!--Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa-->{{About|kabuuang konsepto|pananaw sa relihiyon|Pananampalataya}}'''Paniniwalà''' ang subhetibong [[Ugali|pag-uugali]] ukol sa pagtiwala sa pagiging [[Katotohanan|totoo]] ng isang bagay o pananaw. Ito ang pananalig sa isang opinyon patungkol sa isang bagay, totoo man ito o hindi. Sa [[epistemolohiya]], ginagamit ang katagang ito upang tumukoy sa mga pag-uugali sa mundo na maaaring totoo o hindi. Para masabing naniniwala ang isang tao sa isang bagay, itinuturing niya ito bilang totoo. Halimbawa, sinasabing naniniwala siya sa pagiging bilog ng [[Daigdig]] kung sumasang-ayon siya sa [[Proposisyon|proposisyong]] "bilog ang mundo". Hindi nangangailangan ng [[pagkilatis]] upang maniwala sa isang bagay; halimbawa, konti lamang ang tao na pinag-iisipan talaga kung sisikat ba ang [[Araw (astronomiya)|Araw]] bukas nang umaga, dahil karamihan sa mga tao ay naniniwala na sisikat ang Araw bukas nang umaga. Hindi rin nangangailangan ang isang paniniwala na maranasan ng isang tao; halimbawa, masasabi pa rin ng isang tao na hindi nakaranas kailanman ng [[niyebe]] na puti ang niyebe dahil alam niyang puti ang niyebe batay sa mga nakaranas nito. Maraming mga [[Pilosopiya|pilosopo]] sa kasaysayan ang sumubok na ilarawan ang paniniwala, mula sa pagiging isang representasyon ng mga maaaring maging ang [[mundo]] ayon kay [[Jerry Fodor]], pagtanggap sa mga bagay bilang totoo ayon kay [[Roderick Chisholm]], isang paraan upang ipaliwanag ang mga gawain ng isang tao ayon naman kina [[Daniel Dennett]] at [[Donald Davidson]], o bilang mga estado ng [[pag-iisip]] upang magawa ang isang bagay ayon naman kay [[Hilary Putnam]]. May mga ilan din na nagmumungkahi na malakihang baguhin ang ibig sabihin ng paniniwala, kabilang na ang pananaw na [[Materyalismong eliminatibo|eliminatibismo]], argumentong nagsasabi na walang katumbas sa [[kalikasan]] ang katutubong konsepto ng paniniwala ayon kay [[Paul Churchland]], at mga pormal na [[Epistemolohiya|epistemologo]] na gustong palitan ang pandalawahang pananaw sa paniniwala (kung naniniwala ka sa isang bagay o hindi) ng isang mas malayang sistema ng antas ng tiwala (maaaring medyo naniniwala ka sa isang bagay, hindi buong buo). == Paglalarawan == Maraming mga paglalarawan sa mga pangunahing katangian ng paniniwala ang iminungkahi, ngunit walang kasunduan ang nabuo kung alin dito ang tama. Tradisyonal na nangungunang pananaw ang ''representasyonalismo'', ang pananaw na ang mga pag-uugali sa mga representasyon na karaniwang iniuugnay sa mga proposisyon ang mga pag-uugali sa isip na kumakatawan sa mga paniniwala. Ito ang bumubuo sa kaisipan ukol sa naturang pag-uugali. Salungat naman dito ang ''punsiyonalismo'', na nagtuturing sa mga paniniwala bilang mga punsiyon o gampanin sa pag-uugali. Ayon naman sa ''disposisyonalismo'', matutukoy ang mga paniniwala sa pag-uugali patungkol sa mga partikular na bagay. Madalas itong hinahanay sa ilalim ng punsiyonalismo dahil sa pagtuturing sa mga paniniwala bilang sanhi sa mga pag-uugali. Nakikilala naman sa modernong pilosopiya ang pananaw na ''interpretasyonismo'', na nagsasabing nakakaapekto o nakadepende ang paniniwala sa isang bagay sa interpretasyon ng iba ukol rito.<ref name="Schwitzgebel">{{cite web |last1=Schwitzgebel |first1=Eric |date=2019 |title=Belief |trans-title=Paniniwala |url=https://plato.stanford.edu/entries/belief/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115080001/https://plato.stanford.edu/entries/belief/ |archive-date=15 November 2019 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> === Representasyonalismo === Inilalarawan sa representasyonalismo ang mga paniniwala bilang mga [[representasyon ng kaisipan]]. Karaniwan itong itinuturing bilang mga bagay na may mga semantikal na katangian tulad ng pagkakaroon nito ng nilalaman, pagtutukoy sa iba, o pagiging totoo o hindi.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Pitt">{{cite web |last1=Pitt |first1=David |date=2020 |title=Mental Representation |trans-title=Representasyon ng Kaisipan |url=https://plato.stanford.edu/entries/mental-representation/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806134216/https://plato.stanford.edu/entries/mental-representation/ |archive-date=6 August 2019 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> Bumubuo ang mga paniniwala ng sarili nitong grupo ng mga representasyon sa kaisipan dahil hindi nito nangangailangan ng [[karanasan]] para kumatawan sa isang bagay, di kagaya ng [[persepsiyon]] o mga [[Alaala|alaalang]] malakabanata.<ref name="Borchert">{{cite book |last1=Borchert |first1=Donald |url=https://philpapers.org/rec/BORMEO |title=Macmillan Encyclopedia of Philosophy |date=2006 |publisher=Macmillan |edition=2 |language=en |trans-title=Ensiklopedya ng Pilosopiya ng Macmillan |chapter=Belief |trans-chapter=Paniniwala |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112065913/https://philpapers.org/rec/BORMEO |archive-date=12 January 2021 |url-status=live}}</ref> Dahil dito, itinuturing ang mga paniniwala bilang mga [[pag-uugali sa mga proposisyon]], na pawang walang karanasang kinakailangan. Bilang pag-uugali, malalarawan ang mga paniniwala batay sa nilalaman nito at modo.<ref name="Borchert" /> Nilalalaman ng [[pag-uugaling pangkaisipan]] ang pag-uugaling itinuon sa isang bagay, habang nakadirekta naman ang mga proposisyonal na pag-uugali sa mga [[proposisyon]].<ref name="Pitt" /> Naitatangi ang mga paniniwala mula sa ibang mga proposisyonal na pag-uugali tulad ng [[pagnanais]] sa paraan kung paano ito idinidirekta sa proposisyon. Sinusubukan ng mga paniniwala na kumakatawan sa nangyayari sa mundo, hindi subukan baguhin ito kagaya ng sa pagnanais.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Borchert" /> Halimbawa, kung naniniwala si Juan na magiging maaraw ngayon, may pag-uugaling pangkaisipan siya para sa proposisyong "Magiging maaraw ngayon" na magkukumpirma na tama ang proposisyong ito. Iba ito sa pagnanais ni Jose na maging maaraw ngayon, kahit na pareho sila ni Juan ng pag-uugali sa parehong proposisyon. Minsang inilalarawan ang mga paniniwala bilang nakapokus sa [[katotohanan]].<ref>{{cite web |last1=Fassio |first1=Davide |title=Aim of Belief |trans-title=Hangarin ng Paniniwala |url=https://iep.utm.edu/beli-aim/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211210202/https://iep.utm.edu/beli-aim/ |archive-date=11 February 2021 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Makikita ang pokus na ito sa tendensiya ng mga tao na [[Pagbabago ng isip|magbago ng isip]] kapag may mga bagong patunay na nagpapatunay na mali ang isang paniniwala. Sa ganitong pananaw, maaaring magbago ng isip si Juan pagkarinig niya na magiging masama ang panahon, ngunit hindi ganito ang kaso ni Jose.<ref name="Schwitzgebel" /> Maraming mga paraan para matukoy kung paano nabubuo ang mga representasyong ito sa kaisipan. Isa sa mga ito ang [[hinuhang wika ng kaisipan]], na nagsasabing parang [[wika]] ang estraktura ng mga representasyon sa kaisipan, na minsang tinatawag na {{Lang|en|mentalese}} sa [[wikang Ingles]].<ref>{{cite web |last1=Katz |first1=Matthew |title=Language of Thought Hypothesis |trans-title=Hinuhang WIka ng Kaisipan |url=https://iep.utm.edu/lot-hypo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228211147/https://iep.utm.edu/lot-hypo/ |archive-date=28 February 2021 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Kagaya ng mga regular na wika, nangangailangan ito ng mga simpleng elemento na pinagsasama-sama ayon sa mga tuntunin ng [[sintaksis]] para makabuo ng mas komplikadong mga elemento na gumaganap bilang mga mayhawak ng kahulugan. Sa pananaw na ito, masasabing nagtatabi ang kaisipan ng isang komplikadong elemento kapag may pinaniniwalaan ito. Hiwa-hiwalay bale ang mga paniniwala dahil pawang mga magkakaibang elemento ang mga ito sa isa't isa. Alternatibo sa ganitong pananaw ang tinatawag na ''mala-mapang pag-iisip'', na gumagamit ng metaporikal na mapa para ilarawan ang kalikasan ng mga paniniwala. Ayon sa pananaw na ito, hindi dapat isinasakodigo ang mga paniniwala bilang mga nagkakaibang pangungusap kundi bilang mapa ng impormasyon. Halimbawa, ang pagiging malayo ng isang lugar mula sa iba ay maaaring maipahayag bilang pangungusap sa isang wika gayundin bilang relasyon ng distansiya ng mga lugar sa isa't isa sa kaisipan.<ref name="Schwitzgebel" /> === Punsiyonalismo === Nagkakaiba ang punsiyonalismo sa representasyonalismo sa pagturing nito sa mga paniniwala bilang mga punsiyon o gampanin na ginagawa ng mga ito.<ref name="Levin">{{cite web |last1=Levin |first1=Janet |date=2018 |title=Functionalism |trans-title=Punsiyonalismo |url=https://plato.stanford.edu/entries/functionalism/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418140903/http://plato.stanford.edu/entries/functionalism/ |archive-date=18 April 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref><ref name="Polger">{{cite web |last1=Polger |first1=Thomas W. |title=Functionalism |trans-title=Punsiyonalismo |url=https://iep.utm.edu/functism/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190519120233/https://www.iep.utm.edu/functism/ |archive-date=19 May 2019 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Madalas itong isama sa ideya na puwedeng maipagtanto ang parehong paniniwala sa samu't saring paraan kaya hindi mahalaga kung paano ito napagtanto basta parehas itong gumanap bilang ang sanhi.<ref name="Schwitzgebel" /><ref>{{cite web |last1=Bickle |first1=John |date=2020 |title=Multiple Realizability |trans-title=Iba-ibang Pagtanto |url=https://plato.stanford.edu/entries/multiple-realizability/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316094454/https://plato.stanford.edu/entries/multiple-realizability/ |archive-date=16 March 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> Kumbaga, kagamitan sa pag-inom pa rin ang [[baso]] kahit na gawa ito sa [[plastik]] o [[bakal]]. Ganito tinitingnan ng mga punsiyonalista ang mga paniniwala sa isipan.<ref name="Levin" /><ref name="Polger" /> Kabilang sa mga gampanin na mahalaga sa mga paniniwala ang relasyon ng mga ito sa [[persepsiyon]] at [[gawain]]: madalas na nagmumula ang mga paniniwala sa persepsiyon, at dahilan ng mga gawain ang mga paniniwala. Halimbawa, dahil nakita ng isang tao na nakapula na ang [[ilaw-trapiko]] kaya may nabuo ang paniniwala niyang nakapula na ang ilaw-trapiko, kaya hininto niya ang kanyang [[sasakyan]]. Ipinagpapalagay ng mga punsiyonalista na paniniwala ang resulta ng persepsiyon na nagpapabago sa pag-uugali.<ref name="Schwitzgebel" /> Iniuugnay minsan bilang isang partikular na anyo ng punsiyonalismo ang pananaw na disposisyonalismo.<ref name="Schwitzgebel" /> Tinitingnan sa pananaw na ito ang mga paniniwala bilang mga dahilan ng pag-uugali o bilang mga [[disposisyon]] upang gumanap.<ref name="Quilty-Dunn">{{cite journal |last1=Quilty-Dunn |first1=Jake |last2=Mandelbaum |first2=Eric |date=1 September 2018 |title=Against dispositionalism: belief in cognitive science |trans-title=Kontra disposisyonalismo: paniniwala sa agham pangkaisipan |journal=Philosophical Studies |language=en |volume=175 |issue=9 |pages=2353–2372 |doi=10.1007/s11098-017-0962-x |issn=1573-0883 |doi-access=free}}</ref><ref name="Audi">{{cite book |last1=Audi |first1=Robert |url=https://philpapers.org/rec/AUDTCD-2 |title=The Cambridge Dictionary of Philosophy |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |chapter=Belief |access-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414132344/https://philpapers.org/rec/AUDTCD-2 |archive-date=14 April 2021 |url-status=live}}</ref> Halimbawa, iniuugnay ang pagkakaroon ng pagkain sa lamesa sa pagkumpirma sa iba na may pagkain sa lamesa kung tanungin at pumunta sa naturang lamesa para kumain kung nagugutom.<ref name="Borchert" /> Bagamat napagkakasunduan ng mga pilosopo na hinuhulma ng mga paniniwala ang pag-uugali, pinagtatalunan sa kasalukuyan kung maaari bang bigyang-kahulugan ang mga paniniwala batay lamang sa gampanin nito upang maganap ang isang partikular na pag-uugali.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Quilty-Dunn" /> === Interpretasyonismo === Ayon sa pananaw na interpretasyonismo, nakadepende ang mga paniniwala ng isang entidad sa interpretasyon ng iba sa naturang entidad.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Child1" details="kab. &quot;Interpretationism&quot; [Interpretasyonismo]" /> Ipinagpapalagay ng isa sa mga pangunahing pilosopo ng pananaw na ito na si [[Daniel Dennett]] na nilalapatan ng mga tao ang mga entidad ng kani-kanilang paniniwala para mahulaan ang pag-uugali nito. Malalarawan ang mga entidad na may simpleng pag-uugali gamit ang mga pisikal na batas o batay sa gampanin nito. Tinatawag ito ni Dennett bilang ang "pisikal na paninindigan" at "paninindigan sa disenyo". Naiiba ang mga ito sa tinatawag na [[intensiyonal na paninindigan]], na nilalapat sa mga entidad na may mas komplikadong pag-uugali sa pamamagitan ng paglalapat sa mga ito ng mga paniniwala at pagnanais.<ref>{{cite book |last1=Dennett |first1=Daniel |url=https://mitpress.mit.edu/books/intentional-stance |title=The Intentional Stance |date=1989 |publisher=The MIT Press |isbn=978-0-262-04093-8 |language=en |trans-title=Ang Intensiyonal na Paninindigan |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415044716/https://mitpress.mit.edu/books/intentional-stance |archive-date=15 April 2021 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dennett |first1=Daniel C. |date=1988 |title=Précis of ''The Intentional Stance'' |trans-title=Presi ng "Ang Intensiyonal na Paninindigan" |journal=Behavioral and Brain Sciences |language=en |volume=11 |issue=3 |pages=495–505 |citeseerx=10.1.1.1026.2283 |doi=10.1017/S0140525X00058611 |s2cid=145750868}}</ref> Halimbawa, maaaring mahulaan na susubukan mag-tres ng isang manlalaro ng [[basketbol]] sa mga huling sandali ng isang dikit na laro kung ilalapat ng ibang mga tao ang kanilang pagnanais na manalo ang koponan ng naturang manlalaro at ang paniniwala na ang galaw na ito ang magpapanalo sa kanila. Kumbaga, sumasang-ayon ang isang entidad sa isang paniniwala kung magagamit ang paniniwalang ito para mahulaan ang gagawin nito. Nakadepende sa interpretasyon ang pagkakaroon ng paniniwala dahil maaaring may iba pang kasinggandang paraan para sa mahulaan ang gagawin ng isang entidad.<ref name="Schwitzgebel" /> Sa madaling salita, hindi lamang tres ang posibleng magpanalo sa naturang larong yon; maaaring subukan ng manlalaro na ipasa ang bola sa isang kakamping mas malapit sa basket para subukang tumira ng dos. Bukod sa pananaw ni Dennett, isa ring kilalang anyo ng pananaw na ito ang nagmula kay [[Donald Davidson]],<ref name="Child1" details="kab. &quot;Interpretationism&quot; [Interpretasyonismo]" /> na gumamit ng isang [[palaisipang eksperimento]] na [[radikal na interpretasyon]], kung saan ang layunin ay bigyang-katuwiran ang pag-uugali at wika ng isang tao nang walang impormasyon patungkol sa wika nitong tao. Nasa mananalita ang pokus ng prosesong ito ng paglalapat ng paniniwala at pagnanais. Maaaring masabi na tunay ngang may ganitong paniniwala ang isang tao kung matagumpay na naipakita niya ito batay sa prinsipyo.<ref name="Schwitzgebel" /> Maaaring isama sa interpretasyonismo ang eliminatibismo at instrumentalismo. Ayon sa eliminatibismo, hindi totoo na may paniniwala. Sumasang-ayon sa pananaw na ito ang instrumentalismo, ngunit naniniwala pa rin ito sa kahalagahan ng paglalapat ng paniniwala.<ref name="Schwitzgebel" /> Kumbaga, magagamit pa rin ang mga paniniwala upang mahulaan ang gagawin ng isang entidad kahit na hindi ito totoo. Ipinagpapalagay na magagamit ang interpretasyonismo sa realidad: na naniniwala talaga ang mga entidad sa mga paniniwalang ito kaya nagiging sanhi ito ng mga pag-uugali.<ref name="Child1" details="kab. &quot;Causalism and Interpretationism: The Problem of Compatibility&quot; [Kasanhian at Interpretasyonismo: Ang Problema ng Kompatibilidad]" /> Gayunpaman, maaaring kailanganing tingnan ang interpretasyonismo bilang isang [[pamamaraan]] at hindi [[ontolohiya]] kung ganito nga ang kaso.<ref name="Child1" details="kab. &quot;Interpretationism&quot; [Interpretasyonismo]" /> == Uri == Maaaring igrupo ang mga paniniwala batay sa kanilang estadong ontolohikal, antas, o mga katangiang semantikal. === Pinag-iisipan at disposisyonal === Para masabing kasalukuyang pinag-iisipan ang isang paniniwala, kailangang aktibo itong nasa isip ng tao. Tinatawag itong {{Lang|en|occurrent belief}} sa wikang Ingles.<ref name="Schwitzgebel" /> Halimbawa, ang paniniwalang nasa Albay ang bulkang Mayon ay masasabing nasa isip ng isang tao kung kasalukuyan niya itong pinag-iisipan, marahil bilang resulta ng pagbabasa niya patungkol sa mga bulkan sa Pilipinas o di kaya dahil nagpaplano siyang pumunta roon. Gayunpaman, hindi lahat ng mga paniniwala ng isang tao ay aktibong pinag-iisipan; karamihan sa mga ito ay pawang disposisyonal lamang o nasa "likuran" ng isip. Halimbawa, ang paniniwala na mas higit ang bilang na 23 kesa 22 ay disposisyonal para sa karamihan ng mga tao, liban siguro sa mga nagkukuwenta sa kasalukuyan na kasama ang bilang na yon.<ref name="Schwitzgebel" /> Minsan iniuugnay ang dalawang uri na ito sa pagtatangi sa pagitan ng may malay na paniniwala sa mga walang malay na paniniwala.<ref name="Bartlett">{{cite journal |last1=Bartlett |first1=Gary |date=2018 |title=Occurrent States |trans-title=en |url=https://philpapers.org/rec/BAROS-4 |url-status=live |journal=Canadian Journal of Philosophy |language=Estadong pinag-iisipan |volume=48 |issue=1 |pages=1–17 |doi=10.1080/00455091.2017.1323531 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20210504181849/https://philpapers.org/rec/BAROS-4 |archive-date=4 May 2021 |access-date= |s2cid=220316213}}</ref><ref name="Frise">{{cite journal |last1=Frise |first1=Matthew |date=2018 |title=Eliminating the Problem of Stored Beliefs |trans-title=en |url=https://philpapers.org/rec/FRIETP-3 |url-status=live |journal=American Philosophical Quarterly |language=Pagbubura sa problema ng mga nakatabing paniniwala |volume=55 |issue=1 |pages=63–79 |doi=10.2307/45128599 |jstor=45128599 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601042950/https://philpapers.org/rec/FRIETP-3 |archive-date=1 June 2021 |access-date= |doi-access=free |s2cid=149057271}}</ref> Gayunpaman, ipinagpapalagay ng ilang mga pilosopo na hindi magkatugma ang dalawang klase ng pag-uuri na ito, dahil patuloy pa ring hinuhulma ng mga paniniwala ang gawain ng isang tao kahit na hindi aktibo niyang pinag-iisipan ang mga ito. Sa ganitong kaso, tinatawag itong walang malay na paniniwalang pinag-iisipan.<ref name="Bartlett" /> Sa pananaw na ito, tumutukoy ang pagiging "pinag-iisipan" rito sa pagiging aktibo nito sa isip, mapa-may malay man o wala.<ref name="Frise" /> Hindi pareho ang disposisyonal na paniniwala sa disposisyon para maniwala. Halimbawa, iba ang paniniwalang umuulan ngayon dahil nakita mo mismo na umuulan sa paniniwalang umuulan nang walang kaakibat na karanasan. Masasabi dito na may disposisyon para maniwala ngunit walang tunay na paniniwalang disposisyonal.<ref name="Audi" /> Sa pananaw ng mga disposisyonalista, walang paniniwala na aktibong pinag-iisipan dahil lahat ng mga paniniwala ay pawang mga disposisyon lamang.<ref name="Schwitzgebel" /> == Sanggunian == <references responsive="1"></references> == Link sa labas == * {{cite SEP|url-id=belief|title=Belief|last=Schwitzgebel|first=Eric}} * {{IEP|url-id=aim-of-belief-aim|title=The Aim of Belief}} * {{Cite book |last=Russell |first=John |title=An analysis of religious belief |date=1877 |language=en |trans-title=Isang pagsusuri sa paniniwalang relihiyoso |via=Project Gutenburg}} {{Navboxes|list={{Belief systems}} {{Epistemology}} {{Philosophical logic}} {{religion topics}} {{philosophy of religion}}}}{{Authority control}} [[Kategorya:Paniniwala]] [[Kategorya:Sikolohiya]] [[Kategorya:Katotohanan]] pd62r59matnsoprls5q93xfj49cex0c 2215507 2215506 2026-07-10T02:25:39Z GinawaSaHapon 102500 2215507 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!--Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa-->{{About|kabuuang konsepto|pananaw sa relihiyon|Pananampalataya}}'''Paniniwalà''' ang subhetibong [[Ugali|pag-uugali]] ukol sa pagtiwala sa pagiging [[Katotohanan|totoo]] ng isang bagay o pananaw. Ito ang pananalig sa isang opinyon patungkol sa isang bagay, totoo man ito o hindi. Sa [[epistemolohiya]], ginagamit ang katagang ito upang tumukoy sa mga pag-uugali sa mundo na maaaring totoo o hindi. Para masabing naniniwala ang isang tao sa isang bagay, itinuturing niya ito bilang totoo. Halimbawa, sinasabing naniniwala siya sa pagiging bilog ng [[Daigdig]] kung sumasang-ayon siya sa [[Proposisyon|proposisyong]] "bilog ang mundo". Hindi nangangailangan ng [[pagkilatis]] upang maniwala sa isang bagay; halimbawa, konti lamang ang tao na pinag-iisipan talaga kung sisikat ba ang [[Araw (astronomiya)|Araw]] bukas nang umaga, dahil karamihan sa mga tao ay naniniwala na sisikat ang Araw bukas nang umaga. Hindi rin nangangailangan ang isang paniniwala na maranasan ng isang tao; halimbawa, masasabi pa rin ng isang tao na hindi nakaranas kailanman ng [[niyebe]] na puti ang niyebe dahil alam niyang puti ang niyebe batay sa mga nakaranas nito. Maraming mga [[Pilosopiya|pilosopo]] sa kasaysayan ang sumubok na ilarawan ang paniniwala, mula sa pagiging isang representasyon ng mga maaaring maging ang [[mundo]] ayon kay [[Jerry Fodor]], pagtanggap sa mga bagay bilang totoo ayon kay [[Roderick Chisholm]], isang paraan upang ipaliwanag ang mga gawain ng isang tao ayon naman kina [[Daniel Dennett]] at [[Donald Davidson]], o bilang mga estado ng [[pag-iisip]] upang magawa ang isang bagay ayon naman kay [[Hilary Putnam]]. May mga ilan din na nagmumungkahi na malakihang baguhin ang ibig sabihin ng paniniwala, kabilang na ang pananaw na [[Materyalismong eliminatibo|eliminatibismo]], argumentong nagsasabi na walang katumbas sa [[kalikasan]] ang katutubong konsepto ng paniniwala ayon kay [[Paul Churchland]], at mga pormal na [[Epistemolohiya|epistemologo]] na gustong palitan ang pandalawahang pananaw sa paniniwala (kung naniniwala ka sa isang bagay o hindi) ng isang mas malayang sistema ng antas ng tiwala (maaaring medyo naniniwala ka sa isang bagay, hindi buong buo). == Paglalarawan == Maraming mga paglalarawan sa mga pangunahing katangian ng paniniwala ang iminungkahi, ngunit walang kasunduan ang nabuo kung alin dito ang tama. Tradisyonal na nangungunang pananaw ang ''representasyonalismo'', ang pananaw na ang mga pag-uugali sa mga representasyon na karaniwang iniuugnay sa mga proposisyon ang mga pag-uugali sa isip na kumakatawan sa mga paniniwala. Ito ang bumubuo sa kaisipan ukol sa naturang pag-uugali. Salungat naman dito ang ''punsiyonalismo'', na nagtuturing sa mga paniniwala bilang mga punsiyon o gampanin sa pag-uugali. Ayon naman sa ''disposisyonalismo'', matutukoy ang mga paniniwala sa pag-uugali patungkol sa mga partikular na bagay. Madalas itong hinahanay sa ilalim ng punsiyonalismo dahil sa pagtuturing sa mga paniniwala bilang sanhi sa mga pag-uugali. Nakikilala naman sa modernong pilosopiya ang pananaw na ''interpretasyonismo'', na nagsasabing nakakaapekto o nakadepende ang paniniwala sa isang bagay sa interpretasyon ng iba ukol rito.<ref name="Schwitzgebel">{{cite web |last1=Schwitzgebel |first1=Eric |date=2019 |title=Belief |trans-title=Paniniwala |url=https://plato.stanford.edu/entries/belief/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115080001/https://plato.stanford.edu/entries/belief/ |archive-date=15 November 2019 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> === Representasyonalismo === Inilalarawan sa representasyonalismo ang mga paniniwala bilang mga [[representasyon ng kaisipan]]. Karaniwan itong itinuturing bilang mga bagay na may mga semantikal na katangian tulad ng pagkakaroon nito ng nilalaman, pagtutukoy sa iba, o pagiging totoo o hindi.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Pitt">{{cite web |last1=Pitt |first1=David |date=2020 |title=Mental Representation |trans-title=Representasyon ng Kaisipan |url=https://plato.stanford.edu/entries/mental-representation/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806134216/https://plato.stanford.edu/entries/mental-representation/ |archive-date=6 August 2019 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> Bumubuo ang mga paniniwala ng sarili nitong grupo ng mga representasyon sa kaisipan dahil hindi nito nangangailangan ng [[karanasan]] para kumatawan sa isang bagay, di kagaya ng [[persepsiyon]] o mga [[Alaala|alaalang]] malakabanata.<ref name="Borchert">{{cite book |last1=Borchert |first1=Donald |url=https://philpapers.org/rec/BORMEO |title=Macmillan Encyclopedia of Philosophy |date=2006 |publisher=Macmillan |edition=2 |language=en |trans-title=Ensiklopedya ng Pilosopiya ng Macmillan |chapter=Belief |trans-chapter=Paniniwala |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112065913/https://philpapers.org/rec/BORMEO |archive-date=12 January 2021 |url-status=live}}</ref> Dahil dito, itinuturing ang mga paniniwala bilang mga [[pag-uugali sa mga proposisyon]], na pawang walang karanasang kinakailangan. Bilang pag-uugali, malalarawan ang mga paniniwala batay sa nilalaman nito at modo.<ref name="Borchert" /> Nilalalaman ng [[pag-uugaling pangkaisipan]] ang pag-uugaling itinuon sa isang bagay, habang nakadirekta naman ang mga proposisyonal na pag-uugali sa mga [[proposisyon]].<ref name="Pitt" /> Naitatangi ang mga paniniwala mula sa ibang mga proposisyonal na pag-uugali tulad ng [[pagnanais]] sa paraan kung paano ito idinidirekta sa proposisyon. Sinusubukan ng mga paniniwala na kumakatawan sa nangyayari sa mundo, hindi subukan baguhin ito kagaya ng sa pagnanais.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Borchert" /> Halimbawa, kung naniniwala si Juan na magiging maaraw ngayon, may pag-uugaling pangkaisipan siya para sa proposisyong "Magiging maaraw ngayon" na magkukumpirma na tama ang proposisyong ito. Iba ito sa pagnanais ni Jose na maging maaraw ngayon, kahit na pareho sila ni Juan ng pag-uugali sa parehong proposisyon. Minsang inilalarawan ang mga paniniwala bilang nakapokus sa [[katotohanan]].<ref>{{cite web |last1=Fassio |first1=Davide |title=Aim of Belief |trans-title=Hangarin ng Paniniwala |url=https://iep.utm.edu/beli-aim/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211210202/https://iep.utm.edu/beli-aim/ |archive-date=11 February 2021 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Makikita ang pokus na ito sa tendensiya ng mga tao na [[Pagbabago ng isip|magbago ng isip]] kapag may mga bagong patunay na nagpapatunay na mali ang isang paniniwala. Sa ganitong pananaw, maaaring magbago ng isip si Juan pagkarinig niya na magiging masama ang panahon, ngunit hindi ganito ang kaso ni Jose.<ref name="Schwitzgebel" /> Maraming mga paraan para matukoy kung paano nabubuo ang mga representasyong ito sa kaisipan. Isa sa mga ito ang [[hinuhang wika ng kaisipan]], na nagsasabing parang [[wika]] ang estraktura ng mga representasyon sa kaisipan, na minsang tinatawag na {{Lang|en|mentalese}} sa [[wikang Ingles]].<ref>{{cite web |last1=Katz |first1=Matthew |title=Language of Thought Hypothesis |trans-title=Hinuhang WIka ng Kaisipan |url=https://iep.utm.edu/lot-hypo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228211147/https://iep.utm.edu/lot-hypo/ |archive-date=28 February 2021 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Kagaya ng mga regular na wika, nangangailangan ito ng mga simpleng elemento na pinagsasama-sama ayon sa mga tuntunin ng [[sintaksis]] para makabuo ng mas komplikadong mga elemento na gumaganap bilang mga mayhawak ng kahulugan. Sa pananaw na ito, masasabing nagtatabi ang kaisipan ng isang komplikadong elemento kapag may pinaniniwalaan ito. Hiwa-hiwalay bale ang mga paniniwala dahil pawang mga magkakaibang elemento ang mga ito sa isa't isa. Alternatibo sa ganitong pananaw ang tinatawag na ''mala-mapang pag-iisip'', na gumagamit ng metaporikal na mapa para ilarawan ang kalikasan ng mga paniniwala. Ayon sa pananaw na ito, hindi dapat isinasakodigo ang mga paniniwala bilang mga nagkakaibang pangungusap kundi bilang mapa ng impormasyon. Halimbawa, ang pagiging malayo ng isang lugar mula sa iba ay maaaring maipahayag bilang pangungusap sa isang wika gayundin bilang relasyon ng distansiya ng mga lugar sa isa't isa sa kaisipan.<ref name="Schwitzgebel" /> === Punsiyonalismo === Nagkakaiba ang punsiyonalismo sa representasyonalismo sa pagturing nito sa mga paniniwala bilang mga punsiyon o gampanin na ginagawa ng mga ito.<ref name="Levin">{{cite web |last1=Levin |first1=Janet |date=2018 |title=Functionalism |trans-title=Punsiyonalismo |url=https://plato.stanford.edu/entries/functionalism/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418140903/http://plato.stanford.edu/entries/functionalism/ |archive-date=18 April 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref><ref name="Polger">{{cite web |last1=Polger |first1=Thomas W. |title=Functionalism |trans-title=Punsiyonalismo |url=https://iep.utm.edu/functism/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190519120233/https://www.iep.utm.edu/functism/ |archive-date=19 May 2019 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Madalas itong isama sa ideya na puwedeng maipagtanto ang parehong paniniwala sa samu't saring paraan kaya hindi mahalaga kung paano ito napagtanto basta parehas itong gumanap bilang ang sanhi.<ref name="Schwitzgebel" /><ref>{{cite web |last1=Bickle |first1=John |date=2020 |title=Multiple Realizability |trans-title=Iba-ibang Pagtanto |url=https://plato.stanford.edu/entries/multiple-realizability/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316094454/https://plato.stanford.edu/entries/multiple-realizability/ |archive-date=16 March 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> Kumbaga, kagamitan sa pag-inom pa rin ang [[baso]] kahit na gawa ito sa [[plastik]] o [[bakal]]. Ganito tinitingnan ng mga punsiyonalista ang mga paniniwala sa isipan.<ref name="Levin" /><ref name="Polger" /> Kabilang sa mga gampanin na mahalaga sa mga paniniwala ang relasyon ng mga ito sa [[persepsiyon]] at [[gawain]]: madalas na nagmumula ang mga paniniwala sa persepsiyon, at dahilan ng mga gawain ang mga paniniwala. Halimbawa, dahil nakita ng isang tao na nakapula na ang [[ilaw-trapiko]] kaya may nabuo ang paniniwala niyang nakapula na ang ilaw-trapiko, kaya hininto niya ang kanyang [[sasakyan]]. Ipinagpapalagay ng mga punsiyonalista na paniniwala ang resulta ng persepsiyon na nagpapabago sa pag-uugali.<ref name="Schwitzgebel" /> Iniuugnay minsan bilang isang partikular na anyo ng punsiyonalismo ang pananaw na disposisyonalismo.<ref name="Schwitzgebel" /> Tinitingnan sa pananaw na ito ang mga paniniwala bilang mga dahilan ng pag-uugali o bilang mga [[disposisyon]] upang gumanap.<ref name="Quilty-Dunn">{{cite journal |last1=Quilty-Dunn |first1=Jake |last2=Mandelbaum |first2=Eric |date=1 September 2018 |title=Against dispositionalism: belief in cognitive science |trans-title=Kontra disposisyonalismo: paniniwala sa agham pangkaisipan |journal=Philosophical Studies |language=en |volume=175 |issue=9 |pages=2353–2372 |doi=10.1007/s11098-017-0962-x |issn=1573-0883 |doi-access=free}}</ref><ref name="Audi">{{cite book |last1=Audi |first1=Robert |url=https://philpapers.org/rec/AUDTCD-2 |title=The Cambridge Dictionary of Philosophy |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |chapter=Belief |access-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414132344/https://philpapers.org/rec/AUDTCD-2 |archive-date=14 April 2021 |url-status=live}}</ref> Halimbawa, iniuugnay ang pagkakaroon ng pagkain sa lamesa sa pagkumpirma sa iba na may pagkain sa lamesa kung tanungin at pumunta sa naturang lamesa para kumain kung nagugutom.<ref name="Borchert" /> Bagamat napagkakasunduan ng mga pilosopo na hinuhulma ng mga paniniwala ang pag-uugali, pinagtatalunan sa kasalukuyan kung maaari bang bigyang-kahulugan ang mga paniniwala batay lamang sa gampanin nito upang maganap ang isang partikular na pag-uugali.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Quilty-Dunn" /> === Interpretasyonismo === Ayon sa pananaw na interpretasyonismo, nakadepende ang mga paniniwala ng isang entidad sa interpretasyon ng iba sa naturang entidad.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Child1" details="kab. &quot;Interpretationism&quot; [Interpretasyonismo]" /> Ipinagpapalagay ng isa sa mga pangunahing pilosopo ng pananaw na ito na si [[Daniel Dennett]] na nilalapatan ng mga tao ang mga entidad ng kani-kanilang paniniwala para mahulaan ang pag-uugali nito. Malalarawan ang mga entidad na may simpleng pag-uugali gamit ang mga pisikal na batas o batay sa gampanin nito. Tinatawag ito ni Dennett bilang ang "pisikal na paninindigan" at "paninindigan sa disenyo". Naiiba ang mga ito sa tinatawag na [[intensiyonal na paninindigan]], na nilalapat sa mga entidad na may mas komplikadong pag-uugali sa pamamagitan ng paglalapat sa mga ito ng mga paniniwala at pagnanais.<ref>{{cite book |last1=Dennett |first1=Daniel |url=https://mitpress.mit.edu/books/intentional-stance |title=The Intentional Stance |date=1989 |publisher=The MIT Press |isbn=978-0-262-04093-8 |language=en |trans-title=Ang Intensiyonal na Paninindigan |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415044716/https://mitpress.mit.edu/books/intentional-stance |archive-date=15 April 2021 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dennett |first1=Daniel C. |date=1988 |title=Précis of ''The Intentional Stance'' |trans-title=Presi ng "Ang Intensiyonal na Paninindigan" |journal=Behavioral and Brain Sciences |language=en |volume=11 |issue=3 |pages=495–505 |citeseerx=10.1.1.1026.2283 |doi=10.1017/S0140525X00058611 |s2cid=145750868}}</ref> Halimbawa, maaaring mahulaan na susubukan mag-tres ng isang manlalaro ng [[basketbol]] sa mga huling sandali ng isang dikit na laro kung ilalapat ng ibang mga tao ang kanilang pagnanais na manalo ang koponan ng naturang manlalaro at ang paniniwala na ang galaw na ito ang magpapanalo sa kanila. Kumbaga, sumasang-ayon ang isang entidad sa isang paniniwala kung magagamit ang paniniwalang ito para mahulaan ang gagawin nito. Nakadepende sa interpretasyon ang pagkakaroon ng paniniwala dahil maaaring may iba pang kasinggandang paraan para sa mahulaan ang gagawin ng isang entidad.<ref name="Schwitzgebel" /> Sa madaling salita, hindi lamang tres ang posibleng magpanalo sa naturang larong yon; maaaring subukan ng manlalaro na ipasa ang bola sa isang kakamping mas malapit sa basket para subukang tumira ng dos. Bukod sa pananaw ni Dennett, isa ring kilalang anyo ng pananaw na ito ang nagmula kay [[Donald Davidson]],<ref name="Child1" details="kab. &quot;Interpretationism&quot; [Interpretasyonismo]" /> na gumamit ng isang [[palaisipang eksperimento]] na [[radikal na interpretasyon]], kung saan ang layunin ay bigyang-katuwiran ang pag-uugali at wika ng isang tao nang walang impormasyon patungkol sa wika nitong tao. Nasa mananalita ang pokus ng prosesong ito ng paglalapat ng paniniwala at pagnanais. Maaaring masabi na tunay ngang may ganitong paniniwala ang isang tao kung matagumpay na naipakita niya ito batay sa prinsipyo.<ref name="Schwitzgebel" /> Maaaring isama sa interpretasyonismo ang eliminatibismo at instrumentalismo. Ayon sa eliminatibismo, hindi totoo na may paniniwala. Sumasang-ayon sa pananaw na ito ang instrumentalismo, ngunit naniniwala pa rin ito sa kahalagahan ng paglalapat ng paniniwala.<ref name="Schwitzgebel" /> Kumbaga, magagamit pa rin ang mga paniniwala upang mahulaan ang gagawin ng isang entidad kahit na hindi ito totoo. Ipinagpapalagay na magagamit ang interpretasyonismo sa realidad: na naniniwala talaga ang mga entidad sa mga paniniwalang ito kaya nagiging sanhi ito ng mga pag-uugali.<ref name="Child1" details="kab. &quot;Causalism and Interpretationism: The Problem of Compatibility&quot; [Kasanhian at Interpretasyonismo: Ang Problema ng Kompatibilidad]" /> Gayunpaman, maaaring kailanganing tingnan ang interpretasyonismo bilang isang [[pamamaraan]] at hindi [[ontolohiya]] kung ganito nga ang kaso.<ref name="Child1" details="kab. &quot;Interpretationism&quot; [Interpretasyonismo]" /> == Uri == Maaaring igrupo ang mga paniniwala batay sa kanilang estadong ontolohikal, antas, o mga katangiang semantikal. === Pinag-iisipan at disposisyonal === Para masabing kasalukuyang pinag-iisipan ang isang paniniwala, kailangang aktibo itong nasa isip ng tao. Tinatawag itong {{Lang|en|occurrent belief}} sa wikang Ingles.<ref name="Schwitzgebel" /> Halimbawa, ang paniniwalang nasa [[Albay]] ang [[bulkang Mayon]] ay masasabing nasa isip ng isang tao kung kasalukuyan niya itong pinag-iisipan, marahil bilang resulta ng pagbabasa niya patungkol sa mga bulkan sa Pilipinas o di kaya dahil nagpaplano siyang pumunta roon. Gayunpaman, hindi lahat ng mga paniniwala ng isang tao ay aktibong pinag-iisipan; karamihan sa mga ito ay pawang disposisyonal lamang o nasa "likuran" ng isip. Halimbawa, ang paniniwala na mas higit ang bilang na 23 kesa 22 ay disposisyonal para sa karamihan ng mga tao, liban siguro sa mga [[Pagkukuwenta|nagkukuwenta]] sa kasalukuyan na kasama ang bilang na yon.<ref name="Schwitzgebel" /> Minsan iniuugnay ang dalawang uri na ito sa pagtatangi sa pagitan ng may malay na paniniwala sa mga walang malay na paniniwala.<ref name="Bartlett">{{cite journal |last1=Bartlett |first1=Gary |date=2018 |title=Occurrent States |trans-title=en |url=https://philpapers.org/rec/BAROS-4 |url-status=live |journal=Canadian Journal of Philosophy |language=Estadong pinag-iisipan |volume=48 |issue=1 |pages=1–17 |doi=10.1080/00455091.2017.1323531 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20210504181849/https://philpapers.org/rec/BAROS-4 |archive-date=4 May 2021 |access-date= |s2cid=220316213}}</ref><ref name="Frise">{{cite journal |last1=Frise |first1=Matthew |date=2018 |title=Eliminating the Problem of Stored Beliefs |trans-title=en |url=https://philpapers.org/rec/FRIETP-3 |url-status=live |journal=American Philosophical Quarterly |language=Pagbubura sa problema ng mga nakatabing paniniwala |volume=55 |issue=1 |pages=63–79 |doi=10.2307/45128599 |jstor=45128599 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601042950/https://philpapers.org/rec/FRIETP-3 |archive-date=1 June 2021 |access-date= |doi-access=free |s2cid=149057271}}</ref> Gayunpaman, ipinagpapalagay ng ilang mga pilosopo na hindi magkatugma ang dalawang klase ng pag-uuri na ito, dahil patuloy pa ring hinuhulma ng mga paniniwala ang gawain ng isang tao kahit na hindi aktibo niyang pinag-iisipan ang mga ito. Sa ganitong kaso, tinatawag itong walang malay na paniniwalang pinag-iisipan.<ref name="Bartlett" /> Sa pananaw na ito, tumutukoy ang pagiging "pinag-iisipan" rito sa pagiging aktibo nito sa isip, mapa-may malay man o wala.<ref name="Frise" /> Hindi pareho ang disposisyonal na paniniwala sa disposisyon para maniwala. Halimbawa, iba ang paniniwalang umuulan ngayon dahil nakita mo mismo na umuulan sa paniniwalang umuulan nang walang kaakibat na karanasan. Masasabi dito na may disposisyon para maniwala ngunit walang tunay na paniniwalang disposisyonal.<ref name="Audi" /> Sa pananaw ng mga disposisyonalista, walang paniniwala na aktibong pinag-iisipan dahil lahat ng mga paniniwala ay pawang mga disposisyon lamang.<ref name="Schwitzgebel" /> === Buo at bahagya === Isa sa mga mahahalagang pagtatalo sa [[epistemolohiya]] ay pumapatungkol sa pagiging "buo" o "bahagya" ng isang paniniwala.<ref name="Genin">{{cite web |last1=Genin |first1=Konstantin |last2=Huber |first2=Franz |date=2021 |title=Formal Representations of Belief |trans-title=Mga Pormal na Representasyon sa Paniniwala |url=https://plato.stanford.edu/entries/formal-belief/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413164951/https://plato.stanford.edu/entries/formal-belief/ |archive-date=13 April 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> Masasabing buo ang paniniwala kung naniniwala o hindi naniniwala ang isang tao sa isang bagay. Karaniwang sapat na ito para maintindihan ang pang-araw-araw na paniniwala batay sa wika, kagaya halimbawa ng paniniwala nang buo sa pagiging mas malaki ng [[Daigdig]] kesa sa [[Buwan (astronomiya)|Buwan]]. Gayunpaman, hindi lahat ng paniniwala ay sigurado; halimbawa, mas sigurado ang isang tao na mas malaki ang Daigdig sa Buwan kesa sa pagiging mas malaki ng Daigdig sa [[Benus (planeta)|Benus]]. Mas mailalarawan ang mga ganitong kaso sa pamamagitan ng pagbibigay ng antas ng paniniwala patungkol sa isang bagay, na tinatawag na [[Kredensiya (estadistika)|kredensiya]].<ref name="Genin" /><ref name="Olsson">{{cite book |last1=Olsson |first1=Erik J. |url=https://philpapers.org/rec/OLSBE |title=Introduction to Formal Philosophy |date=2018 |publisher=Springer |pages=431–442 |language=en |trans-title=Panimula sa Pormal na Pilosopiya |chapter=Bayesian Epistemology |trans-chapter=Epistemolohiyang Bayesian |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516095057/https://philpapers.org/rec/OLSBE |archive-date=16 May 2021 |url-status=live}}</ref> Mas mataas ang antas sa isang paniniwala, mas sigurado ang isang tao tungkol sa paniniwala na yon.<ref name="Hartmann">{{cite book |last1=Hartmann |first1=Stephan |url=https://philpapers.org/rec/BOVSIO |title=The Routledge Companion to Epistemology |last2=Sprenger |first2=Jan |date=2010 |publisher=London: Routledge |pages=609–620 |language=en |trans-title=Ang Katulong sa Epistemolohiya ng Routledge |chapter=Bayesian Epistemology |trans-chapter=Epistemolohiyang Bayesian |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516095047/https://philpapers.org/rec/BOVSIO |archive-date=16 May 2021 |url-status=live}}</ref> Karaniwang itong isinusulat sa [[pormal na wika]] bilang isang eskala mula 1 pababa sa 0, kung saan kumakatawan ang 1 sa isang buong paniniwala habang 0 ang buong kawalang-tiwala sa paniniwala. Sa [[Epistemolohiyang bayesian|paraang Bayesian]], inilalarawan ang mga paniniwala batay sa [[subhetibong probabilidad]]:<ref>{{cite web |last1=Hájek |first1=Alan |date=2019 |title=Interpretations of Probability: The Subjective Interpretation |trans-title=Mga Interpretasyon ng Probabilidad: Ang Subhetibong Interpretasyon |url=https://plato.stanford.edu/entries/probability-interpret/#SubPro |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210217013520/https://plato.stanford.edu/entries/probability-interpret/#SubPro |archive-date=17 February 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref><ref name="Pettigrew">{{cite journal |last1=Pettigrew |first1=Richard |date=2018 |title=Précis of Accuracy and the Laws of Credence |trans-title=Presi ng Katumpakan at ang mga Batas ng Kredensiya |url=https://philpapers.org/rec/PETPOA-3 |url-status=live |journal=Philosophy and Phenomenological Research |language=en |volume=96 |issue=3 |pages=749–754 |doi=10.1111/phpr.12501 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601042948/https://philpapers.org/rec/PETPOA-3 |archive-date=1 June 2021 |access-date= |hdl-access=free |hdl=1983/d9f3e1c4-1bc9-4e04-b74c-dba4eb795393}}</ref> halimbawa, kumakatawan ang antas na 0.9 sa paniniwalang "uulan bukas" sa 90% kasiguraduhan ng isang tao sa paniniwalang ito (sa kabaligtaran, 10% siyang hindi sigurado). Ginagamit sa pananaw na ito ang relasyong ito sa pagitan ng paniniwala at probabilidad para bigyang-katuturan ang rasyonalidad gamit ang mga batas ng [[probabilidad]].<ref name="Hartmann" /> Kabilang dito ang mga batas na sinkroniko na nagdidikta sa kung anong dapat paniwalaan ng isang tao sa partikular na panahon na yon, at mga batas na diakroniko na nagdidikta naman sa papaano magbabago ng isip ang isang tao sa harap ng mga bagong patunay na tumataliwas sa kanyang kasalukuyang paniniwala.<ref name="Olsson" /><ref name="Hartmann" /> Sentro sa pagtatalo ukol sa mga buo at bahagyang paniniwala ang tanong na kung tunay nga bang magkahiwalay na uri ang mga ito sa isa't isa o kung kaya bang maipaliwanag ang isang uri gamit ang kabila.<ref name="Genin" /> Isa sa mga tugon para sa tanong na ito ang tinatawag na ''tesis na Locke'' na unang iprinesenta ni [[Richard Foley]] noong 1992.<ref>{{Cite book |last=Hawthorne |first=James |url=https://philpapers.org/rec/HUBDOB |title=Degrees of belief |date=2009 |publisher=Springer |isbn=9781402091971 |editor-last=Huber |editor-first=Franz |location=London |language=en |trans-title=Antas ng paniniwala |chapter=The Lockean Thesis and the Logic of Belief |trans-chapter=Ang Tesis na Locke at ang Lohika ng Paniniwala |editor-last2=Schmidt-Petri |editor-first2=Christopher |chapter-url=https://philpapers.org/rec/HAWTLT |url-access=subscription}}</ref> Ayon kay Foley, pangunahin ang mga bahagyang paniniwala, at masasabing buo ang isang paniniwala kung lumagpas ito sa isang partikular na antas.<ref name="Genin" /><ref>{{cite journal |last1=Dorst |first1=Kevin |date=2019 |title=Lockeans Maximize Expected Accuracy |trans-title=Minamaksima ng mga Maka-Locke ang Inaasahang Katumpakan |url=https://philpapers.org/rec/DORLME-2 |url-status=live |journal=Mind |language=en |volume=128 |issue=509 |pages=175–211 |doi=10.1093/mind/fzx028 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020201413/https://philpapers.org/rec/DORLME-2 |archive-date=20 October 2020 |access-date=}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Locke |first1=Dustin Troy |date=2014 |title=The Decision-Theoretic Lockean Thesis |trans-title=Ang Desisyon-Teoretikong Tesis na Locke |url=https://philpapers.org/rec/LOCTDL |url-status=live |journal=Inquiry: An Interdisciplinary Journal of Philosophy |language=en |volume=57 |issue=1 |pages=28–54 |doi=10.1080/0020174x.2013.858421 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705133728/http://philpapers.org/rec/LOCTDL |archive-date=5 July 2016 |access-date= |s2cid=85521556}}</ref> Halimbawa, ang halagang 0.9 pataas ay masasabing buong paniniwala. Sa kabilang banda, maaaring tingnan ang mga bahagyang paniniwala bilang mga buong paniniwala na may probabilidad na kasama.<ref name="Genin" /> Sa pananaw na ito, ang pagiging 0.9 ng paniniwalang "uulan bukas" ay katumbas ng buong paniniwala sa paniniwalang "90% sigurado na uulan bukas". Tinitingnan naman sa isang pananaw ang mga antas ng paniniwala bilang mga antas ng disposisyon para magbago ng isip ang isang tao patungkol sa isang paniniwala.<ref name="Genin" /> Sa pananaw na ito, parehong buo ang paniniwala na may antas na 0.6 at 0.9; nagkakaiba lamang ito sa posibilidad na magbago ng isip: mas mataas ang tiyansang magbabago ng isip ang antas na 0.6 kesa sa kabila.<ref name="Genin" /> == Sanggunian == <references responsive="1"></references> == Link sa labas == * {{cite SEP|url-id=belief|title=Belief|last=Schwitzgebel|first=Eric}} * {{IEP|url-id=aim-of-belief-aim|title=The Aim of Belief}} * {{Cite book |last=Russell |first=John |title=An analysis of religious belief |date=1877 |language=en |trans-title=Isang pagsusuri sa paniniwalang relihiyoso |via=Project Gutenburg}} {{Navboxes|list={{Belief systems}} {{Epistemology}} {{Philosophical logic}} {{religion topics}} {{philosophy of religion}}}}{{Authority control}} [[Kategorya:Paniniwala]] [[Kategorya:Sikolohiya]] [[Kategorya:Katotohanan]] bqnl030xkee885ljijxapydfprp3y1m 2215508 2215507 2026-07-10T02:36:12Z GinawaSaHapon 102500 2215508 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!--Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa-->{{About|kabuuang konsepto|pananaw sa relihiyon|Pananampalataya}}'''Paniniwalà''' ang subhetibong [[Ugali|pag-uugali]] ukol sa pagtiwala sa pagiging [[Katotohanan|totoo]] ng isang bagay o pananaw. Ito ang pananalig sa isang opinyon patungkol sa isang bagay, totoo man ito o hindi. Sa [[epistemolohiya]], ginagamit ang katagang ito upang tumukoy sa mga pag-uugali sa mundo na maaaring totoo o hindi. Para masabing naniniwala ang isang tao sa isang bagay, itinuturing niya ito bilang totoo. Halimbawa, sinasabing naniniwala siya sa pagiging bilog ng [[Daigdig]] kung sumasang-ayon siya sa [[Proposisyon|proposisyong]] "bilog ang mundo". Hindi nangangailangan ng [[pagkilatis]] upang maniwala sa isang bagay; halimbawa, konti lamang ang tao na pinag-iisipan talaga kung sisikat ba ang [[Araw (astronomiya)|Araw]] bukas nang umaga, dahil karamihan sa mga tao ay naniniwala na sisikat ang Araw bukas nang umaga. Hindi rin nangangailangan ang isang paniniwala na maranasan ng isang tao; halimbawa, masasabi pa rin ng isang tao na hindi nakaranas kailanman ng [[niyebe]] na puti ang niyebe dahil alam niyang puti ang niyebe batay sa mga nakaranas nito. Maraming mga [[Pilosopiya|pilosopo]] sa kasaysayan ang sumubok na ilarawan ang paniniwala, mula sa pagiging isang representasyon ng mga maaaring maging ang [[mundo]] ayon kay [[Jerry Fodor]], pagtanggap sa mga bagay bilang totoo ayon kay [[Roderick Chisholm]], isang paraan upang ipaliwanag ang mga gawain ng isang tao ayon naman kina [[Daniel Dennett]] at [[Donald Davidson]], o bilang mga estado ng [[pag-iisip]] upang magawa ang isang bagay ayon naman kay [[Hilary Putnam]]. May mga ilan din na nagmumungkahi na malakihang baguhin ang ibig sabihin ng paniniwala, kabilang na ang pananaw na [[Materyalismong eliminatibo|eliminatibismo]], argumentong nagsasabi na walang katumbas sa [[kalikasan]] ang katutubong konsepto ng paniniwala ayon kay [[Paul Churchland]], at mga pormal na [[Epistemolohiya|epistemologo]] na gustong palitan ang pandalawahang pananaw sa paniniwala (kung naniniwala ka sa isang bagay o hindi) ng isang mas malayang sistema ng antas ng tiwala (maaaring medyo naniniwala ka sa isang bagay, hindi buong buo). == Paglalarawan == Maraming mga paglalarawan sa mga pangunahing katangian ng paniniwala ang iminungkahi, ngunit walang kasunduan ang nabuo kung alin dito ang tama. Tradisyonal na nangungunang pananaw ang ''representasyonalismo'', ang pananaw na ang mga pag-uugali sa mga representasyon na karaniwang iniuugnay sa mga proposisyon ang mga pag-uugali sa isip na kumakatawan sa mga paniniwala. Ito ang bumubuo sa kaisipan ukol sa naturang pag-uugali. Salungat naman dito ang ''punsiyonalismo'', na nagtuturing sa mga paniniwala bilang mga punsiyon o gampanin sa pag-uugali. Ayon naman sa ''disposisyonalismo'', matutukoy ang mga paniniwala sa pag-uugali patungkol sa mga partikular na bagay. Madalas itong hinahanay sa ilalim ng punsiyonalismo dahil sa pagtuturing sa mga paniniwala bilang sanhi sa mga pag-uugali. Nakikilala naman sa modernong pilosopiya ang pananaw na ''interpretasyonismo'', na nagsasabing nakakaapekto o nakadepende ang paniniwala sa isang bagay sa interpretasyon ng iba ukol rito.<ref name="Schwitzgebel">{{cite web |last1=Schwitzgebel |first1=Eric |date=2019 |title=Belief |trans-title=Paniniwala |url=https://plato.stanford.edu/entries/belief/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115080001/https://plato.stanford.edu/entries/belief/ |archive-date=15 November 2019 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> === Representasyonalismo === Inilalarawan sa representasyonalismo ang mga paniniwala bilang mga [[representasyon ng kaisipan]]. Karaniwan itong itinuturing bilang mga bagay na may mga semantikal na katangian tulad ng pagkakaroon nito ng nilalaman, pagtutukoy sa iba, o pagiging totoo o hindi.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Pitt">{{cite web |last1=Pitt |first1=David |date=2020 |title=Mental Representation |trans-title=Representasyon ng Kaisipan |url=https://plato.stanford.edu/entries/mental-representation/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806134216/https://plato.stanford.edu/entries/mental-representation/ |archive-date=6 August 2019 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> Bumubuo ang mga paniniwala ng sarili nitong grupo ng mga representasyon sa kaisipan dahil hindi nito nangangailangan ng [[karanasan]] para kumatawan sa isang bagay, di kagaya ng [[persepsiyon]] o mga [[Alaala|alaalang]] malakabanata.<ref name="Borchert">{{cite book |last1=Borchert |first1=Donald |url=https://philpapers.org/rec/BORMEO |title=Macmillan Encyclopedia of Philosophy |date=2006 |publisher=Macmillan |edition=2 |language=en |trans-title=Ensiklopedya ng Pilosopiya ng Macmillan |chapter=Belief |trans-chapter=Paniniwala |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112065913/https://philpapers.org/rec/BORMEO |archive-date=12 January 2021 |url-status=live}}</ref> Dahil dito, itinuturing ang mga paniniwala bilang mga [[pag-uugali sa mga proposisyon]], na pawang walang karanasang kinakailangan. Bilang pag-uugali, malalarawan ang mga paniniwala batay sa nilalaman nito at modo.<ref name="Borchert" /> Nilalalaman ng [[pag-uugaling pangkaisipan]] ang pag-uugaling itinuon sa isang bagay, habang nakadirekta naman ang mga proposisyonal na pag-uugali sa mga [[proposisyon]].<ref name="Pitt" /> Naitatangi ang mga paniniwala mula sa ibang mga proposisyonal na pag-uugali tulad ng [[pagnanais]] sa paraan kung paano ito idinidirekta sa proposisyon. Sinusubukan ng mga paniniwala na kumakatawan sa nangyayari sa mundo, hindi subukan baguhin ito kagaya ng sa pagnanais.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Borchert" /> Halimbawa, kung naniniwala si Juan na magiging maaraw ngayon, may pag-uugaling pangkaisipan siya para sa proposisyong "Magiging maaraw ngayon" na magkukumpirma na tama ang proposisyong ito. Iba ito sa pagnanais ni Jose na maging maaraw ngayon, kahit na pareho sila ni Juan ng pag-uugali sa parehong proposisyon. Minsang inilalarawan ang mga paniniwala bilang nakapokus sa [[katotohanan]].<ref>{{cite web |last1=Fassio |first1=Davide |title=Aim of Belief |trans-title=Hangarin ng Paniniwala |url=https://iep.utm.edu/beli-aim/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211210202/https://iep.utm.edu/beli-aim/ |archive-date=11 February 2021 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Makikita ang pokus na ito sa tendensiya ng mga tao na [[Pagbabago ng isip|magbago ng isip]] kapag may mga bagong patunay na nagpapatunay na mali ang isang paniniwala. Sa ganitong pananaw, maaaring magbago ng isip si Juan pagkarinig niya na magiging masama ang panahon, ngunit hindi ganito ang kaso ni Jose.<ref name="Schwitzgebel" /> Maraming mga paraan para matukoy kung paano nabubuo ang mga representasyong ito sa kaisipan. Isa sa mga ito ang [[hinuhang wika ng kaisipan]], na nagsasabing parang [[wika]] ang estraktura ng mga representasyon sa kaisipan, na minsang tinatawag na {{Lang|en|mentalese}} sa [[wikang Ingles]].<ref>{{cite web |last1=Katz |first1=Matthew |title=Language of Thought Hypothesis |trans-title=Hinuhang WIka ng Kaisipan |url=https://iep.utm.edu/lot-hypo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228211147/https://iep.utm.edu/lot-hypo/ |archive-date=28 February 2021 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Kagaya ng mga regular na wika, nangangailangan ito ng mga simpleng elemento na pinagsasama-sama ayon sa mga tuntunin ng [[sintaksis]] para makabuo ng mas komplikadong mga elemento na gumaganap bilang mga mayhawak ng kahulugan. Sa pananaw na ito, masasabing nagtatabi ang kaisipan ng isang komplikadong elemento kapag may pinaniniwalaan ito. Hiwa-hiwalay bale ang mga paniniwala dahil pawang mga magkakaibang elemento ang mga ito sa isa't isa. Alternatibo sa ganitong pananaw ang tinatawag na ''mala-mapang pag-iisip'', na gumagamit ng metaporikal na mapa para ilarawan ang kalikasan ng mga paniniwala. Ayon sa pananaw na ito, hindi dapat isinasakodigo ang mga paniniwala bilang mga nagkakaibang pangungusap kundi bilang mapa ng impormasyon. Halimbawa, ang pagiging malayo ng isang lugar mula sa iba ay maaaring maipahayag bilang pangungusap sa isang wika gayundin bilang relasyon ng distansiya ng mga lugar sa isa't isa sa kaisipan.<ref name="Schwitzgebel" /> === Punsiyonalismo === Nagkakaiba ang punsiyonalismo sa representasyonalismo sa pagturing nito sa mga paniniwala bilang mga punsiyon o gampanin na ginagawa ng mga ito.<ref name="Levin">{{cite web |last1=Levin |first1=Janet |date=2018 |title=Functionalism |trans-title=Punsiyonalismo |url=https://plato.stanford.edu/entries/functionalism/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418140903/http://plato.stanford.edu/entries/functionalism/ |archive-date=18 April 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref><ref name="Polger">{{cite web |last1=Polger |first1=Thomas W. |title=Functionalism |trans-title=Punsiyonalismo |url=https://iep.utm.edu/functism/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190519120233/https://www.iep.utm.edu/functism/ |archive-date=19 May 2019 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Madalas itong isama sa ideya na puwedeng maipagtanto ang parehong paniniwala sa samu't saring paraan kaya hindi mahalaga kung paano ito napagtanto basta parehas itong gumanap bilang ang sanhi.<ref name="Schwitzgebel" /><ref>{{cite web |last1=Bickle |first1=John |date=2020 |title=Multiple Realizability |trans-title=Iba-ibang Pagtanto |url=https://plato.stanford.edu/entries/multiple-realizability/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316094454/https://plato.stanford.edu/entries/multiple-realizability/ |archive-date=16 March 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> Kumbaga, kagamitan sa pag-inom pa rin ang [[baso]] kahit na gawa ito sa [[plastik]] o [[bakal]]. Ganito tinitingnan ng mga punsiyonalista ang mga paniniwala sa isipan.<ref name="Levin" /><ref name="Polger" /> Kabilang sa mga gampanin na mahalaga sa mga paniniwala ang relasyon ng mga ito sa [[persepsiyon]] at [[gawain]]: madalas na nagmumula ang mga paniniwala sa persepsiyon, at dahilan ng mga gawain ang mga paniniwala. Halimbawa, dahil nakita ng isang tao na nakapula na ang [[ilaw-trapiko]] kaya may nabuo ang paniniwala niyang nakapula na ang ilaw-trapiko, kaya hininto niya ang kanyang [[sasakyan]]. Ipinagpapalagay ng mga punsiyonalista na paniniwala ang resulta ng persepsiyon na nagpapabago sa pag-uugali.<ref name="Schwitzgebel" /> Iniuugnay minsan bilang isang partikular na anyo ng punsiyonalismo ang pananaw na disposisyonalismo.<ref name="Schwitzgebel" /> Tinitingnan sa pananaw na ito ang mga paniniwala bilang mga dahilan ng pag-uugali o bilang mga [[disposisyon]] upang gumanap.<ref name="Quilty-Dunn">{{cite journal |last1=Quilty-Dunn |first1=Jake |last2=Mandelbaum |first2=Eric |date=1 September 2018 |title=Against dispositionalism: belief in cognitive science |trans-title=Kontra disposisyonalismo: paniniwala sa agham pangkaisipan |journal=Philosophical Studies |language=en |volume=175 |issue=9 |pages=2353–2372 |doi=10.1007/s11098-017-0962-x |issn=1573-0883 |doi-access=free}}</ref><ref name="Audi">{{cite book |last1=Audi |first1=Robert |url=https://philpapers.org/rec/AUDTCD-2 |title=The Cambridge Dictionary of Philosophy |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |chapter=Belief |access-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414132344/https://philpapers.org/rec/AUDTCD-2 |archive-date=14 April 2021 |url-status=live}}</ref> Halimbawa, iniuugnay ang pagkakaroon ng pagkain sa lamesa sa pagkumpirma sa iba na may pagkain sa lamesa kung tanungin at pumunta sa naturang lamesa para kumain kung nagugutom.<ref name="Borchert" /> Bagamat napagkakasunduan ng mga pilosopo na hinuhulma ng mga paniniwala ang pag-uugali, pinagtatalunan sa kasalukuyan kung maaari bang bigyang-kahulugan ang mga paniniwala batay lamang sa gampanin nito upang maganap ang isang partikular na pag-uugali.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Quilty-Dunn" /> === Interpretasyonismo === Ayon sa pananaw na interpretasyonismo, nakadepende ang mga paniniwala ng isang entidad sa interpretasyon ng iba sa naturang entidad.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Child1" details="kab. &quot;Interpretationism&quot; [Interpretasyonismo]" /> Ipinagpapalagay ng isa sa mga pangunahing pilosopo ng pananaw na ito na si [[Daniel Dennett]] na nilalapatan ng mga tao ang mga entidad ng kani-kanilang paniniwala para mahulaan ang pag-uugali nito. Malalarawan ang mga entidad na may simpleng pag-uugali gamit ang mga pisikal na batas o batay sa gampanin nito. Tinatawag ito ni Dennett bilang ang "pisikal na paninindigan" at "paninindigan sa disenyo". Naiiba ang mga ito sa tinatawag na [[intensiyonal na paninindigan]], na nilalapat sa mga entidad na may mas komplikadong pag-uugali sa pamamagitan ng paglalapat sa mga ito ng mga paniniwala at pagnanais.<ref>{{cite book |last1=Dennett |first1=Daniel |url=https://mitpress.mit.edu/books/intentional-stance |title=The Intentional Stance |date=1989 |publisher=The MIT Press |isbn=978-0-262-04093-8 |language=en |trans-title=Ang Intensiyonal na Paninindigan |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415044716/https://mitpress.mit.edu/books/intentional-stance |archive-date=15 April 2021 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dennett |first1=Daniel C. |date=1988 |title=Précis of ''The Intentional Stance'' |trans-title=Presi ng "Ang Intensiyonal na Paninindigan" |journal=Behavioral and Brain Sciences |language=en |volume=11 |issue=3 |pages=495–505 |citeseerx=10.1.1.1026.2283 |doi=10.1017/S0140525X00058611 |s2cid=145750868}}</ref> Halimbawa, maaaring mahulaan na susubukan mag-tres ng isang manlalaro ng [[basketbol]] sa mga huling sandali ng isang dikit na laro kung ilalapat ng ibang mga tao ang kanilang pagnanais na manalo ang koponan ng naturang manlalaro at ang paniniwala na ang galaw na ito ang magpapanalo sa kanila. Kumbaga, sumasang-ayon ang isang entidad sa isang paniniwala kung magagamit ang paniniwalang ito para mahulaan ang gagawin nito. Nakadepende sa interpretasyon ang pagkakaroon ng paniniwala dahil maaaring may iba pang kasinggandang paraan para sa mahulaan ang gagawin ng isang entidad.<ref name="Schwitzgebel" /> Sa madaling salita, hindi lamang tres ang posibleng magpanalo sa naturang larong yon; maaaring subukan ng manlalaro na ipasa ang bola sa isang kakamping mas malapit sa basket para subukang tumira ng dos. Bukod sa pananaw ni Dennett, isa ring kilalang anyo ng pananaw na ito ang nagmula kay [[Donald Davidson]],<ref name="Child1">{{cite book |last1=Child |first1=William |url=https://philpapers.org/rec/CHICIA |title=Causality, Interpretation, and the Mind |publisher=Oxford, UK: Oxford University Press |year=1994 |language=en |trans-title=Kasanhian, Interpretasyon, at ang Isip |chapter=Interpretationism |trans-chapter=Interpretasyonalismo |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20160505023634/http://philpapers.org/rec/CHICIA |archive-date=5 May 2016 |url-status=live}}</ref> na gumamit ng isang [[palaisipang eksperimento]] na [[radikal na interpretasyon]], kung saan ang layunin ay bigyang-katuwiran ang pag-uugali at wika ng isang tao nang walang impormasyon patungkol sa wika nitong tao. Nasa mananalita ang pokus ng prosesong ito ng paglalapat ng paniniwala at pagnanais. Maaaring masabi na tunay ngang may ganitong paniniwala ang isang tao kung matagumpay na naipakita niya ito batay sa prinsipyo.<ref name="Schwitzgebel" /> Maaaring isama sa interpretasyonismo ang eliminatibismo at instrumentalismo. Ayon sa eliminatibismo, hindi totoo na may paniniwala. Sumasang-ayon sa pananaw na ito ang instrumentalismo, ngunit naniniwala pa rin ito sa kahalagahan ng paglalapat ng paniniwala.<ref name="Schwitzgebel" /> Kumbaga, magagamit pa rin ang mga paniniwala upang mahulaan ang gagawin ng isang entidad kahit na hindi ito totoo. Ipinagpapalagay na magagamit ang interpretasyonismo sa realidad: na naniniwala talaga ang mga entidad sa mga paniniwalang ito kaya nagiging sanhi ito ng mga pag-uugali.<ref>{{cite book |last1=Child |first1=William |url=https://philpapers.org/rec/CHICIA |title=Causality, Interpretation, and the Mind |publisher=Oxford, UK: Oxford University Press |year=1994 |language=en |trans-title=Kasanhian, Interpretasyon, at ang Isip |chapter=Causalism and Interpretationism: The Problem of Compatibility |trans-chapter=Kosalismo at Interpretasyonalismo: Ang Problema ng Kompatibilidad |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20160505023634/http://philpapers.org/rec/CHICIA |archive-date=5 May 2016 |url-status=live}}</ref> Gayunpaman, maaaring kailanganing tingnan ang interpretasyonismo bilang isang [[pamamaraan]] at hindi [[ontolohiya]] kung ganito nga ang kaso.<ref name="Child1" details="kab. &quot;Interpretationism&quot; [Interpretasyonismo]" /> == Uri == Maaaring igrupo ang mga paniniwala batay sa kanilang estadong ontolohikal, antas, o mga katangiang semantikal. === Pinag-iisipan at disposisyonal === Para masabing kasalukuyang pinag-iisipan ang isang paniniwala, kailangang aktibo itong nasa isip ng tao. Tinatawag itong {{Lang|en|occurrent belief}} sa wikang Ingles.<ref name="Schwitzgebel" /> Halimbawa, ang paniniwalang nasa [[Albay]] ang [[bulkang Mayon]] ay masasabing nasa isip ng isang tao kung kasalukuyan niya itong pinag-iisipan, marahil bilang resulta ng pagbabasa niya patungkol sa mga bulkan sa Pilipinas o di kaya dahil nagpaplano siyang pumunta roon. Gayunpaman, hindi lahat ng mga paniniwala ng isang tao ay aktibong pinag-iisipan; karamihan sa mga ito ay pawang disposisyonal lamang o nasa "likuran" ng isip. Halimbawa, ang paniniwala na mas higit ang bilang na 23 kesa 22 ay disposisyonal para sa karamihan ng mga tao, liban siguro sa mga [[Pagkukuwenta|nagkukuwenta]] sa kasalukuyan na kasama ang bilang na yon.<ref name="Schwitzgebel" /> Minsan iniuugnay ang dalawang uri na ito sa pagtatangi sa pagitan ng may malay na paniniwala sa mga walang malay na paniniwala.<ref name="Bartlett">{{cite journal |last1=Bartlett |first1=Gary |date=2018 |title=Occurrent States |trans-title=en |url=https://philpapers.org/rec/BAROS-4 |url-status=live |journal=Canadian Journal of Philosophy |language=Estadong pinag-iisipan |volume=48 |issue=1 |pages=1–17 |doi=10.1080/00455091.2017.1323531 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20210504181849/https://philpapers.org/rec/BAROS-4 |archive-date=4 May 2021 |access-date= |s2cid=220316213}}</ref><ref name="Frise">{{cite journal |last1=Frise |first1=Matthew |date=2018 |title=Eliminating the Problem of Stored Beliefs |trans-title=en |url=https://philpapers.org/rec/FRIETP-3 |url-status=live |journal=American Philosophical Quarterly |language=Pagbubura sa problema ng mga nakatabing paniniwala |volume=55 |issue=1 |pages=63–79 |doi=10.2307/45128599 |jstor=45128599 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601042950/https://philpapers.org/rec/FRIETP-3 |archive-date=1 June 2021 |access-date= |doi-access=free |s2cid=149057271}}</ref> Gayunpaman, ipinagpapalagay ng ilang mga pilosopo na hindi magkatugma ang dalawang klase ng pag-uuri na ito, dahil patuloy pa ring hinuhulma ng mga paniniwala ang gawain ng isang tao kahit na hindi aktibo niyang pinag-iisipan ang mga ito. Sa ganitong kaso, tinatawag itong walang malay na paniniwalang pinag-iisipan.<ref name="Bartlett" /> Sa pananaw na ito, tumutukoy ang pagiging "pinag-iisipan" rito sa pagiging aktibo nito sa isip, mapa-may malay man o wala.<ref name="Frise" /> Hindi pareho ang disposisyonal na paniniwala sa disposisyon para maniwala. Halimbawa, iba ang paniniwalang umuulan ngayon dahil nakita mo mismo na umuulan sa paniniwalang umuulan nang walang kaakibat na karanasan. Masasabi dito na may disposisyon para maniwala ngunit walang tunay na paniniwalang disposisyonal.<ref name="Audi" /> Sa pananaw ng mga disposisyonalista, walang paniniwala na aktibong pinag-iisipan dahil lahat ng mga paniniwala ay pawang mga disposisyon lamang.<ref name="Schwitzgebel" /> === Buo at bahagya === Isa sa mga mahahalagang pagtatalo sa [[epistemolohiya]] ay pumapatungkol sa pagiging "buo" o "bahagya" ng isang paniniwala.<ref name="Genin">{{cite web |last1=Genin |first1=Konstantin |last2=Huber |first2=Franz |date=2021 |title=Formal Representations of Belief |trans-title=Mga Pormal na Representasyon sa Paniniwala |url=https://plato.stanford.edu/entries/formal-belief/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413164951/https://plato.stanford.edu/entries/formal-belief/ |archive-date=13 April 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> Masasabing buo ang paniniwala kung naniniwala o hindi naniniwala ang isang tao sa isang bagay. Karaniwang sapat na ito para maintindihan ang pang-araw-araw na paniniwala batay sa wika, kagaya halimbawa ng paniniwala nang buo sa pagiging mas malaki ng [[Daigdig]] kesa sa [[Buwan (astronomiya)|Buwan]]. Gayunpaman, hindi lahat ng paniniwala ay sigurado; halimbawa, mas sigurado ang isang tao na mas malaki ang Daigdig sa Buwan kesa sa pagiging mas malaki ng Daigdig sa [[Benus (planeta)|Benus]]. Mas mailalarawan ang mga ganitong kaso sa pamamagitan ng pagbibigay ng antas ng paniniwala patungkol sa isang bagay, na tinatawag na [[Kredensiya (estadistika)|kredensiya]].<ref name="Genin" /><ref name="Olsson">{{cite book |last1=Olsson |first1=Erik J. |url=https://philpapers.org/rec/OLSBE |title=Introduction to Formal Philosophy |date=2018 |publisher=Springer |pages=431–442 |language=en |trans-title=Panimula sa Pormal na Pilosopiya |chapter=Bayesian Epistemology |trans-chapter=Epistemolohiyang Bayesian |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516095057/https://philpapers.org/rec/OLSBE |archive-date=16 May 2021 |url-status=live}}</ref> Mas mataas ang antas sa isang paniniwala, mas sigurado ang isang tao tungkol sa paniniwala na yon.<ref name="Hartmann">{{cite book |last1=Hartmann |first1=Stephan |url=https://philpapers.org/rec/BOVSIO |title=The Routledge Companion to Epistemology |last2=Sprenger |first2=Jan |date=2010 |publisher=London: Routledge |pages=609–620 |language=en |trans-title=Ang Katulong sa Epistemolohiya ng Routledge |chapter=Bayesian Epistemology |trans-chapter=Epistemolohiyang Bayesian |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516095047/https://philpapers.org/rec/BOVSIO |archive-date=16 May 2021 |url-status=live}}</ref> Karaniwang itong isinusulat sa [[pormal na wika]] bilang isang eskala mula 1 pababa sa 0, kung saan kumakatawan ang 1 sa isang buong paniniwala habang 0 ang buong kawalang-tiwala sa paniniwala. Sa [[Epistemolohiyang bayesian|paraang Bayesian]], inilalarawan ang mga paniniwala batay sa [[subhetibong probabilidad]]:<ref>{{cite web |last1=Hájek |first1=Alan |date=2019 |title=Interpretations of Probability: The Subjective Interpretation |trans-title=Mga Interpretasyon ng Probabilidad: Ang Subhetibong Interpretasyon |url=https://plato.stanford.edu/entries/probability-interpret/#SubPro |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210217013520/https://plato.stanford.edu/entries/probability-interpret/#SubPro |archive-date=17 February 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref><ref name="Pettigrew">{{cite journal |last1=Pettigrew |first1=Richard |date=2018 |title=Précis of Accuracy and the Laws of Credence |trans-title=Presi ng Katumpakan at ang mga Batas ng Kredensiya |url=https://philpapers.org/rec/PETPOA-3 |url-status=live |journal=Philosophy and Phenomenological Research |language=en |volume=96 |issue=3 |pages=749–754 |doi=10.1111/phpr.12501 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601042948/https://philpapers.org/rec/PETPOA-3 |archive-date=1 June 2021 |access-date= |hdl-access=free |hdl=1983/d9f3e1c4-1bc9-4e04-b74c-dba4eb795393}}</ref> halimbawa, kumakatawan ang antas na 0.9 sa paniniwalang "uulan bukas" sa 90% kasiguraduhan ng isang tao sa paniniwalang ito (sa kabaligtaran, 10% siyang hindi sigurado). Ginagamit sa pananaw na ito ang relasyong ito sa pagitan ng paniniwala at probabilidad para bigyang-katuturan ang rasyonalidad gamit ang mga batas ng [[probabilidad]].<ref name="Hartmann" /> Kabilang dito ang mga batas na sinkroniko na nagdidikta sa kung anong dapat paniwalaan ng isang tao sa partikular na panahon na yon, at mga batas na diakroniko na nagdidikta naman sa papaano magbabago ng isip ang isang tao sa harap ng mga bagong patunay na tumataliwas sa kanyang kasalukuyang paniniwala.<ref name="Olsson" /><ref name="Hartmann" /> Sentro sa pagtatalo ukol sa mga buo at bahagyang paniniwala ang tanong na kung tunay nga bang magkahiwalay na uri ang mga ito sa isa't isa o kung kaya bang maipaliwanag ang isang uri gamit ang kabila.<ref name="Genin" /> Isa sa mga tugon para sa tanong na ito ang tinatawag na ''tesis na Locke'' na unang iprinesenta ni [[Richard Foley]] noong 1992.<ref>{{Cite book |last=Hawthorne |first=James |url=https://philpapers.org/rec/HUBDOB |title=Degrees of belief |date=2009 |publisher=Springer |isbn=9781402091971 |editor-last=Huber |editor-first=Franz |location=London |language=en |trans-title=Antas ng paniniwala |chapter=The Lockean Thesis and the Logic of Belief |trans-chapter=Ang Tesis na Locke at ang Lohika ng Paniniwala |editor-last2=Schmidt-Petri |editor-first2=Christopher |chapter-url=https://philpapers.org/rec/HAWTLT |url-access=subscription}}</ref> Ayon kay Foley, pangunahin ang mga bahagyang paniniwala, at masasabing buo ang isang paniniwala kung lumagpas ito sa isang partikular na antas.<ref name="Genin" /><ref>{{cite journal |last1=Dorst |first1=Kevin |date=2019 |title=Lockeans Maximize Expected Accuracy |trans-title=Minamaksima ng mga Maka-Locke ang Inaasahang Katumpakan |url=https://philpapers.org/rec/DORLME-2 |url-status=live |journal=Mind |language=en |volume=128 |issue=509 |pages=175–211 |doi=10.1093/mind/fzx028 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020201413/https://philpapers.org/rec/DORLME-2 |archive-date=20 October 2020 |access-date=}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Locke |first1=Dustin Troy |date=2014 |title=The Decision-Theoretic Lockean Thesis |trans-title=Ang Desisyon-Teoretikong Tesis na Locke |url=https://philpapers.org/rec/LOCTDL |url-status=live |journal=Inquiry: An Interdisciplinary Journal of Philosophy |language=en |volume=57 |issue=1 |pages=28–54 |doi=10.1080/0020174x.2013.858421 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705133728/http://philpapers.org/rec/LOCTDL |archive-date=5 July 2016 |access-date= |s2cid=85521556}}</ref> Halimbawa, ang halagang 0.9 pataas ay masasabing buong paniniwala. Sa kabilang banda, maaaring tingnan ang mga bahagyang paniniwala bilang mga buong paniniwala na may probabilidad na kasama.<ref name="Genin" /> Sa pananaw na ito, ang pagiging 0.9 ng paniniwalang "uulan bukas" ay katumbas ng buong paniniwala sa paniniwalang "90% sigurado na uulan bukas". Tinitingnan naman sa isang pananaw ang mga antas ng paniniwala bilang mga antas ng disposisyon para magbago ng isip ang isang tao patungkol sa isang paniniwala.<ref name="Genin" /> Sa pananaw na ito, parehong buo ang paniniwala na may antas na 0.6 at 0.9; nagkakaiba lamang ito sa posibilidad na magbago ng isip: mas mataas ang tiyansang magbabago ng isip ang antas na 0.6 kesa sa kabila.<ref name="Genin" /> == Sanggunian == <references responsive="1"></references> == Link sa labas == * {{cite SEP|url-id=belief|title=Belief|last=Schwitzgebel|first=Eric}} * {{IEP|url-id=aim-of-belief-aim|title=The Aim of Belief}} * {{Cite book |last=Russell |first=John |title=An analysis of religious belief |date=1877 |language=en |trans-title=Isang pagsusuri sa paniniwalang relihiyoso |via=Project Gutenburg}} {{Navboxes|list={{Belief systems}} {{Epistemology}} {{Philosophical logic}} {{religion topics}} {{philosophy of religion}}}}{{Authority control}} [[Kategorya:Paniniwala]] [[Kategorya:Sikolohiya]] [[Kategorya:Katotohanan]] k8dtft957b26heehleaqrm2s5vovxwd 2215509 2215508 2026-07-10T02:36:42Z GinawaSaHapon 102500 2215509 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!--Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa-->{{About|kabuuang konsepto|pananaw sa relihiyon|Pananampalataya}}'''Paniniwalà''' ang subhetibong [[Ugali|pag-uugali]] ukol sa pagtiwala sa pagiging [[Katotohanan|totoo]] ng isang bagay o pananaw. Ito ang pananalig sa isang opinyon patungkol sa isang bagay, totoo man ito o hindi. Sa [[epistemolohiya]], ginagamit ang katagang ito upang tumukoy sa mga pag-uugali sa mundo na maaaring totoo o hindi. Para masabing naniniwala ang isang tao sa isang bagay, itinuturing niya ito bilang totoo. Halimbawa, sinasabing naniniwala siya sa pagiging bilog ng [[Daigdig]] kung sumasang-ayon siya sa [[Proposisyon|proposisyong]] "bilog ang mundo". Hindi nangangailangan ng [[pagkilatis]] upang maniwala sa isang bagay; halimbawa, konti lamang ang tao na pinag-iisipan talaga kung sisikat ba ang [[Araw (astronomiya)|Araw]] bukas nang umaga, dahil karamihan sa mga tao ay naniniwala na sisikat ang Araw bukas nang umaga. Hindi rin nangangailangan ang isang paniniwala na maranasan ng isang tao; halimbawa, masasabi pa rin ng isang tao na hindi nakaranas kailanman ng [[niyebe]] na puti ang niyebe dahil alam niyang puti ang niyebe batay sa mga nakaranas nito. Maraming mga [[Pilosopiya|pilosopo]] sa kasaysayan ang sumubok na ilarawan ang paniniwala, mula sa pagiging isang representasyon ng mga maaaring maging ang [[mundo]] ayon kay [[Jerry Fodor]], pagtanggap sa mga bagay bilang totoo ayon kay [[Roderick Chisholm]], isang paraan upang ipaliwanag ang mga gawain ng isang tao ayon naman kina [[Daniel Dennett]] at [[Donald Davidson]], o bilang mga estado ng [[pag-iisip]] upang magawa ang isang bagay ayon naman kay [[Hilary Putnam]]. May mga ilan din na nagmumungkahi na malakihang baguhin ang ibig sabihin ng paniniwala, kabilang na ang pananaw na [[Materyalismong eliminatibo|eliminatibismo]], argumentong nagsasabi na walang katumbas sa [[kalikasan]] ang katutubong konsepto ng paniniwala ayon kay [[Paul Churchland]], at mga pormal na [[Epistemolohiya|epistemologo]] na gustong palitan ang pandalawahang pananaw sa paniniwala (kung naniniwala ka sa isang bagay o hindi) ng isang mas malayang sistema ng antas ng tiwala (maaaring medyo naniniwala ka sa isang bagay, hindi buong buo). == Paglalarawan == Maraming mga paglalarawan sa mga pangunahing katangian ng paniniwala ang iminungkahi, ngunit walang kasunduan ang nabuo kung alin dito ang tama. Tradisyonal na nangungunang pananaw ang ''representasyonalismo'', ang pananaw na ang mga pag-uugali sa mga representasyon na karaniwang iniuugnay sa mga proposisyon ang mga pag-uugali sa isip na kumakatawan sa mga paniniwala. Ito ang bumubuo sa kaisipan ukol sa naturang pag-uugali. Salungat naman dito ang ''punsiyonalismo'', na nagtuturing sa mga paniniwala bilang mga punsiyon o gampanin sa pag-uugali. Ayon naman sa ''disposisyonalismo'', matutukoy ang mga paniniwala sa pag-uugali patungkol sa mga partikular na bagay. Madalas itong hinahanay sa ilalim ng punsiyonalismo dahil sa pagtuturing sa mga paniniwala bilang sanhi sa mga pag-uugali. Nakikilala naman sa modernong pilosopiya ang pananaw na ''interpretasyonismo'', na nagsasabing nakakaapekto o nakadepende ang paniniwala sa isang bagay sa interpretasyon ng iba ukol rito.<ref name="Schwitzgebel">{{cite web |last1=Schwitzgebel |first1=Eric |date=2019 |title=Belief |trans-title=Paniniwala |url=https://plato.stanford.edu/entries/belief/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115080001/https://plato.stanford.edu/entries/belief/ |archive-date=15 November 2019 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> === Representasyonalismo === Inilalarawan sa representasyonalismo ang mga paniniwala bilang mga [[representasyon ng kaisipan]]. Karaniwan itong itinuturing bilang mga bagay na may mga semantikal na katangian tulad ng pagkakaroon nito ng nilalaman, pagtutukoy sa iba, o pagiging totoo o hindi.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Pitt">{{cite web |last1=Pitt |first1=David |date=2020 |title=Mental Representation |trans-title=Representasyon ng Kaisipan |url=https://plato.stanford.edu/entries/mental-representation/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806134216/https://plato.stanford.edu/entries/mental-representation/ |archive-date=6 August 2019 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> Bumubuo ang mga paniniwala ng sarili nitong grupo ng mga representasyon sa kaisipan dahil hindi nito nangangailangan ng [[karanasan]] para kumatawan sa isang bagay, di kagaya ng [[persepsiyon]] o mga [[Alaala|alaalang]] malakabanata.<ref name="Borchert">{{cite book |last1=Borchert |first1=Donald |url=https://philpapers.org/rec/BORMEO |title=Macmillan Encyclopedia of Philosophy |date=2006 |publisher=Macmillan |edition=2 |language=en |trans-title=Ensiklopedya ng Pilosopiya ng Macmillan |chapter=Belief |trans-chapter=Paniniwala |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112065913/https://philpapers.org/rec/BORMEO |archive-date=12 January 2021 |url-status=live}}</ref> Dahil dito, itinuturing ang mga paniniwala bilang mga [[pag-uugali sa mga proposisyon]], na pawang walang karanasang kinakailangan. Bilang pag-uugali, malalarawan ang mga paniniwala batay sa nilalaman nito at modo.<ref name="Borchert" /> Nilalalaman ng [[pag-uugaling pangkaisipan]] ang pag-uugaling itinuon sa isang bagay, habang nakadirekta naman ang mga proposisyonal na pag-uugali sa mga [[proposisyon]].<ref name="Pitt" /> Naitatangi ang mga paniniwala mula sa ibang mga proposisyonal na pag-uugali tulad ng [[pagnanais]] sa paraan kung paano ito idinidirekta sa proposisyon. Sinusubukan ng mga paniniwala na kumakatawan sa nangyayari sa mundo, hindi subukan baguhin ito kagaya ng sa pagnanais.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Borchert" /> Halimbawa, kung naniniwala si Juan na magiging maaraw ngayon, may pag-uugaling pangkaisipan siya para sa proposisyong "Magiging maaraw ngayon" na magkukumpirma na tama ang proposisyong ito. Iba ito sa pagnanais ni Jose na maging maaraw ngayon, kahit na pareho sila ni Juan ng pag-uugali sa parehong proposisyon. Minsang inilalarawan ang mga paniniwala bilang nakapokus sa [[katotohanan]].<ref>{{cite web |last1=Fassio |first1=Davide |title=Aim of Belief |trans-title=Hangarin ng Paniniwala |url=https://iep.utm.edu/beli-aim/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211210202/https://iep.utm.edu/beli-aim/ |archive-date=11 February 2021 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Makikita ang pokus na ito sa tendensiya ng mga tao na [[Pagbabago ng isip|magbago ng isip]] kapag may mga bagong patunay na nagpapatunay na mali ang isang paniniwala. Sa ganitong pananaw, maaaring magbago ng isip si Juan pagkarinig niya na magiging masama ang panahon, ngunit hindi ganito ang kaso ni Jose.<ref name="Schwitzgebel" /> Maraming mga paraan para matukoy kung paano nabubuo ang mga representasyong ito sa kaisipan. Isa sa mga ito ang [[hinuhang wika ng kaisipan]], na nagsasabing parang [[wika]] ang estraktura ng mga representasyon sa kaisipan, na minsang tinatawag na {{Lang|en|mentalese}} sa [[wikang Ingles]].<ref>{{cite web |last1=Katz |first1=Matthew |title=Language of Thought Hypothesis |trans-title=Hinuhang WIka ng Kaisipan |url=https://iep.utm.edu/lot-hypo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228211147/https://iep.utm.edu/lot-hypo/ |archive-date=28 February 2021 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Kagaya ng mga regular na wika, nangangailangan ito ng mga simpleng elemento na pinagsasama-sama ayon sa mga tuntunin ng [[sintaksis]] para makabuo ng mas komplikadong mga elemento na gumaganap bilang mga mayhawak ng kahulugan. Sa pananaw na ito, masasabing nagtatabi ang kaisipan ng isang komplikadong elemento kapag may pinaniniwalaan ito. Hiwa-hiwalay bale ang mga paniniwala dahil pawang mga magkakaibang elemento ang mga ito sa isa't isa. Alternatibo sa ganitong pananaw ang tinatawag na ''mala-mapang pag-iisip'', na gumagamit ng metaporikal na mapa para ilarawan ang kalikasan ng mga paniniwala. Ayon sa pananaw na ito, hindi dapat isinasakodigo ang mga paniniwala bilang mga nagkakaibang pangungusap kundi bilang mapa ng impormasyon. Halimbawa, ang pagiging malayo ng isang lugar mula sa iba ay maaaring maipahayag bilang pangungusap sa isang wika gayundin bilang relasyon ng distansiya ng mga lugar sa isa't isa sa kaisipan.<ref name="Schwitzgebel" /> === Punsiyonalismo === Nagkakaiba ang punsiyonalismo sa representasyonalismo sa pagturing nito sa mga paniniwala bilang mga punsiyon o gampanin na ginagawa ng mga ito.<ref name="Levin">{{cite web |last1=Levin |first1=Janet |date=2018 |title=Functionalism |trans-title=Punsiyonalismo |url=https://plato.stanford.edu/entries/functionalism/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418140903/http://plato.stanford.edu/entries/functionalism/ |archive-date=18 April 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref><ref name="Polger">{{cite web |last1=Polger |first1=Thomas W. |title=Functionalism |trans-title=Punsiyonalismo |url=https://iep.utm.edu/functism/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190519120233/https://www.iep.utm.edu/functism/ |archive-date=19 May 2019 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Madalas itong isama sa ideya na puwedeng maipagtanto ang parehong paniniwala sa samu't saring paraan kaya hindi mahalaga kung paano ito napagtanto basta parehas itong gumanap bilang ang sanhi.<ref name="Schwitzgebel" /><ref>{{cite web |last1=Bickle |first1=John |date=2020 |title=Multiple Realizability |trans-title=Iba-ibang Pagtanto |url=https://plato.stanford.edu/entries/multiple-realizability/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316094454/https://plato.stanford.edu/entries/multiple-realizability/ |archive-date=16 March 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> Kumbaga, kagamitan sa pag-inom pa rin ang [[baso]] kahit na gawa ito sa [[plastik]] o [[bakal]]. Ganito tinitingnan ng mga punsiyonalista ang mga paniniwala sa isipan.<ref name="Levin" /><ref name="Polger" /> Kabilang sa mga gampanin na mahalaga sa mga paniniwala ang relasyon ng mga ito sa [[persepsiyon]] at [[gawain]]: madalas na nagmumula ang mga paniniwala sa persepsiyon, at dahilan ng mga gawain ang mga paniniwala. Halimbawa, dahil nakita ng isang tao na nakapula na ang [[ilaw-trapiko]] kaya may nabuo ang paniniwala niyang nakapula na ang ilaw-trapiko, kaya hininto niya ang kanyang [[sasakyan]]. Ipinagpapalagay ng mga punsiyonalista na paniniwala ang resulta ng persepsiyon na nagpapabago sa pag-uugali.<ref name="Schwitzgebel" /> Iniuugnay minsan bilang isang partikular na anyo ng punsiyonalismo ang pananaw na disposisyonalismo.<ref name="Schwitzgebel" /> Tinitingnan sa pananaw na ito ang mga paniniwala bilang mga dahilan ng pag-uugali o bilang mga [[disposisyon]] upang gumanap.<ref name="Quilty-Dunn">{{cite journal |last1=Quilty-Dunn |first1=Jake |last2=Mandelbaum |first2=Eric |date=1 September 2018 |title=Against dispositionalism: belief in cognitive science |trans-title=Kontra disposisyonalismo: paniniwala sa agham pangkaisipan |journal=Philosophical Studies |language=en |volume=175 |issue=9 |pages=2353–2372 |doi=10.1007/s11098-017-0962-x |issn=1573-0883 |doi-access=free}}</ref><ref name="Audi">{{cite book |last1=Audi |first1=Robert |url=https://philpapers.org/rec/AUDTCD-2 |title=The Cambridge Dictionary of Philosophy |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |chapter=Belief |access-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414132344/https://philpapers.org/rec/AUDTCD-2 |archive-date=14 April 2021 |url-status=live}}</ref> Halimbawa, iniuugnay ang pagkakaroon ng pagkain sa lamesa sa pagkumpirma sa iba na may pagkain sa lamesa kung tanungin at pumunta sa naturang lamesa para kumain kung nagugutom.<ref name="Borchert" /> Bagamat napagkakasunduan ng mga pilosopo na hinuhulma ng mga paniniwala ang pag-uugali, pinagtatalunan sa kasalukuyan kung maaari bang bigyang-kahulugan ang mga paniniwala batay lamang sa gampanin nito upang maganap ang isang partikular na pag-uugali.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Quilty-Dunn" /> === Interpretasyonismo === Ayon sa pananaw na interpretasyonismo, nakadepende ang mga paniniwala ng isang entidad sa interpretasyon ng iba sa naturang entidad.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Child1" details="kab. &quot;Interpretationism&quot; [Interpretasyonismo]" /> Ipinagpapalagay ng isa sa mga pangunahing pilosopo ng pananaw na ito na si [[Daniel Dennett]] na nilalapatan ng mga tao ang mga entidad ng kani-kanilang paniniwala para mahulaan ang pag-uugali nito. Malalarawan ang mga entidad na may simpleng pag-uugali gamit ang mga pisikal na batas o batay sa gampanin nito. Tinatawag ito ni Dennett bilang ang "pisikal na paninindigan" at "paninindigan sa disenyo". Naiiba ang mga ito sa tinatawag na [[intensiyonal na paninindigan]], na nilalapat sa mga entidad na may mas komplikadong pag-uugali sa pamamagitan ng paglalapat sa mga ito ng mga paniniwala at pagnanais.<ref>{{cite book |last1=Dennett |first1=Daniel |url=https://mitpress.mit.edu/books/intentional-stance |title=The Intentional Stance |date=1989 |publisher=The MIT Press |isbn=978-0-262-04093-8 |language=en |trans-title=Ang Intensiyonal na Paninindigan |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415044716/https://mitpress.mit.edu/books/intentional-stance |archive-date=15 April 2021 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dennett |first1=Daniel C. |date=1988 |title=Précis of ''The Intentional Stance'' |trans-title=Presi ng "Ang Intensiyonal na Paninindigan" |journal=Behavioral and Brain Sciences |language=en |volume=11 |issue=3 |pages=495–505 |citeseerx=10.1.1.1026.2283 |doi=10.1017/S0140525X00058611 |s2cid=145750868}}</ref> Halimbawa, maaaring mahulaan na susubukan mag-tres ng isang manlalaro ng [[basketbol]] sa mga huling sandali ng isang dikit na laro kung ilalapat ng ibang mga tao ang kanilang pagnanais na manalo ang koponan ng naturang manlalaro at ang paniniwala na ang galaw na ito ang magpapanalo sa kanila. Kumbaga, sumasang-ayon ang isang entidad sa isang paniniwala kung magagamit ang paniniwalang ito para mahulaan ang gagawin nito. Nakadepende sa interpretasyon ang pagkakaroon ng paniniwala dahil maaaring may iba pang kasinggandang paraan para sa mahulaan ang gagawin ng isang entidad.<ref name="Schwitzgebel" /> Sa madaling salita, hindi lamang tres ang posibleng magpanalo sa naturang larong yon; maaaring subukan ng manlalaro na ipasa ang bola sa isang kakamping mas malapit sa basket para subukang tumira ng dos. Bukod sa pananaw ni Dennett, isa ring kilalang anyo ng pananaw na ito ang nagmula kay [[Donald Davidson]],<ref name="Child1">{{cite book |last1=Child |first1=William |url=https://philpapers.org/rec/CHICIA |title=Causality, Interpretation, and the Mind |publisher=Oxford, UK: Oxford University Press |year=1994 |language=en |trans-title=Kasanhian, Interpretasyon, at ang Isip |chapter=Interpretationism |trans-chapter=Interpretasyonalismo |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20160505023634/http://philpapers.org/rec/CHICIA |archive-date=5 May 2016 |url-status=live}}</ref> na gumamit ng isang [[palaisipang eksperimento]] na [[radikal na interpretasyon]], kung saan ang layunin ay bigyang-katuwiran ang pag-uugali at wika ng isang tao nang walang impormasyon patungkol sa wika nitong tao. Nasa mananalita ang pokus ng prosesong ito ng paglalapat ng paniniwala at pagnanais. Maaaring masabi na tunay ngang may ganitong paniniwala ang isang tao kung matagumpay na naipakita niya ito batay sa prinsipyo.<ref name="Schwitzgebel" /> Maaaring isama sa interpretasyonismo ang eliminatibismo at instrumentalismo. Ayon sa eliminatibismo, hindi totoo na may paniniwala. Sumasang-ayon sa pananaw na ito ang instrumentalismo, ngunit naniniwala pa rin ito sa kahalagahan ng paglalapat ng paniniwala.<ref name="Schwitzgebel" /> Kumbaga, magagamit pa rin ang mga paniniwala upang mahulaan ang gagawin ng isang entidad kahit na hindi ito totoo. Ipinagpapalagay na magagamit ang interpretasyonismo sa realidad: na naniniwala talaga ang mga entidad sa mga paniniwalang ito kaya nagiging sanhi ito ng mga pag-uugali.<ref>{{cite book |last1=Child |first1=William |url=https://philpapers.org/rec/CHICIA |title=Causality, Interpretation, and the Mind |publisher=Oxford, UK: Oxford University Press |year=1994 |language=en |trans-title=Kasanhian, Interpretasyon, at ang Isip |chapter=Causalism and Interpretationism: The Problem of Compatibility |trans-chapter=Kosalismo at Interpretasyonalismo: Ang Problema ng Kompatibilidad |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20160505023634/http://philpapers.org/rec/CHICIA |archive-date=5 May 2016 |url-status=live}}</ref> Gayunpaman, maaaring kailanganing tingnan ang interpretasyonismo bilang isang [[pamamaraan]] at hindi [[ontolohiya]] kung ganito nga ang kaso.<ref name="Child1" /> == Uri == Maaaring igrupo ang mga paniniwala batay sa kanilang estadong ontolohikal, antas, o mga katangiang semantikal. === Pinag-iisipan at disposisyonal === Para masabing kasalukuyang pinag-iisipan ang isang paniniwala, kailangang aktibo itong nasa isip ng tao. Tinatawag itong {{Lang|en|occurrent belief}} sa wikang Ingles.<ref name="Schwitzgebel" /> Halimbawa, ang paniniwalang nasa [[Albay]] ang [[bulkang Mayon]] ay masasabing nasa isip ng isang tao kung kasalukuyan niya itong pinag-iisipan, marahil bilang resulta ng pagbabasa niya patungkol sa mga bulkan sa Pilipinas o di kaya dahil nagpaplano siyang pumunta roon. Gayunpaman, hindi lahat ng mga paniniwala ng isang tao ay aktibong pinag-iisipan; karamihan sa mga ito ay pawang disposisyonal lamang o nasa "likuran" ng isip. Halimbawa, ang paniniwala na mas higit ang bilang na 23 kesa 22 ay disposisyonal para sa karamihan ng mga tao, liban siguro sa mga [[Pagkukuwenta|nagkukuwenta]] sa kasalukuyan na kasama ang bilang na yon.<ref name="Schwitzgebel" /> Minsan iniuugnay ang dalawang uri na ito sa pagtatangi sa pagitan ng may malay na paniniwala sa mga walang malay na paniniwala.<ref name="Bartlett">{{cite journal |last1=Bartlett |first1=Gary |date=2018 |title=Occurrent States |trans-title=en |url=https://philpapers.org/rec/BAROS-4 |url-status=live |journal=Canadian Journal of Philosophy |language=Estadong pinag-iisipan |volume=48 |issue=1 |pages=1–17 |doi=10.1080/00455091.2017.1323531 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20210504181849/https://philpapers.org/rec/BAROS-4 |archive-date=4 May 2021 |access-date= |s2cid=220316213}}</ref><ref name="Frise">{{cite journal |last1=Frise |first1=Matthew |date=2018 |title=Eliminating the Problem of Stored Beliefs |trans-title=en |url=https://philpapers.org/rec/FRIETP-3 |url-status=live |journal=American Philosophical Quarterly |language=Pagbubura sa problema ng mga nakatabing paniniwala |volume=55 |issue=1 |pages=63–79 |doi=10.2307/45128599 |jstor=45128599 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601042950/https://philpapers.org/rec/FRIETP-3 |archive-date=1 June 2021 |access-date= |doi-access=free |s2cid=149057271}}</ref> Gayunpaman, ipinagpapalagay ng ilang mga pilosopo na hindi magkatugma ang dalawang klase ng pag-uuri na ito, dahil patuloy pa ring hinuhulma ng mga paniniwala ang gawain ng isang tao kahit na hindi aktibo niyang pinag-iisipan ang mga ito. Sa ganitong kaso, tinatawag itong walang malay na paniniwalang pinag-iisipan.<ref name="Bartlett" /> Sa pananaw na ito, tumutukoy ang pagiging "pinag-iisipan" rito sa pagiging aktibo nito sa isip, mapa-may malay man o wala.<ref name="Frise" /> Hindi pareho ang disposisyonal na paniniwala sa disposisyon para maniwala. Halimbawa, iba ang paniniwalang umuulan ngayon dahil nakita mo mismo na umuulan sa paniniwalang umuulan nang walang kaakibat na karanasan. Masasabi dito na may disposisyon para maniwala ngunit walang tunay na paniniwalang disposisyonal.<ref name="Audi" /> Sa pananaw ng mga disposisyonalista, walang paniniwala na aktibong pinag-iisipan dahil lahat ng mga paniniwala ay pawang mga disposisyon lamang.<ref name="Schwitzgebel" /> === Buo at bahagya === Isa sa mga mahahalagang pagtatalo sa [[epistemolohiya]] ay pumapatungkol sa pagiging "buo" o "bahagya" ng isang paniniwala.<ref name="Genin">{{cite web |last1=Genin |first1=Konstantin |last2=Huber |first2=Franz |date=2021 |title=Formal Representations of Belief |trans-title=Mga Pormal na Representasyon sa Paniniwala |url=https://plato.stanford.edu/entries/formal-belief/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413164951/https://plato.stanford.edu/entries/formal-belief/ |archive-date=13 April 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> Masasabing buo ang paniniwala kung naniniwala o hindi naniniwala ang isang tao sa isang bagay. Karaniwang sapat na ito para maintindihan ang pang-araw-araw na paniniwala batay sa wika, kagaya halimbawa ng paniniwala nang buo sa pagiging mas malaki ng [[Daigdig]] kesa sa [[Buwan (astronomiya)|Buwan]]. Gayunpaman, hindi lahat ng paniniwala ay sigurado; halimbawa, mas sigurado ang isang tao na mas malaki ang Daigdig sa Buwan kesa sa pagiging mas malaki ng Daigdig sa [[Benus (planeta)|Benus]]. Mas mailalarawan ang mga ganitong kaso sa pamamagitan ng pagbibigay ng antas ng paniniwala patungkol sa isang bagay, na tinatawag na [[Kredensiya (estadistika)|kredensiya]].<ref name="Genin" /><ref name="Olsson">{{cite book |last1=Olsson |first1=Erik J. |url=https://philpapers.org/rec/OLSBE |title=Introduction to Formal Philosophy |date=2018 |publisher=Springer |pages=431–442 |language=en |trans-title=Panimula sa Pormal na Pilosopiya |chapter=Bayesian Epistemology |trans-chapter=Epistemolohiyang Bayesian |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516095057/https://philpapers.org/rec/OLSBE |archive-date=16 May 2021 |url-status=live}}</ref> Mas mataas ang antas sa isang paniniwala, mas sigurado ang isang tao tungkol sa paniniwala na yon.<ref name="Hartmann">{{cite book |last1=Hartmann |first1=Stephan |url=https://philpapers.org/rec/BOVSIO |title=The Routledge Companion to Epistemology |last2=Sprenger |first2=Jan |date=2010 |publisher=London: Routledge |pages=609–620 |language=en |trans-title=Ang Katulong sa Epistemolohiya ng Routledge |chapter=Bayesian Epistemology |trans-chapter=Epistemolohiyang Bayesian |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516095047/https://philpapers.org/rec/BOVSIO |archive-date=16 May 2021 |url-status=live}}</ref> Karaniwang itong isinusulat sa [[pormal na wika]] bilang isang eskala mula 1 pababa sa 0, kung saan kumakatawan ang 1 sa isang buong paniniwala habang 0 ang buong kawalang-tiwala sa paniniwala. Sa [[Epistemolohiyang bayesian|paraang Bayesian]], inilalarawan ang mga paniniwala batay sa [[subhetibong probabilidad]]:<ref>{{cite web |last1=Hájek |first1=Alan |date=2019 |title=Interpretations of Probability: The Subjective Interpretation |trans-title=Mga Interpretasyon ng Probabilidad: Ang Subhetibong Interpretasyon |url=https://plato.stanford.edu/entries/probability-interpret/#SubPro |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210217013520/https://plato.stanford.edu/entries/probability-interpret/#SubPro |archive-date=17 February 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref><ref name="Pettigrew">{{cite journal |last1=Pettigrew |first1=Richard |date=2018 |title=Précis of Accuracy and the Laws of Credence |trans-title=Presi ng Katumpakan at ang mga Batas ng Kredensiya |url=https://philpapers.org/rec/PETPOA-3 |url-status=live |journal=Philosophy and Phenomenological Research |language=en |volume=96 |issue=3 |pages=749–754 |doi=10.1111/phpr.12501 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601042948/https://philpapers.org/rec/PETPOA-3 |archive-date=1 June 2021 |access-date= |hdl-access=free |hdl=1983/d9f3e1c4-1bc9-4e04-b74c-dba4eb795393}}</ref> halimbawa, kumakatawan ang antas na 0.9 sa paniniwalang "uulan bukas" sa 90% kasiguraduhan ng isang tao sa paniniwalang ito (sa kabaligtaran, 10% siyang hindi sigurado). Ginagamit sa pananaw na ito ang relasyong ito sa pagitan ng paniniwala at probabilidad para bigyang-katuturan ang rasyonalidad gamit ang mga batas ng [[probabilidad]].<ref name="Hartmann" /> Kabilang dito ang mga batas na sinkroniko na nagdidikta sa kung anong dapat paniwalaan ng isang tao sa partikular na panahon na yon, at mga batas na diakroniko na nagdidikta naman sa papaano magbabago ng isip ang isang tao sa harap ng mga bagong patunay na tumataliwas sa kanyang kasalukuyang paniniwala.<ref name="Olsson" /><ref name="Hartmann" /> Sentro sa pagtatalo ukol sa mga buo at bahagyang paniniwala ang tanong na kung tunay nga bang magkahiwalay na uri ang mga ito sa isa't isa o kung kaya bang maipaliwanag ang isang uri gamit ang kabila.<ref name="Genin" /> Isa sa mga tugon para sa tanong na ito ang tinatawag na ''tesis na Locke'' na unang iprinesenta ni [[Richard Foley]] noong 1992.<ref>{{Cite book |last=Hawthorne |first=James |url=https://philpapers.org/rec/HUBDOB |title=Degrees of belief |date=2009 |publisher=Springer |isbn=9781402091971 |editor-last=Huber |editor-first=Franz |location=London |language=en |trans-title=Antas ng paniniwala |chapter=The Lockean Thesis and the Logic of Belief |trans-chapter=Ang Tesis na Locke at ang Lohika ng Paniniwala |editor-last2=Schmidt-Petri |editor-first2=Christopher |chapter-url=https://philpapers.org/rec/HAWTLT |url-access=subscription}}</ref> Ayon kay Foley, pangunahin ang mga bahagyang paniniwala, at masasabing buo ang isang paniniwala kung lumagpas ito sa isang partikular na antas.<ref name="Genin" /><ref>{{cite journal |last1=Dorst |first1=Kevin |date=2019 |title=Lockeans Maximize Expected Accuracy |trans-title=Minamaksima ng mga Maka-Locke ang Inaasahang Katumpakan |url=https://philpapers.org/rec/DORLME-2 |url-status=live |journal=Mind |language=en |volume=128 |issue=509 |pages=175–211 |doi=10.1093/mind/fzx028 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020201413/https://philpapers.org/rec/DORLME-2 |archive-date=20 October 2020 |access-date=}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Locke |first1=Dustin Troy |date=2014 |title=The Decision-Theoretic Lockean Thesis |trans-title=Ang Desisyon-Teoretikong Tesis na Locke |url=https://philpapers.org/rec/LOCTDL |url-status=live |journal=Inquiry: An Interdisciplinary Journal of Philosophy |language=en |volume=57 |issue=1 |pages=28–54 |doi=10.1080/0020174x.2013.858421 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705133728/http://philpapers.org/rec/LOCTDL |archive-date=5 July 2016 |access-date= |s2cid=85521556}}</ref> Halimbawa, ang halagang 0.9 pataas ay masasabing buong paniniwala. Sa kabilang banda, maaaring tingnan ang mga bahagyang paniniwala bilang mga buong paniniwala na may probabilidad na kasama.<ref name="Genin" /> Sa pananaw na ito, ang pagiging 0.9 ng paniniwalang "uulan bukas" ay katumbas ng buong paniniwala sa paniniwalang "90% sigurado na uulan bukas". Tinitingnan naman sa isang pananaw ang mga antas ng paniniwala bilang mga antas ng disposisyon para magbago ng isip ang isang tao patungkol sa isang paniniwala.<ref name="Genin" /> Sa pananaw na ito, parehong buo ang paniniwala na may antas na 0.6 at 0.9; nagkakaiba lamang ito sa posibilidad na magbago ng isip: mas mataas ang tiyansang magbabago ng isip ang antas na 0.6 kesa sa kabila.<ref name="Genin" /> == Sanggunian == <references responsive="1"></references> == Link sa labas == * {{cite SEP|url-id=belief|title=Belief|last=Schwitzgebel|first=Eric}} * {{IEP|url-id=aim-of-belief-aim|title=The Aim of Belief}} * {{Cite book |last=Russell |first=John |title=An analysis of religious belief |date=1877 |language=en |trans-title=Isang pagsusuri sa paniniwalang relihiyoso |via=Project Gutenburg}} {{Navboxes|list={{Belief systems}} {{Epistemology}} {{Philosophical logic}} {{religion topics}} {{philosophy of religion}}}}{{Authority control}} [[Kategorya:Paniniwala]] [[Kategorya:Sikolohiya]] [[Kategorya:Katotohanan]] g7z5zmwev9i1dmm701ebf3vfzadtpk9 2215533 2215509 2026-07-10T07:52:13Z GinawaSaHapon 102500 2215533 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!--Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa-->{{About|kabuuang konsepto|pananaw sa relihiyon|Pananampalataya}}'''Paniniwalà''' ang subhetibong [[Ugali|pag-uugali]] ukol sa pagtiwala sa pagiging [[Katotohanan|totoo]] ng isang bagay o pananaw. Ito ang pananalig sa isang opinyon patungkol sa isang bagay, totoo man ito o hindi. Sa [[epistemolohiya]], ginagamit ang katagang ito upang tumukoy sa mga pag-uugali sa mundo na maaaring totoo o hindi. Para masabing naniniwala ang isang tao sa isang bagay, itinuturing niya ito bilang totoo. Halimbawa, sinasabing naniniwala siya sa pagiging bilog ng [[Daigdig]] kung sumasang-ayon siya sa [[Proposisyon|proposisyong]] "bilog ang mundo". Hindi nangangailangan ng [[pagkilatis]] upang maniwala sa isang bagay; halimbawa, konti lamang ang tao na pinag-iisipan talaga kung sisikat ba ang [[Araw (astronomiya)|Araw]] bukas nang umaga, dahil karamihan sa mga tao ay naniniwala na sisikat ang Araw bukas nang umaga. Hindi rin nangangailangan ang isang paniniwala na maranasan ng isang tao; halimbawa, masasabi pa rin ng isang tao na hindi nakaranas kailanman ng [[niyebe]] na puti ang niyebe dahil alam niyang puti ang niyebe batay sa mga nakaranas nito. Maraming mga [[Pilosopiya|pilosopo]] sa kasaysayan ang sumubok na ilarawan ang paniniwala, mula sa pagiging isang representasyon ng mga maaaring maging ang [[mundo]] ayon kay [[Jerry Fodor]], pagtanggap sa mga bagay bilang totoo ayon kay [[Roderick Chisholm]], isang paraan upang ipaliwanag ang mga gawain ng isang tao ayon naman kina [[Daniel Dennett]] at [[Donald Davidson]], o bilang mga estado ng [[pag-iisip]] upang magawa ang isang bagay ayon naman kay [[Hilary Putnam]]. May mga ilan din na nagmumungkahi na malakihang baguhin ang ibig sabihin ng paniniwala, kabilang na ang pananaw na [[Materyalismong eliminatibo|eliminatibismo]], argumentong nagsasabi na walang katumbas sa [[kalikasan]] ang katutubong konsepto ng paniniwala ayon kay [[Paul Churchland]], at mga pormal na [[Epistemolohiya|epistemologo]] na gustong palitan ang pandalawahang pananaw sa paniniwala (kung naniniwala ka sa isang bagay o hindi) ng isang mas malayang sistema ng antas ng tiwala (maaaring medyo naniniwala ka sa isang bagay, hindi buong buo). == Paglalarawan == Maraming mga paglalarawan sa mga pangunahing katangian ng paniniwala ang iminungkahi, ngunit walang kasunduan ang nabuo kung alin dito ang tama. Tradisyonal na nangungunang pananaw ang ''representasyonalismo'', ang pananaw na ang mga pag-uugali sa mga representasyon na karaniwang iniuugnay sa mga proposisyon ang mga pag-uugali sa isip na kumakatawan sa mga paniniwala. Ito ang bumubuo sa kaisipan ukol sa naturang pag-uugali. Salungat naman dito ang ''punsiyonalismo'', na nagtuturing sa mga paniniwala bilang mga punsiyon o gampanin sa pag-uugali. Ayon naman sa ''disposisyonalismo'', matutukoy ang mga paniniwala sa pag-uugali patungkol sa mga partikular na bagay. Madalas itong hinahanay sa ilalim ng punsiyonalismo dahil sa pagtuturing sa mga paniniwala bilang sanhi sa mga pag-uugali. Nakikilala naman sa modernong pilosopiya ang pananaw na ''interpretasyonismo'', na nagsasabing nakakaapekto o nakadepende ang paniniwala sa isang bagay sa interpretasyon ng iba ukol rito.<ref name="Schwitzgebel">{{cite web |last1=Schwitzgebel |first1=Eric |date=2019 |title=Belief |trans-title=Paniniwala |url=https://plato.stanford.edu/entries/belief/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115080001/https://plato.stanford.edu/entries/belief/ |archive-date=15 November 2019 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> === Representasyonalismo === Inilalarawan sa representasyonalismo ang mga paniniwala bilang mga [[representasyon ng kaisipan]]. Karaniwan itong itinuturing bilang mga bagay na may mga semantikal na katangian tulad ng pagkakaroon nito ng nilalaman, pagtutukoy sa iba, o pagiging totoo o hindi.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Pitt">{{cite web |last1=Pitt |first1=David |date=2020 |title=Mental Representation |trans-title=Representasyon ng Kaisipan |url=https://plato.stanford.edu/entries/mental-representation/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806134216/https://plato.stanford.edu/entries/mental-representation/ |archive-date=6 August 2019 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> Bumubuo ang mga paniniwala ng sarili nitong grupo ng mga representasyon sa kaisipan dahil hindi nito nangangailangan ng [[karanasan]] para kumatawan sa isang bagay, di kagaya ng [[persepsiyon]] o mga [[Alaala|alaalang]] malakabanata.<ref name="Borchert">{{cite book |last1=Borchert |first1=Donald |url=https://philpapers.org/rec/BORMEO |title=Macmillan Encyclopedia of Philosophy |date=2006 |publisher=Macmillan |edition=2 |language=en |trans-title=Ensiklopedya ng Pilosopiya ng Macmillan |chapter=Belief |trans-chapter=Paniniwala |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112065913/https://philpapers.org/rec/BORMEO |archive-date=12 January 2021 |url-status=live}}</ref> Dahil dito, itinuturing ang mga paniniwala bilang mga [[pag-uugali sa mga proposisyon]], na pawang walang karanasang kinakailangan. Bilang pag-uugali, malalarawan ang mga paniniwala batay sa nilalaman nito at modo.<ref name="Borchert" /> Nilalalaman ng [[pag-uugaling pangkaisipan]] ang pag-uugaling itinuon sa isang bagay, habang nakadirekta naman ang mga proposisyonal na pag-uugali sa mga [[proposisyon]].<ref name="Pitt" /> Naitatangi ang mga paniniwala mula sa ibang mga proposisyonal na pag-uugali tulad ng [[pagnanais]] sa paraan kung paano ito idinidirekta sa proposisyon. Sinusubukan ng mga paniniwala na kumakatawan sa nangyayari sa mundo, hindi subukan baguhin ito kagaya ng sa pagnanais.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Borchert" /> Halimbawa, kung naniniwala si Juan na magiging maaraw ngayon, may pag-uugaling pangkaisipan siya para sa proposisyong "Magiging maaraw ngayon" na magkukumpirma na tama ang proposisyong ito. Iba ito sa pagnanais ni Jose na maging maaraw ngayon, kahit na pareho sila ni Juan ng pag-uugali sa parehong proposisyon. Minsang inilalarawan ang mga paniniwala bilang nakapokus sa [[katotohanan]].<ref>{{cite web |last1=Fassio |first1=Davide |title=Aim of Belief |trans-title=Hangarin ng Paniniwala |url=https://iep.utm.edu/beli-aim/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211210202/https://iep.utm.edu/beli-aim/ |archive-date=11 February 2021 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Makikita ang pokus na ito sa tendensiya ng mga tao na [[Pagbabago ng isip|magbago ng isip]] kapag may mga bagong patunay na nagpapatunay na mali ang isang paniniwala. Sa ganitong pananaw, maaaring magbago ng isip si Juan pagkarinig niya na magiging masama ang panahon, ngunit hindi ganito ang kaso ni Jose.<ref name="Schwitzgebel" /> Maraming mga paraan para matukoy kung paano nabubuo ang mga representasyong ito sa kaisipan. Isa sa mga ito ang [[hinuhang wika ng kaisipan]], na nagsasabing parang [[wika]] ang estraktura ng mga representasyon sa kaisipan, na minsang tinatawag na {{Lang|en|mentalese}} sa [[wikang Ingles]].<ref>{{cite web |last1=Katz |first1=Matthew |title=Language of Thought Hypothesis |trans-title=Hinuhang WIka ng Kaisipan |url=https://iep.utm.edu/lot-hypo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228211147/https://iep.utm.edu/lot-hypo/ |archive-date=28 February 2021 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Kagaya ng mga regular na wika, nangangailangan ito ng mga simpleng elemento na pinagsasama-sama ayon sa mga tuntunin ng [[sintaksis]] para makabuo ng mas komplikadong mga elemento na gumaganap bilang mga mayhawak ng kahulugan. Sa pananaw na ito, masasabing nagtatabi ang kaisipan ng isang komplikadong elemento kapag may pinaniniwalaan ito. Hiwa-hiwalay bale ang mga paniniwala dahil pawang mga magkakaibang elemento ang mga ito sa isa't isa. Alternatibo sa ganitong pananaw ang tinatawag na ''mala-mapang pag-iisip'', na gumagamit ng metaporikal na mapa para ilarawan ang kalikasan ng mga paniniwala. Ayon sa pananaw na ito, hindi dapat isinasakodigo ang mga paniniwala bilang mga nagkakaibang pangungusap kundi bilang mapa ng impormasyon. Halimbawa, ang pagiging malayo ng isang lugar mula sa iba ay maaaring maipahayag bilang pangungusap sa isang wika gayundin bilang relasyon ng distansiya ng mga lugar sa isa't isa sa kaisipan.<ref name="Schwitzgebel" /> === Punsiyonalismo === Nagkakaiba ang punsiyonalismo sa representasyonalismo sa pagturing nito sa mga paniniwala bilang mga punsiyon o gampanin na ginagawa ng mga ito.<ref name="Levin">{{cite web |last1=Levin |first1=Janet |date=2018 |title=Functionalism |trans-title=Punsiyonalismo |url=https://plato.stanford.edu/entries/functionalism/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418140903/http://plato.stanford.edu/entries/functionalism/ |archive-date=18 April 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref><ref name="Polger">{{cite web |last1=Polger |first1=Thomas W. |title=Functionalism |trans-title=Punsiyonalismo |url=https://iep.utm.edu/functism/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190519120233/https://www.iep.utm.edu/functism/ |archive-date=19 May 2019 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Madalas itong isama sa ideya na puwedeng maipagtanto ang parehong paniniwala sa samu't saring paraan kaya hindi mahalaga kung paano ito napagtanto basta parehas itong gumanap bilang ang sanhi.<ref name="Schwitzgebel" /><ref>{{cite web |last1=Bickle |first1=John |date=2020 |title=Multiple Realizability |trans-title=Iba-ibang Pagtanto |url=https://plato.stanford.edu/entries/multiple-realizability/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316094454/https://plato.stanford.edu/entries/multiple-realizability/ |archive-date=16 March 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> Kumbaga, kagamitan sa pag-inom pa rin ang [[baso]] kahit na gawa ito sa [[plastik]] o [[bakal]]. Ganito tinitingnan ng mga punsiyonalista ang mga paniniwala sa isipan.<ref name="Levin" /><ref name="Polger" /> Kabilang sa mga gampanin na mahalaga sa mga paniniwala ang relasyon ng mga ito sa [[persepsiyon]] at [[gawain]]: madalas na nagmumula ang mga paniniwala sa persepsiyon, at dahilan ng mga gawain ang mga paniniwala. Halimbawa, dahil nakita ng isang tao na nakapula na ang [[ilaw-trapiko]] kaya may nabuo ang paniniwala niyang nakapula na ang ilaw-trapiko, kaya hininto niya ang kanyang [[sasakyan]]. Ipinagpapalagay ng mga punsiyonalista na paniniwala ang resulta ng persepsiyon na nagpapabago sa pag-uugali.<ref name="Schwitzgebel" /> Iniuugnay minsan bilang isang partikular na anyo ng punsiyonalismo ang pananaw na disposisyonalismo.<ref name="Schwitzgebel" /> Tinitingnan sa pananaw na ito ang mga paniniwala bilang mga dahilan ng pag-uugali o bilang mga [[disposisyon]] upang gumanap.<ref name="Quilty-Dunn">{{cite journal |last1=Quilty-Dunn |first1=Jake |last2=Mandelbaum |first2=Eric |date=1 September 2018 |title=Against dispositionalism: belief in cognitive science |trans-title=Kontra disposisyonalismo: paniniwala sa agham pangkaisipan |journal=Philosophical Studies |language=en |volume=175 |issue=9 |pages=2353–2372 |doi=10.1007/s11098-017-0962-x |issn=1573-0883 |doi-access=free}}</ref><ref name="Audi">{{cite book |last1=Audi |first1=Robert |url=https://philpapers.org/rec/AUDTCD-2 |title=The Cambridge Dictionary of Philosophy |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |chapter=Belief |access-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414132344/https://philpapers.org/rec/AUDTCD-2 |archive-date=14 April 2021 |url-status=live}}</ref> Halimbawa, iniuugnay ang pagkakaroon ng pagkain sa lamesa sa pagkumpirma sa iba na may pagkain sa lamesa kung tanungin at pumunta sa naturang lamesa para kumain kung nagugutom.<ref name="Borchert" /> Bagamat napagkakasunduan ng mga pilosopo na hinuhulma ng mga paniniwala ang pag-uugali, pinagtatalunan sa kasalukuyan kung maaari bang bigyang-kahulugan ang mga paniniwala batay lamang sa gampanin nito upang maganap ang isang partikular na pag-uugali.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Quilty-Dunn" /> === Interpretasyonismo === Ayon sa pananaw na interpretasyonismo, nakadepende ang mga paniniwala ng isang entidad sa interpretasyon ng iba sa naturang entidad.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Child1" /> Ipinagpapalagay ng isa sa mga pangunahing pilosopo ng pananaw na ito na si [[Daniel Dennett]] na nilalapatan ng mga tao ang mga entidad ng kani-kanilang paniniwala para mahulaan ang pag-uugali nito. Malalarawan ang mga entidad na may simpleng pag-uugali gamit ang mga pisikal na batas o batay sa gampanin nito. Tinatawag ito ni Dennett bilang ang "pisikal na paninindigan" at "paninindigan sa disenyo". Naiiba ang mga ito sa tinatawag na [[intensiyonal na paninindigan]], na nilalapat sa mga entidad na may mas komplikadong pag-uugali sa pamamagitan ng paglalapat sa mga ito ng mga paniniwala at pagnanais.<ref>{{cite book |last1=Dennett |first1=Daniel |url=https://mitpress.mit.edu/books/intentional-stance |title=The Intentional Stance |date=1989 |publisher=The MIT Press |isbn=978-0-262-04093-8 |language=en |trans-title=Ang Intensiyonal na Paninindigan |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415044716/https://mitpress.mit.edu/books/intentional-stance |archive-date=15 April 2021 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dennett |first1=Daniel C. |date=1988 |title=Précis of ''The Intentional Stance'' |trans-title=Presi ng "Ang Intensiyonal na Paninindigan" |journal=Behavioral and Brain Sciences |language=en |volume=11 |issue=3 |pages=495–505 |citeseerx=10.1.1.1026.2283 |doi=10.1017/S0140525X00058611 |s2cid=145750868}}</ref> Halimbawa, maaaring mahulaan na susubukan mag-tres ng isang manlalaro ng [[basketbol]] sa mga huling sandali ng isang dikit na laro kung ilalapat ng ibang mga tao ang kanilang pagnanais na manalo ang koponan ng naturang manlalaro at ang paniniwala na ang galaw na ito ang magpapanalo sa kanila. Kumbaga, sumasang-ayon ang isang entidad sa isang paniniwala kung magagamit ang paniniwalang ito para mahulaan ang gagawin nito. Nakadepende sa interpretasyon ang pagkakaroon ng paniniwala dahil maaaring may iba pang kasinggandang paraan para sa mahulaan ang gagawin ng isang entidad.<ref name="Schwitzgebel" /> Sa madaling salita, hindi lamang tres ang posibleng magpanalo sa naturang larong yon; maaaring subukan ng manlalaro na ipasa ang bola sa isang kakamping mas malapit sa basket para subukang tumira ng dos. Bukod sa pananaw ni Dennett, isa ring kilalang anyo ng pananaw na ito ang nagmula kay [[Donald Davidson]],<ref name="Child1">{{cite book |last1=Child |first1=William |url=https://philpapers.org/rec/CHICIA |title=Causality, Interpretation, and the Mind |publisher=Oxford, UK: Oxford University Press |year=1994 |language=en |trans-title=Kasanhian, Interpretasyon, at ang Isip |chapter=Interpretationism |trans-chapter=Interpretasyonalismo |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20160505023634/http://philpapers.org/rec/CHICIA |archive-date=5 May 2016 |url-status=live}}</ref> na gumamit ng isang [[palaisipang eksperimento]] na [[radikal na interpretasyon]], kung saan ang layunin ay bigyang-katuwiran ang pag-uugali at wika ng isang tao nang walang impormasyon patungkol sa wika nitong tao. Nasa mananalita ang pokus ng prosesong ito ng paglalapat ng paniniwala at pagnanais. Maaaring masabi na tunay ngang may ganitong paniniwala ang isang tao kung matagumpay na naipakita niya ito batay sa prinsipyo.<ref name="Schwitzgebel" /> Maaaring isama sa interpretasyonismo ang eliminatibismo at instrumentalismo. Ayon sa eliminatibismo, hindi totoo na may paniniwala. Sumasang-ayon sa pananaw na ito ang instrumentalismo, ngunit naniniwala pa rin ito sa kahalagahan ng paglalapat ng paniniwala.<ref name="Schwitzgebel" /> Kumbaga, magagamit pa rin ang mga paniniwala upang mahulaan ang gagawin ng isang entidad kahit na hindi ito totoo. Ipinagpapalagay na magagamit ang interpretasyonismo sa realidad: na naniniwala talaga ang mga entidad sa mga paniniwalang ito kaya nagiging sanhi ito ng mga pag-uugali.<ref>{{cite book |last1=Child |first1=William |url=https://philpapers.org/rec/CHICIA |title=Causality, Interpretation, and the Mind |publisher=Oxford, UK: Oxford University Press |year=1994 |language=en |trans-title=Kasanhian, Interpretasyon, at ang Isip |chapter=Causalism and Interpretationism: The Problem of Compatibility |trans-chapter=Kosalismo at Interpretasyonalismo: Ang Problema ng Kompatibilidad |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20160505023634/http://philpapers.org/rec/CHICIA |archive-date=5 May 2016 |url-status=live}}</ref> Gayunpaman, maaaring kailanganing tingnan ang interpretasyonismo bilang isang [[pamamaraan]] at hindi [[ontolohiya]] kung ganito nga ang kaso.<ref name="Child1" /> == Uri == Maaaring igrupo ang mga paniniwala batay sa kanilang estadong ontolohikal, antas, o mga katangiang semantikal. === Pinag-iisipan at disposisyonal === Para masabing kasalukuyang pinag-iisipan ang isang paniniwala, kailangang aktibo itong nasa isip ng tao. Tinatawag itong {{Lang|en|occurrent belief}} sa wikang Ingles.<ref name="Schwitzgebel" /> Halimbawa, ang paniniwalang nasa [[Albay]] ang [[bulkang Mayon]] ay masasabing nasa isip ng isang tao kung kasalukuyan niya itong pinag-iisipan, marahil bilang resulta ng pagbabasa niya patungkol sa mga bulkan sa Pilipinas o di kaya dahil nagpaplano siyang pumunta roon. Gayunpaman, hindi lahat ng mga paniniwala ng isang tao ay aktibong pinag-iisipan; karamihan sa mga ito ay pawang disposisyonal lamang o nasa "likuran" ng isip. Halimbawa, ang paniniwala na mas higit ang bilang na 23 kesa 22 ay disposisyonal para sa karamihan ng mga tao, liban siguro sa mga [[Pagkukuwenta|nagkukuwenta]] sa kasalukuyan na kasama ang bilang na yon.<ref name="Schwitzgebel" /> Minsan iniuugnay ang dalawang uri na ito sa pagtatangi sa pagitan ng may malay na paniniwala sa mga walang malay na paniniwala.<ref name="Bartlett">{{cite journal |last1=Bartlett |first1=Gary |date=2018 |title=Occurrent States |trans-title=Mga Estadong Pinag-iisipan |url=https://philpapers.org/rec/BAROS-4 |url-status=live |journal=Canadian Journal of Philosophy |language=en |volume=48 |issue=1 |pages=1–17 |doi=10.1080/00455091.2017.1323531 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20210504181849/https://philpapers.org/rec/BAROS-4 |archive-date=4 May 2021 |access-date= |s2cid=220316213}}</ref><ref name="Frise">{{cite journal |last1=Frise |first1=Matthew |date=2018 |title=Eliminating the Problem of Stored Beliefs |trans-title=en |url=https://philpapers.org/rec/FRIETP-3 |url-status=live |journal=American Philosophical Quarterly |language=Pagbubura sa problema ng mga nakatabing paniniwala |volume=55 |issue=1 |pages=63–79 |doi=10.2307/45128599 |jstor=45128599 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601042950/https://philpapers.org/rec/FRIETP-3 |archive-date=1 June 2021 |access-date= |doi-access=free |s2cid=149057271}}</ref> Gayunpaman, ipinagpapalagay ng ilang mga pilosopo na hindi magkatugma ang dalawang klase ng pag-uuri na ito, dahil patuloy pa ring hinuhulma ng mga paniniwala ang gawain ng isang tao kahit na hindi aktibo niyang pinag-iisipan ang mga ito. Sa ganitong kaso, tinatawag itong walang malay na paniniwalang pinag-iisipan.<ref name="Bartlett" /> Sa pananaw na ito, tumutukoy ang pagiging "pinag-iisipan" rito sa pagiging aktibo nito sa isip, mapa-may malay man o wala.<ref name="Frise" /> Hindi pareho ang disposisyonal na paniniwala sa disposisyon para maniwala. Halimbawa, iba ang paniniwalang umuulan ngayon dahil nakita mo mismo na umuulan sa paniniwalang umuulan nang walang kaakibat na karanasan. Masasabi dito na may disposisyon para maniwala ngunit walang tunay na paniniwalang disposisyonal.<ref name="Audi" /> Sa pananaw ng mga disposisyonalista, walang paniniwala na aktibong pinag-iisipan dahil lahat ng mga paniniwala ay pawang mga disposisyon lamang.<ref name="Schwitzgebel" /> === Buo at bahagya === Isa sa mga mahahalagang pagtatalo sa [[epistemolohiya]] ay pumapatungkol sa pagiging "buo" o "bahagya" ng isang paniniwala.<ref name="Genin">{{cite web |last1=Genin |first1=Konstantin |last2=Huber |first2=Franz |date=2021 |title=Formal Representations of Belief |trans-title=Mga Pormal na Representasyon sa Paniniwala |url=https://plato.stanford.edu/entries/formal-belief/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413164951/https://plato.stanford.edu/entries/formal-belief/ |archive-date=13 April 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> Masasabing buo ang paniniwala kung naniniwala o hindi naniniwala ang isang tao sa isang bagay. Karaniwang sapat na ito para maintindihan ang pang-araw-araw na paniniwala batay sa wika, kagaya halimbawa ng paniniwala nang buo sa pagiging mas malaki ng [[Daigdig]] kesa sa [[Buwan (astronomiya)|Buwan]]. Gayunpaman, hindi lahat ng paniniwala ay sigurado; halimbawa, mas sigurado ang isang tao na mas malaki ang Daigdig sa Buwan kesa sa pagiging mas malaki ng Daigdig sa [[Benus (planeta)|Benus]]. Mas mailalarawan ang mga ganitong kaso sa pamamagitan ng pagbibigay ng antas ng paniniwala patungkol sa isang bagay, na tinatawag na [[Kredensiya (estadistika)|kredensiya]].<ref name="Genin" /><ref name="Olsson">{{cite book |last1=Olsson |first1=Erik J. |url=https://philpapers.org/rec/OLSBE |title=Introduction to Formal Philosophy |date=2018 |publisher=Springer |pages=431–442 |language=en |trans-title=Panimula sa Pormal na Pilosopiya |chapter=Bayesian Epistemology |trans-chapter=Epistemolohiyang Bayesian |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516095057/https://philpapers.org/rec/OLSBE |archive-date=16 May 2021 |url-status=live}}</ref> Mas mataas ang antas sa isang paniniwala, mas sigurado ang isang tao tungkol sa paniniwala na yon.<ref name="Hartmann">{{cite book |last1=Hartmann |first1=Stephan |url=https://philpapers.org/rec/BOVSIO |title=The Routledge Companion to Epistemology |last2=Sprenger |first2=Jan |date=2010 |publisher=London: Routledge |pages=609–620 |language=en |trans-title=Ang Katulong sa Epistemolohiya ng Routledge |chapter=Bayesian Epistemology |trans-chapter=Epistemolohiyang Bayesian |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516095047/https://philpapers.org/rec/BOVSIO |archive-date=16 May 2021 |url-status=live}}</ref> Karaniwang itong isinusulat sa [[pormal na wika]] bilang isang eskala mula 1 pababa sa 0, kung saan kumakatawan ang 1 sa isang buong paniniwala habang 0 ang buong kawalang-tiwala sa paniniwala. Sa [[Epistemolohiyang bayesian|paraang Bayesian]], inilalarawan ang mga paniniwala batay sa [[subhetibong probabilidad]]:<ref>{{cite web |last1=Hájek |first1=Alan |date=2019 |title=Interpretations of Probability: The Subjective Interpretation |trans-title=Mga Interpretasyon ng Probabilidad: Ang Subhetibong Interpretasyon |url=https://plato.stanford.edu/entries/probability-interpret/#SubPro |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210217013520/https://plato.stanford.edu/entries/probability-interpret/#SubPro |archive-date=17 February 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref><ref name="Pettigrew">{{cite journal |last1=Pettigrew |first1=Richard |date=2018 |title=Précis of Accuracy and the Laws of Credence |trans-title=Presi ng Katumpakan at ang mga Batas ng Kredensiya |url=https://philpapers.org/rec/PETPOA-3 |url-status=live |journal=Philosophy and Phenomenological Research |language=en |volume=96 |issue=3 |pages=749–754 |doi=10.1111/phpr.12501 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601042948/https://philpapers.org/rec/PETPOA-3 |archive-date=1 June 2021 |access-date= |hdl-access=free |hdl=1983/d9f3e1c4-1bc9-4e04-b74c-dba4eb795393}}</ref> halimbawa, kumakatawan ang antas na 0.9 sa paniniwalang "uulan bukas" sa 90% kasiguraduhan ng isang tao sa paniniwalang ito (sa kabaligtaran, 10% siyang hindi sigurado). Ginagamit sa pananaw na ito ang relasyong ito sa pagitan ng paniniwala at probabilidad para bigyang-katuturan ang rasyonalidad gamit ang mga batas ng [[probabilidad]].<ref name="Hartmann" /> Kabilang dito ang mga batas na sinkroniko na nagdidikta sa kung anong dapat paniwalaan ng isang tao sa partikular na panahon na yon, at mga batas na diakroniko na nagdidikta naman sa papaano magbabago ng isip ang isang tao sa harap ng mga bagong patunay na tumataliwas sa kanyang kasalukuyang paniniwala.<ref name="Olsson" /><ref name="Hartmann" /> Sentro sa pagtatalo ukol sa mga buo at bahagyang paniniwala ang tanong na kung tunay nga bang magkahiwalay na uri ang mga ito sa isa't isa o kung kaya bang maipaliwanag ang isang uri gamit ang kabila.<ref name="Genin" /> Isa sa mga tugon para sa tanong na ito ang tinatawag na ''tesis na Locke'' na unang iprinesenta ni [[Richard Foley]] noong 1992.<ref>{{Cite book |last=Hawthorne |first=James |url=https://philpapers.org/rec/HUBDOB |title=Degrees of belief |date=2009 |publisher=Springer |isbn=9781402091971 |editor-last=Huber |editor-first=Franz |location=London |language=en |trans-title=Antas ng paniniwala |chapter=The Lockean Thesis and the Logic of Belief |trans-chapter=Ang Tesis na Locke at ang Lohika ng Paniniwala |editor-last2=Schmidt-Petri |editor-first2=Christopher |chapter-url=https://philpapers.org/rec/HAWTLT |url-access=subscription}}</ref> Ayon kay Foley, pangunahin ang mga bahagyang paniniwala, at masasabing buo ang isang paniniwala kung lumagpas ito sa isang partikular na antas.<ref name="Genin" /><ref>{{cite journal |last1=Dorst |first1=Kevin |date=2019 |title=Lockeans Maximize Expected Accuracy |trans-title=Minamaksima ng mga Maka-Locke ang Inaasahang Katumpakan |url=https://philpapers.org/rec/DORLME-2 |url-status=live |journal=Mind |language=en |volume=128 |issue=509 |pages=175–211 |doi=10.1093/mind/fzx028 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020201413/https://philpapers.org/rec/DORLME-2 |archive-date=20 October 2020 |access-date=}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Locke |first1=Dustin Troy |date=2014 |title=The Decision-Theoretic Lockean Thesis |trans-title=Ang Desisyon-Teoretikong Tesis na Locke |url=https://philpapers.org/rec/LOCTDL |url-status=live |journal=Inquiry: An Interdisciplinary Journal of Philosophy |language=en |volume=57 |issue=1 |pages=28–54 |doi=10.1080/0020174x.2013.858421 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705133728/http://philpapers.org/rec/LOCTDL |archive-date=5 July 2016 |access-date= |s2cid=85521556}}</ref> Halimbawa, ang halagang 0.9 pataas ay masasabing buong paniniwala. Sa kabilang banda, maaaring tingnan ang mga bahagyang paniniwala bilang mga buong paniniwala na may probabilidad na kasama.<ref name="Genin" /> Sa pananaw na ito, ang pagiging 0.9 ng paniniwalang "uulan bukas" ay katumbas ng buong paniniwala sa paniniwalang "90% sigurado na uulan bukas". Tinitingnan naman sa isang pananaw ang mga antas ng paniniwala bilang mga antas ng disposisyon para magbago ng isip ang isang tao patungkol sa isang paniniwala.<ref name="Genin" /> Sa pananaw na ito, parehong buo ang paniniwala na may antas na 0.6 at 0.9; nagkakaiba lamang ito sa posibilidad na magbago ng isip: mas mataas ang tiyansang magbabago ng isip ang antas na 0.6 kesa sa kabila.<ref name="Genin" /> === Paniniwala ''sa'' at paniniwala ''na'' === Tradisyonal na nakapokus ang mga pilosopo sa kanilang mga pagsisiyasat sa mga pananaw na ''paniniwala na'' ({{Lang|en|belief that}}).<ref name="Price">{{cite journal |last1=Price |first1=H. H. |date=1965 |title=Belief 'In' and Belief 'That' |trans-title=Paniniwala Sa at Paniniwala Na |url=https://philpapers.org/rec/PRIBIA |url-status=live |journal=Religious Studies |language=en |volume=1 |issue=1 |pages=5–27 |doi=10.1017/S0034412500002304 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601043007/https://philpapers.org/rec/PRIBIA |archive-date=1 June 2021 |access-date= |s2cid=170731716}}</ref> Maaari itong ilarawan bilang isang proposisyonal na pag-uugali sa isang bagay na maaaring [[totoo]] o [[Kasinungalingan|hindi]]. Samantala, madalas namang tumutukoy ang ''paniniwala sa'' ({{Lang|en|belief in}}) sa mga bagay na tungkol sa pagtiwala o [[pananampalataya]] sa pananaw na madalas itong tumutukoy sa mga pag-uugali ng mga persona.<ref name="Price" /> Malaki ang gampanin ng ''paniniwala sa'' sa maraming mga [[Tradisyong pangrelihiyon|tradisyong panrelihiyon]] kung saan isa sa mga pangunahing [[birtud]] nito sa mga tagasunod ay ang ''paniniwala sa Diyos''.<ref name="Williams">{{cite journal |last1=Williams |first1=John N. |date=1992 |title=Belief-in and Belief in God |trans-title=Paniniwala Sa at Paniniwala sa Diyos |url=https://philpapers.org/rec/WILBAB-3 |url-status=live |journal=Religious Studies |language=en |volume=28 |issue=3 |pages=401–406 |doi=10.1017/s0034412500021740 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210519211421/https://philpapers.org/rec/WILBAB-3 |archive-date=19 May 2021 |access-date= |s2cid=170864816}}</ref> Madalas na maliit ang pagkakaiba ng ''paniniwala sa'' at ''paniniwala na'' dahil madalas na maisasalin ang mga pahayag na ''paniniwala sa'' gamit rin ang ''paniniwala na''.<ref name="Macintosh2">{{cite journal |last1=Macintosh |first1=J. J. |date=1994 |title=Belief-in Revisited: A Reply to Williams |trans-title=Pagbisita Muli sa Paniniwala Sa: Tugon kay Williams |url=https://philpapers.org/rec/MACBRA-4 |url-status=live |journal=Religious Studies |language=en |volume=30 |issue=4 |pages=487–503 |doi=10.1017/S0034412500023131 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929102145/https://philpapers.org/rec/MACBRA-4 |archive-date=29 September 2020 |access-date= |s2cid=170786861}}</ref> Halimbawa, maaaring sabihin ang pahayag na "''paniniwala sa'' multo" sa pahayag na "''paniniwala na'' may multo".<ref name="Williams" /> Sa ganitong kaso, ginagamit ang ''paniniwala sa'' sa mga entidad na hindi totoo, o hindi mapatunayan ang katotohanan. Gayunpaman, hindi lahat ng mga paggamit sa ''paniniwala sa'' ay pumapatungkol sa [[Pag-iral|pagkakaroon]] ng isang bagay, maaari din itong gamitin bilang [[papuri]] sa isang bagay.<ref name="Price" /><ref name="Macintosh">{{cite book |last1=Macintosh |first1=Jack |url=https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |title=The Oxford Companion to Philosophy |date=2005 |publisher=Oxford University Press |language=en |trans-title=Ang Katulong ng Oxford sa Pilosopiya |chapter=Belief-in |trans-chapter=Paniniwala Sa |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129082636/https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |archive-date=29 January 2021 |url-status=live}}</ref> Maaari rin itong gamitin sa mga ''paniniwala na'', halimbawa, ang ''paniniwala na'' may [[kasal]] ay masasalin bilang ''paniniwala sa'' pagiging mabuti ng kasal.<ref name="Williams" /> Ginagamit ang ''paniniwala sa'' sa ganitong pananaw pagdating sa pagpapahayag ng [[tiwala sa sarili]] o pagtiwala sa kanyang abilidad. Ginagamit ng mga manananggol ng ''paniniwala sa'' ang argumentong ito para ikatuwiran na masusuri ang katagang ''paniniwala sa Diyos'' sa kaparehong paraan, na ang ''paniniwala sa'' [[pagkakaroon ng Diyos]] na may mga katangiang kagaya ng [[omnipotensiya]] at [[omnisiyensiya]]. Sa kabilang banda, bagamat maaaring maisalin ang mga ''paniniwala na'' bilang mga ''paniniwala sa'', ipinagpapalagay ng ilang pilosopo na may mga bagay na ''paniniwala na'' na hindi maisasalin bilang ''paniniwala sa''.<ref name="Macintosh2" /> Halimbawa, ang ''paniniwala na'' may [[mithiin]] ay maaaring magkaroon ng ''paniniwala sa'' kabutihan ng mithiin na ito, ngunit may dagdag itong positibong pag-uugali para makamit ang mithiin na ito na lagpas sa pagiging isang hamak na proposisyonal na pag-uugali na lamang.<ref name="Williams" /> Kung gagamitin ang pananaw na ito sa ''paniniwala sa'' Diyos, maaaring tingnan ito ng mga kontra sa reduktibong pagtingin ang ''paniniwala sa'' Diyos bilang isang kinakailangang kondisyon para sa ''paniniwala na'' may Diyos, ngunit hindi ito sapat.<ref name="Williams" /><ref name="Macintosh2" /> == Sanggunian == <references responsive="1"></references> == Link sa labas == * {{cite SEP|url-id=belief|title=Belief|last=Schwitzgebel|first=Eric}} * {{IEP|url-id=aim-of-belief-aim|title=The Aim of Belief}} * {{Cite book |last=Russell |first=John |title=An analysis of religious belief |date=1877 |language=en |trans-title=Isang pagsusuri sa paniniwalang relihiyoso |via=Project Gutenburg}} {{Navboxes|list={{Belief systems}} {{Epistemology}} {{Philosophical logic}} {{religion topics}} {{philosophy of religion}}}}{{Authority control}} [[Kategorya:Paniniwala]] [[Kategorya:Sikolohiya]] [[Kategorya:Katotohanan]] dd2usr8wsyaoudt86jxw6gw0eep49n6 0 67316 2215546 2141694 2026-07-10T10:06:52Z CarbonaraKid863 112412 /* Katungkulan */ 2215546 wikitext text/x-wiki {{Pulitika ng Pilipinas}} Ang '''Punong Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas''' ang nangunguna sa [[Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas]] at ang pinakamataas na opisyal ng hustisya sa [[Pamahalaan ng Pilipinas|pamahalaan]] ng [[Pilipinas]]. Ang kasalukuyang Punong Mahistrado ay si [[Diosdado Peralta|Alexander Gesmundo]], na itinalaga ni Pangulong Rodrigo Duterte noong Abril 5, 2021. ==Katungkulan== Ang kapangyarihan upang magtalaga ng Punong Mahistrado ay nakasalalay sa [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulo]], kung saan siya ay pipili sa talaan ng tatlong nominado na ginawa ng ''[[Judicial and Bar Council]]''. Wala halos pinagkaiba ang proseso ng pagpili ng isang Punong Mahistrado mula sa pagpili ng mga [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kasamang Mahistrado]]. Gaya rin ng ibang Mahistardo ng Kataas-taasang Hukuman, walang limitasyong ang termino ng Punong Hukom, maliban na lamang kapag umabot sa ika-70 ang gulang, ay sapilitang itong magreretiro. == Talaan ng mga naging Punong Mahistrado == {{see also|Justices of the Supreme Court of the Philippines|Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines}} [[File:Scphotosjf.JPG|thumb|Portraits of the chief justices at the Supreme Court Building]] [[File:Chiefjusticejf.JPG|thumb|The chief justice's judicial chambers]] [[File:Supremecourtchambersjf.JPG|thumb|Reception room for the Office of the Chief Justice]] {| class="wikitable" style="text-align:center; border:1px #AAAAFF solid" !Numero. ! align="center" width="0" |Larawan ! align="center" width="0" |Punong Mahistrado ! align="center" width="0" |Panunungkilan ! align="center" width="0" |Itinalaga ni !Pinagaralan ng Batas !Dating Posisyion |- !1 |[[File:Cayetano_Arellano.jpg|100px]] |'''[[Cayetano Arellano]]'''<br>{{Small|(1847–1920)}} |Hunyo 15, 1901 &ndash; Abril 12, 1920<br>{{Small|({{age in years and days|1901|6|15|1920|4|12}})}}<br>{{Small|(Nagbitiw)}} |[[William McKinley]] | rowspan="4" |[[Unibersidad ng Santo Tomas|UST]] |Pangulo of the<br>Korte Suprema<br>{{Small|(1899–1901)}} |- !2 |[[File:Victorino_Mapa.jpg|100px]] |'''[[Victorino Mapa]]'''<br>{{Small|(1855–1927)}} |Hulyo 1, 1920 &ndash; Oktubre 31, 1921<br>{{Small|({{age in years and days|1920|7|1|1921|10|31}})}}<br>{{Small|(Nagbitiw)}} |[[Woodrow Wilson]] |[[Kagawaran ng Katarungan|Kalihim ng Katanungan]]<br>{{Small|(1913–1920)}}<br>[[Kasamang Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1901–1913)}} |- !3 |[[File:Manuel_Araullo.jpg|100px]] |'''[[Manuel G. Araullo]]'''<br>{{Small|(1853–1924)}} |Nob 1, 1921 &ndash; Hul 26, 1924<br>{{Small|({{age in years and days|1921|11|1|1924|7|26}})}}<br>{{Small|(Pumanaw)}} |[[Warren G. Harding]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1913–1921)}} |- !4 |[[File:Ramon_Avancena.jpg|100px]] |[[Ramón Q. Avanceña|'''Ramon Avanceña''']]<br>{{Small|(1872–1957)}} |Abr 1, 1925 &ndash; Dis 24, 1941<br>{{Small|({{age in years and days|1925|4|1|1941|12|24}})}}<br>{{Small|(Nagbitiw)}} |[[Calvin Coolidge]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1917–1925)}} |- !5 |[[File:Abad_Santos.jpg|100px]] |'''[[José Abad Santos|Jose Abad Santos]]'''<br>{{Small|(1886–1942)}} |Dis 24, 1941 &ndash; May 1, 1942{{ref|santos|1}}<br>{{Small|({{age in years and days|1941|12|24|1942|5|1}})}}<br>{{Small|(Namatay)}} |[[Manuel L. Quezon]] |[[Northwestern University Pritzker School of Law|Northwestern]] |[[Kasamang Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1932–1941)}} |- !6 |[[File:Yulo Jose.jpg|100px]] |[[Jose Yulo|'''Jose Yulo''']]<br>{{Small|(1894–1976)}} |Ene 26, 1942 &ndash; Hul 9, 1945<br>{{Small|({{age in years and days|1942|1|26|1945|7|9}})}}<br>{{Small|(Nagbitiw)}} |[[Masaharu Homma]] |[[Unibersidad ng Pilipinas|UP]] |[[Speaker of the House of Representatives of the Philippines|Speaker]] of the<br>[[National Assembly of the Philippines|National Assembly]]<br>{{Small|(1939–1941)}} |- !7 |[[File:Manuel_Moran.jpg|100px]] |'''[[Manuel Moran]]'''<br>{{Small|(1893–1961)}} |Hul 9, 1945 &ndash; Mar 20, 1951<br>{{Small|({{age in years and days|1945|7|9|1951|3|20}})}}<br>{{Small|(Nagbitiw)}} |[[Sergio Osmeña]] |[[Philippine Law School|Escuela de Derecho]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1938–1945)}} |- !8 |[[File:Ricardo_Paras.jpg|100px]] |'''[[Ricardo Paras]]'''<br>{{Small|(1891–1984)}} |Abr 2, 1951 &ndash; Peb 17, 1961<br>{{Small|({{age in years and days|1951|4|2|1961|2|17}})}}<br>{{Small|(Nagretiro)}} |[[Elpidio Quirino]] | rowspan="2" |[[University of the Philippines College of Law|UP]] |[[Kasamang Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1941–1951)}} |- !9 |[[File:Cesar_Bengzon.jpg|100px]] |'''[[Cesar Bengzon|Cesar Bengzon]]'''<br>{{Small|(1896–1992)}} |Abr 28, 1961 &ndash; May 29, 1966<br>{{Small|({{age in years and days|1961|4|28|1966|5|29}})}}<br>{{Small|(Nagretiro)}} |[[Carlos P. Garcia]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1945–1961)}} |- !10 |[[File:Roberto_Concepcion.jpg|100px]] |'''[[Roberto Concepcion]]'''<br>{{Small|(1903–1987)}} |Hul 17, 1966 &ndash; Abr 18, 1973<br>{{Small|({{age in years and days|1966|6|17|1973|4|18}})}}<br>{{Small|(Nagretiro)}} | rowspan="6" |[[Ferdinand Marcos]] |[[Unibersidad ng Pilipinas|UST]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1954–1966)}} |- !11 |[[File:Querube_Makalintal.jpg|100px]] |'''[[Querube Makalintal]]'''<br>{{Small|(1910–2002)}} |Okt 21, 1973 &ndash; Dis 22, 1975<br>{{Small|({{age in years and days|1973|10|21|1975|12|22}})}}<br>{{Small|(Nagretiro)}} | rowspan="5" |[[University of the Philippines College of Law|UP]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1962–1973)}} |- !12 |[[File:Fred_Ruiz_Castro.jpg|100px]] |'''[[Fred Ruiz Castro]]'''<br>{{Small|(1914–1979)}} |Ene 5, 1976 &ndash; Abr 19, 1979<br>{{Small|({{age in years and days|1976|1|5|1979|4|19}})}}<br>{{Small|(Pumanaw sa Panununhgkulan)}} |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1966–1976)}} |- !13 |[[File:Enrique_Fernando.jpg|100px]] |'''[[Enrique Fernando]]'''<br>{{Small|(1915–2004)}} |Hul 2, 1979 &ndash; Hul 24, 1985<br>{{Small|({{age in years and days|1979|7|2|1985|7|24}})}}<br>{{Small|(Nagretiro)}} |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1967–1979)}} |- !14 |[[File:Felix_Makasiar.jpg|100px]] |'''[[Felix Makasiar]]'''<br>{{Small|(1915–1992)}} |Hul 25, 1985 &ndash; Nob 19, 1985<br>{{Small|({{age in years and days|1985|7|25|1985|11|19}})}}<br>{{Small|(Nagretiro)}} |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]][[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|t]]<br>{{Small|(1970–1985)}} |- !15 |[[File:Ramon_Aquino.jpg|100px]] |'''[[Ramon Aquino]]'''<br>{{Small|(1917–1993)}} |Nob 20, 1985 &ndash; Mar 6, 1987<br>{{Small|({{age in years and days|1985|11|20|1987|3|6}})}}<br>{{Small|(Nagbitiw)}} |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1973–1985)}} |- !16 |[[File:Claudio Teehankee.jpg|100px]] |'''[[Claudio Teehankee|Claudio O. Teehankee]]'''<br>{{Small|(1918–1989)}} |Abr 2, 1987 &ndash; Abr 18, 1988<br>{{Small|({{age in years and days|1987|4|2|1988|4|18}})}}<br>{{Small|(Nagretiro)}} | rowspan="4" |[[Corazon Aquino]] |[[Ateneo School of Law|Ateneo]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1969–1987)}} |- !17 |[[File:Pedro_Yap.jpg|100px]] |'''[[Pedro Yap]]'''<br>{{Small|(1918–2003)}} |Abr 19 &ndash; Hun 30, 1988<br>{{Small|({{age in years and days|1988|4|19|1988|6|30}})}}<br>{{Small|(Nagretiro)}} |[[Unibersidad ng Pilipinas|UP]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1986–1988)}} |- !18 |[[File:Marcelo_Fernan.jpg|100px]] |'''[[Marcelo Fernan]]'''<br>{{Small|(1927–1999)}} |Hul 1, 1988 &ndash; Dis 6, 1991<br>{{Small|({{age in years and days|1988|7|1|1991|12|6}})}}<br>{{Small|(Nagbitiw)}} |[[University of the Philippines College of Law|UP]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1986–1988)}} |- !19 |[[File:Andres_Narvasa.jpg|100px]] |'''[[Andres Narvasa]]'''<br>{{Small|(1928–2013)}} |Dis 8, 1991 &ndash; Nob 30, 1998<br>{{Small|({{age in years and days|1991|12|8|1998|11|30}})}}<br>{{Small|(Nagretiro)}} |[[University of Santo Tomas Faculty of Civil Law|UST]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1986–1991)}} |- !20 |[[File:Scphil999jf_(cropped).JPG|100px]] |'''[[Hilario Davide Jr.]]'''<br>{{Small|(born 1935)}} |Nob 30, 1998 &ndash; Dis 20, 2005<br>{{Small|({{age in years and days|1998|11|30|2005|12|20}})}}<br>{{Small|(Nagretiro)}} |[[Joseph Estrada]] |[[University of the Philippines College of Law|UP]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1991–1998)}} |- !21 |[[File:Artemio_Panganiban.jpg|100px]] |'''[[Artemio Panganiban]]'''<br>{{Small|(born 1936)}} |Dis 20, 2005 &ndash; Dis 7, 2006<br>{{Small|({{age in years and days|2005|12|20|2006|12|7}})}}<br>{{Small|(Nagretiro)}} | rowspan="3" |[[Gloria Macapagal Arroyo]] |[[Pamantasan sa Dulong Silangan|FEU]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1995–2005)}} |- !22 |[[File:Reynato_Puno.jpg|100px]] |'''[[Reynato Puno]]'''<br>{{Small|(born 1940)}} |Dis 7, 2006 &ndash; May 17, 2010<br>{{Small|({{age in years and days|2006|12|7|2010|5|17}})}}<br>{{Small|(Nagretiro)}} |[[University of the Philippines College of Law|UP]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1993–2006)}} |- !23 |[[File:Renato_Corona_official_portrait.jpg|100px]] |'''[[Renato Corona]]'''<br>{{Small|(1948–2016)}} |May 17, 2010 &ndash; May 29, 2012'''{{ref|corona|2}}''' {{ref|carpio|3}}<br>{{Small|({{age in years and days|2010|5|17|2012|5|29}})}}<br>{{Small|([[Impeachment of Renato Corona|Pinatalsik]])}} |[[Ateneo School of Law|Ateneo]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(2002–2010)}} |- !&ndash; |[[File:Chief_Justice_Maria_Lourdes_Sereno.jpg|100px]] |'''[[Maria Lourdes Sereno]]'''<br>{{Small|(born 1960)}} |Ago 25, 2012 &ndash; May 11, 2018{{ref|carpio|3}} {{ref|sereno|4}}<br>{{Small|({{age in years and days|2012|8|25|2018|5|11}})}}<br>{{Small|(De facto Chief Justice,<br>[[Quo warranto petition against Maria Lourdes Sereno|appointment null and void ab initio]])}} |[[Benigno Aquino III]] | rowspan="2" |[[Unibersidad ng Pilipinas|UP]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(2010–2012)}} |- !24 |[[File:CJ-Decastro-2018.jpg|100px]] |'''[[Teresita de Castro]]'''<br>{{Small|(born 1948)}} |Ago 28 &ndash; Okt 10, 2018{{ref|carpio|3}} {{ref|castro|5}}<br>{{Small|({{age in years and days|2018|8|28|2018|10|10}})}}<br>{{Small|(Nagretiro)}} | rowspan="4" |[[Rodrigo Duterte]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(2007–2018)}} |- !25 |[[File:Bersamin_in_robes.jpg|100px]] |'''[[Lucas Bersamin]]'''<br>{{Small|(born 1949)}} |{{Dts|2018|11|28}} &ndash; {{Dts|2019|10|18}}<br>{{Small|({{age in years and days|2018|11|26|2019|10|18}})}}<br>{{Small|(Nagretiro)}} |[[Pamantasan ng Silangang Pilipinas|UE]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(2009–2018)}} |- !26 |[[File:Peralta in robes.jpg|alt=|145x145px]] |'''[[Diosdado Peralta]]'''<br>{{Small|(born 1952)}} |{{dts|2019|10|23|abbr=on}} &ndash; {{dts|2021|3|27|abbr=on}}<br>{{Small|({{age in years and days|2019|10|23|2021|3|27}})}}<br>{{Small|(Nagbitiw)}} |[[Unibersidad ng Santo Tomas|UST]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(2009–2019)}} |- !27 |[[File:CJ Alexander Gesmundo (2021).jpg|alt=|145x145px]] |'''[[Alexander Gesmundo]]'''<br>{{Small|(born 1956)}} |{{Dts|2021|4|5|abbr=on}} &ndash; present<br>{{Small|({{age in years and days|2021|04|05}})}} |[[Ateneo School of Law|Ateneo]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(2017–2021)}} |}{{Refbegin}} :{{note|santos|1}} José Abad Santos was unable to preside over the Supreme Court due to the outbreak of World War II. :{{note|corona|2}} Renato Corona was [[impeachment|impeached]] on December 12, 2011, and convicted on May 29, 2012, removing him from office. :{{note|carpio|3}} Senior Associate Justice [[Antonio Carpio]] served as acting chief justice after the [[Impeachment of Renato Corona]] from May 30, 2012 to August 25, 2012<ref>{{cite news |title=Carpio is acting chief justice under SC order |url=http://newsinfo.inquirer.net/203485/carpio-is-acting-chief-justice-under-sc-order |work=Philippine Daily Inquirer |date=May 30, 2012 |access-date=May 30, 2012}}</ref> and after the [[Quo warranto petition against Maria Lourdes Sereno|removal of Maria Lourdes Sereno via quo warranto proceedings]] from May 14, 2018 to August 25, 2018. :{{note|sereno|4}} Maria Lourdes Sereno was removed on May 11, 2018 via ''quo warranto'' by a special ''en banc'' session; the petition alleged Sereno's appointment was void ''ab initio'' due to her failure in complying with the requirements of the Judicial and Bar Council. Hence her entire term as chief justice is considered a '''''de facto''''' tenure;<ref name=QuoWarranto>{{cite web|url=http://sc.judiciary.gov.ph/jurisprudence/2018/may2018/237428.pdf|title=G.R. No. 237428. May 11, 2018|publisher=[[Supreme Court of the Philippines]]|date=May 11, 2018|access-date=May 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620153100/http://sc.judiciary.gov.ph/jurisprudence/2018/may2018/237428.pdf|archive-date=June 20, 2018|url-status=dead}}</ref> legally void since the ouster of her predecessor. Sereno filed an ''ad cautelam'' motion for reconsideration pleading for the reversal of the decision on May 31, 2018, but on June 19, 2018 was denied with finality (meaning no further pleading shall be entertained, as well as for the immediate entry for judgment) for lack of merit.<ref name=MRDenied>{{cite web|url=http://sc.judiciary.gov.ph/jurisprudence/2018/june2018/237428.pdf|title=G.R. No. 237428. June 19, 2018|publisher=[[Supreme Court of the Philippines]]|date=June 19, 2018|access-date=June 20, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620153200/http://sc.judiciary.gov.ph/jurisprudence/2018/june2018/237428.pdf|archive-date=June 20, 2018|url-status=dead}}</ref> :{{note|castro|5}} As a result of '''''[[Republic v. Sereno]]''''', Maria Lourdes Sereno is no longer considered the 24th chief justice of the Philippines, as the court ruled that her appointment was never legal but null and void [[ab initio]]. Thus, on August 25, 2018, Teresita de Castro was appointed by President [[Rodrigo Duterte]] as the new [[de jure]] and 24th chief justice of the Supreme Court of the Philippines. {{Refend}} <ref name="ReferenceA">Updated daily according to [[UTC]].</ref> ==Representasyong Grapikal== Ito ay [[Bar chart|grapikal]] na representasyon ng haba ng buhay ng bawat punong Mahistrado Pilipinas. {{#tag:timeline| ImageSize = width:775 height:auto barincrement:50 PlotArea = top:20 bottom:20 right:20 left:20 AlignBars = late DateFormat = x.y Period = from:1847.16 till:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/6}} TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:black unit:year increment:10 start:1850 Define $now = {{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} Colors = id:blackline value:rgb(0.212,0.192,0.173) id:nowline value:rgb(0,0,0.933) id:plus value:rgb(0.200, 0.800, 0) id:blank value:rgb(1, 1, 1) id:LIFESPAN value:rgb(0.88, 0.90, 0.70) id:WM value:rgb(1, 0.941, 0.961) id:TR value:rgb(1, 0.894, 0.882) id:WT value:rgb(0.980, 0.922, 0.843) id:WW value:rgb(0.961, 0.961, 0.863) id:WH value:rgb(0.753, 0.753, 0.753) id:CC value:rgb(1, 0.843, 0) id:MQ value:rgb(0.957, 0.643, 0.376) id:MH value:rgb(1, 1, 0) id:SO value:rgb(1, 0.980, 0.904) id:EQ value:rgb(0.847, 0.749, 0.847) id:CG value:rgb(0, 0.749, 1) id:FM value:rgb(1, 0.894, 0.710) id:CA value:rgb(0.933, 0.510, 0.933) id:JE value:rgb(0.961, 0.871, 0.702) id:GMA value:rgb(0.824, 0.706, 0.549) id:BA value:rgb(0, 1, 1) id:RD value:rgb(1, 1, 0.941) id:BBM value:rgb(0.545, 0.271, 0.075) PlotData= width:22 align:center fontsize:m bar:1 color:LIFESPAN from:1847.16 till:1901.51 text:Cayetano L. Arellano color:WM from:1901.45 till:1920.25 color:LIFESPAN from:1920.34 till:1920.98 bar:2 color:LIFESPAN from:1852.15 till:1920.5 text:Victorino M. Mapa color:WW from:1920.5 till:1921.83 color:LIFESPAN from:1921.83 till:1927.33 bar:3 color:LIFESPAN from:1853 till:1921.83 text:Manuel G. Araullo color:WH from:1921.83 till:1924.56 bar:4 color:LIFESPAN from:1872.28 till:1925.25 text:Ramon Q. Avanceña color:CC from:1925.25 till:1941.93 color:LIFESPAN from:1941.93 till:1957.44 bar:5 color:LIFESPAN from:1886.13 till:1941.98 text:José Abad Santos color:MQ from:1941.98 till:1942.33 bar:6 color:LIFESPAN from:1894.73 till:1942.07 text:José Y. Yulo color:MH from:1942.07 till:1945.52 color:LIFESPAN from:1945.52 till:1976.75 bar:7 color:LIFESPAN from:1893.82 till:1945.52 text:Manuel V. Moran color:SO from:1945.52 till:1951.21 color:LIFESPAN from:1951.21 till:1961.64 bar:8 color:LIFESPAN from:1891.18 till:1951.25 text:Ricardo M. Paras color:EQ from:1951.25 till:1961.18 color:LIFESPAN from:1961.18 till:1984.84 bar:9 color:LIFESPAN from:1896.41 till:1961.32 text:Cesar Fernando C. Bengzon color:CG from:1961.32 till:1966.41 color:LIFESPAN from:1966.13 till:1992.77 bar:10 color:LIFESPAN from:1903.43 till:1966.46 text:Roberto R. Concepcion color:FM from:1966.46 till:1973.21 color:LIFESPAN from:1973.21 till:1987.25 bar:11 color:LIFESPAN from:1910.97 till:1973.8 text:Querube C. Makalintal color:FM from:1973.8 till:1975.97 color:LIFESPAN from:1975.97 till:2002.85 bar:12 color:LIFESPAN from:1914.67 till:1976.01 text:Fred Ruiz Castro color:FM from:1976.01 till:1979.3 bar:13 color:LIFESPAN from:1915.58 till:1979.5 text:Enrique M. Fernando color:FM from:1979.5 till:1985.58 color:LIFESPAN from:1985.58 till:2004.78 bar:14 color:LIFESPAN from:1915.88 till:1985.58 text:Felix V. Makasiar color:FM from:1985.58 till:1985.88 color:LIFESPAN from:1985.88 till:1992.13 bar:15 color:LIFESPAN from:1917.66 till:1985.88 text:Ramon C. Aquino color:FM from:1985.88 till:1986.18 color:LIFESPAN from:1986.18 till:1993.24 bar:16 color:LIFESPAN from:1918.3 till:1986.29 text:Claudio O.Teehankee, Sr. color:CA from:1987.29 till:1988.3 color:LIFESPAN from:1988.3 till:1989.9 bar:17 color:LIFESPAN from:1918.5 till:1988.3 text:Pedro L. Yap color:CA from:1988.3 till:1988.5 color:LIFESPAN from:1988.5 till:2003.88 bar:18 color:LIFESPAN from:1917.79 till:1988.5 text:Marcelo B. Fernan color:CA from:1988.5 till:1991.98 color:LIFESPAN from:1991.08 till:1999.52 bar:19 color:LIFESPAN from:1928.91 till:1991.98 text:Andres R. Narvasa color:CA from:1991.98 till:1998.91 color:LIFESPAN from:1998.91 till:2013.83 bar:20 color:LIFESPAN from:1935.97 till:1998.91 text:Hilario G. Davide, Jr. color:JE from:1998.91 till:2005.97 color:LIFESPAN from:2005.97 till:$now bar:21 color:LIFESPAN from:1937.93 till:2005.97 text:Artemio V. Panganiban, Jr. color:GMA from:2005.97 till:2007.93 color:LIFESPAN from:2007.93 till:$now bar:22 color:LIFESPAN from:1940.38 till:2007.93 text:Reynato S. Puno color:GMA from:2007.93 till:2010.38 color:LIFESPAN from:2010.38 till:$now bar:23 color:LIFESPAN from:1948.79 till:2010.38 text:Renato C. Corona color:GMA from:2010.38 till:2012.41 color:LIFESPAN from:2012.41 till:2016.33 bar:24 color:LIFESPAN from:1960.5 till:2012.65 text:Maria Lourdes Sereno color:BA from:2012.65 till:2018.36 color:LIFESPAN from:2018.36 till:$now bar:25 color:LIFESPAN from:1948.77 till:2018.65 text:Teresita J. Leonardo-De Castro color:RD from:2018.66 till:2018.77 color:LIFESPAN from:2018.87 till:$now bar:26 color:LIFESPAN from:1949.79 till:2018.9 text:Lucas P. Bersamin color:RD from:2018.9 till:2019.79 color:LIFESPAN from:2019.79 till:$now bar:27 color:LIFESPAN from:1952.23 till:2019.81 text:Diosdado M. Peralta color:RD from:2019.81 till:2021.23 color:LIFESPAN from:2021.23 till:$now bar:28 color:LIFESPAN from:1957.85 till:2021.26 text:Alexander G. Geamundo color:RD from:2021.26 till:$now Linedata= at:$now color:nowline }} # Hilario Davide. Jr.: ##LT: {{#expr:{{#time:1935}}+{{#time:12.20}}/12}} &ndash; {{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}}; Term:{{#expr:{{#time:1998}}+{{#time:11.30}}/12}} &ndash; {{#expr:{{#time:2005}}+{{#time:12.20}}/12}} # Artemio Panganiban: ##LT: {{#expr:{{#time:1936}}+{{#time:12.7}}/12}} &ndash; {{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}}; Term:{{#expr:{{#time:2005}}+{{#time:12.20}}/12}} &ndash; {{#expr:{{#time:2006}}+{{#time:12.07}}/12}} # Reynato Puno: ##LT: {{#expr:{{#time:1940}}+{{#time:5.17}}/12}} &ndash; {{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}}; Term:{{#expr:{{#time:2006}}+{{#time:12.07}}/12}} &ndash; {{#expr:{{#time:2010}}+{{#time:5.17}}/12}} # Teresita de Castro: ##LT: {{#expr:{{#time:1948}}+{{#time:10.10}}/12}} &ndash; {{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}}; Term:{{#expr:{{#time:2018}}+{{#time:8.28}}/12}} &ndash; {{#expr:{{#time:2018}}+{{#time:10.10}}/12}} # Lucas Bersamin: ##LT: {{#expr:{{#time:1949}}+{{#time:10.18}}/12}} &ndash; {{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/6}}; Term:{{#expr:{{#time:2018}}+{{#time:11.26}}/12}} &ndash; {{#expr:{{#time:2019}}+{{#time:10.18}}/12}} # Diosdado Peralta: ##LT: {{#expr:{{#time:1952}}+{{#time:3.27}}/12}} &ndash; {{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}}; Term:{{#expr:{{#time:2019}}+{{#time:10.22}}/12}} &ndash; {{#expr:{{#time:2021}}+{{#time:3.27}}/12}} # Alexander Gesmundo: ##LT: {{#expr:{{#time:1957}}+{{#time:11.16}}/12}} &ndash; {{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/6}}; Term:{{#expr:{{#time:2021}}+{{#time:4.05}}/12}} &ndash; {{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} ==Timeline ng mga Pamantasang Pambatas na Pinagtapusan ng Bawat Punong Mahistrado ng Kataastaasang Hukuman ng Pilipinas== {{#tag:timeline| ImageSize = width:1000 height:auto barincrement:35 PlotArea = top:20 bottom:20 right:20 left:20 AlignBars = late DateFormat = x.y Period = from:1901.45 till:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/6}} TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:black unit:year increment:10 start:1902 Define $now = {{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} Colors = id:blackline value:rgb(0.212, 0.192, 0.173) id:nowline value:rgb(0, 0, 0.933) id:blank value:rgb(1, 1, 1) id:Vacant value:black id:None value:gray(0.3) id:abolished value:gray(0.6) id:ADMU value:blue id:ESC value:orange id:FEU value:green id:Northwestern value:purple id:UE value:red id:UP value:rgb(0.133, 0.545, 0.133) id:UST value:rgb(1, 0.843, 0) id:linemark value:gray(0.8) id:linemark2 value:gray(0.9) PlotData= width:22 align:center fontsize:m bar:1 color:UST from:1901.45 till:1920.25 text:Cayetano L. Arellano bar:2 color:UST from:1920.5 till:1921.83 text:Victorino M. Mapa bar:3 color:UST from:1921.83 till:1924.56 text:Manuel G. Araullo bar:4 color:UST from:1925.25 till:1941.93 text:Ramon Q. Avanceña bar:5 color:Northwestern from:1941.98 till:1942.33 text:José Abad Santos bar:6 color:UP from:1942.07 till:1945.52 text:José Y. Yulo bar:7 color:ESC from:1945.52 till:1951.21 text:Manuel V. Moran bar:8 color:UP from:1951.25 till:1961.13 text:Ricardo M. Paras bar:9 color:UP from:1961.32 till:1966.41 text:Cesar Fernando C. Bengzon bar:10 color:UP from:1966.46 till:1973.29 text:Roberto R. Concepcion bar:11 color:UP from:1973.8 till:1975.97 text:Querube C. Makalintal bar:12 color:UP from:1976.01 till:1979.3 text:Fred Ruiz Castro bar:13 color:UP from:1979.5 till:1985.56 text:Enrique M. Fernando bar:14 color:UP from:1985.56 till:1985.88 text:Felix V. Makasiar bar:15 color:UP from:1985.88 till:1986.18 text:Ramon C. Aquino bar:16 color:ADMU from:1986.29 till:1988.3 text:Claudio O. Teehankee, Sr. bar:17 color:UP from:1988.3 till:1988.5 text:Pedro L. Yap bar:18 color:UP from:1988.5 till:1991.98 text:Marcelo B. Fernan bar:19 color:UST from:1991.98 till:1998.91 text:Andres R. Narvasa bar:20 color:UP from:1998.91 till:2005.97 text:Hilario G. Davide, Jr. bar:21 color:FEU from:2005.97 till:2006.93 text:Artemio V. Panganiban, Jr. bar:22 color:UP from:2006.93 till:2010.38 text:Reynato S. Puno bar:23 color:ADMU from:2010.38 till:2012.41 text:Renato C. Corona bar:24 color:UP from:2012.65 till:2018.36 text:Maria Lourdes P. A. Sereno (De facto) bar:25 color:UP from:2018.65 till:2018.77 text:Teresita J. Leonardo-De Castro bar:26 color:UE from:2018.9 till:2019.79 text:Lucas P. Bersamin bar:27 color:UST from:2019.81 till:2021.23 text:Diosdado M. Peralta bar:28 color:ADMU from:2021.27 till:$now text:Alexander G. Geamundo Linedata= at:$now color:nowline }} '''Bar Key''': '''{{legend inline|blue|ADMU}}'''&nbsp;'''{{legend inline|orange|Escuela de Derecho}}'''&nbsp;'''{{legend inline|Green|FEU}}'''&nbsp;'''{{legend inline|Purple|Northwestern}}'''&nbsp;'''{{legend inline|Red|UE}}'''&nbsp;'''{{legend inline|ForestGreen|UP}}'''&nbsp;'''{{legend inline|gold|UST}}''' == Tingnan din == * [[Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas]] * [[Saligang-batas ng Pilipinas]] == Mga Panlabas na Kawing == * [http://www.supremecourt.gov.ph/ Websayt ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512084154/http://www.supremecourt.gov.ph/ |date=2008-05-12 }} ==Sanggunian== {{reflist}} {{Punong_Mahistrado_ng_Kataas-taasang_Hukuman_ng_Pilipinas}} {{Uncategorized}} mk4rxv6a38wdknpdmpttiskqae3by7r 2215547 2215546 2026-07-10T10:07:07Z CarbonaraKid863 112412 /* Katungkulan */ 2215547 wikitext text/x-wiki {{Pulitika ng Pilipinas}} Ang '''Punong Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas''' ang nangunguna sa [[Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas]] at ang pinakamataas na opisyal ng hustisya sa [[Pamahalaan ng Pilipinas|pamahalaan]] ng [[Pilipinas]]. Ang kasalukuyang Punong Mahistrado ay si [[Diosdado Peralta|Alexander Gesmundo]], na itinalaga ni Pangulong Rodrigo Duterte noong Abril 5, 2021. ==Katungkulan== Ang kapangyarihan upang magtalaga ng Punong Mahistrado ay nakasalalay sa [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulo]], kung saan siya ay pipili sa talaan ng tatlong nominado na ginawa ng ''[[Judicial and Bar Council]]''. Wala halos pinagkaiba ang proseso ng pagpili ng isang Punong Mahistrado mula sa pagpili ng mga [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kasangguning Mahistrado]]. Gaya rin ng ibang Mahistardo ng Kataas-taasang Hukuman, walang limitasyong ang termino ng Punong Hukom, maliban na lamang kapag umabot sa ika-70 ang gulang, ay sapilitang itong magreretiro. == Talaan ng mga naging Punong Mahistrado == {{see also|Justices of the Supreme Court of the Philippines|Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines}} [[File:Scphotosjf.JPG|thumb|Portraits of the chief justices at the Supreme Court Building]] [[File:Chiefjusticejf.JPG|thumb|The chief justice's judicial chambers]] [[File:Supremecourtchambersjf.JPG|thumb|Reception room for the Office of the Chief Justice]] {| class="wikitable" style="text-align:center; border:1px #AAAAFF solid" !Numero. ! align="center" width="0" |Larawan ! align="center" width="0" |Punong Mahistrado ! align="center" width="0" |Panunungkilan ! align="center" width="0" |Itinalaga ni !Pinagaralan ng Batas !Dating Posisyion |- !1 |[[File:Cayetano_Arellano.jpg|100px]] |'''[[Cayetano Arellano]]'''<br>{{Small|(1847–1920)}} |Hunyo 15, 1901 &ndash; Abril 12, 1920<br>{{Small|({{age in years and days|1901|6|15|1920|4|12}})}}<br>{{Small|(Nagbitiw)}} |[[William McKinley]] | rowspan="4" |[[Unibersidad ng Santo Tomas|UST]] |Pangulo of the<br>Korte Suprema<br>{{Small|(1899–1901)}} |- !2 |[[File:Victorino_Mapa.jpg|100px]] |'''[[Victorino Mapa]]'''<br>{{Small|(1855–1927)}} |Hulyo 1, 1920 &ndash; Oktubre 31, 1921<br>{{Small|({{age in years and days|1920|7|1|1921|10|31}})}}<br>{{Small|(Nagbitiw)}} |[[Woodrow Wilson]] |[[Kagawaran ng Katarungan|Kalihim ng Katanungan]]<br>{{Small|(1913–1920)}}<br>[[Kasamang Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1901–1913)}} |- !3 |[[File:Manuel_Araullo.jpg|100px]] |'''[[Manuel G. Araullo]]'''<br>{{Small|(1853–1924)}} |Nob 1, 1921 &ndash; Hul 26, 1924<br>{{Small|({{age in years and days|1921|11|1|1924|7|26}})}}<br>{{Small|(Pumanaw)}} |[[Warren G. Harding]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1913–1921)}} |- !4 |[[File:Ramon_Avancena.jpg|100px]] |[[Ramón Q. Avanceña|'''Ramon Avanceña''']]<br>{{Small|(1872–1957)}} |Abr 1, 1925 &ndash; Dis 24, 1941<br>{{Small|({{age in years and days|1925|4|1|1941|12|24}})}}<br>{{Small|(Nagbitiw)}} |[[Calvin Coolidge]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1917–1925)}} |- !5 |[[File:Abad_Santos.jpg|100px]] |'''[[José Abad Santos|Jose Abad Santos]]'''<br>{{Small|(1886–1942)}} |Dis 24, 1941 &ndash; May 1, 1942{{ref|santos|1}}<br>{{Small|({{age in years and days|1941|12|24|1942|5|1}})}}<br>{{Small|(Namatay)}} |[[Manuel L. Quezon]] |[[Northwestern University Pritzker School of Law|Northwestern]] |[[Kasamang Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1932–1941)}} |- !6 |[[File:Yulo Jose.jpg|100px]] |[[Jose Yulo|'''Jose Yulo''']]<br>{{Small|(1894–1976)}} |Ene 26, 1942 &ndash; Hul 9, 1945<br>{{Small|({{age in years and days|1942|1|26|1945|7|9}})}}<br>{{Small|(Nagbitiw)}} |[[Masaharu Homma]] |[[Unibersidad ng Pilipinas|UP]] |[[Speaker of the House of Representatives of the Philippines|Speaker]] of the<br>[[National Assembly of the Philippines|National Assembly]]<br>{{Small|(1939–1941)}} |- !7 |[[File:Manuel_Moran.jpg|100px]] |'''[[Manuel Moran]]'''<br>{{Small|(1893–1961)}} |Hul 9, 1945 &ndash; Mar 20, 1951<br>{{Small|({{age in years and days|1945|7|9|1951|3|20}})}}<br>{{Small|(Nagbitiw)}} |[[Sergio Osmeña]] |[[Philippine Law School|Escuela de Derecho]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1938–1945)}} |- !8 |[[File:Ricardo_Paras.jpg|100px]] |'''[[Ricardo Paras]]'''<br>{{Small|(1891–1984)}} |Abr 2, 1951 &ndash; Peb 17, 1961<br>{{Small|({{age in years and days|1951|4|2|1961|2|17}})}}<br>{{Small|(Nagretiro)}} |[[Elpidio Quirino]] | rowspan="2" |[[University of the Philippines College of Law|UP]] |[[Kasamang Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1941–1951)}} |- !9 |[[File:Cesar_Bengzon.jpg|100px]] |'''[[Cesar Bengzon|Cesar Bengzon]]'''<br>{{Small|(1896–1992)}} |Abr 28, 1961 &ndash; May 29, 1966<br>{{Small|({{age in years and days|1961|4|28|1966|5|29}})}}<br>{{Small|(Nagretiro)}} |[[Carlos P. Garcia]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1945–1961)}} |- !10 |[[File:Roberto_Concepcion.jpg|100px]] |'''[[Roberto Concepcion]]'''<br>{{Small|(1903–1987)}} |Hul 17, 1966 &ndash; Abr 18, 1973<br>{{Small|({{age in years and days|1966|6|17|1973|4|18}})}}<br>{{Small|(Nagretiro)}} | rowspan="6" |[[Ferdinand Marcos]] |[[Unibersidad ng Pilipinas|UST]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1954–1966)}} |- !11 |[[File:Querube_Makalintal.jpg|100px]] |'''[[Querube Makalintal]]'''<br>{{Small|(1910–2002)}} |Okt 21, 1973 &ndash; Dis 22, 1975<br>{{Small|({{age in years and days|1973|10|21|1975|12|22}})}}<br>{{Small|(Nagretiro)}} | rowspan="5" |[[University of the Philippines College of Law|UP]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1962–1973)}} |- !12 |[[File:Fred_Ruiz_Castro.jpg|100px]] |'''[[Fred Ruiz Castro]]'''<br>{{Small|(1914–1979)}} |Ene 5, 1976 &ndash; Abr 19, 1979<br>{{Small|({{age in years and days|1976|1|5|1979|4|19}})}}<br>{{Small|(Pumanaw sa Panununhgkulan)}} |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1966–1976)}} |- !13 |[[File:Enrique_Fernando.jpg|100px]] |'''[[Enrique Fernando]]'''<br>{{Small|(1915–2004)}} |Hul 2, 1979 &ndash; Hul 24, 1985<br>{{Small|({{age in years and days|1979|7|2|1985|7|24}})}}<br>{{Small|(Nagretiro)}} |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1967–1979)}} |- !14 |[[File:Felix_Makasiar.jpg|100px]] |'''[[Felix Makasiar]]'''<br>{{Small|(1915–1992)}} |Hul 25, 1985 &ndash; Nob 19, 1985<br>{{Small|({{age in years and days|1985|7|25|1985|11|19}})}}<br>{{Small|(Nagretiro)}} |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]][[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|t]]<br>{{Small|(1970–1985)}} |- !15 |[[File:Ramon_Aquino.jpg|100px]] |'''[[Ramon Aquino]]'''<br>{{Small|(1917–1993)}} |Nob 20, 1985 &ndash; Mar 6, 1987<br>{{Small|({{age in years and days|1985|11|20|1987|3|6}})}}<br>{{Small|(Nagbitiw)}} |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1973–1985)}} |- !16 |[[File:Claudio Teehankee.jpg|100px]] |'''[[Claudio Teehankee|Claudio O. Teehankee]]'''<br>{{Small|(1918–1989)}} |Abr 2, 1987 &ndash; Abr 18, 1988<br>{{Small|({{age in years and days|1987|4|2|1988|4|18}})}}<br>{{Small|(Nagretiro)}} | rowspan="4" |[[Corazon Aquino]] |[[Ateneo School of Law|Ateneo]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1969–1987)}} |- !17 |[[File:Pedro_Yap.jpg|100px]] |'''[[Pedro Yap]]'''<br>{{Small|(1918–2003)}} |Abr 19 &ndash; Hun 30, 1988<br>{{Small|({{age in years and days|1988|4|19|1988|6|30}})}}<br>{{Small|(Nagretiro)}} |[[Unibersidad ng Pilipinas|UP]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1986–1988)}} |- !18 |[[File:Marcelo_Fernan.jpg|100px]] |'''[[Marcelo Fernan]]'''<br>{{Small|(1927–1999)}} |Hul 1, 1988 &ndash; Dis 6, 1991<br>{{Small|({{age in years and days|1988|7|1|1991|12|6}})}}<br>{{Small|(Nagbitiw)}} |[[University of the Philippines College of Law|UP]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1986–1988)}} |- !19 |[[File:Andres_Narvasa.jpg|100px]] |'''[[Andres Narvasa]]'''<br>{{Small|(1928–2013)}} |Dis 8, 1991 &ndash; Nob 30, 1998<br>{{Small|({{age in years and days|1991|12|8|1998|11|30}})}}<br>{{Small|(Nagretiro)}} |[[University of Santo Tomas Faculty of Civil Law|UST]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1986–1991)}} |- !20 |[[File:Scphil999jf_(cropped).JPG|100px]] |'''[[Hilario Davide Jr.]]'''<br>{{Small|(born 1935)}} |Nob 30, 1998 &ndash; Dis 20, 2005<br>{{Small|({{age in years and days|1998|11|30|2005|12|20}})}}<br>{{Small|(Nagretiro)}} |[[Joseph Estrada]] |[[University of the Philippines College of Law|UP]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1991–1998)}} |- !21 |[[File:Artemio_Panganiban.jpg|100px]] |'''[[Artemio Panganiban]]'''<br>{{Small|(born 1936)}} |Dis 20, 2005 &ndash; Dis 7, 2006<br>{{Small|({{age in years and days|2005|12|20|2006|12|7}})}}<br>{{Small|(Nagretiro)}} | rowspan="3" |[[Gloria Macapagal Arroyo]] |[[Pamantasan sa Dulong Silangan|FEU]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1995–2005)}} |- !22 |[[File:Reynato_Puno.jpg|100px]] |'''[[Reynato Puno]]'''<br>{{Small|(born 1940)}} |Dis 7, 2006 &ndash; May 17, 2010<br>{{Small|({{age in years and days|2006|12|7|2010|5|17}})}}<br>{{Small|(Nagretiro)}} |[[University of the Philippines College of Law|UP]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(1993–2006)}} |- !23 |[[File:Renato_Corona_official_portrait.jpg|100px]] |'''[[Renato Corona]]'''<br>{{Small|(1948–2016)}} |May 17, 2010 &ndash; May 29, 2012'''{{ref|corona|2}}''' {{ref|carpio|3}}<br>{{Small|({{age in years and days|2010|5|17|2012|5|29}})}}<br>{{Small|([[Impeachment of Renato Corona|Pinatalsik]])}} |[[Ateneo School of Law|Ateneo]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(2002–2010)}} |- !&ndash; |[[File:Chief_Justice_Maria_Lourdes_Sereno.jpg|100px]] |'''[[Maria Lourdes Sereno]]'''<br>{{Small|(born 1960)}} |Ago 25, 2012 &ndash; May 11, 2018{{ref|carpio|3}} {{ref|sereno|4}}<br>{{Small|({{age in years and days|2012|8|25|2018|5|11}})}}<br>{{Small|(De facto Chief Justice,<br>[[Quo warranto petition against Maria Lourdes Sereno|appointment null and void ab initio]])}} |[[Benigno Aquino III]] | rowspan="2" |[[Unibersidad ng Pilipinas|UP]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(2010–2012)}} |- !24 |[[File:CJ-Decastro-2018.jpg|100px]] |'''[[Teresita de Castro]]'''<br>{{Small|(born 1948)}} |Ago 28 &ndash; Okt 10, 2018{{ref|carpio|3}} {{ref|castro|5}}<br>{{Small|({{age in years and days|2018|8|28|2018|10|10}})}}<br>{{Small|(Nagretiro)}} | rowspan="4" |[[Rodrigo Duterte]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(2007–2018)}} |- !25 |[[File:Bersamin_in_robes.jpg|100px]] |'''[[Lucas Bersamin]]'''<br>{{Small|(born 1949)}} |{{Dts|2018|11|28}} &ndash; {{Dts|2019|10|18}}<br>{{Small|({{age in years and days|2018|11|26|2019|10|18}})}}<br>{{Small|(Nagretiro)}} |[[Pamantasan ng Silangang Pilipinas|UE]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(2009–2018)}} |- !26 |[[File:Peralta in robes.jpg|alt=|145x145px]] |'''[[Diosdado Peralta]]'''<br>{{Small|(born 1952)}} |{{dts|2019|10|23|abbr=on}} &ndash; {{dts|2021|3|27|abbr=on}}<br>{{Small|({{age in years and days|2019|10|23|2021|3|27}})}}<br>{{Small|(Nagbitiw)}} |[[Unibersidad ng Santo Tomas|UST]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(2009–2019)}} |- !27 |[[File:CJ Alexander Gesmundo (2021).jpg|alt=|145x145px]] |'''[[Alexander Gesmundo]]'''<br>{{Small|(born 1956)}} |{{Dts|2021|4|5|abbr=on}} &ndash; present<br>{{Small|({{age in years and days|2021|04|05}})}} |[[Ateneo School of Law|Ateneo]] |[[Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines|Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema]]<br>{{Small|(2017–2021)}} |}{{Refbegin}} :{{note|santos|1}} José Abad Santos was unable to preside over the Supreme Court due to the outbreak of World War II. :{{note|corona|2}} Renato Corona was [[impeachment|impeached]] on December 12, 2011, and convicted on May 29, 2012, removing him from office. :{{note|carpio|3}} Senior Associate Justice [[Antonio Carpio]] served as acting chief justice after the [[Impeachment of Renato Corona]] from May 30, 2012 to August 25, 2012<ref>{{cite news |title=Carpio is acting chief justice under SC order |url=http://newsinfo.inquirer.net/203485/carpio-is-acting-chief-justice-under-sc-order |work=Philippine Daily Inquirer |date=May 30, 2012 |access-date=May 30, 2012}}</ref> and after the [[Quo warranto petition against Maria Lourdes Sereno|removal of Maria Lourdes Sereno via quo warranto proceedings]] from May 14, 2018 to August 25, 2018. :{{note|sereno|4}} Maria Lourdes Sereno was removed on May 11, 2018 via ''quo warranto'' by a special ''en banc'' session; the petition alleged Sereno's appointment was void ''ab initio'' due to her failure in complying with the requirements of the Judicial and Bar Council. Hence her entire term as chief justice is considered a '''''de facto''''' tenure;<ref name=QuoWarranto>{{cite web|url=http://sc.judiciary.gov.ph/jurisprudence/2018/may2018/237428.pdf|title=G.R. No. 237428. May 11, 2018|publisher=[[Supreme Court of the Philippines]]|date=May 11, 2018|access-date=May 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620153100/http://sc.judiciary.gov.ph/jurisprudence/2018/may2018/237428.pdf|archive-date=June 20, 2018|url-status=dead}}</ref> legally void since the ouster of her predecessor. Sereno filed an ''ad cautelam'' motion for reconsideration pleading for the reversal of the decision on May 31, 2018, but on June 19, 2018 was denied with finality (meaning no further pleading shall be entertained, as well as for the immediate entry for judgment) for lack of merit.<ref name=MRDenied>{{cite web|url=http://sc.judiciary.gov.ph/jurisprudence/2018/june2018/237428.pdf|title=G.R. No. 237428. June 19, 2018|publisher=[[Supreme Court of the Philippines]]|date=June 19, 2018|access-date=June 20, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620153200/http://sc.judiciary.gov.ph/jurisprudence/2018/june2018/237428.pdf|archive-date=June 20, 2018|url-status=dead}}</ref> :{{note|castro|5}} As a result of '''''[[Republic v. Sereno]]''''', Maria Lourdes Sereno is no longer considered the 24th chief justice of the Philippines, as the court ruled that her appointment was never legal but null and void [[ab initio]]. Thus, on August 25, 2018, Teresita de Castro was appointed by President [[Rodrigo Duterte]] as the new [[de jure]] and 24th chief justice of the Supreme Court of the Philippines. {{Refend}} <ref name="ReferenceA">Updated daily according to [[UTC]].</ref> ==Representasyong Grapikal== Ito ay [[Bar chart|grapikal]] na representasyon ng haba ng buhay ng bawat punong Mahistrado Pilipinas. {{#tag:timeline| ImageSize = width:775 height:auto barincrement:50 PlotArea = top:20 bottom:20 right:20 left:20 AlignBars = late DateFormat = x.y Period = from:1847.16 till:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/6}} TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:black unit:year increment:10 start:1850 Define $now = {{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} Colors = id:blackline value:rgb(0.212,0.192,0.173) id:nowline value:rgb(0,0,0.933) id:plus value:rgb(0.200, 0.800, 0) id:blank value:rgb(1, 1, 1) id:LIFESPAN value:rgb(0.88, 0.90, 0.70) id:WM value:rgb(1, 0.941, 0.961) id:TR value:rgb(1, 0.894, 0.882) id:WT value:rgb(0.980, 0.922, 0.843) id:WW value:rgb(0.961, 0.961, 0.863) id:WH value:rgb(0.753, 0.753, 0.753) id:CC value:rgb(1, 0.843, 0) id:MQ value:rgb(0.957, 0.643, 0.376) id:MH value:rgb(1, 1, 0) id:SO value:rgb(1, 0.980, 0.904) id:EQ value:rgb(0.847, 0.749, 0.847) id:CG value:rgb(0, 0.749, 1) id:FM value:rgb(1, 0.894, 0.710) id:CA value:rgb(0.933, 0.510, 0.933) id:JE value:rgb(0.961, 0.871, 0.702) id:GMA value:rgb(0.824, 0.706, 0.549) id:BA value:rgb(0, 1, 1) id:RD value:rgb(1, 1, 0.941) id:BBM value:rgb(0.545, 0.271, 0.075) PlotData= width:22 align:center fontsize:m bar:1 color:LIFESPAN from:1847.16 till:1901.51 text:Cayetano L. Arellano color:WM from:1901.45 till:1920.25 color:LIFESPAN from:1920.34 till:1920.98 bar:2 color:LIFESPAN from:1852.15 till:1920.5 text:Victorino M. Mapa color:WW from:1920.5 till:1921.83 color:LIFESPAN from:1921.83 till:1927.33 bar:3 color:LIFESPAN from:1853 till:1921.83 text:Manuel G. Araullo color:WH from:1921.83 till:1924.56 bar:4 color:LIFESPAN from:1872.28 till:1925.25 text:Ramon Q. Avanceña color:CC from:1925.25 till:1941.93 color:LIFESPAN from:1941.93 till:1957.44 bar:5 color:LIFESPAN from:1886.13 till:1941.98 text:José Abad Santos color:MQ from:1941.98 till:1942.33 bar:6 color:LIFESPAN from:1894.73 till:1942.07 text:José Y. Yulo color:MH from:1942.07 till:1945.52 color:LIFESPAN from:1945.52 till:1976.75 bar:7 color:LIFESPAN from:1893.82 till:1945.52 text:Manuel V. Moran color:SO from:1945.52 till:1951.21 color:LIFESPAN from:1951.21 till:1961.64 bar:8 color:LIFESPAN from:1891.18 till:1951.25 text:Ricardo M. Paras color:EQ from:1951.25 till:1961.18 color:LIFESPAN from:1961.18 till:1984.84 bar:9 color:LIFESPAN from:1896.41 till:1961.32 text:Cesar Fernando C. Bengzon color:CG from:1961.32 till:1966.41 color:LIFESPAN from:1966.13 till:1992.77 bar:10 color:LIFESPAN from:1903.43 till:1966.46 text:Roberto R. Concepcion color:FM from:1966.46 till:1973.21 color:LIFESPAN from:1973.21 till:1987.25 bar:11 color:LIFESPAN from:1910.97 till:1973.8 text:Querube C. Makalintal color:FM from:1973.8 till:1975.97 color:LIFESPAN from:1975.97 till:2002.85 bar:12 color:LIFESPAN from:1914.67 till:1976.01 text:Fred Ruiz Castro color:FM from:1976.01 till:1979.3 bar:13 color:LIFESPAN from:1915.58 till:1979.5 text:Enrique M. Fernando color:FM from:1979.5 till:1985.58 color:LIFESPAN from:1985.58 till:2004.78 bar:14 color:LIFESPAN from:1915.88 till:1985.58 text:Felix V. Makasiar color:FM from:1985.58 till:1985.88 color:LIFESPAN from:1985.88 till:1992.13 bar:15 color:LIFESPAN from:1917.66 till:1985.88 text:Ramon C. Aquino color:FM from:1985.88 till:1986.18 color:LIFESPAN from:1986.18 till:1993.24 bar:16 color:LIFESPAN from:1918.3 till:1986.29 text:Claudio O.Teehankee, Sr. color:CA from:1987.29 till:1988.3 color:LIFESPAN from:1988.3 till:1989.9 bar:17 color:LIFESPAN from:1918.5 till:1988.3 text:Pedro L. Yap color:CA from:1988.3 till:1988.5 color:LIFESPAN from:1988.5 till:2003.88 bar:18 color:LIFESPAN from:1917.79 till:1988.5 text:Marcelo B. Fernan color:CA from:1988.5 till:1991.98 color:LIFESPAN from:1991.08 till:1999.52 bar:19 color:LIFESPAN from:1928.91 till:1991.98 text:Andres R. Narvasa color:CA from:1991.98 till:1998.91 color:LIFESPAN from:1998.91 till:2013.83 bar:20 color:LIFESPAN from:1935.97 till:1998.91 text:Hilario G. Davide, Jr. color:JE from:1998.91 till:2005.97 color:LIFESPAN from:2005.97 till:$now bar:21 color:LIFESPAN from:1937.93 till:2005.97 text:Artemio V. Panganiban, Jr. color:GMA from:2005.97 till:2007.93 color:LIFESPAN from:2007.93 till:$now bar:22 color:LIFESPAN from:1940.38 till:2007.93 text:Reynato S. Puno color:GMA from:2007.93 till:2010.38 color:LIFESPAN from:2010.38 till:$now bar:23 color:LIFESPAN from:1948.79 till:2010.38 text:Renato C. Corona color:GMA from:2010.38 till:2012.41 color:LIFESPAN from:2012.41 till:2016.33 bar:24 color:LIFESPAN from:1960.5 till:2012.65 text:Maria Lourdes Sereno color:BA from:2012.65 till:2018.36 color:LIFESPAN from:2018.36 till:$now bar:25 color:LIFESPAN from:1948.77 till:2018.65 text:Teresita J. Leonardo-De Castro color:RD from:2018.66 till:2018.77 color:LIFESPAN from:2018.87 till:$now bar:26 color:LIFESPAN from:1949.79 till:2018.9 text:Lucas P. Bersamin color:RD from:2018.9 till:2019.79 color:LIFESPAN from:2019.79 till:$now bar:27 color:LIFESPAN from:1952.23 till:2019.81 text:Diosdado M. Peralta color:RD from:2019.81 till:2021.23 color:LIFESPAN from:2021.23 till:$now bar:28 color:LIFESPAN from:1957.85 till:2021.26 text:Alexander G. Geamundo color:RD from:2021.26 till:$now Linedata= at:$now color:nowline }} # Hilario Davide. Jr.: ##LT: {{#expr:{{#time:1935}}+{{#time:12.20}}/12}} &ndash; {{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}}; Term:{{#expr:{{#time:1998}}+{{#time:11.30}}/12}} &ndash; {{#expr:{{#time:2005}}+{{#time:12.20}}/12}} # Artemio Panganiban: ##LT: {{#expr:{{#time:1936}}+{{#time:12.7}}/12}} &ndash; {{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}}; Term:{{#expr:{{#time:2005}}+{{#time:12.20}}/12}} &ndash; {{#expr:{{#time:2006}}+{{#time:12.07}}/12}} # Reynato Puno: ##LT: {{#expr:{{#time:1940}}+{{#time:5.17}}/12}} &ndash; {{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}}; Term:{{#expr:{{#time:2006}}+{{#time:12.07}}/12}} &ndash; {{#expr:{{#time:2010}}+{{#time:5.17}}/12}} # Teresita de Castro: ##LT: {{#expr:{{#time:1948}}+{{#time:10.10}}/12}} &ndash; {{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}}; Term:{{#expr:{{#time:2018}}+{{#time:8.28}}/12}} &ndash; {{#expr:{{#time:2018}}+{{#time:10.10}}/12}} # Lucas Bersamin: ##LT: {{#expr:{{#time:1949}}+{{#time:10.18}}/12}} &ndash; {{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/6}}; Term:{{#expr:{{#time:2018}}+{{#time:11.26}}/12}} &ndash; {{#expr:{{#time:2019}}+{{#time:10.18}}/12}} # Diosdado Peralta: ##LT: {{#expr:{{#time:1952}}+{{#time:3.27}}/12}} &ndash; {{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}}; Term:{{#expr:{{#time:2019}}+{{#time:10.22}}/12}} &ndash; {{#expr:{{#time:2021}}+{{#time:3.27}}/12}} # Alexander Gesmundo: ##LT: {{#expr:{{#time:1957}}+{{#time:11.16}}/12}} &ndash; {{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/6}}; Term:{{#expr:{{#time:2021}}+{{#time:4.05}}/12}} &ndash; {{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} ==Timeline ng mga Pamantasang Pambatas na Pinagtapusan ng Bawat Punong Mahistrado ng Kataastaasang Hukuman ng Pilipinas== {{#tag:timeline| ImageSize = width:1000 height:auto barincrement:35 PlotArea = top:20 bottom:20 right:20 left:20 AlignBars = late DateFormat = x.y Period = from:1901.45 till:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/6}} TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:black unit:year increment:10 start:1902 Define $now = {{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} Colors = id:blackline value:rgb(0.212, 0.192, 0.173) id:nowline value:rgb(0, 0, 0.933) id:blank value:rgb(1, 1, 1) id:Vacant value:black id:None value:gray(0.3) id:abolished value:gray(0.6) id:ADMU value:blue id:ESC value:orange id:FEU value:green id:Northwestern value:purple id:UE value:red id:UP value:rgb(0.133, 0.545, 0.133) id:UST value:rgb(1, 0.843, 0) id:linemark value:gray(0.8) id:linemark2 value:gray(0.9) PlotData= width:22 align:center fontsize:m bar:1 color:UST from:1901.45 till:1920.25 text:Cayetano L. Arellano bar:2 color:UST from:1920.5 till:1921.83 text:Victorino M. Mapa bar:3 color:UST from:1921.83 till:1924.56 text:Manuel G. Araullo bar:4 color:UST from:1925.25 till:1941.93 text:Ramon Q. Avanceña bar:5 color:Northwestern from:1941.98 till:1942.33 text:José Abad Santos bar:6 color:UP from:1942.07 till:1945.52 text:José Y. Yulo bar:7 color:ESC from:1945.52 till:1951.21 text:Manuel V. Moran bar:8 color:UP from:1951.25 till:1961.13 text:Ricardo M. Paras bar:9 color:UP from:1961.32 till:1966.41 text:Cesar Fernando C. Bengzon bar:10 color:UP from:1966.46 till:1973.29 text:Roberto R. Concepcion bar:11 color:UP from:1973.8 till:1975.97 text:Querube C. Makalintal bar:12 color:UP from:1976.01 till:1979.3 text:Fred Ruiz Castro bar:13 color:UP from:1979.5 till:1985.56 text:Enrique M. Fernando bar:14 color:UP from:1985.56 till:1985.88 text:Felix V. Makasiar bar:15 color:UP from:1985.88 till:1986.18 text:Ramon C. Aquino bar:16 color:ADMU from:1986.29 till:1988.3 text:Claudio O. Teehankee, Sr. bar:17 color:UP from:1988.3 till:1988.5 text:Pedro L. Yap bar:18 color:UP from:1988.5 till:1991.98 text:Marcelo B. Fernan bar:19 color:UST from:1991.98 till:1998.91 text:Andres R. Narvasa bar:20 color:UP from:1998.91 till:2005.97 text:Hilario G. Davide, Jr. bar:21 color:FEU from:2005.97 till:2006.93 text:Artemio V. Panganiban, Jr. bar:22 color:UP from:2006.93 till:2010.38 text:Reynato S. Puno bar:23 color:ADMU from:2010.38 till:2012.41 text:Renato C. Corona bar:24 color:UP from:2012.65 till:2018.36 text:Maria Lourdes P. A. Sereno (De facto) bar:25 color:UP from:2018.65 till:2018.77 text:Teresita J. Leonardo-De Castro bar:26 color:UE from:2018.9 till:2019.79 text:Lucas P. Bersamin bar:27 color:UST from:2019.81 till:2021.23 text:Diosdado M. Peralta bar:28 color:ADMU from:2021.27 till:$now text:Alexander G. Geamundo Linedata= at:$now color:nowline }} '''Bar Key''': '''{{legend inline|blue|ADMU}}'''&nbsp;'''{{legend inline|orange|Escuela de Derecho}}'''&nbsp;'''{{legend inline|Green|FEU}}'''&nbsp;'''{{legend inline|Purple|Northwestern}}'''&nbsp;'''{{legend inline|Red|UE}}'''&nbsp;'''{{legend inline|ForestGreen|UP}}'''&nbsp;'''{{legend inline|gold|UST}}''' == Tingnan din == * [[Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas]] * [[Saligang-batas ng Pilipinas]] == Mga Panlabas na Kawing == * [http://www.supremecourt.gov.ph/ Websayt ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512084154/http://www.supremecourt.gov.ph/ |date=2008-05-12 }} ==Sanggunian== {{reflist}} {{Punong_Mahistrado_ng_Kataas-taasang_Hukuman_ng_Pilipinas}} {{Uncategorized}} nojgm7czd4zzitbbz8sqzy6h9di0jci 0 70898 2215451 2207210 2026-07-09T12:55:25Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215451 wikitext text/x-wiki Ito ay isang '''talaan ng mga pahayagan''' na kasalukuyang inilalathala sa Pilipinas. Ang listahang ito ay may kasamang mga broadsheet at mga [[tabloid]] na inilalathala araw-araw at ipinamamahagi sa buong bansa. Ang pangrehiyong pahayagan o ang mga inilalathala lamang sa mga rehiyon ay kasama rin. Lahat ng mga broadsheet na inilathala at ipinamamahagi sa buong bansa ay nasa Ingles. Karamihan ng mga tabloid ay inilalathala sa Tagalog. ==Broadsheet== {| border=0 cellpadding=2 cellspacing=3 class="wikitable sortable" |- valign="middle" ! Pahayagan !! Wika !! Uri !! Sirkulasyon |- | ''[https://www.en.m.wikipedia.org/wiki/Business_Mirror Business Mirror] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230307104741/https://en.m.wikipedia.org/wiki/Business_Mirror |date=2023-03-07 }}'' [http://www.businessmirror.com.ph/] || Ingles || Negosyo-araw-araw || |- | ''[https://www.en.m.wikipedia.org/wiki/Business_World Business World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200630105738/https://en.m.wikipedia.org/wiki/Business_World |date=2020-06-30 }}'' [http://www.bworldonline.com/]{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || Ingles || Negosyo-araw-araw || |- | ''[https://en.m.wikipedia.org/wiki/Chinese_Commercial_News_ Chinese Commercial News]'' (菲律賓商報) [http://www.shangbao.com.ph/] || Tsino || Negosyo-araw-araw || |- | ''[[Malaya (pahayagan)|Malaya]]'' [http://www.malaya.com.ph/] || Ingles || Arawang broadsheet || |- | ''[[Manila Bulletin]]'' [http://www.mb.com.ph/] || Ingles || Arawang broadsheet || |- | ''[https://en.m.wikipedia.org/wiki/Manila_Shimbun Manila Shimbun]'' [http://www.manila-shimbun.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161012200519/http://www.manila-shimbun.com/ |date=2016-10-12 }} || Hapones || Arawang broadsheet || |- | ''[[Philippine Daily Inquirer]]'' [https://www.inquirer.net/] || Ingles || Arawang broadsheet || |- | ''[http://www.tribune.net.ph/ The Daily Tribune]'' [http://www.tribune.net.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211221083336/https://tribune.net.ph/ |date=2021-12-21 }} || Ingles || Arawang broadsheet || |- | ''[[The Manila Times]]'' [http://www.manilatimes.net/] || Ingles || Arawang broadsheet || |- | ''[[The Philippine Star]]'' [http://www.philstar.com/] || Ingles || Arawang broadsheet || |- | ''[http://thestandard.com.ph/ The Standard (Philippines)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161012155111/http://thestandard.com.ph/ |date=2016-10-12 }}'' [http://thestandard.com.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161012155111/http://thestandard.com.ph/ |date=2016-10-12 }} || Ingles || Arawang broadsheet || |- | ''[http://www.unitednews.net.ph/ United Daily News (Philippines)]'' (聯合日報) [http://www.unitednews.net.ph/] || Tsino || Arawang broadsheet || |- | ''[http://www.uniteddaily.press.com/ United Daily Press]'' || Ingles || Arawang broadsheet || |- | ''[http://www.worldnews.net.ph/ World News Philipphines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161010214425/http://worldnews.net.ph/ |date=2016-10-10 }}'' (世界日報) [http://www.worldnews.net.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161010214425/http://worldnews.net.ph/ |date=2016-10-10 }} || Tsino || Arawang broadsheet || |} ==Tabloids== {| border=0 cellpadding=2 cellspacing=3 class="wikitable sortable" |- valign="middle" ! Pahayagan !! Wika !! Uri !! Sirkulasyon |- | ''[[Abante]]'' [http://www.abante.com.ph/] || Tagalog || Tabloid || Pambansa |- | ''[[Abante|Abante Tonite]]'' [http://www.abante-tonite.com/] || Tagalog || Tabloid || Pambansa |- | ''Bagong Tiktik'' || Tagalog || Tabloid || Pambansa |- | ''[http://balita.net.ph/ Balita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011224031/http://balita.net.ph/ |date=2016-10-11 }}'' [http://balita.net.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011224031/http://balita.net.ph/ |date=2016-10-11 }} || Tagalog || Tabloid || Pambansa |- | ''[http://bandera.inquirer.net/ Bandera Inquirer]'' [http://bandera.inquirer.net/] || Tagalog || Tabloid || Pambansa |- | ''[[Bomba Balita]]'' || Tagalog || Tabloid || Pambansa |- | ''Bugso'' || Tagalog || Tabloid || Pambansa |- | ''[[Pinoy Weekly]] PW PINOY WEEKLY.ORG || Tagalog || Tabloid || Pambansa |- | ''[[Bulgar (newspaper)|Bulgar]]'' || Tagalog || Tabloid || Pambansa |- | ''[[Hataw]]'' [http://www.hatawtabloid.com/] || Tagalog || Tabloid || Pambansa |- | ''[http://www.journal.com.ph/ People's Journal]'' [http://www.journal.com.ph/] || Ingles/Tagalog || Tabloid || Pambansa |- | ''[http://www.philstar.com/ngayon Pilipino Star Ngayon]'' [http://www.philstar.com/ngayon] || Tagalog || Tabloid || Pambansa |- | ''Pinas'' || Tagalog || Tabloid || Pambansa |- | ''[http://www.pinoyparazzi.com/ Pinoy Paparazzi]'' [http://www.pinoyparazzi.com/] || Tagalog || Tabloid || Pambansa |- | ''[[Pang-Masa]]'' || Tagalog || Tabloid || Pambansa |- | ''Ratsada'' || Tagalog || Tabloid || Pambansa |- | ''[http://www.remate.ph/ Remate]'' [http://www.remate.ph/] || Tagalog || Tabloid || Pambansa |- | ''[[Sagad]]'' || Tagalog || Tabloid || Pambansa |- | ''[[Saksi sa Balita]]'' || Tagalog || Tabloid || Pambansa |- | ''Sikat'' || Tagalog || Tabloid || Pambansa |- | ''[[Taliba]]'' || Tagalog || Tabloid || Pambansa |- | ''Tanod" || Tagalog || Tabloid || Pambansa |- | ''[http://tempo.com.ph/ Tempo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210519015338/http://www.tempo.com.ph/ |date=2021-05-19 }}'' [http://tempo.com.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210519015338/http://www.tempo.com.ph/ |date=2021-05-19 }} || Ingles || Tabloid || Pambansa |- | ''Tumbok'' || Tagalog || Tabloid || Pambansa |- | [https://en.m.wikipedia.org/wiki/University_of_the_Philipphines_Press University of the Philipphines Press]{{Dead link|date=Oktubre 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || Ingles || Tabloid || Pang-Unibersidad |- ==Regional and community newspapers== {| border=0 cellpadding=2 cellspacing=3 class="wikitable sortable" |- valign="middle" ! Pahayagan !! Wika !! Uri !! Sirkulasyon |- | ''[[Agila ng Bayan]]'' || Tagalog || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Banat (newspaper)|Banat]]'' [http://www.philstar.com/banat] || Sebwano || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Bicol Standard]]'' [http://www.bicolstandard.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304203650/http://www.bicolstandard.com/ |date=2021-03-04 }} || Ingles/Bikolano || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[The Bohol Chronicle]]'' [http://boholchronicle.com.ph/]{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || Ingles || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[The Bohol Standard]]'' [http://www.theboholstandard.com/] || Ingles || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Bohol Time]]'' || Ingles/Sebwano || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Brigada News]]'' || Sebwano || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Business Week Mindanao]]'' [http://www.businessweekmindanao.com/] || Ingles || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Cagayan de Oro Journal - Online]]'' || Ingles || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Cagayan de Oro Times]]'' || Ingles || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[The Cagayan Times]]'' || Ingles || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Catanduanes Tribune]]'' [http://www.catanduanestribune.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120309114104/http://www.catanduanestribune.com/ |date=2012-03-09 }} || Ingles/Bikolano || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Cebu Daily News]]'' [http://cebudailynews.inquirer.net/] || Sebwano || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Cebu Examiner]]'' || Ingles || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Golden Journal]]'' || Ingles || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[The Daily Dipolognon]]'' [http://www.dipolognon.com/] || Ingles || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[The Daily Sun]]'' || Ingles || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Eastern Visayas Examiner]]'' || Ingles/Waray || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Eastern Visayas Mail]]'' [http://www.evmailnews.net/] || Ingles/Waray || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[The Filipino Express Online]]'' [http://www.filipinoexpress.com/] || Ingles || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[The Freeman (newspaper)|The Freeman]]'' [http://www.philstar.com/freeman] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161009170749/http://www.philstar.com/freeman |date=2016-10-09 }} || Ingles || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Hublas nga Kamatuoran]]'' || Sebwano || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Inquirer Libre]]'' || Tagalog || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Leyte-Samar Daily Express]]'' [http://www.leytesamardailynews.com/] || Ingles/Waray || Broadsheet || Panrehiyon |- | ''[[Maguindanao Network]]'' || Ingless || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Manila Channel]]'' [http://www.manilachannel.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161101045446/http://www.manilachannel.com/ |date=2016-11-01 }} || Ingles || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Mindanao Daily News]]'' [http://www.mindanaodailynews.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161008193703/http://www.mindanaodailynews.com/ |date=2016-10-08 }} || Ingles || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Mindanao Examiner]]'' || Ingles || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Mindanao Gold Star Daily]]'' [http://mindanaogoldstardaily.com/] || Ingles || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Mindanao Star]]'' || Ingles || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Mindanao Times]]'' [http://mindanaotimes.net/] || Ingles || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[MindaNews]]'' [http://www.mindanews.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110601233820/http://www.mindanews.com/ |date=2011-06-01 }} || Ingles || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Mindoro Bulletin]]'' || Ingles || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Moro Information Agency]]'' || Ingles || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[The News Today (Iloilo)|The News Today]]'' [http://www.thenewstoday.info/] || Ingles || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Olongapo News]]'' || Ingles || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Panay News]]'' [http://www.panaynews.net/] || Ingles/Hiligaynon || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Periodiko Metro]]'' || Ingles || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Pinoy Parazzi]]'' || Ingles || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[The Reporter (Philippine newspaper)|The Reporter]]'' [http://philippinereporter.com/] || Ingles/Sebwano || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Samar News]]'' [http://www.samarnews.com/] || Ingles/Waray || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Sinirangan News]]'' [http://www.sinirangan.news/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170609203911/http://www.sinirangan.news/ |date=2017-06-09 }} || Ingles/Waray || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Sino-Fil Daily]]'' || Ingles || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Southern Leyte Times]]'' [http://www.southernleytetimes.com/]{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || Ingles/Sebwano || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Subic Updater (Philippines)|Subic Updater]]'' || Ingles || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Sun.Star|Sun.Star Daily]]'' [http://www.sunstar.com.ph/] || Ingles || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Sunday Punch (newspaper)|Sunday Punch]]'' [http://punch.dagupan.com/] || Ingles || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[SuperBalita]]'' [http://www.sunstar.com.ph/superbalita] || Ingles || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Visayan Business Post]]'' [http://visayanbizpost.com/] || Ingles/Sebwano || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Visayan Daily Star]]'' [http://tempo.com.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210519015338/http://www.tempo.com.ph/ |date=2021-05-19 }} || Ingles || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Voice of the South (newspaper)|Voice of the South]]'' [http://voiceofthesouth.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161006132620/http://voiceofthesouth.ph/ |date=2016-10-06 }} || Ingles || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Zambo Times]]'' || Ingles || Tabloid || Panrehiyon |- | ''[[Zamboanga Today Online]]'' || Ingles || Tabloid || Panrehiyon |} ==Mga pahayagang banyaga ang wika== ===Espanyol=== * ''[[e-Dyario]]'' * ''[http://revista.carayanpress.com Revista Filipina]'' * ''[http://semanario-filipinas.blogspot.com Semanario de Filipinas]'' ===Tsinong Mandarin=== * ''[[Chinese Commercial News]]'' (菲律賓商報) * ''Philippine Chinese Daily'' (菲律賓華報) * ''Sino-Fil Daily'' (菲華日報) * ''Ta Kung Pao'' - Philippine edition (大公報 - 菲律賓版) * ''[[United Daily News]]'' (聯合日報) * ''Wen Wei Po'' - Philippine edition (文匯報 - 菲律賓版) * ''[[World News (newspaper)|World News]]'' (世界日報) ===Hapones=== * ''Manila Shimbun'' ===Koreano=== * ''Manila Seoul'' ===Iba pa=== *[[Bohol Bantay Balita]] [http://www.boholbantaybalita.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070608121656/http://www.boholbantaybalita.com/ |date=2007-06-08 }} *[[Newsline (Philippine newspaper)|Newsline]] [http://www.newslinetarlac.com.ph/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070430164025/http://www.newslinetarlac.com.ph/ |date=2007-04-30 }} *[[Philippine News]] [http://www.philippinenews.com/] *[[Sunstar Daily]] [http://www.sunstar.com.ph/] *[[Today (Philippine newspaper)|Today]] [http://www.today.net.ph/] [[Kaurian:Pahayagan sa Pilipinas|*]] {{stub}} 8vapv5y8n1cs9btp4n2iywb27bul4ff 0 78516 2215523 2170034 2026-07-10T06:25:37Z ~2026-38930-63 163896 2215523 wikitext text/x-wiki ==Panimula ng Unang Edisyon ng Kartilya== KATIPUNAN NAN͠G MG̃A A. N. B. SA MAY NASAN͠G MAKISANIB SA KATIPUNAN͠G ITO Sa pagkakailangan, na ang lahat na nagiibig pumasok sa katipunang ito, ay magkaroon ng lubos na pananalig at kaisipan sa mga layong tinutungo at mga kaaralang pinaiiral, minarapat na ipakilala sa kanila ang mga bagay na ito, at ng bukas makalawa’y huag silang magsisi at tuparing maluwag sa kalooban ang kanilang mga tungkulin. Ang kabagayang pinag-uusig ng Katipunang ito ay lubos na dakila at mahalaga; papagisahin ang loob at kaisipan ng lahat ng tagalog (*) sa pamamagitan ng isang mahigpit na panunumpa, upang sa pagkakaisang ito’y magkalakas na iwasan ang masinsing tabing na nakabubulag sa kaisipan at matuklasan ang tunay na landas ng Katuwiran at Kalinawagan. (*) Sa salitang tagalog katutura’y ang lahat nang tumubo sa Sangkapuluang ito; sa makatuid, bisaya man, iloko man, kapangpangan ah daddy,at man, atbp., ay tagalog din. ==Mga Turo ng Katipunan== 1. “Ang buhay na hindi ginugugol sa isang malaki at banal na kadahilanan ay kahoy na walang lilim, kundi (man) damong makamandag." (A life that is not dedicated to a noble and divine cause is like a tree without a shade, if not, a poisonous weed.) (May ilang libro na ang nakasulat ay "Ang buhay na hindi inialay sa dakilang layunin ay punungkahoy na walang lilim.") 2. "Ang gawang magaling na nagbubuhat sa paghahambog o pagpipita sa sarili (paghahangad na makasarili), at hindi talagang nasang gumawa ng kagalingan, ay di kabaitan." (A deed that is motivated by self-interest or self-pity and done without sincerity lacks nobility.) 3. "Ang tunay na kabanalan ay ang pagkaka­wang-gawa, ang pag-ibig sa kapwa at ang isukat ang bawat kilos, gawa't pangungusap sa talagang katuwiran." (True piety is the act of being charitable, loving one's fellowmen, and being judicious in behavior, speech and deed.) 4. "Maitim man o maputi ang kulay ng balat, lahat ng tao'y magkakapantay; mang­yayaring ang isa'y hihigitan sa dunong, sa yaman, sa ganda; ngunit di mahihigitan sa pagkatao." (All [people] are equal, regardless of the color of their skin; While one could have more education, wealth or beauty than the other, none of them can overpass one's identity.) 5. "Ang may mataas na kalooban, inuuna ang (dangal o) puri kaysa pagpipita sa sarili; ang may hamak na kalooban, inuuna ang pagpipita sa sarili sa puri." (A person with a noble character values honor above self-interest, while a person with a base character values self-interest above honor.) 6. "Sa taong may hiya, salita'y panunumpa." (To a [person] that respects, his/her word is a pledge.) 7. "Huwag mong sayangin ang panahon; ang ya­mang nawala'y mangyayaring mag­balik; ngunit panahong nagdaan na'y di na muli pang magda­daan." (Do not waste your time; lost wealth can be retrireved, but time lost is lost forever.) 8. "Ipagtanggol mo ang inaapi; kabakahin (laba­nan) ang umaapi." (Defend the oppressed and fight the oppressor) 9. "Ang taong matalino'y ang may pag-iingat sa bawat sasabihin; matutong ipaglihim ang dapat ipaglihim." (A wise man is someone who is careful in all that he says; learn to keep the things that need to be kept secret.) 10. "Sa daang matinik ng buhay, lalaki ang siyang patnugot ng asawa at mga anak; kung ang uma­akay ay tungo sa sama, ang pagtutunguhan ng inaakay ay kasamaan din." (Ang simula nito'y obserbasyon sa ugnayan ng babae at lalaki sa panahon ng Katipunan; para sa kasalukuyan, ang katumbas nito ay ang sumusunod: "Sa daang matinik ng buhay, ang mga magulang ang patnugot ng mag-anak; kung ang umaakay ay tungo sa samâ, ang pagtutunguhan ng inaakay ay kasamaan din.") (In the thorny path of life, the man leads the way and his wife and children follow; If the leader goes the way of evil, so do the followers.) 11. "Ang babae ay huwag mong tingnang isang bagay na libangan lamang, kundi isang katuwang at karamay (ng lalaki) sa mga kahirapan nitong buhay; gamitin mo nang buong pagpipitagan ang kanyang (pisikal na) kahinaan, at alalahanin ang inang pinagbuhatan at nag-iwi sa iyong kasang­gulan.” (Never regard a woman as an object for you to trifle with; rather you should consider her as a partner and a friend in times of need; Give proper considerations to a woman's frailty and never forget that your own mother, who brought you forth and nurtured you from infancy, is herself such a person.) 12. "Ang di mo ibig gawin (ng iba) sa asawa mo, anak at kapatid, ay huwag mong gagawin sa asawa, anak at kapatid ng iba." (Don't do to the wife, children and brothers and sisters of others what you do not want done to your wife, children and brothers and sisters.) 13. "Ang kamahalan ng tao'y wala sa pagkahari, wala sa tangos ng ilong at puti ng mukha, wala sa pagkaparing kahalili ng Diyos, wala sa mataas na kalagayan sa balat ng lupa: wagas at tunay na mahal na tao, kahit laking-gubat at walang nababatid kundi ang sariling wika, yaong may magandang asal, may isang pangu­ngusap, may dangal at puri, yaong di nagpa­paapi't di nakikiapi; yaong marunong mag­dam­dam at marunong lumingap sa bayang tinubuan." (A (person's) worth is not measured by his/her station in life, neither by the height of his nose nor the fairness of skin, and certainly not by whether he is a priest claiming to be God's deputy. Even if he is a tribesman/tribeswoman from the hills and speaks only his/her own tongue, a (person) is honorable if he/she possesses a good character, is true to his/her word, has fine perceptions and is loyal to his/her native land.) 14. "Paglaganap ng mga aral na ito, at maning­ning na sisikat ang araw ng mahal na kalayaan dito sa kaaba-abang Sangkapuluan at sabugan ng matamis niyang liwanag ang nangagkaisang mag­kakalahi't magkakapatid, ng ligayang walang kata­pusan, ang mga ginugol na buhay, pagod, at mga tiniis na kahirapa'y labis nang matutumbasan." (When these teachings shall have been propagated and the glorious sun of freedom begins to shine on these poor islands to enlighten a united race and people, then all the loves lost, all the struggle and sacrifices shall not have been in vain.) {{pilipinas-stub}} [[Kaurian:Katipunan]] q384l06zrcyk1ag9t6hr2rdktraw7fw 0 79461 2215540 1929447 2026-07-10T09:08:51Z Jiro12345 163892 Nagdagdag ng image 2215540 wikitext text/x-wiki {{otheruses|Arterya}} Ang '''arterya''' ay ang malaking ugat na dinadaanan ng dugo. Nanggagaling ang ugat na ito mula sa puso patungo sa iba't ibang bahagi ng katawan upang magdala ng [[oksiheno]] at sustansiya patungo sa mga organo ng katawan.[[Talaksan:Artery.svg|thumb]] <ref name=Gaboy>{{cite-Gaboy|''Artery'', ugat na arterya; may paliwanag din mula sa ''vein''}}</ref> Sa medisina, ito ang isa sa mga tubong nagdadala ng dugo mula sa puso palabas na patungo sa lahat ng mga bahagi ng katawan.<ref name=NBK>{{cite-NBK|''Artery'', ''Some Medical Terms'', ''Diseases''}}, pahina 206.</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}} {{usbong|Anatomiya}} [[Kaurian:Sistemang sirkulatoryo]] 98bi4ir7q15exmadsbylbrga2774qqc 0 87382 2215459 2215436 2026-07-09T14:55:09Z Jojit fb 38 /* Mga paaralan ng kaisipan */ 2215459 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 3ipm7akp0ibw5f5zh7awv2k1hhd9fov 2215461 2215459 2026-07-09T14:55:36Z Jojit fb 38 /* Klasiko */ 2215461 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] os5kzz97vwudp8kcpcrx762sj0z95d8 2215462 2215461 2026-07-09T14:58:04Z Jojit fb 38 /* Klasiko */ 2215462 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang pag-aalis sa estado, pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan. Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo. Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari." == Kasaysayan == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 4exdsx6nz2rw8z2zez7fiswdypk2p1v 2215463 2215462 2026-07-09T14:58:40Z Jojit fb 38 /* Klasiko */ 2215463 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan. Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo. Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari." == Kasaysayan == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] fhatnyw2r19jyeeykdrwdicvk1hm024 2215464 2215463 2026-07-09T15:00:40Z Jojit fb 38 /* Klasiko */ 2215464 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} == Kasaysayan == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] szms0cz4rax3acd865fr86hosiu0p3v 2215465 2215464 2026-07-09T15:02:59Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215465 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} == Kasaysayan == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] jjluhq9t5lvax8s2o696fbou26y1yci 2215467 2215465 2026-07-09T15:25:05Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215467 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} == Kasaysayan == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 0erqyjh8o8f8066tt1x6x7u8rjq8yma 2215468 2215467 2026-07-09T15:26:21Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215468 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} == Kasaysayan == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] rdzr7cd73y4pk02jl5afk8n15e34syu 2215469 2215468 2026-07-09T15:30:09Z Jojit fb 38 /* Klasiko */ 2215469 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin. Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]], at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado. == Kasaysayan == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] kfbd2x0zrlp2me5valavtdnjhww66wh 2215470 2215469 2026-07-09T15:32:02Z Jojit fb 38 /* Klasiko */ 2215470 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} == Kasaysayan == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] eyvmzngublah5niki24c9dn9v59faoa 2215471 2215470 2026-07-09T15:33:31Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215471 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} == Kasaysayan == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 February 2021 |url-status=live|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 4s9yjhsroyzw3zivo0enqsygrjbgq5n 2215472 2215471 2026-07-09T15:34:03Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215472 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} == Kasaysayan == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] f26zc34ebldc821gm0hsn99uiuvimoh 2215473 2215472 2026-07-09T15:35:06Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215473 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} == Kasaysayan == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] hm8g3y6upldtxvp5y4m6q9163hkeobl 2215474 2215473 2026-07-09T15:36:36Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215474 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} == Kasaysayan == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] lh5hxawjd0n8o4ydwyhjeasr3id8jfl 2215475 2215474 2026-07-09T15:38:24Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215475 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} == Kasaysayan == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |title-link=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] onpridnvmme1i36il5db08b4cmfnxex 2215476 2215475 2026-07-09T15:39:32Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215476 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} == Kasaysayan == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 7ampgskz4cfn8jfmfucl9cirf9l4a6o 0 102766 2215515 2215067 2026-07-10T05:06:37Z Johndeo333 163610 Inayos ang baybay 2215515 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:World map with tropic of cancer.svg|350px|thumb|Mapa ng mundo na pinapakita ang Tropiko ng Kanser]] Ang '''Tropiko ng Kanser''', o '''Hilagang Tropiko''', ay isa sa limang pangunahing panukat ng digri o pangunahing mga bilog ng [[latitud]] na minamarkahan ang mga mapa ng [[Daigdig]]. Ito ang pinakahilagang latitud kung saan maaaring magpakita ang [[Araw (astronomiya)|Araw]] ng diretso sa ibabaw sa tanghali. ==Heograpiya== Ito ay nakapaloob sa [[Hilagang Emisperyo]] kung saan matatagpuan ang bahaging hilaga-itaas ng mundo ang mga kontinente ng [[Hilagang Amerika]], kalahati ng [[Mehiko]], [[Europa]], [[Rusya]], [[Kanlurang Asya]] at [[Silangang Asya]] na siyang dahilan mula sa [[Hilagang Polo]] sa [[Arktik]]. Ito ay kasalungat ng [[Tropiko ng Kaprikorn]] mula sa ibaba ng mundo. ===Mga Bansa sakop ng Tropiko ng Kancer Climate=== *[[Taiwan]] Hilagang *[[Taiwan]]Timog *[[Pilipinas]] Timog Luzon *[[Pilipinas]] Center Luzon *[[Pilipinas]] Hilagang Luzon *[[Hapon]] *[[Saudi Arabia]] *[[Amerika]] Hilagang {{stub|Heograpiya}} [[Kategorya:Mga guhit ng latitud]] mz2as8jxwhhp31e706u3yjppr4rcicn 2215521 2215515 2026-07-10T05:19:11Z GinawaSaHapon 102500 Kinansela ang pagbabagong 2215515 ni [[Special:Contributions/Johndeo333|Johndeo333]] ([[User talk:Johndeo333|Usapan]]) 2215521 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:World map with tropic of cancer.svg|350px|thumb|Mapa ng mundo na pinapakita ang Tropiko ng Kanser]] Ang '''Tropiko ng Kanser''', o '''Hilagang Tropiko''', ay isa sa limang pangunahing panukat ng digri o pangunahing mga bilog ng [[latitud]] na minamarkahan ang mga mapa ng [[Daigdig]]. Ito ang pinakahilagang latitud kung saan maaaring magpakita ang [[Araw (astronomiya)|Araw]] ng diretso sa ibabaw sa tanghali. ==Heograpiya== Ito ay nakapaloob sa [[Hilagang Emisperyo]] kung saan matatagpuan ang bahaging hilaga-itaas ng mundo ang mga kontinente ng [[Hilagang Amerika]], kalahati ng [[Mehiko]], [[Europa]], [[Rusya]], [[Kanlurang Asya]] at [[Silangang Asya]] na siyang dahilan mula sa [[Hilagang Polo]] sa [[Arktik]]. Ito ay kasalungat ng [[Tropiko ng Kaprikorn]] mula sa ibaba ng mundo. {{stub|Heograpiya}} [[Kategorya:Mga guhit ng latitud]] b0jpjezf03enxfcxg4yc3csbhyzw6o6 2215560 2215521 2026-07-10T11:52:16Z Johndeo333 163610 Inayos ang baybay 2215560 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:World map with tropic of cancer.svg|350px|thumb|Mapa ng mundo na pinapakita ang Tropiko ng Kanser]] Ang '''Tropiko ng Kanser''', o '''Hilagang Tropiko''', ay isa sa limang pangunahing panukat ng digri o pangunahing mga bilog ng [[latitud]] na minamarkahan ang mga mapa ng [[Daigdig]]. Ito ang pinakahilagang latitud kung saan maaaring magpakita ang [[Araw (astronomiya)|Araw]] ng diretso sa ibabaw sa tanghali. ==Heograpiya== Ito aye nakapaloob sa [[Hilagang Emisperyo]] kung saan matatagpuan ang bahaging hilaga-itaas ng mundo ang mga kontinente ng [[Hilagang Amerika]], kalahati ng [[Mehiko]], [[Europa]], [[Rusya]], [[Kanlurang Asya]] at [[Silangang Asya]] na siyang dahilan mula sa [[Hilagang Polo]] sa [[Arktik]]. Ito ay kasalungat ng [[Tropiko ng Kaprikorn]] mula sa ibaba ng mundo. ===Mga Bansa tropiko ng Kancer=== *[[Pilipinas]] Timog Luzon *[[Pilipinas]] Hilagang Luzon *[[Pilipinas]] Central Luzon *[[Taiwan]] Timog *[[Taiwan]] Hilagang {{stub|Heograpiya}} [[Kategorya:Mga guhit ng latitud]] a69h4gq1tc1kdv6cbkd6hnwjpecb3vi 0 131661 2215488 2212310 2026-07-09T17:43:35Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 11 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215488 wikitext text/x-wiki {{Infobox Magazine | title = Weekly Shōnen Jump | image_file = Jump-Cover-1.jpg | image_size = 215px | image_caption = Pabalat ng unang isyu ng ''Weekly Shōnen Jump'', na nilabas noong 1968 | editor = Yū Saitō<ref>{{cite web|last=Tai|first=Anita|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2024-06-26/hiroyuki-nakano-steps-down-as-weekly-shonen-jump-editor-in-chief/.212426|title=Hiroyuki Nakano Steps Down as Weekly Shonen Jump Editor-in-Chief |publisher=Anime News Network |date=June 26, 2024|access-date=December 10, 2024}}</ref> | frequency = Biweekly (1968–1969)<br />Weekly (Oktubre 1969–kasalukuyan) | circulation = 1,390,000<br /><small>(January–December 2021)</small><ref name="2021circs">{{cite web |title=Shueisha Media Guide 2022 |url=https://adnavi.shueisha.co.jp/wp-content/uploads/2020/05/mediaguide2022.pdf |access-date=June 3, 2022 |date=June 3, 2022}}</ref> | category = [[Shōnen manga]] | company = Shueisha | publisher = | firstdate = {{start date and age|1968|8|1}} | finaldate = | country = Hapon | based = Tokyo | language = [[wikang Hapones|Hapones]] | website = [http://shonenjump.com/e/ shonenjump.com/e/] | issn = }} Ang {{nihongo|'''''Weekly Shōnen Jump'''''|週刊少年ジャンプ|Shūkan Shōnen Janpu|inistilo sa Ingles bilang ''WEEKLY JUMP''|lead=yes}} ay isang lingguhang antolohiyang [[Shōnen manga|manga na ''shōnen'']] na nilathala sa bansang [[Hapon]] ng [[Shueisha]] sa ilalim ng linya ng [[magasin]] na ''Jump''. Ito ang pinakamabentang magasin na [[manga]],<ref name="bestselling">{{cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2010-01-18/2009-japanese-manga-magazine-circulation-numbers |title=2009 Japanese Manga Magazine Circulation Numbers|publisher=[[Anime News Network]]|date=18 Enero 2009|access-date=30 Nobyembre 2013|quote=The bestselling manga magazine, Shueisha's Weekly Shonen Jump, rose in circulation from 2.79 million copies to 2.81 million.|language=Ingles}}</ref> gayon din bilang ang matagal nang umiiral; ang unang isyu ay nailabas na may petsa ng pabalat na 1 Agosto 1968. Ang seryeng manga sa loob ng magasin ay tinatarget ang mga batang lalaki na mambabasa at madalas na binubuo ng mga eksenang aksyon at ilang [[komedya]]. Ang mga kabanata ng serye na tumatakbo sa ''Weekly Shōnen Jump'' ay kinokolekta at nilalathala sa mga bolyum na ''[[tankōbon]]'' sa ilalim ng "Jump Comics" na imprenta sa kada dalawa hanggang tatlong buwan. == Mga lathala == === Serye === Kasalukuyang mayroong mga 23 na pamagat ng manga na ini-serialize sa ''Weekly Shonen Jump''. Sa kanila, ang pagpapatuloy ng mangang ''Burn the Witch'' ay hindi pa ina-anunsyo habang ang mangang ''[[Hunter × Hunter]]'' ay nalathala sa iregular na iskedyul. {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="background: #FFF;" |- ! scope="col" | Pamagat ! scope="col" | May-akda ! scope="col" | Unang lumabas ! scope="col" class="unsortable" | Sanggunian |- ! scope="row" | {{nihongo||あかね噺|Akane-banashi}} | Yuki Suenaga, Takamasa Moue | {{dts|2022|2}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|last=Hodgkins|first=Crystalyn|title=Magu-chan Manga Ends as 2 New Manga Launch in Shonen Jump|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2022-02-06/magu-chan-manga-ends-as-2-new-manga-launch-in-shonen-jump/.182289|publisher=[[Anime News Network]]|date=February 6, 2022|access-date=November 18, 2024}}</ref> |- ! scope="row" | {{nihongo|''Astro Royale''|願いのアストロ|Negai no Asutoro}} | Ken Wakui | {{dts|2024|4}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|last=Tai|first=Anita|title=Tokyo Revengers' Ken Wakui, 2 Others Launch New Manga in Shonen Jump (Updated)|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2024-04-07/tokyo-revengers-ken-wakui-2-others-launch-new-manga-in-shonen-jump/.209617|publisher=[[Anime News Network]]|date=April 7, 2024|access-date=November 18, 2024}}</ref> |- ! scope="row" | {{nihongo|''Blue Box''|アオのハコ|Ao no Hako}} | Kouji Miura | {{dts|2021|4}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|last=Hodgkins|first=Crystalyn|title=Shonen Jump Magazine Launches 2 New Manga as Phantom Seer Ends|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2021-04-04/shonen-jump-magazine-launches-2-new-manga-as-phantom-seer-ends/.171437|publisher=[[Anime News Network]]|date=April 4, 2021|access-date=November 18, 2024}}</ref> |- ! scope="row" | ''Burn the Witch'' | Tite Kubo | {{dts|2020|8}}{{efn|{{ubl|'''Season 1:''' August–September 2020|'''Season 2:''' scheduled<ref>{{cite web|last=Sherman|first=Jennifer|title=Tite Kubo to Draw Burn the Witch 'Season 2' Sequel Manga|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-09-13/tite-kubo-to-draw-burn-the-witch-season-2-sequel-manga/.163937|publisher=[[Anime News Network]]|date=September 13, 2020|access-date=November 18, 2024}}</ref>}}}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|last=Hodgkins|first=Crystalyn|title=Tite Kubo's 4-Chapter Burn the Witch Manga Debuts on August 24|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-08-10/tite-kubo-4-chapter-burn-the-witch-manga-debuts-on-august-24/.162724|publisher=[[Anime News Network]]|date=August 10, 2020|access-date=November 18, 2024}}</ref> |- ! scope="row" | {{nihongo|''Hakutaku''|白卓 HAKUTAKU}} | Kōki Ishikawa | {{dts|2024|9}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|script-title=ja:高校生がゲーム作りの世界に飛び込む、ジャンプのバディ青春物語「白卓 HAKUTAKU」|url=https://natalie.mu/comic/news/592169|website=[[Comic Natalie]]|publisher=Natasha, Inc|date=September 24, 2024|access-date=November 18, 2024|language=ja|archive-date=Disyembre 3, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203030651/https://natalie.mu/comic/news/592169|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" | {{nihongo|''[[Hima-Ten!]]''|ひまてん！}} | Genki Ono | {{dts|2024|7}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|script-title=ja:「フルドライブ」の小野玄暉が描く、家事代行男子と女子高生社長のラブコメ|url=https://natalie.mu/comic/news/581326|website=[[Comic Natalie]]|publisher=Natasha, Inc|date=July 8, 2024|access-date=November 18, 2024|language=ja}}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Hunter × Hunter]]'' | [[Yoshihiro Togashi]] | {{dts|1998|3}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|script-title=ja:週刊少年ジャンプ 1998/03/16 表示号数14|url=https://mediaarts-db.bunka.go.jp/mg/magazines/321850|website=Media Arts Database|publisher=[[Agency for Cultural Affairs]]|access-date=November 18, 2024|language=ja|archive-date=March 6, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111318/https://mediaarts-db.bunka.go.jp/mg/magazines/321850}}</ref> |- ! scope="row" | {{nihongo|''Ichi the Witch''|魔男のイチ|Madan no Ichi}} | Osamu Nishi, Shiro Usazaki | {{dts|2024|9}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|last=Pineda|first=Rafael Antonio|title=act-age Artist Shiro Usazaki, Iruma-kun's Osamu Nishi Launch New Manga|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2024-09-01/act-age-artist-shiro-usazaki-iruma-kun-osamu-nishi-launch-new-manga/.215020|publisher=[[Anime News Network]]|date=September 1, 2024|access-date=November 18, 2024}}</ref> |- ! scope="row" | {{nihongo|''Kagurabachi''|カグラバチ}} | Takeru Hokazono | {{dts|2023|9}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|script-title=ja:父のもとで刀匠を目指していたはずが…憎しみに駆られた少年の剣戟バトルアクション|url=https://natalie.mu/comic/news/541554|website=[[Comic Natalie]]|publisher=Natasha, Inc|date=September 19, 2023|access-date=November 18, 2024|language=ja}}</ref> |- ! scope="row" | {{nihongo|''Kill Blue''|キルアオ|Kiru Ao}} | [[Tadatoshi Fujimaki]] | {{dts|2023|4}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|script-title=ja:藤巻忠俊が描く学園アサシンやり直しコメディ、39歳の殺し屋が中学生に|url=https://natalie.mu/comic/news/521072|website=[[Comic Natalie]]|publisher=Natasha, Inc|date=April 17, 2023|access-date=November 18, 2024|language=ja|archive-date=Mayo 20, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230520160357/https://natalie.mu/comic/news/521072|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" | {{nihongo|''Me & Roboco''|僕とロボコ|Boku to Roboko}} | Shuhei Miyazaki | {{dts|2020|7}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|script-title=ja:美少女メイドロボを注文したはずが？宮崎周平のジャンプ新連載「僕とロボコ」|url=https://natalie.mu/comic/news/386382|website=[[Comic Natalie]]|publisher=Natasha, Inc|date=July 6, 2020|access-date=November 18, 2024|language=ja|archive-date=Nobiyembre 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201118074523/https://natalie.mu/comic/news/386382|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" | {{nihongo|''Mission: Yozakura Family''|夜桜さんちの大作戦|Yozakura-san Chi no Daisakusen}} | Hitsuji Gondaira | {{dts|2019|8}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|script-title=ja:「ポロの留学記」の権平ひつじによるスパイコメディがジャンプでスタート|url=https://natalie.mu/comic/news/344998|website=[[Comic Natalie]]|publisher=Natasha, Inc|date=August 26, 2019|access-date=November 18, 2024|language=ja|archive-date=Agosto 5, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805070019/https://natalie.mu/comic/news/344998|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" | {{nihongo|''Nue's Exorcist''|鵺の陰陽師|Nue no Onmyōji}} | Kōta Kawae | {{dts|2023|5}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|script-title=ja:"幻妖"と呼ばれる謎の存在が見える少年の現代陰陽師譚がジャンプで|url=https://natalie.mu/comic/news/524536|website=[[Comic Natalie]]|publisher=Natasha, Inc|date=May 15, 2023|access-date=November 18, 2024|language=ja|archive-date=Disyembre 10, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241210080327/https://natalie.mu/comic/news/524536|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" | ''[[One Piece]]'' | [[Eiichiro Oda]] | {{dts|1997|7}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|last=Hodgkins|first=Crystalyn|title=Shonen Jump Magazine Outlines 10 Projects Included in One Piece 20th Anniversary Issue on July 15|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2017-07-08/shonen-jump-magazine-outlines-10-projects-included-in-one-piece-20th-anniversary-issue-on-july-15/.118584|publisher=[[Anime News Network]]|date=July 8, 2017|access-date=November 18, 2024}}</ref> |- ! scope="row" | {{nihongo|''RuriDragon''|ルリドラゴン|Ruridoragon}} | Masaoki Shindo | {{dts|2022|6}}{{efn|Only published in the digital version since April 2024, in parallel with ''Shōnen Jump+''<ref>{{cite web|last=Cayanan|first=Joanna|title=RuriDragon Manga Confirms Short Print Return Before Going Semi-Monthly Digitally|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2024-02-21/ruridragon-manga-confirms-short-print-return-before-going-semi-monthly-digitally/.207815|publisher=[[Anime News Network]]|date=February 21, 2024|access-date=November 18, 2024}}</ref>}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|script-title=ja:朝起きたら角が生えていて…少女のファンタジーな日常描く新連載「ルリドラゴン」|url=https://natalie.mu/comic/news/481377|website=[[Comic Natalie]]|publisher=Natasha, Inc|date=June 13, 2022|access-date=November 18, 2024|language=ja|archive-date=Hunyo 22, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622015706/https://natalie.mu/comic/news/481377|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" | ''Sakamoto Days'' | Yuto Suzuki | {{dts|2020|11}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|script-title=ja:最強の殺し屋が突然引退して…ジャンプのコメディアクション「SAKAMOTO DAYS」|url=https://natalie.mu/comic/news/405735|website=[[Comic Natalie]]|publisher=Natasha, Inc|date=November 21, 2020|access-date=November 18, 2024|language=ja|archive-date=Hulyo 27, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727154258/https://natalie.mu/comic/news/405735|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" | {{nihongo|''Shinobi Undercover''|しのびごと|Shinobigoto}} | Ippon Takegushi, Santa Mitarashi | {{dts|2024|9}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|script-title=ja:少女を秘密裏に護衛せよ、「アメノフル」コンビが描く忍者譚がジャンプで|url=https://natalie.mu/comic/news/591236|website=[[Comic Natalie]]|publisher=Natasha, Inc|date=September 17, 2024|access-date=November 18, 2024|language=ja|archive-date=Disyembre 3, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203073350/https://natalie.mu/comic/news/591236|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" | {{nihongo|''Super Psychic Policeman Chojo''|超巡！超条先輩|Chōjun! Chōjō Senpai}} | Shun Numa | {{dts|2024|2}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|script-title=ja:「左門くん」の沼駿、「タイパラ」コンビが描く読み切りがジャンプに|url=https://natalie.mu/comic/news/522003|website=[[Comic Natalie]]|publisher=Natasha, Inc|date=April 24, 2023|access-date=November 18, 2024|language=ja|archive-date=Agosto 26, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240826115810/https://natalie.mu/comic/news/522003|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" | {{nihongo|''Syd Craft: Love Is a Mystery''|シド・クラフトの最終推理|Shido Kurafuto no Saishū Suiri}} | Taishi Tsutsui | {{dts|2024|11}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|script-title=ja:「ぼく勉」の筒井大志、新連載は名探偵のミステリーラブコメ ジャンプで始動|url=https://natalie.mu/comic/news/599823|website=[[Comic Natalie]]|publisher=Natasha, Inc|date=November 18, 2024|access-date=November 18, 2024|language=ja|archive-date=Nobiyembre 18, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241118014611/https://natalie.mu/comic/news/599823|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" | {{nihongo|''The Elusive Samurai''|逃げ上手の若君|Nige Jōzu no Wakagimi}} | Yusei Matsui | {{dts|2021|1}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|script-title=ja:松井優征の新作は歴史の狭間で"逃げる"英雄を描く逃亡譚、ジャンプでスタート|url=https://natalie.mu/comic/news/413667|website=[[Comic Natalie]]|publisher=Natasha, Inc|date=January 25, 2021|access-date=November 18, 2024|language=ja}}</ref> |- ! scope="row" | {{nihongo|''Ultimate Exorcist Kiyoshi''|悪祓士のキヨシくん|Ekusoshisuto no Kiyoshi-kun}} | Shōichi Usui | {{dts|2024|6}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|script-title=ja:超天才ながらビビりな悪祓士を描くバトルコメディ「悪祓士のキヨシくん」|url=https://natalie.mu/comic/news/579066|website=[[Comic Natalie]]|publisher=Natasha, Inc|date=June 24, 2024|access-date=November 18, 2024|language=ja|archive-date=Disyembre 1, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241201183722/https://natalie.mu/comic/news/579066|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" | {{nihongo|''Undead Unluck''|アンデッドアンラック|Andeddo Anrakku}} | Yoshifumi Tozuka | {{dts|2020|1}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|script-title=ja:死を求める男と不運を与える少女のピカレスクヒーローものがジャンプで|url=https://natalie.mu/comic/news/363796|website=[[Comic Natalie]]|publisher=Natasha, Inc|date=January 20, 2020|access-date=November 18, 2024|language=ja}}</ref> |- ! scope="row" | {{nihongo|''Witch Watch''|ウィッチウォッチ|Witchi Wotchi}} | Kenta Shinohara | {{dts|2021|2}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|script-title=ja:篠原健太がジャンプに帰還、新連載は魔女と使い魔を描くマジカルコメディ|url=https://natalie.mu/comic/news/415455|website=[[Comic Natalie]]|publisher=Natasha, Inc|date=February 8, 2021|access-date=November 18, 2024|language=ja}}</ref> |} == Espesyal na pagpapalabas == === ''Akamaru Jump'' === ;{{nihongo|''Akamaru Jump''|赤マルジャンプ|Akamaru Janpu}} ;{{nihongo|''Aomaru Jump''|青マルジャンプ|Aomaru Janpu}}<ref>{{cite web |url=http://www.shueisha.co.jp/CGI/magazine/rack.cgi/magazine/other.html?key=detail&zashimei=other&janru=boyc&id=0602 |title=週刊少年ジャンプ増刊 青マルジャンプ |publisher=Shueisha |language=ja |date= |author= |access-date=2008-11-22 |archive-date=2008-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216072121/http://www.shueisha.co.jp/CGI/magazine/rack.cgi/magazine/other.html?key=detail&zashimei=other&janru=boyc&id=0602 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.shueisha.co.jp/CGI/magazine/rack.cgi/magazine/other_detail.html?key=detail_b&zashimei=other&id=0602|title=週刊少年ジャンプ増刊 青マルジャンプ 目次|publisher=Shueisha|language=ja|date=|author=|access-date=2008-11-22|archive-date=2008-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216072126/http://www.shueisha.co.jp/CGI/magazine/rack.cgi/magazine/other_detail.html?key=detail_b&zashimei=other&id=0602|url-status=dead}}</ref> * {{nihongo|''Jump the Revolution!''|ジャンプ the REVOLUTION!}} == Talababa == {{Cleanup section|date=Pebrero 2025|reason=Translation needed}} <references group="lower-alpha"/> == Mga sanggunian == {{reflist|2}} == Mga panlabas na link == * {{Official|http://shonenjump.com/e/}} * {{Official|http://shonenjump.com/j/}} {{jp icon}} * [http://web.archive.org/*/jump.shueisha.co.jp/ Pop Web Jump] (Archive) * [http://www.jumpland.com/ Official ''Jumpland'' website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041021040450/http://www.jumpland.com/ |date=2004-10-21 }} {{jp icon}} {{DEFAULTSORT:Shonen Jump, Weekly}} [[Kategorya:Manga]] [[Kategorya:Shōnen manga]] iogxmyp8pfpu5w2fws8b6da4z0s4fim 0 155332 2215491 2030178 2026-07-09T18:56:46Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215491 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Zungoli|province=[[lalawigan ng Avellino|Avellino]]|website={{official website|http://halleyweb.com/c064120/hh/index.php}}|area_code=0825|postal_code=83030|day=|saint=|elevation_m=657|elevation_footnotes=|population_demonym=Zungolesi|population_footnotes=|area_total_km2=19|area_footnotes=|mayor=Paolo Caruso|mayor_party=|frazioni=|region=[[Campania]]|official_name=Comune di Zungoli|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|41|7|N|15|12|E|region:IT_type:city|display=inline}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=File:Zungoli_Panorama.JPG|native_name=|footnotes=}} Ang '''Zungoli''' ay isang bayan at ''[[komuna]]'' sa [[lalawigan ng Avellino]], [[Campania]], [[katimugang Italya]], mga {{Convert|58|km|mi}} mula sa bayan ng [[Avellino]]. Matatagpuan sa makasaysayang distrito ng [[Irpinia]] sa pagitan ng Lambak [[Ufita]] at [[Kabundukang Dauno]], ang Zungoli ay ginawaran ng dalawang kaledad na marka: [[Bandiera arancione]] at [[I borghi più belli d'Italia]]. Ang bayan ay bahagi ng [[Katoliko Romanong Diyosesis ng Ariano Irpino-Lacedonia]] at ang teritoryo nito ay nasa hangganan ng mga munisipalidad ng [[Anzano di Puglia]], [[Ariano Irpino]], [[Flumeri]], [[Monteleone di Puglia]], [[San Sossio Baronia]], at [[Villanova del Battista]]. == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://halleyweb.com/c064120/hh/index.php Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211116033957/http://halleyweb.com/c064120/hh/index.php |date=2021-11-16 }} {{Lalawigan ng Avellino}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod ng Campania]] i9a5x8rk28y2elvn4nff1w81l54xqwu 0 155509 2215484 2083884 2026-07-09T16:49:40Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215484 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|name=Vairano Patenora|elevation_footnotes=|area_total_km2=43.7|population_footnotes=<ref>{{in lang|it}} [http://demo.istat.it/bil2010/index.html Source]: [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]] 2010</ref>|population_total=6594|population_as_of=31 December 2015|pop_density_footnotes=|population_demonym=Vairanesi|elevation_m=168|mayor=Bartolomeo Cantelmo|twin1=|twin1_country=|saint=|day=|postal_code=81058|area_code=0823|website=|area_footnotes=|mayor_party=|official_name=Comune di Vairano Patenora|image_map=|native_name=|image_skyline=Castello Vairano Patenora.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Ang kastilyo ng Vairano Patenora.|image_shield=VairanoPatenora.gif|shield_alt=|map_alt=|frazioni=Marzanello, Vairano Scalo|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|20|N|14|8|E|type:city(6,470)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Campania]]|province=[[lalawigan ng Caserta|Caserta]] (CE)|footnotes=}}Ang '''Vairano Patenora''' ay isang [[komuna]] (munisipyo) sa [[Caserta|Lalawigan ng Caserta]] sa rehiyon ng [[Campania]] ng [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|60|km|mi}} hilaga ng [[Napoles]] at mga {{Convert|35|km|mi}} hilagang-kanluran ng [[Caserta]]. == Heograpiya == Ang Variano ay may hangganan sa mga munisipalidad ng [[Ailano]], [[Caianello]], [[Marzano Appio]], [[Pietravairano]], [[Pratella]], [[Presenzano]], [[Raviscanina]], [[Riardo]], at [[Teano]]. Ang mga ''[[frazione]]'' nito ay Marzanello at Vairano Scalo, kung saan matatagpuan ang [[Estasyon ng tren ng Vairano-Caianello|estasyon ng tren]]. ==Mga sanggunian== {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.vairano-patenora.ce.it/ Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130104211540/http://www.comune.vairano-patenora.ce.it/ |date=2013-01-04 }} {{In lang|it}} {{Lalawigan ng Caserta}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod ng Campania]] h940s5nbfwuiogdyh5a1obp44xc6qw4 0 174529 2215543 2142148 2026-07-10T10:05:16Z CarbonaraKid863 112412 Ang tamang salin ay "Kasangguni". Ginamit ni Maria Filomena D. Singh, Kasangguning Mahistrado sa desisyon ng hukuman sa kasong G.R. 269811 (https://sc.judiciary.gov.ph/269811-sambayanang-pilipinas-vs-ggg269811-ca-g-r-cr-hc-blg-16711-dating-kasong-kriminal-blg-sc-21639-hangang-21642/) 2215543 wikitext text/x-wiki {{Pulitika ng Pilipinas}} Ang mga '''Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas''' ([[Wikang Ingles|Ingles]]: ''Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines'') ay mga kagawad na bumubuo sa [[Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas]] maliban sa [[Punong Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Punong Mahistrado]]. Itinatadhana sa [[Saligang-batas ng Pilipinas|Saligang Batas ng 1987]] na labing-apat ang bilang ng mga Kasangguning Mahistrado. Paiba-iba ang dami ng bilang nito magmula nang maitatag ang Kataas-taasang Hukuman noong 1901. Nagsimula ito sa anim noong 1901<ref name="act136">Batas Blg. 136. Kabanata II, seksiyon 8. {{in lang|en}}</ref> hanggang sa kasalukuyang bilang na labing-apat sa ilalim ng [[Saligang Batas ng Pilipinas#Ang Saligang Batas 1973 (Panahon ng Batas Militar at Bagong Republika)|Saligang Batas ng 1973]]. May 23 [[Amerikano]] na nanilbihan din bilang mga Kasangguning Mahistrado mula 1901 hanggang 1936.<ref name="paras">Paras, Corazon., at Ramon Ricardo A. Roque. ''The Chief Justices of the Supreme Court of the Philippines.'' Lungsod Quezon: Anvil Publishing, 2000. ISBN 971-27-0958-2. {{in lang|en}}</ref> ==Katangian== Sa ilalim ng Saligang-Batas ng 1987, ang isang hihiranging Kasangguning Mahistrado ay dapat isang katutubong ipinanganak na mamamayan ng [[Pilipinas]], apatnapung taon gulang man lamang, at labinlimang taon o higit pang nanunungkulan bilang hukom ng isang nakabababang hukuman o nagsasanay ng abogasya sa Pilipinas. Kinakailangan ding nag-aangkin ng subok na kakayahan, kalinisang-budhi, katapatan, at malayang pag-iisip ang isang kagawad ng hukuman.<ref name="artviiisec7">1987 Konstitusyon ng Republika ng Pilipinas. Artikulo VIII, seksiyon 7.</ref> Gaya ng Punong Mahistrado at iba-pang hukom ng mga nakabababang hukuman, ang mga Kasangguning Mahistrado ay itinatalaga ng [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulo]] mula sa mga isinumiteng nominasyon ng [[Sangguniang Panghukuman at Pang-abogasya]].<ref name="artviisec9">1987 Konstitusyon ng Republika ng Pilipinas. Artikulo VIII, seksiyon 9.</ref> Sila ay naninilbihan habang maganda ang kanilang kaasalan hanggang sa sapitin nila ang gulang na pitumpung taon o mawalan ng kakayahang magsagawa ng mga tungkulin ng kanilang katungkulan.<ref name="artviiisec11">1987 Konstitusyon ng Republika ng Pilipinas. Artikulo VIII, seksiyon 11.</ref> Ngunit maaari rin silang matanggal sa puwesto sa pamamagitan ng [[pagsasakdal]].<ref name="artxisec2">1987 Konstitusyon ng Republika ng Pilipinas. Artikulo XI, seksiyon 2.</ref> ==Talaan ng mga kasangguning mahistrado== {{main article|Talaan ng mga mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas}} ==Tingnan din== *[[Saligang Batas ng Pilipinas]] *[[Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas]] ==Mga panlabas na link== *[http://sc.judiciary.gov.ph/ Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas] {{in lang|en}} *[http://www.seasite.niu.edu/Tagalog/ang_1987_konstitusyon_ng_republi.htm Ang 1987 Konstitusyon ng Republika ng Pilipinas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120115062038/http://www.seasite.niu.edu/Tagalog/ang_1987_konstitusyon_ng_republi.htm |date=2012-01-15 }} ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kasangguning Mahistrado]] oefkrhgopqk58jowu3iy9sqkzcsjmrq 2215544 2215543 2026-07-10T10:06:24Z CarbonaraKid863 112412 Inilipat ni CarbonaraKid863 ang pahinang [[Kasamang Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas]] sa [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas]]: Ito ang ginagamit ng hukuman, ayon sa desisyon sa kasong G.R. 269811 na inakda ni Maria Filomena D. Singh, Kasangguning Mahistrado (https://sc.judiciary.gov.ph/269811-sambayanang-pilipinas-vs-ggg269811-ca-g-r-cr-hc-blg-16711-dating-kasong-kriminal-blg-sc-21639-hangang-21642/) 2215543 wikitext text/x-wiki {{Pulitika ng Pilipinas}} Ang mga '''Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas''' ([[Wikang Ingles|Ingles]]: ''Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines'') ay mga kagawad na bumubuo sa [[Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas]] maliban sa [[Punong Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Punong Mahistrado]]. Itinatadhana sa [[Saligang-batas ng Pilipinas|Saligang Batas ng 1987]] na labing-apat ang bilang ng mga Kasangguning Mahistrado. Paiba-iba ang dami ng bilang nito magmula nang maitatag ang Kataas-taasang Hukuman noong 1901. Nagsimula ito sa anim noong 1901<ref name="act136">Batas Blg. 136. Kabanata II, seksiyon 8. {{in lang|en}}</ref> hanggang sa kasalukuyang bilang na labing-apat sa ilalim ng [[Saligang Batas ng Pilipinas#Ang Saligang Batas 1973 (Panahon ng Batas Militar at Bagong Republika)|Saligang Batas ng 1973]]. May 23 [[Amerikano]] na nanilbihan din bilang mga Kasangguning Mahistrado mula 1901 hanggang 1936.<ref name="paras">Paras, Corazon., at Ramon Ricardo A. Roque. ''The Chief Justices of the Supreme Court of the Philippines.'' Lungsod Quezon: Anvil Publishing, 2000. ISBN 971-27-0958-2. {{in lang|en}}</ref> ==Katangian== Sa ilalim ng Saligang-Batas ng 1987, ang isang hihiranging Kasangguning Mahistrado ay dapat isang katutubong ipinanganak na mamamayan ng [[Pilipinas]], apatnapung taon gulang man lamang, at labinlimang taon o higit pang nanunungkulan bilang hukom ng isang nakabababang hukuman o nagsasanay ng abogasya sa Pilipinas. Kinakailangan ding nag-aangkin ng subok na kakayahan, kalinisang-budhi, katapatan, at malayang pag-iisip ang isang kagawad ng hukuman.<ref name="artviiisec7">1987 Konstitusyon ng Republika ng Pilipinas. Artikulo VIII, seksiyon 7.</ref> Gaya ng Punong Mahistrado at iba-pang hukom ng mga nakabababang hukuman, ang mga Kasangguning Mahistrado ay itinatalaga ng [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulo]] mula sa mga isinumiteng nominasyon ng [[Sangguniang Panghukuman at Pang-abogasya]].<ref name="artviisec9">1987 Konstitusyon ng Republika ng Pilipinas. Artikulo VIII, seksiyon 9.</ref> Sila ay naninilbihan habang maganda ang kanilang kaasalan hanggang sa sapitin nila ang gulang na pitumpung taon o mawalan ng kakayahang magsagawa ng mga tungkulin ng kanilang katungkulan.<ref name="artviiisec11">1987 Konstitusyon ng Republika ng Pilipinas. Artikulo VIII, seksiyon 11.</ref> Ngunit maaari rin silang matanggal sa puwesto sa pamamagitan ng [[pagsasakdal]].<ref name="artxisec2">1987 Konstitusyon ng Republika ng Pilipinas. Artikulo XI, seksiyon 2.</ref> ==Talaan ng mga kasangguning mahistrado== {{main article|Talaan ng mga mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas}} ==Tingnan din== *[[Saligang Batas ng Pilipinas]] *[[Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas]] ==Mga panlabas na link== *[http://sc.judiciary.gov.ph/ Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas] {{in lang|en}} *[http://www.seasite.niu.edu/Tagalog/ang_1987_konstitusyon_ng_republi.htm Ang 1987 Konstitusyon ng Republika ng Pilipinas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120115062038/http://www.seasite.niu.edu/Tagalog/ang_1987_konstitusyon_ng_republi.htm |date=2012-01-15 }} ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kasangguning Mahistrado]] oefkrhgopqk58jowu3iy9sqkzcsjmrq 0 224482 2215542 2042355 2026-07-10T09:55:16Z Jiro12345 163892 2215542 wikitext text/x-wiki {{Infobox Military Conflict |conflict= Labanan sa Binakayan at Dalahikan |partof= [[Himagsikang Pilipino]] |campaign= |image= |caption= Binakayan Shrine sa [[Kawit, Cavite|Kawit]], [[Kabite]]. |date= Nobyembre 9-11, 1896 |place= [[Kawit, Cavite|Kawit]], [[Noveleta]], [[Imus]], [[Bacoor]], at [[Lungsod ng Kabite]], lalawigan ng [[Kabite]], [[Pilipinas]] |casus= |territory= |result= Pangwakas na tagumpay ng mga [[Pilipino]] |combatant1=[[File:Philippine revolution flag kkk1.svg|22px]] [[Katipunan]]<br>[[File:Philippine revolution flag magdalo alternate.svg|22px]] [[Magdalo (Pangkat ng Katipunan)|Magdalo]] |combatant2={{flagicon|Spain|1785}} [[Spanish Empire|Imperyong Kastila]] |commander1=[[File:Philippine revolution flag magdalo alternate.svg|22px]] '''[[Emilio Aguinaldo]]'''<br/>[[File:Philippine revolution flag magdalo alternate.svg|22px]] [[Edilberto Evangelista]]<br>[[File:Philippine revolution flag magdalo alternate.svg|22px]] Candido Tirona^{'''[[Killed in Action|†]]'''}<br>[[File:Philippine revolution flag magdalo alternate.svg|22px]] Gregoria Montoya y Patricio'''[[Killed in Action|†]]'''<br>[[File:Philippine revolution flag magdiwang corrected2.png|23px]] [[Santiago Alvarez]]<br>[[File:Philippine revolution flag magdiwang corrected2.png|23px]] [[Artemio Ricarte]]<br>[[File:Philippine revolution flag magdiwang corrected2.png|23px]] [[Pascual Alvarez]] |commander2={{flagicon|Spain|1785|23px}} '''[[Ramón Blanco y Erenas]]'''<br/>{{flagicon|Spain|1785|23px}} [[Diego de los Ríos]]<br>{{flagicon|Spain|1785|23px}} Fermín Díaz Matoni<br>{{flagicon|Spain|1785}} José Marina (nasugatan) |strength1= <u>112,000 sundalo</u><br/>35,000 mga regular<br>~60,000 mga irregular |strength2= <u>20,000 sundalo</u> |casualties1= ~900 biktima |casualties2 = 500 namatay, ~8000 iba pang mga biktima }} Ang '''Labanan sa Binakayan at Dalahikan''' ay ang tinitingnan na ang unang malakihang panalo ng mga Pilipino laban sa mga [[Kastila]] na bahagi ng [[Himagsikang Pilipino]]. [[Talaksan:Battle_of_Binakayan_monument.JPG|thumb]] Pagkatapos nito naging malaking parte na ng kasaysayan si Heneral [[Emilio Aguinaldo]]. Umabot pa ng apat na buwan ang mga Kastila para makabawi mula sa malakihang pagkatalo nila rito sa labanan. == Mga pangyayari bago ang labanan == Nagsimula ang himagsikan sa [[Kabite]] noong 31 Agusto 1896, at naging isa ang lalawigan sa walong probinsiya sa Pilipinas na nagdeklara ng kasarinlan mula sa [[Espanya]]. Ang [[Katipunan|Katipunerong]] si [[Emilio Aguinaldo]] mismo ang nagdala ng himagsikan sa lalawigan pagkatapos niyang napatay ang kumandante ng Guwardiya Sibil sa Kawit pagkatapos ng isang pag-aalsa roon. Napanalunan rin niya ang [[Labanan sa Imus (1896)|labanan]] sa [[Imus]] mahigit dalawang buwan ang nakakaraan bago nangyari ang labanang ito. Dahil sa tagumpay na ito, napunta kay Emilio ang posisyon na ang kanyang kapatid na dating si [[Baldomero Aguinaldo]] ang humawak: ang pagiging pinuno ng [[Magdalo (Pangkat ng Katipunan)|Magdalo]], kung saan siya ang itinuring ng marami na karapat-dapat nilang pinuno.<ref name="zaide165">{{Harvnb|Zaide|1957|p=165}}</ref> Sa Kabite, mayroong dalawang pangkat ang Sangguniang Bayan ng [[Katipunan]] sa lalawigan na namumuno sa kani-kanilang mga lugar. Isa na rito ang Magdalo na pinamumunuan ni Emilio Aguinaldo, na sakop ang mga bayan ng [[Alfonso, Kabite|Alfonso]], Bailen (bayan ng [[Gen. Emilio Aguinaldo, Kabite|General Emilio Aguinaldo]] ngayon), [[Indang, Kabite|Indang]], [[Magallanes, Kabite|Magallanes]], [[Maragondon]], [[Naic, Kabite|Naic]], [[Rosario, Kabite|Rosario]], San Francisco de Malabon (bayan ng [[General Trias, Kabite]]), San Roque (bahagi ng [[Lungsod ng Kabite]] ngayon), [[Tanza, Kabite|Tanza]], and [[Ternate, Kabite|Ternate]]; nasa [[Noveleta, Kabite|Noveleta]] ang kanilang sentro ng pamamahala. Hawak naman ng [[Magdiwang (Pangkat ng Katipunan)|Magdiwang]] na pinamumunuan ni [[Mariano Álvarez]] ang mga bayan ng [[Amadeo, Cavite|Amadeo]], [[Lungsod ng Bacoor|Bacoor]], [[Carmona, Kabite|Carmona]], Perez-Dasmariñas ([[Lungsod ng Dasmariñas]] ngayon), Cavite el Viejo, Mendez Núñez ([[Mendez, Kabite|Mendez]] ngayon), at [[Silang, Kabite|Silang]]<ref name="halili147"/>; nasa [[Lungsod ng Imus|Imus]] naman ang kanilang sentro ng pamamala.<ref name="halili147">{{Harvnb|Halili|2004|p=147}}</ref> == Pasimula sa labanan == [[File:1896 Map of Cavite with revolutionary stockade.gif|thumb|180px|left|Mapa ng lalawigan ng Kabite na nagpapakita ng mga istakada na gawa ng mga Katipunero]] Pinamumunuan nila Heneral [[Santiago Alvarez]] at Kolonel Inocencio Salud ang paggawa ng mga muog sa Dalahikan na kilala sa "''Número de Baterías'' 1, 2 at 3" noong Setyembre, taong 1896. Isang mahalagang baryo ang Dalahikan na nagpapatrolya papasok patungo sa peninsula ng Kabite. Lubos na natakot sa pagkapanalo ni Heneral Aguinaldo sa [[Labanan sa Imus]] noong Setyembre 1896, ipinadala ni Gobernador-Heneral [[Ramón Blanco y Erenas]] ang Ika-4 Batalyon ng ''Cazadores'' mula pa sa Espanya para tulungan siya na iwaksi ang himagsikan sa lalawigan. Nakarating ang batalyon na lulan ng 1,328 katao at 55 mga heneral noong 3 Nobyembre 1896.<ref name="davis192">{{Harvnb|Davis|1903|p=192}}</ref> Bukod pa roon, nagpadala rin si Blanco ng 8,000 mga ''soldados'' noong nalaman niya na naagaw na ng mga manghihimagsik ang mga bayan ng [[Las Piñas]] at [[Parañaque]] mga ilang layo mula sa [[Maynila]].<ref name="foreman373">{{Harvnb|Foreman|1906|p=373}}</ref> Nakaraan sa mga pananalakay sa lupa, nagsagawa rin ang mga Kastila ng mga pagsalakay gamit ang mga bapor pandigma sa mga baybayin ng Kabite, kung saan ipinuputok nila ang mga kanyon patungo sa mga muog sa Bacoor, Noveleta, Binakayan at Cavite el Viejo. Ang mga pinakamatibay na [[portipikasyon|moog]] sa Noveleta ay ang mga baybayin ng Dalahikan at Dagatan na ipinagtanggol ng mga sundalo ng Magdiwang, habang ipinagtanggol naman ng mga sundalo ng Magdalo ang katabing palaisdaang baryo ng Binakayan sa Kawit. Disidido ang mga bapor pandigma ng mga Kastila na wasakin ang mga muog sa mga lugar na ito, dahil unang-una, importante ang lawa sa Dalahikan dahil ito ang naguugnay papasok sa lalawigan. Bukod pa sa pagtatanggol sa Binakayan, pinapatrolya rin ng mga sundalo ng Magdalo ang ibabang parte ng Dagatan patungo sa hangganan ng lalawigan malapit sa lalawigan ng [[Rizal (lalawigan)|Morong]].<ref>{{Harvnb|Alvarez|1992|p=49}}</ref> == Labanan == {{Empty section|date=Agosto 2013|section=}} == Mga pinagmulan == {{Reflist}} [[Kategorya:Kasaysayan ng Pilipinas]] smbgom2dnk0a18llc0eyi5cwftfskot 0 239786 2215453 2087441 2026-07-09T13:23:20Z Julius Santos III 139725 2215453 wikitext text/x-wiki {{Infobox games | name = Ika-28 Palaro ng Timog Silangang Asya | logo = <!-- 2015 Southeast Asian Games logo.svg --> | size = 160px | caption = Logo ng 2015 Southeast Asian Games | motto = "Celebrate The Extraordinary" | host city = Downtown Core, [[Singapore]] | nations participating = 11 | athletes participating = 4370 | events = 402 sa 36 na isports | opening ceremony = 5 Hunyo | closing ceremony = 16 Hunyo | officially opened by = [[Tony Tan Keng Yam]]<br />{{small|[[President of the Republic of Singapore]]}} | Athlete's Oath = [[Lin Qingyi]] | Judge's Oath =[[Mohammad Azhar Yusoff]] | Torch Lighter = [[Fandi Ahmad]] at [[Irfan Fandi]] Ahmad | stadium = [[Singapore National Stadium]] | website = [https://web.archive.org/web/20150626175624/https://www.seagames2015.com/ 2015 Southeast Asian Games] | next = [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2017|Kuala Lumpur 2017]] | previous = [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2013|Nay Pyi Taw 2013]] }} Ang '''ika-28 [[Palaro ng Timog Silangang Asya]]''' ay ang palarong panrehiyong ginanap sa [[Singapore]]<ref>{{ cite news |title=Singapore to host 2015 Southeast Asian Games |publisher=[[Yahoo! News]] |url=http://ph.news.yahoo.com/singapore-host-2015-southeast-asian-games-054012427.html |date=13 November 2011 }}</ref><ref>{{ cite news |title=Singapore wins bid to host SEA Games in 2015 |publisher=[[Xinhua News Agency]] |url=http://news.xinhuanet.com/english2010/sports/2011-11/13/c_131243812.htm |date=13 November 2011 |accessdate=28 May 2015 }}</ref><ref>{{cite news |title=S'pore keen on 2015 SEA Games |publisher=[[The Straits Times]] |url=http://www.asiahoreca.com/Singlenews.aspx?DirID=136&rec_code=700008&title=S%27pore%20keen%20on%202015%20SEA%20Games |date=16 February 2011 |accessdate=28 May 2015 |archive-date=2 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402163047/http://www.asiahoreca.com/Singlenews.aspx?DirID=136&rec_code=700008&title=S%27pore%20keen%20on%202015%20SEA%20Games |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402163047/http://www.asiahoreca.com/Singlenews.aspx?DirID=136&rec_code=700008&title=S%27pore%20keen%20on%202015%20SEA%20Games |date=2 Abril 2015 }}</ref> mula 5 hanggang 16 Hunyo 2015, bagaman ang ilang preliminary round futbol ay magsisimula ilang araw bago ang opisyal na pagbubukas ng palaro. May tinatayang 7,000 atleta mula sa 11 kalahok na bansa ang maglalaban-laban sa palaro.<ref>{{cite news |title=2015 SEA Games in Singapore to be held from 5 to 16 June |publisher=[[Channel NewsAsia]] |url=http://www.channelnewsasia.com/news/singapore/2015-sea-games-in-singapore-to-be-held-f/691132.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130611212939/http://www.channelnewsasia.com/news/singapore/2015-sea-games-in-singapore-to-be-held-f/691132.html |archivedate=11 June 2013 |date=1 July 2012 |access-date=2 June 2015 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130611212939/http://www.channelnewsasia.com/news/singapore/2015-sea-games-in-singapore-to-be-held-f/691132.html |date=11 Hunyo 2013 }}</ref> ==Punong-abalang lungsod== {{Location map |Singapore |relief = 1 |label = <small>Singapore |lat = 1.3 |long = 103.8 |caption = [[Singapore]], ang lungsod na pinagdarausan ng [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] 2015 |float = |background = |width = 300 }} ==Merkado== ==Ang Palaro== ===Seremonya ng Pagbubukas=== ===Seremonya ng Pagsasara=== ===Mga bansang naglalahok=== {{div col|colwidth=22em}} * {{flagIOC2|BRU|Palaro ng Timog Silangang Asya 2015|257}} * {{flagIOC2|CAM|Palaro ng Timog Silangang Asya 2015|510}} * {{flagIOC2|INA|Palaro ng Timog Silangang Asya 2015|840}} * {{flagIOC2|LAO|Palaro ng Timog Silangang Asya 2015|419}} * {{flagIOC2|MAS|Palaro ng Timog Silangang Asya 2015|1076}} * {{flagIOC2|MYA|Palaro ng Timog Silangang Asya 2015|952}} * {{flagIOC2|PHI|Palaro ng Timog Silangang Asya 2015|1868}} '''(host)''' * {{flagIOC2|SGP|Palaro ng Timog Silangang Asya 2015|1591}} * {{flagIOC2|THA|Palaro ng Timog Silangang Asya 2015|1473}} * {{flagIOC2|TLS|Palaro ng Timog Silangang Asya 2015|221}} * {{flagIOC2|VIE|Palaro ng Timog Silangang Asya 2015|890}} {{div col end}} ===Laro=== {{Col-begin}} {{Col-1-of-4}} * [[Aquatic Sports|Aquatics]] ** {{GamesSport|Diving|Events=8|Format=d}} ** {{GamesSport|Swimming|Events=38|Format=d}} ** {{GamesSport|Synchronised swimming|Events=3|Format=d}} ** {{GamesSport|Water polo|Events=2|Format=d}} {{GamesSport|Archery|Events=10|Format=d}} * {{GamesSport|Athletics|Events=46|Format=d}} * {{GamesSport|Badminton|Events=7|Format=d}} * {{GamesSport|Basketball|Events=2|Format=d}} * [[File:Cue sports pictogram.svg|20px]] [[Billiards and snooker at the 2015 Southeast Asian Games|Billiards and snooker]] <small>(10)</small>¹ {{Col-2-of-4}} * {{GamesSport|Bowling|Events=10|Format=d}} * {{GamesSport|Boxing|Events=11|Format=d}} * {{GamesSport|Canoeing|Events=17|Format=d}} * {{GamesSport|Cycling|Events=6|Format=d}} * {{GamesSport|Equestrian|Events=4|Format=d}} * {{GamesSport|Fencing|Events=12|Format=d}} * [[File:Floorball pictogram.svg|20px]] [[Floorball at the 2015 Southeast Asian Games|Floorball]] <small>(2)</small>³ * {{GamesSport|Football|Events=1|Format=d}} * {{GamesSport|Golf|Events=4|Format=d}} * {{GamesSport|Gymnastics|Events=17|Format=d}} {{Col-3-of-4}} * {{GamesSport|Field hockey|Events=2|Format=d}} * {{GamesSport|Judo|Events=12|Format=d}} * {{GamesSport|Netball|Events=1|Format=d}} * {{GamesSport|Pencak silat|Events=13|Format=d}}² * {{GamesSport|Pétanque|Events=10|Format=d}}² * {{GamesSport|Rowing|Events=18|Format=d}} * {{GamesSport|Rugby sevens|Events=2|Format=d}} * {{GamesSport|Sailing|Events=20|Format=d}} * {{GamesSport|Sepak takraw|Events=10|Format=d}}¹ * {{GamesSport|Shooting|Events=26|Format=d}} {{Col-4-of-4}} * {{GamesSport|Softball|Events=2|Format=d}} * {{GamesSport|Squash|Events=5|Format=d}} * {{GamesSport|Table tennis|Events=7|Format=d}} * {{GamesSport|Taekwondo|Events=15|Format=d}} * {{GamesSport|Tennis|Events=7|Format=d}} * [[File:Dragon boat pictogram.svg|20px]] [[Traditional boat race at the 2015 Southeast Asian Games|Traditional boat race]] <small>(8)</small>² * {{GamesSport|Triathlon|Events=2|Format=d}} * {{GamesSport|Volleyball|Events=2|Format=d}} * {{GamesSport|Waterskiing|Events=11|Format=d}} * {{GamesSport|Wushu|Events=20|Format=d}}¹ {{Col-end}} <small>¹ – not an official [[Olympic Sport]].<br /> ² – sport played only in the SEAGF.<br /> ³ – not a traditional [[Olympic Sport|Olympic]] nor SEAGF Sport and introduced only by the host country.</small> ===Calendar=== {{See also|Chronological summary of the 2015 Southeast Asian Games}} {{2015 Southeast Asian Games calendar}} ==Talaan ng Medalya== A total of 1313 medals comprising 403 gold medals, 401 silver medals and 509 bronze medals were awarded to athletes. The Host Singapore's performance was their best ever yet in Southeast Asian Games History, and were second only behind Thailand as overall Champion. An additional gold medal was awarded at the Rhythmic Gymnastics individual all-round event.<ref name="channelnewsasia.com"/><ref>{{Cite web |title=SEA Games: Team Singapore breaks records in best performance yet |url=http://www.channelnewsasia.com/news/sport/sea-games-team-singapore/1918476.html |access-date=2016-01-04 |archive-date=2015-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150829155126/http://www.channelnewsasia.com/news/sport/sea-games-team-singapore/1918476.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150829155126/http://www.channelnewsasia.com/news/sport/sea-games-team-singapore/1918476.html |date=2015-08-29 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://mothership.sg/2015/06/singapore-is-the-2nd-best-sporting-nation-in-the-region/|title=Singapore is the 2nd best sporting nation in the region: Mothership SG|date=June 16, 2015|accessdate=June 16, 2015|work=Mothership SG|publisher=Martino Tan}}</ref> {{legend2|#ccccff|Host nation|border=solid 1px #AAAAAA}} {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable }} |- |1 ||align=left|{{flagSEAGFteam|THA|2015}} |95||83 ||69 ||247 |- |-style="background:#ccccff;" |2 ||align=left|{{flagSEAGFteam|SIN|2015}} |84 ||73 ||102 ||259 |- |3 ||align=left|{{flagSEAGFteam|VIE|2015}} |73 ||53 ||60 ||186 |- |4 ||align=left|{{flagSEAGFteam|MAS|2015}} |62 ||58 ||66 ||186 |- |5 ||align=left|{{flagSEAGFteam|INA|2015}} |47 ||61 ||74 ||182 |- |6 ||align=left|{{flagSEAGFteam|PHI|2015}} |29||36 ||66 ||131 |- |7 ||align=left|{{flagSEAGFteam|MYA|2015}} |12 ||26 ||31 ||69 |- |8 ||align=left|{{flagSEAGFteam|CAM|2015}} |1 ||5 ||9 ||15 |- |9 ||align=left|{{flagSEAGFteam|LAO|2015}} |0 ||4 ||25 ||29 |- |10 ||align=left|{{flagSEAGFteam|BRU|2015}} |0 ||1 ||6 ||7 |- |11 ||align=left|{{flagSEAGFteam|TLS|2015}} |0 ||1 ||1 ||2 |- !colspan=2|Kabuuan ||403 ||401 ||509 ||1313 |- !colspan=6|Source:[https://www.seagames2015.com/ website Medal Standings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150509105014/https://www.seagames2015.com/ |date=2015-05-09 }} |} ==Tignan din== * [[Palarong Para ng ASEAN 2015]] == Mga sanggunian == {{reflist|refs= <ref name="channelnewsasia.com">[http://www.channelnewsasia.com/news/singapore/sea-games-2015-concludes/1920058.html SEA Games 2015 concludes with vibrant closing ceremony]</ref> }} ==Kawing panlabas== *{{Official website|https://web.archive.org/web/20150626175624/https://www.seagames2015.com/|name=2015 Southeast Asian Games Official Website}} {{in lang|en}} *{{Official website|https://web.archive.org/web/20150626110301/http://results.seagames2015.com/eng/zz/engzz_medal_count.htm|name=SEA Games 2015 medal tally}} {{in lang|en}} *[http://www.24h.com.vn/sea-games-28-c689.html SEA Games 28] {{in lang|vi}} *[http://www.straitstimes.com/sea-games-2015/index.html The Straits Times microsite] *[http://www.seagfoffice.org/pdf/pdf_1450691500_766.pdf Official Results] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160626134628/http://seagfoffice.org/pdf/pdf_1450691500_766.pdf |date=2016-06-26 }} *[http://www.seagfoffice.org/pdf/pdf_1450689277_3993.pdf Official Results 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160626195132/http://seagfoffice.org/pdf/pdf_1450689277_3993.pdf |date=2016-06-26 }} *[https://www.myactivesg.com/sea-games-asean-para-games/28th-sea-games-singapore-2015 My Active Sg Archived Results] {{S-start}} {{Succession box|title=''[[Southeast Asian Games]]''<br />[[Singapore]]|before=[[2013 Southeast Asian Games|Naypyidaw]]|after=[[2017 Southeast Asian Games|Kuala Lumpur]]|years=''XXVIII Southeast Asian Games'' (2015)}} {{S-end}} {{Events at the 2015 Southeast Asian Games}} {{Nations at the 2015 Southeast Asian Games}} {{Southeast Asian Multi Sports Events}} {{Commons category|2015 Southeast Asian Games}} {{SEA Games}} [[Kategorya:Palaro ng Timog Silangang Asya]] maoesv5y8mg4mtyjn747qf35jpvpjo6 0 269155 2215490 2092361 2026-07-09T18:45:18Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215490 wikitext text/x-wiki Si {{nihongo|'''Yuki Ochi'''|越智 友己|Ochi Yūki|ipinanganak Nobyembre 1, 1990 sa [[Prepektura ng Saitama]]}} ay isang artista sa bansang [[Hapon]]. Siya ay kinakatawan sa ahensiya Eyes. Lumabas siya noong 2017 sa palabas sa telebisyon na ''Kamen Rider Build'' bilang si Nariaki Utsumi / Kamen Rider Mad Rogue<ref>{{cite web|url=http://natalie.mu/eiga/news/243220|title=新番組「仮面ライダービルド」ジュノンボーイ犬飼貴丈やアマゾンズ赤楚衛二が出演|work=Eiga Natalie|language=Hapones|publisher=Natasha Corporation|date=2 Agosto 2017|accessdate=2 Agosto 2017|archive-date=30 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210130155050/https://natalie.mu/eiga/news/243220|url-status=dead}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{stub}} [[Kaurian:Ipinanganak noong 1990|Ochi, Yuki]] [[Kaurian:Mga artista mula sa Hapon]] 4w3x93ibv50b3oea0ef11pj6xadnets 0 275623 2215549 2130008 2026-07-10T10:40:02Z Lolbet101 163542 Pagsasalin ng mga salitang Ingles sa Tagalog. (Translating English words into Tagalog.) 2215549 wikitext text/x-wiki {{Infobox astronomical survey | name = Katalogong Caldwell | image = Caldwell Catalogue.jpg | caption = Lahat ng mga bagay ng Caldwell (mula [[NGC 188|C1]] hanggang [[NGC 3195|C109]]). | type = Katalogong astronomiya | namedafter = [[Patrick Moore]] | published = Disyembre 1995 }} Ang '''Katalogong Caldwell''' o '''Caldwell Catalogue ''' ay isang katalogong pang-astronomiya na may 109 na [[Kumpol ng bituin|kumpol ng mga bituin]], mga [[nebula]], at mga [[galaksiya]] para sa pagmamasid o obserbasyon ng mga baguhang astronomer. Pinagsama ang talaang ito ni [[Patrick Moore]] bilang pandagdag sa [[Katalogong Messier]].<ref name="The Caldwell Objects"/> Habang ginagamit ng mga baguhang astronomer ang katalogong Messier bilang talaan ng mga [[malalim na bagay sa kalawakan]] na ginagamit para sa pagmamasid, napansin ni Moore na hindi nasunod ng [[Katalogong Messier#Listahan ng mga bagay ng Messier|talaang Messier]] ang layuning maipagsama sa talaan ang mga nasabing bagay at hindi naisama ang marami sa mga maliliwanag na ''deep-sky object'' sa kalangitan,<ref name="The Caldwell Objects"/> tulad na lamang ng [[Hyades (star cluster)|Hyades]], ang [[Double Cluster]] ([[NGC 869]] at [[NGC 884]]), at ang [[Galaksiyang Sculptor]] (NGC 253). == Bilang ng mga bagay batay sa uri sa Katalogong Caldwell == {| class="wikitable" |- |[[Madilim na nebula]] || style="text-align:right;"| 1 |- |[[Galaksiya]] || style="text-align:right;"| 35 |- |[[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] || style="text-align:right;"| 18 |- |[[Nebula]] || style="text-align:right;"| 9 |- |[[Kumpol ng bituin]] || style="text-align:right;"| 25 |- |Kumpol ng mga bituin at nebula || style="text-align:right;"| 6 |- |[[Planetaryong nebula]] || style="text-align:right;"| 13 |- |[[Labi ng supernoba]] || style="text-align:right;"| 2 |- |Kabuuan || style="text-align:right;"| 109 |} == Katalogong Caldwell == {{legend2|#eeeeff|[[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]]|border=1px solid #aaaaaa}} {{legend2|#ffe4b5|[[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]]|border=1px solid #aaaaaa}} {{legend2|#cccccc|[[Madilim na nebula]]|border=1px solid #aaaaaa}} {{legend2|#ffcccc|[[Kalat na nebula]]|border=1px solid #aaaaaa}} {{legend2|#ccffee|[[Planetaryong nebula]]|border=1px solid #aaaaaa}} {{legend2|#ffccee|[[Labi ng supernoba]]|border=1px solid #aaaaaa}} {{legend2|#ffffcc|[[Galaksiya]]|border=1px solid #aaaaaa}} {{Clear}} {| class="wikitable sortable" style="width:80%;" |- !Bilang Caldwell ![[New General Catalogue|Bilang NGC]] !Karaniwang pangalan !class="unsortable" |Larawan !Uri !Layo<br>(1000 [[sinag-taon|ly]]) ![[Konstelasyon]] ![[Maliwanag na kalakhan|Kalakhan]] |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|001}}C1 | [[NGC 188]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 4.8 | [[Cepheus (constellation)|Cepheus]] | 8.1 |- style="background:#ccffee;" | {{hs|002}}C2 | [[NGC 40]] | ''Bow-Tie Nebula'' | style="text-align:center;"| [[File:Ngc40.jpg|60px]] | [[Planetaryong Nebula]] | 3.5 | [[Cepheus (constellation)|Cepheus]] | 11 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|003}}C3 | [[NGC 4236]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[Image:NGC4236 JeffJohnson.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral na may bara]] | 7,000 | [[Draco (constellation)|Draco]] | 9.7 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|004}}C4 | [[NGC 7023]] | ''[[Iris Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[File:Iris1HunterWilson.jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol at Nebula]] | 1.4 | [[Cepheus (constellation)|Cepheus]] | 7 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|005}}C5 | [[IC 342]] | ''[[IC 342|Hidden Galaxy]]'' <ref>{{cite web|title=Hubble’s Hidden Galaxy|url=https://www.spacetelescope.org/images/potw1727a/|website=www.spacetelescope.org|access-date=3 July 2017|archive-date=20 Disyembre 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201220131824/https://www.spacetelescope.org/images/potw1727a/|url-status=dead}}</ref> | style="text-align:center;"| [[Image:IC342.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral]] | 10,000 | [[Camelopardalis]] | 9 |- style="background:#ccffee;" | {{hs|006}}C6 | [[NGC 6543]] | ''[[Cat's Eye Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[File:N6543s.jpg|60px]] | [[Planetaryong Nebula]] | 3 | [[Draco (constellation)|Draco]] | 9 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|007}}C7 | [[NGC 2403]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC 2403 CDK Large 04.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral]] | 14,000 | [[Camelopardalis]] | 8.4 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|008}}C8 | [[NGC 559]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC 559.png|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 3.7 | [[Cassiopeia (constellation)|Cassiopeia]] | 9.5 |- style="background:#ffcccc;" | {{hs|009}}C9 | [[Sh2-155]] | ''[[Cave Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[File:Cave Nebula.jpg|60px]] | [[Nebula]] | 2.8 | [[Cepheus (constellation)|Cepheus]] | 7.7 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|010}}C10 | [[NGC 663]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[Image:NGC663HunterWilson.jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 7.2 | [[Cassiopeia (constellation)|Cassiopeia]] | 7.1 |- style="background:#ffcccc;" | {{hs|011}}C11 | [[NGC 7635]] | ''[[NGC 7635|Bubble Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[File:The Bubble Nebula - NGC 7635 - Heic1608a.jpg|60px]] | [[Nebula]] | 7.1 | [[Cassiopeia (constellation)|Cassiopeia]] | 10 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|012}}C12 | [[NGC 6946]] | ''[[NGC 6946|Fireworks Galaxy]]'' | style="text-align:center;"| [[Image:SpiralGalaxy NGC6946.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral]] | 18,000 | [[Cepheus (constellation)|Cepheus]] | 8.9 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|013}}C13 | [[NGC 457]] | ''Owl Cluster, E.T. Cluster'' | style="text-align:center;"| [[File:NGC457.jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | - | [[Cassiopeia (constellation)|Cassiopeia]] | 6.4 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|014}}C14 | [[NGC 869]] & [[NGC 884]] | ''[[Double Cluster]], h & χ Persei'' | style="text-align:center;"| [[File:NGC869NGC884.jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 7.3 | [[Perseus (constellation)|Perseus]] | 4 |- style="background:#ccffee;" | {{hs|015}}C15 | [[NGC 6826]] | ''[[Blinking Planetary]]'' | style="text-align:center;"| [[File:NGC 6826HSTFull.jpg|60px]] | [[Planetaryong Nebula|Planetaryong Nebula]] | 2.2 | [[Cygnus (constellation)|Cygnus]] | 10 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|016}}C16 | [[NGC 7243]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[Image:NGC 7243 .jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 2.5 | [[Lacerta]] | 6.4 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|017}}C17 | [[NGC 147]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC 0147 2MASS.jpg|60px]] | [[Dwendeng galaksiyang esperoidal]] | 2,300 | [[Cassiopeia (constellation)|Cassiopeia]] | 9.3 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|018}}C18 | [[NGC 185]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:Ngc185 rgb combined.jpg|60px]] | [[Dwendeng galaksiyang esperoidal]] | 2,300 | [[Cassiopeia (constellation)|Cassiopeia]] | 9.2 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|019}}C19 | [[IC 5146]] | ''[[Cocoon Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[File:Cocoon-Nebula.jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 3.3 | [[Cygnus (constellation)|Cygnus]] | 7.2 |- style="background:#ffcccc;" | {{hs|020}}C20 | [[NGC 7000]] | ''[[North America Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[File:Nord america.jpg|60px]] | [[Nebula]] | 1.8 | [[Cygnus (constellation)|Cygnus]] | 4 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|021}}C21 | [[NGC 4449]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:Starburst in NGC 4449 (captured by the Hubble Space Telescope).jpg|60px]] | [[Galaksiyang hindi regular]] | 10,000 | [[Canes Venatici]] | 9.4 |- style="background:#ccffee;" | {{hs|022}}C22 | [[NGC 7662]] | ''[[Blue Snowball]]'' | style="text-align:center;"| [[File:Ngc7662hst.jpg|60px]] | [[Planetaryong Nebula]] | 3.2 | [[Andromeda (constellation)|Andromeda]] | 9 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|023}}C23 | [[NGC 891]] | ''[[NGC891|Silver Sliver Galaxy]]'' | style="text-align:center;"| [[File:NGC891HunterWilson.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral]] | 31,000 | [[Andromeda (constellation)|Andromeda]] | 10 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|024}}C24 | [[NGC 1275]] | ''[[Perseus A]]'' | style="text-align:center;"| [[File:NGC 1275 Hubble.jpg|60px]] | [[Galaksiyang eliptikal]] | 230,000 | [[Perseus (constellation)|Perseus]] | 11.6 |- style="background:#ffe4b5;" | {{hs|025}}C25 | [[NGC 2419]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[Image:NGC 2419.jpg|60px]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | 275 | [[Lynx (constellation)|Lynx]] | 10.4 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|026}}C26 | [[NGC 4244]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC4244.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral]] | 10,000 | [[Canes Venatici]] | 10.2 |- style="background:#ffcccc;" | {{hs|027}}C27 | [[NGC 6888]] | ''[[Crescent Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[File:CrescentBicolorHunterWilson.jpg|60px]] | [[Nebula]] | 4.7 | [[Cygnus (constellation)|Cygnus]] | 7.4 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|028}}C28 | [[NGC 752]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC 752.png|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 1.2 | [[Andromeda (constellation)|Andromeda]] | 5.7 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|029}}C29 | [[NGC 5005]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC 5005.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral]] | 69,000 | [[Canes Venatici]] | 9.8 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|030}}C30 | [[NGC 7331]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC 7331 zoomed.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral]] | 47,000 | [[Pegasus (constellation)|Pegasus]] | 9.5 |- style="background:#ffcccc;" | {{hs|031}}C31 | [[IC 405]] | ''[[IC 405|Flaming Star Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[Image:FlamingStarHunterWilson.jpg|60px]] | [[Nebula]] | 1.6 | [[Auriga (constellation)|Auriga]] | 13 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|032}}C32 | [[NGC 4631]] | ''[[NGC 4631|Whale Galaxy]]'' | style="text-align:center;"| [[File:NGC4631-stargazer-obs.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral na may bara]] | 22,000 | [[Canes Venatici]] | 9.3 |- style="background:#ffccee;" | {{hs|033}}C33 | [[Veil Nebula|NGC 6992]] | ''[[Veil Nebula#Components|East Veil Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[Image:Eastern Veil.jpg|60px]] | [[Labi ng supernoba]] | 2.5 | [[Cygnus (constellation)|Cygnus]] | 7 |- style="background:#ffccee;" | {{hs|034}}C34 | [[Veil Nebula|NGC 6960]] | ''[[Veil Nebula#Components|West Veil Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[File:WestVeilHunterWilson.jpg|60px]] | [[Labi ng supernoba]] | 2.5 | [[Cygnus (constellation)|Cygnus]] | 7 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|035}}C35 | [[NGC 4889]] | ''[[NGC 4889|Coma B]]'' | style="text-align:center;"| [[File:Caldwell 35.jpg|60px]] | [[Galaksiyang eliptikal]] | 300,000 | [[Coma Berenices]] | 11.4 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|036}}C36 | [[NGC 4559]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC 4559 I FUV g2006.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral]] | 32,000 | [[Coma Berenices]] | 9.9 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|037}}C37 | [[NGC 6885]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC 6885.png|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 1.95 | [[Vulpecula]] | 6 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|038}}C38 | [[NGC 4565]] | ''[[NGC 4565|Needle Galaxy]]'' | style="text-align:center;"| [[File:Needle Galaxy 4565.jpeg|60px]] | [[Galaksiyang espayral]] | 32,000 | [[Coma Berenices]] | 9.6 |- style="background:#ccffee;" | {{hs|039}}C39 | [[NGC 2392]] | ''Eskimo Nebula/Clown Face Nebula''<ref>Deep-Sky Companions: The Caldwell Objects, 2nd Edition, Stephen James O'Meara, 2016, p.181</ref> | style="text-align:center;"| [[File:Ngc2392.jpg|60px]] | [[Planetaryong Nebula|Planetaryong Nebula]] | 4 | [[Gemini (constellation)|Gemini]] | 10 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|040}}C40 | [[NGC 3626]] | style="text-align:center;"| |[[File:NGC 362 - Potw1643a.tif|60px]] | [[Galaksiyang espayral]] | 86,000 | [[Leo (constellation)|Leo]] | 10.9 |- style="background:#eeeeff;" | | {{hs|041}}C41 | [[Mel 25]] | ''[[Hyades (star cluster)|Hyades]]'' | style="text-align:center;"| [[File:Hyades.jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 0.151 | [[Taurus (constellation)|Taurus]] | 0.5 |- style="background:#ffe4b5;" | {{hs|042}}C42 | [[NGC 7006]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:Caldwell 42.jpg|60px]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | 135 | [[Delphinus]] | 10.6 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|043}}C43 | [[NGC 7814]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC7814HunterWilson.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral]] | 49,000 | [[Pegasus (constellation)|Pegasus]] | 10.5 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|044}}C44 | [[NGC 7479]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC7479 Goran Nilsson & The Liverpool Telescope.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral na may bara]] | 106,000 | [[Pegasus (constellation)|Pegasus]] | 11 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|045}}C45 | [[NGC 5248]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:N5248s.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral]] | 74,000 | [[Boötes]] | 10.2 |- style="background:#ffcccc;" | {{hs|046}}C46 | [[NGC 2261]] | ''[[Hubble's Variable Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[Image:Ngc2261.jpg|60px]] | [[Nebula]] | 2.5 | [[Monoceros (constellation)|Monoceros]] | - |- style="background:#ffe4b5;" | {{hs|047}}C47 | [[NGC 6934]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[Image:NGC 6934 Hubble WikiSky.jpg|60px]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | 57 | [[Delphinus]] | 8.9 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|048}}C48 | [[NGC 2775]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC 2775.png|60px]] | [[Galaksiyang espayral]] | 55,000 | [[Cancer (constellation)|Cancer]] | 10.3 |- style="background:#ffcccc;" | {{hs|049}}C49 | [[NGC 2237]] | ''[[Rosette Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[File:Rosette Nebula NGC 2237 - C49.png|60px]] | [[Nebula]] | 4.9 | [[Monoceros (constellation)|Monoceros]] | 9.0 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|050}}C50 | [[NGC 2244]] | ''[[NGC 2244|Satellite Cluster]]'' <ref>{{Cite web|title=The Rosette Nebula In Hubble Palette.|url=https://skyandtelescope.org/online-gallery/the-rosette-nebula-in-hubble-palette/|access-date=2020-06-23|website=Sky & Telescope|language=en-US}}</ref> | style="text-align:center;"| [[File:Rosette Nebula in Monoceros.jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 4.9 | [[Monoceros (constellation)|Monoceros]] | 4.8 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|051}}C51 | [[IC 1613]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:IC1613-3.jpg|60px]] | [[Galaksiyang hindi regular]] | 2,300 | [[Cetus]] | 9.3 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|052}}C52 | [[NGC 4697]] | &nbsp; | style="!text-align:center;"| [[File:NGC 4697 HST 10003 R850 B475.png|60px]] | [[Galaksiyang eliptikal]] | 76,000 | [[Virgo (constellation)|Virgo]] | 9.3 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|053}}C53 | [[NGC 3115]] | ''[[NGC 3115|Spindle Galaxy]]'' | style="text-align:center;"| [[File:NGC 3115 2MASS.jpg|60px]] | [[Galaksiyang lentikular]] | 22,000 | [[Sextans]] | 9.2 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|054}}C54 | [[NGC 2506]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC 2506.png|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 10 | [[Monoceros (constellation)|Monoceros]] | 7.6 |- style="background:#ccffee;" | {{hs|055}}C55 | [[NGC 7009]] | ''[[Saturn Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[File:Ngc7009 hst big.jpg|60px]] | [[Planetaryong Nebula]] | 1.4 | [[Aquarius (constellation)|Aquarius]] | 8 |- style="background:#ccffee;" | {{hs|056}}C56 | [[NGC 246]] | ''[[NGC 246|Skull Nebula]]'' <ref>"The Night Sky", ''[[Astronomy Now]]'', Oct 2008.</ref> | style="text-align:center;"| [[File:NGC 246.jpg|60px]] | [[Planetaryong Nebula]] | 1.6 | [[Cetus]] | 8 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|057}}C57 | [[NGC 6822]] | ''[[Barnard's Galaxy]]'' | style="text-align:center;"| [[File:NGC6822.jpg|60px]] | [[Galaksiyang hindi regular na may bara]] | 2,300 | [[Sagittarius (constellation)|Sagittarius]] | 9 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|058}}C58 | [[NGC 2360]] | ''[[NGC 2360|Caroline's Cluster]]'' | style="text-align:center;"| [[File:NGC2360 - SDSS DR14 (panorama).jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 3.7 | [[Canis Major]] | 7.2 |- style="background:#ccffee;" | {{hs|059}}C59 | [[NGC 3242]] | ''[[Ghost of Jupiter]]'' | style="text-align:center;"| [[File:NGC 3242 "Ghost of Jupiter".png|60px]] | [[Planetaryong Nebula]] | 1.4 | [[Hydra (constellation)|Hydra]] | 9 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|060}}C60 | [[NGC 4038]] | ''[[Antennae Galaxies]]'' | style="text-align:center;"| [[Image:NGC4038 Large 01.jpg|60px]] | [[Nakikipag-ugnayang galaksiya]] | 83,000 | [[Corvus (constellation)|Corvus]] | 10.7 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|061}}C61 | [[Antennae Galaxies|NGC 4039]] | ''[[Antennae Galaxies]]'' | style="text-align:center;"| [[Image:NGC4038 Large 01.jpg|60px]] | [[Nakikipag-ugnayang galaksiya]] | 83,000 | [[Corvus (constellation)|Corvus]] | 13 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|062}}C62 | [[NGC 247]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| | [[Galaksiyang espayral]] | 6,800 | [[Cetus]] | 8.9 |- style="background:#ccffee;" | {{hs|063}}C63 | [[NGC 7293]] | ''[[Helix Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[File:NGC 7293.jpg|60px]] | [[Planetaryong Nebula]] | 0.522 | [[Aquarius (constellation)|Aquarius]] | 7.3 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|064}}C64 | [[NGC 2362]] | ''[[NGC 2362|Tau Canis Majoris Cluster]]'' | style="text-align:center;"| [[File:Starshine in Canis Major NGC 2362.tif|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 5.1 | [[Canis Major]] | 4.1 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|065}}C65 | [[Sculptor Galaxy|NGC 253]] | ''[[Sculptor Galaxy]]'' | style="text-align:center;"| [[File:Ngc253 2mass barred spiral.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral]] | 9,800 | [[Sculptor (constellation)|Sculptor]] | 7.1 |- style="background:#ffe4b5;" | {{hs|066}}C66 | [[NGC 5694]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[Image:NGC 5694.jpg|60px]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | 113 | [[Hydra (constellation)|Hydra]] | 10.2 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|067}}C67 | [[NGC 1097]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC1097 - ESO - eso0438d.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral na may bara]] | 47,000 | [[Fornax]] | 9.3 |- style="background:#ffcccc;" | {{hs|068}}C68 | [[NGC 6729]] | ''[[NGC 6729|R CrA Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[File:NGC 6729.jpg|60px]] | [[Nebula]] | 0.424 | [[Corona Australis]] | - |- style="background:#ccffee;" | {{hs|069}}C69 | [[NGC 6302]] | ''[[NGC 6302|Bug Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[Image:NGC 6302 Hubble 2009.full.jpg|60px]] | [[Planetaryong Nebula]] | 5.2 | [[Scorpius]] | 13 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|070}}C70 | [[NGC 300]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[Image:View of the southern spiral NGC 300.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral]] | 3,900 | [[Sculptor (constellation)|Sculptor]] | 9 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|071}}C71 | [[NGC 2477]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[Image:NGC2477.jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 3.7 | [[Puppis]] | 5.8 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|072}}C72 | [[NGC 55]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[Image:Irregular Galaxy NGC 55 (ESO 0914a).jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral na may bara]] | 4,200 | [[Sculptor (constellation)|Sculptor]] | 8 |- style="background:#ffe4b5;" | {{hs|073}}C73 | [[NGC 1851]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:PIA07908.jpg|60px]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | 39.4 | [[Columba (constellation)|Columba]] | 7.3 |- style="background:#ccffee;" | {{hs|074}}C74 | [[NGC 3132]] | ''[[Eight Burst Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[File:NGC 3132.jpg|60px]] | [[Planetaryong Nebula]] | 2 | [[Vela (constellation)|Vela]] | 8 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|075}}C75 | [[NGC 6124]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC 6124 large.png|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 1.5 | [[Scorpius]] | 5.8 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|076}}C76 | [[NGC 6231]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[Image:NGC6231 Chandra.jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol at Nebula]] | 6 | [[Scorpius]] | 2.6 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|077}}C77 | [[NGC 5128]] | ''[[Centaurus A]]'' | style="text-align:center;"|[[Image:NGC 5128 galaxy.jpg|60px]] | [[Galaksiyang eliptikal]] o [[Galaksiyang lentikular|lentikular]] | 16,000 | [[Centaurus]] | 7 |- style="background:#ffe4b5;" | {{hs|078}}C78 | [[NGC 6541]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC 6541 hst 12516 R814G555B390.png|60px]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | 22.3 | [[Corona Australis]] | 6.6 |- style="background:#ffe4b5;" | {{hs|079}}C79 | [[NGC 3201]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC 3201.jpg|60px]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | 17 | [[Vela (constellation)|Vela]] | 6.8 |- style="background:#ffe4b5;" | {{hs|080}}C80 | [[NGC 5139]] | ''[[Omega Centauri]]'' | style="text-align:center;"| [[File:Omega Centauri by ESO.jpg|60px]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | 17.3 | [[Centaurus]] | 3.7 |- style="background:#ffe4b5;" | {{hs|081}}C81 | [[NGC 6352]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[Image:NGC 6352.jpg|60px]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | 18.6 | [[Ara (constellation)|Ara]] | 8.2 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|082}}C82 | [[NGC 6193]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:Rgb-ngc6193.jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 4.3 | [[Ara (constellation)|Ara]] | 5.2 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|083}}C83 | [[NGC 4945]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:Spiral Galaxy NGC 4945.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral na may bara]] | 17,000 | [[Centaurus]] | 9 |- style="background:#ffe4b5;" | {{hs|084}}C84 | [[NGC 5286]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC 5286 hlsp acsggct hst acs-wfc R606 hst 13297 B336.png|60px]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | 36 | [[Centaurus]] | 7.6 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|085}}C85 | [[IC 2391]] | ''[[Omicron Velorum Cluster]]'' | style="text-align:center;"| [[File:IC 2391 in Vele.jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 0.5 | [[Vela (constellation)|Vela]] | 2.5 |- style="background:#ffe4b5;" | {{hs|086}}C86 | [[NGC 6397]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC 6397 (ESO).jpg|60px]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | 7.5 | [[Ara (constellation)|Ara]] | 5.7 |- style="background:#ffe4b5;" | {{hs|087}}C87 | [[NGC 1261]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[Image:Ngc 1261.jpg|60px]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | 55.5 | [[Horologium (constellation)|Horologium]] | 8.4 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|088}}C88 | [[NGC 5823]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC 5823.png|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 3.4 | [[Circinus]] | 7.9 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|089}}C89 | [[NGC 6087]]<ref group="note">Ang C89 ay maling naisulat bilang [[NGC 6067]] sa orihinal, ngunit ang paglalarawan nito ay katulad lang sa [[NGC 6087]].</ref> | ''[[NGC 6087|S Normae Cluster]]'' | style="text-align:center;"| [[Image:NGC 6087 full.png|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 3.3 | [[Norma (constellation)|Norma]] | 5.4 |- style="background:#ccffee;" | {{hs|090}}C90 | [[NGC 2867]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC 2867HST.jpg|60px]] | [[Planetaryong Nebula]] | 5.5 | [[Carina (constellation)|Carina]] | 10 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|091}}C91 | [[NGC 3532]] | ''Wishing Well Cluster'' | style="text-align:center;"| [[Image:Eso1439a.jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 1.6 | [[Carina (constellation)|Carina]] | 3 |- style="background:#ffcccc;" | {{hs|092}}C92 | [[Carina Nebula|NGC 3372]] | ''[[Carina Nebula|Eta Carinae Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[File:Carina Nebula.jpg|60px]] | [[Nebula]] | 7.5 | [[Carina (constellation)|Carina]] | 3 |- style="background:#ffe4b5;" | {{hs|093}}C93 | [[NGC 6752]] | ''[[NGC 6752|Great Peacock Globular]]'' <ref>{{cite book |last1=Chadwick |first1=S |last2=Cooper |first2=I |title=Imaging the Southern Sky |publisher=Springer |location=New York |isbn=1461447496 |page=242}}</ref> | style="text-align:center;"| [[Image:Star cluster NGC 6752.jpg|60px]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | 13 | [[Pavo (constellation)|Pavo]] | 5.4 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|094}}C94 | [[NGC 4755]] | ''[[Jewel Box (star cluster)|Jewel Box]]'' | style="text-align:center;"| [[Image:A Snapshot of the Jewel Box cluster with the ESO VLT.jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 4.9 | [[Crux]] | 4.2 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|095}}C95 | [[NGC 6025]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[Image:NGC 6025.jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 2.5 | [[Triangulum Australe]] | 5.1 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|096}}C96 | [[NGC 2516]] | ''[[NGC 2516|Southern Beehive Cluster]]'' | style="text-align:center;"| [[Image:NGC 2516.jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 1.3 | [[Carina (constellation)|Carina]] | 3.8 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|097}}C97 | [[NGC 3766]] | ''[[NGC 3766|Pearl Cluster]]'' | style="text-align:center;"| [[Image:Star cluster NGC 3766.jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 5.8 | [[Centaurus]] | 5.3 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|098}}C98 | [[NGC 4609]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[Image:NGC 4609 large.png|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 4.2 | [[Crux]] | 6.9 |- style="background:#cccccc;" | {{hs|099}}C99 | - | ''[[Coalsack Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[File:Coalsack-ESO-B06.jpg|60px]] | [[Madilim na nebula]] | 0.61 | [[Crux]] | - |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|100}}C100 | [[IC 2944]] | ''[[Lambda Centauri Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[File:The Very Large Telescope Snaps a Stellar Nursery and Celebrates Fifteen Years of Operations.jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 6 | [[Centaurus]] | 4.5 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|101}}C101 | [[NGC 6744]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:Wide Field Imager view of a Milky Way look-alike NGC 6744.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral]] | 34,000 | [[Pavo (constellation)|Pavo]] | 9 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|102}}C102 | [[IC 2602]] | ''[[IC 2602|Theta Car Cluster]]'' | style="text-align:center;"| [[File:The Southern Pleiades (IC 2602).jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 0.492 | [[Carina (constellation)|Carina]] | 1.9 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|103}}C103 | [[NGC 2070]] | ''[[Tarantula Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[File:Tarantula Nebula TRAPPIST.jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 170 | [[Dorado]] | 8.2 |- style="background:#ffe4b5;" | {{hs|104}}C104 | [[NGC 362]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:GALEX image of NGC 362.jpg|60px]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | 27.7 | [[Tucana]] | 6.6 |- style="background:#ffe4b5;" | {{hs|105}}C105 | [[NGC 4833]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC 4833 Hubble WikiSky.jpg|60px]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | 19.6 | [[Musca]] | 7.4 |- style="background:#ffe4b5;" | {{hs|106}}C106 | [[NGC 104]] | ''[[47 Tucanae]]'' | style="text-align:center;"| [[File:New VISTA snap of star cluster 47 Tucanae.jpg|60px]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | 14.7 | [[Tucana]] | 4 |- style="background:#ffe4b5;" | {{hs|107}}C107 | [[NGC 6101]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[Image:NGC 6101.jpg|60px]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | 49.9 | [[Apus]] | 9.3 |- style="background:#ffe4b5;" | {{hs|108}}C108 | [[NGC 4372]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[Image:NGC 4372 in Musca.jpg|60px]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | 18.9 | [[Musca]] | 7.8 |- style="background:#ccffee;" | {{hs|109}}C109 | [[NGC 3195]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:Ngc3195.jpg|60px]] | [[Planetaryong Nebula]] | 5.4 | [[Chamaeleon]] | 11.6 |- class="sortbottom" !Bilang Caldwell ![[New General Catalogue|Bilang NGC]] !Karaniwang pangalan !class="unsortable" |Larawan !Uri ng bagay !Layo ng bagay (sa isang libong [[sinag-taon]]) ![[Konstelasyon]] ![[Maliwanag na kalakhan]] |} {{Reflist|group=note}} == Mga sanggunian == {{reflist|refs= <ref name="The Caldwell Objects">{{cite book |last=O'Meara |first=Stephen James |title=The Caldwell Objects |publisher=Cambridge University Press |year=2002 |isbn=978-0-521-82796-6}}</ref> }} == Mga kawing panlabas == * [http://messier.seds.org/xtra/similar/caldwell.html The Caldwell Catalogue sa SEDS] * [http://www.astroleague.org/al/obsclubs/caldwell/cldwl.html The Caldwell Club] * [https://web.archive.org/web/20061114001944/http://www.ngc891.com/modules.php?op=modload&name=Stars&file=constellation&catalogue=Caldwell Caldwell Star Charts, Images and more] * [http://www.12dstring.me.uk/caldwellcatalogue.htm Searchable Caldwell Catalogue list] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110517162944/http://www.12dstring.me.uk/caldwellcatalogue.htm |date=2011-05-17 }} * [http://www.space-and-telescope.com/CaldwellObjects.aspx Clickable Caldwell Object table] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402094731/http://www.space-and-telescope.com/CaldwellObjects.aspx |date=2016-04-02 }} {{Usbong}} i03n6lw7kivi3dswvi81nofoo36ep73 2215550 2215549 2026-07-10T10:57:45Z Lolbet101 163542 Nagdagdag ng mga larawan. (Added pictures.) 2215550 wikitext text/x-wiki {{Infobox astronomical survey | name = Katalogong Caldwell | image = Caldwell Catalogue.jpg | caption = Lahat ng mga bagay ng Caldwell (mula [[NGC 188|C1]] hanggang [[NGC 3195|C109]]). | type = Katalogong astronomiya | namedafter = [[Patrick Moore]] | published = Disyembre 1995 }} Ang '''Katalogong Caldwell''' o '''Caldwell Catalogue ''' ay isang katalogong pang-astronomiya na may 109 na [[Kumpol ng bituin|kumpol ng mga bituin]], mga [[nebula]], at mga [[galaksiya]] para sa pagmamasid o obserbasyon ng mga baguhang astronomer. Pinagsama ang talaang ito ni [[Patrick Moore]] bilang pandagdag sa [[Katalogong Messier]].<ref name="The Caldwell Objects"/> Habang ginagamit ng mga baguhang astronomer ang katalogong Messier bilang talaan ng mga [[malalim na bagay sa kalawakan]] na ginagamit para sa pagmamasid, napansin ni Moore na hindi nasunod ng [[Katalogong Messier#Listahan ng mga bagay ng Messier|talaang Messier]] ang layuning maipagsama sa talaan ang mga nasabing bagay at hindi naisama ang marami sa mga maliliwanag na ''deep-sky object'' sa kalangitan,<ref name="The Caldwell Objects"/> tulad na lamang ng [[Hyades (star cluster)|Hyades]], ang [[Double Cluster]] ([[NGC 869]] at [[NGC 884]]), at ang [[Galaksiyang Sculptor]] (NGC 253). == Bilang ng mga bagay batay sa uri sa Katalogong Caldwell == {| class="wikitable" |- |[[Madilim na nebula]] || style="text-align:right;"| 1 |- |[[Galaksiya]] || style="text-align:right;"| 35 |- |[[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] || style="text-align:right;"| 18 |- |[[Nebula]] || style="text-align:right;"| 9 |- |[[Kumpol ng bituin]] || style="text-align:right;"| 25 |- |Kumpol ng mga bituin at nebula || style="text-align:right;"| 6 |- |[[Planetaryong nebula]] || style="text-align:right;"| 13 |- |[[Labi ng supernoba]] || style="text-align:right;"| 2 |- |Kabuuan || style="text-align:right;"| 109 |} == Katalogong Caldwell == {{legend2|#eeeeff|[[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]]|border=1px solid #aaaaaa}} {{legend2|#ffe4b5|[[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]]|border=1px solid #aaaaaa}} {{legend2|#cccccc|[[Madilim na nebula]]|border=1px solid #aaaaaa}} {{legend2|#ffcccc|[[Kalat na nebula]]|border=1px solid #aaaaaa}} {{legend2|#ccffee|[[Planetaryong nebula]]|border=1px solid #aaaaaa}} {{legend2|#ffccee|[[Labi ng supernoba]]|border=1px solid #aaaaaa}} {{legend2|#ffffcc|[[Galaksiya]]|border=1px solid #aaaaaa}} {{Clear}} {| class="wikitable sortable" style="width:80%;" |- !Bilang Caldwell ![[New General Catalogue|Bilang NGC]] !Karaniwang pangalan !class="unsortable" |Larawan !Uri !Layo<br>(1000 [[sinag-taon|ly]]) ![[Konstelasyon]] ![[Maliwanag na kalakhan|Kalakhan]] |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|001}}C1 | [[NGC 188]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC 188, Caldwell 1 (noao0906a).jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 4.8 | [[Cepheus (constellation)|Cepheus]] | 8.1 |- style="background:#ccffee;" | {{hs|002}}C2 | [[NGC 40]] | ''Bow-Tie Nebula'' | style="text-align:center;"| [[File:Ngc40.jpg|60px]] | [[Planetaryong Nebula]] | 3.5 | [[Cepheus (constellation)|Cepheus]] | 11 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|003}}C3 | [[NGC 4236]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[Image:NGC4236 JeffJohnson.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral na may bara]] | 7,000 | [[Draco (constellation)|Draco]] | 9.7 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|004}}C4 | [[NGC 7023]] | ''[[Iris Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[File:Iris1HunterWilson.jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol at Nebula]] | 1.4 | [[Cepheus (constellation)|Cepheus]] | 7 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|005}}C5 | [[IC 342]] | ''[[IC 342|Hidden Galaxy]]'' <ref>{{cite web|title=Hubble’s Hidden Galaxy|url=https://www.spacetelescope.org/images/potw1727a/|website=www.spacetelescope.org|access-date=3 July 2017|archive-date=20 Disyembre 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201220131824/https://www.spacetelescope.org/images/potw1727a/|url-status=dead}}</ref> | style="text-align:center;"| [[Image:IC342.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral]] | 10,000 | [[Camelopardalis]] | 9 |- style="background:#ccffee;" | {{hs|006}}C6 | [[NGC 6543]] | ''[[Cat's Eye Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[File:N6543s.jpg|60px]] | [[Planetaryong Nebula]] | 3 | [[Draco (constellation)|Draco]] | 9 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|007}}C7 | [[NGC 2403]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC 2403 CDK Large 04.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral]] | 14,000 | [[Camelopardalis]] | 8.4 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|008}}C8 | [[NGC 559]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC 559.png|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 3.7 | [[Cassiopeia (constellation)|Cassiopeia]] | 9.5 |- style="background:#ffcccc;" | {{hs|009}}C9 | [[Sh2-155]] | ''[[Cave Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[File:Cave Nebula.jpg|60px]] | [[Nebula]] | 2.8 | [[Cepheus (constellation)|Cepheus]] | 7.7 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|010}}C10 | [[NGC 663]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[Image:NGC663HunterWilson.jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 7.2 | [[Cassiopeia (constellation)|Cassiopeia]] | 7.1 |- style="background:#ffcccc;" | {{hs|011}}C11 | [[NGC 7635]] | ''[[NGC 7635|Bubble Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[File:The Bubble Nebula - NGC 7635 - Heic1608a.jpg|60px]] | [[Nebula]] | 7.1 | [[Cassiopeia (constellation)|Cassiopeia]] | 10 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|012}}C12 | [[NGC 6946]] | ''[[NGC 6946|Fireworks Galaxy]]'' | style="text-align:center;"| [[Image:SpiralGalaxy NGC6946.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral]] | 18,000 | [[Cepheus (constellation)|Cepheus]] | 8.9 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|013}}C13 | [[NGC 457]] | ''Owl Cluster, E.T. Cluster'' | style="text-align:center;"| [[File:NGC457.jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | - | [[Cassiopeia (constellation)|Cassiopeia]] | 6.4 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|014}}C14 | [[NGC 869]] & [[NGC 884]] | ''[[Double Cluster]], h & χ Persei'' | style="text-align:center;"| [[File:NGC869NGC884.jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 7.3 | [[Perseus (constellation)|Perseus]] | 4 |- style="background:#ccffee;" | {{hs|015}}C15 | [[NGC 6826]] | ''[[Blinking Planetary]]'' | style="text-align:center;"| [[File:NGC 6826HSTFull.jpg|60px]] | [[Planetaryong Nebula|Planetaryong Nebula]] | 2.2 | [[Cygnus (constellation)|Cygnus]] | 10 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|016}}C16 | [[NGC 7243]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[Image:NGC 7243 .jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 2.5 | [[Lacerta]] | 6.4 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|017}}C17 | [[NGC 147]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC 0147 2MASS.jpg|60px]] | [[Dwendeng galaksiyang esperoidal]] | 2,300 | [[Cassiopeia (constellation)|Cassiopeia]] | 9.3 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|018}}C18 | [[NGC 185]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:Ngc185 rgb combined.jpg|60px]] | [[Dwendeng galaksiyang esperoidal]] | 2,300 | [[Cassiopeia (constellation)|Cassiopeia]] | 9.2 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|019}}C19 | [[IC 5146]] | ''[[Cocoon Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[File:Cocoon-Nebula.jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 3.3 | [[Cygnus (constellation)|Cygnus]] | 7.2 |- style="background:#ffcccc;" | {{hs|020}}C20 | [[NGC 7000]] | ''[[North America Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[File:Nord america.jpg|60px]] | [[Nebula]] | 1.8 | [[Cygnus (constellation)|Cygnus]] | 4 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|021}}C21 | [[NGC 4449]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:Starburst in NGC 4449 (captured by the Hubble Space Telescope).jpg|60px]] | [[Galaksiyang hindi regular]] | 10,000 | [[Canes Venatici]] | 9.4 |- style="background:#ccffee;" | {{hs|022}}C22 | [[NGC 7662]] | ''[[Blue Snowball]]'' | style="text-align:center;"| [[File:Ngc7662hst.jpg|60px]] | [[Planetaryong Nebula]] | 3.2 | [[Andromeda (constellation)|Andromeda]] | 9 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|023}}C23 | [[NGC 891]] | ''[[NGC891|Silver Sliver Galaxy]]'' | style="text-align:center;"| [[File:NGC891HunterWilson.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral]] | 31,000 | [[Andromeda (constellation)|Andromeda]] | 10 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|024}}C24 | [[NGC 1275]] | ''[[Perseus A]]'' | style="text-align:center;"| [[File:NGC 1275 Hubble.jpg|60px]] | [[Galaksiyang eliptikal]] | 230,000 | [[Perseus (constellation)|Perseus]] | 11.6 |- style="background:#ffe4b5;" | {{hs|025}}C25 | [[NGC 2419]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[Image:NGC 2419.jpg|60px]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | 275 | [[Lynx (constellation)|Lynx]] | 10.4 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|026}}C26 | [[NGC 4244]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC4244.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral]] | 10,000 | [[Canes Venatici]] | 10.2 |- style="background:#ffcccc;" | {{hs|027}}C27 | [[NGC 6888]] | ''[[Crescent Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[File:CrescentBicolorHunterWilson.jpg|60px]] | [[Nebula]] | 4.7 | [[Cygnus (constellation)|Cygnus]] | 7.4 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|028}}C28 | [[NGC 752]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC 752.png|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 1.2 | [[Andromeda (constellation)|Andromeda]] | 5.7 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|029}}C29 | [[NGC 5005]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC 5005.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral]] | 69,000 | [[Canes Venatici]] | 9.8 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|030}}C30 | [[NGC 7331]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC 7331 zoomed.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral]] | 47,000 | [[Pegasus (constellation)|Pegasus]] | 9.5 |- style="background:#ffcccc;" | {{hs|031}}C31 | [[IC 405]] | ''[[IC 405|Flaming Star Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[Image:FlamingStarHunterWilson.jpg|60px]] | [[Nebula]] | 1.6 | [[Auriga (constellation)|Auriga]] | 13 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|032}}C32 | [[NGC 4631]] | ''[[NGC 4631|Whale Galaxy]]'' | style="text-align:center;"| [[File:NGC4631-stargazer-obs.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral na may bara]] | 22,000 | [[Canes Venatici]] | 9.3 |- style="background:#ffccee;" | {{hs|033}}C33 | [[Veil Nebula|NGC 6992]] | ''[[Veil Nebula#Components|East Veil Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[Image:Eastern Veil.jpg|60px]] | [[Labi ng supernoba]] | 2.5 | [[Cygnus (constellation)|Cygnus]] | 7 |- style="background:#ffccee;" | {{hs|034}}C34 | [[Veil Nebula|NGC 6960]] | ''[[Veil Nebula#Components|West Veil Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[File:WestVeilHunterWilson.jpg|60px]] | [[Labi ng supernoba]] | 2.5 | [[Cygnus (constellation)|Cygnus]] | 7 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|035}}C35 | [[NGC 4889]] | ''[[NGC 4889|Coma B]]'' | style="text-align:center;"| [[File:Caldwell 35.jpg|60px]] | [[Galaksiyang eliptikal]] | 300,000 | [[Coma Berenices]] | 11.4 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|036}}C36 | [[NGC 4559]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC 4559 I FUV g2006.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral]] | 32,000 | [[Coma Berenices]] | 9.9 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|037}}C37 | [[NGC 6885]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC 6885.png|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 1.95 | [[Vulpecula]] | 6 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|038}}C38 | [[NGC 4565]] | ''[[NGC 4565|Needle Galaxy]]'' | style="text-align:center;"| [[File:Needle Galaxy 4565.jpeg|60px]] | [[Galaksiyang espayral]] | 32,000 | [[Coma Berenices]] | 9.6 |- style="background:#ccffee;" | {{hs|039}}C39 | [[NGC 2392]] | ''Eskimo Nebula/Clown Face Nebula''<ref>Deep-Sky Companions: The Caldwell Objects, 2nd Edition, Stephen James O'Meara, 2016, p.181</ref> | style="text-align:center;"| [[File:Ngc2392.jpg|60px]] | [[Planetaryong Nebula|Planetaryong Nebula]] | 4 | [[Gemini (constellation)|Gemini]] | 10 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|040}}C40 | [[NGC 3626]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC3626 - SDSS DR14.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral]] | 86,000 | [[Leo (constellation)|Leo]] | 10.9 |- style="background:#eeeeff;" | | {{hs|041}}C41 | [[Mel 25]] | ''[[Hyades (star cluster)|Hyades]]'' | style="text-align:center;"| [[File:Hyades.jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 0.151 | [[Taurus (constellation)|Taurus]] | 0.5 |- style="background:#ffe4b5;" | {{hs|042}}C42 | [[NGC 7006]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:Caldwell 42.jpg|60px]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | 135 | [[Delphinus]] | 10.6 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|043}}C43 | [[NGC 7814]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC7814HunterWilson.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral]] | 49,000 | [[Pegasus (constellation)|Pegasus]] | 10.5 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|044}}C44 | [[NGC 7479]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC7479 Goran Nilsson & The Liverpool Telescope.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral na may bara]] | 106,000 | [[Pegasus (constellation)|Pegasus]] | 11 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|045}}C45 | [[NGC 5248]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:N5248s.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral]] | 74,000 | [[Boötes]] | 10.2 |- style="background:#ffcccc;" | {{hs|046}}C46 | [[NGC 2261]] | ''[[Hubble's Variable Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[Image:Ngc2261.jpg|60px]] | [[Nebula]] | 2.5 | [[Monoceros (constellation)|Monoceros]] | - |- style="background:#ffe4b5;" | {{hs|047}}C47 | [[NGC 6934]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[Image:NGC 6934 Hubble WikiSky.jpg|60px]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | 57 | [[Delphinus]] | 8.9 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|048}}C48 | [[NGC 2775]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC 2775.png|60px]] | [[Galaksiyang espayral]] | 55,000 | [[Cancer (constellation)|Cancer]] | 10.3 |- style="background:#ffcccc;" | {{hs|049}}C49 | [[NGC 2237]] | ''[[Rosette Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[File:Rosette Nebula NGC 2237 - C49.png|60px]] | [[Nebula]] | 4.9 | [[Monoceros (constellation)|Monoceros]] | 9.0 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|050}}C50 | [[NGC 2244]] | ''[[NGC 2244|Satellite Cluster]]'' <ref>{{Cite web|title=The Rosette Nebula In Hubble Palette.|url=https://skyandtelescope.org/online-gallery/the-rosette-nebula-in-hubble-palette/|access-date=2020-06-23|website=Sky & Telescope|language=en-US}}</ref> | style="text-align:center;"| [[File:Rosette Nebula in Monoceros.jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 4.9 | [[Monoceros (constellation)|Monoceros]] | 4.8 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|051}}C51 | [[IC 1613]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:IC1613-3.jpg|60px]] | [[Galaksiyang hindi regular]] | 2,300 | [[Cetus]] | 9.3 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|052}}C52 | [[NGC 4697]] | &nbsp; | style="!text-align:center;"| [[File:NGC_4697_HST_10003_R850_B475.png|60px]] | [[Galaksiyang eliptikal]] | 76,000 | [[Virgo (constellation)|Virgo]] | 9.3 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|053}}C53 | [[NGC 3115]] | ''[[NGC 3115|Spindle Galaxy]]'' | style="text-align:center;"| [[File:NGC 3115 2MASS.jpg|60px]] | [[Galaksiyang lentikular]] | 22,000 | [[Sextans]] | 9.2 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|054}}C54 | [[NGC 2506]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC 2506.png|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 10 | [[Monoceros (constellation)|Monoceros]] | 7.6 |- style="background:#ccffee;" | {{hs|055}}C55 | [[NGC 7009]] | ''[[Saturn Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[File:Ngc7009 hst big.jpg|60px]] | [[Planetaryong Nebula]] | 1.4 | [[Aquarius (constellation)|Aquarius]] | 8 |- style="background:#ccffee;" | {{hs|056}}C56 | [[NGC 246]] | ''[[NGC 246|Skull Nebula]]'' <ref>"The Night Sky", ''[[Astronomy Now]]'', Oct 2008.</ref> | style="text-align:center;"| [[File:NGC 246.jpg|60px]] | [[Planetaryong Nebula]] | 1.6 | [[Cetus]] | 8 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|057}}C57 | [[NGC 6822]] | ''[[Barnard's Galaxy]]'' | style="text-align:center;"| [[File:NGC6822.jpg|60px]] | [[Galaksiyang hindi regular na may bara]] | 2,300 | [[Sagittarius (constellation)|Sagittarius]] | 9 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|058}}C58 | [[NGC 2360]] | ''[[NGC 2360|Caroline's Cluster]]'' | style="text-align:center;"| [[File:NGC2360 - SDSS DR14 (panorama).jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 3.7 | [[Canis Major]] | 7.2 |- style="background:#ccffee;" | {{hs|059}}C59 | [[NGC 3242]] | ''[[Ghost of Jupiter]]'' | style="text-align:center;"| [[File:NGC 3242 "Ghost of Jupiter".png|60px]] | [[Planetaryong Nebula]] | 1.4 | [[Hydra (constellation)|Hydra]] | 9 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|060}}C60 | [[NGC 4038]] | ''[[Antennae Galaxies]]'' | style="text-align:center;"| [[Image:NGC4038 Large 01.jpg|60px]] | [[Nakikipag-ugnayang galaksiya]] | 83,000 | [[Corvus (constellation)|Corvus]] | 10.7 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|061}}C61 | [[Antennae Galaxies|NGC 4039]] | ''[[Antennae Galaxies]]'' | style="text-align:center;"| [[Image:NGC4038 Large 01.jpg|60px]] | [[Nakikipag-ugnayang galaksiya]] | 83,000 | [[Corvus (constellation)|Corvus]] | 13 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|062}}C62 | [[NGC 247]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:Wide Field Imager view of the spiral galaxy NGC 247.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral]] | 6,800 | [[Cetus]] | 8.9 |- style="background:#ccffee;" | {{hs|063}}C63 | [[NGC 7293]] | ''[[Helix Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[File:NGC 7293.jpg|60px]] | [[Planetaryong Nebula]] | 0.522 | [[Aquarius (constellation)|Aquarius]] | 7.3 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|064}}C64 | [[NGC 2362]] | ''[[NGC 2362|Tau Canis Majoris Cluster]]'' | style="text-align:center;"| [[File:Starshine in Canis Major NGC 2362.tif|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 5.1 | [[Canis Major]] | 4.1 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|065}}C65 | [[Sculptor Galaxy|NGC 253]] | ''[[Sculptor Galaxy]]'' | style="text-align:center;"| [[File:Ngc253 2mass barred spiral.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral]] | 9,800 | [[Sculptor (constellation)|Sculptor]] | 7.1 |- style="background:#ffe4b5;" | {{hs|066}}C66 | [[NGC 5694]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[Image:NGC 5694.jpg|60px]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | 113 | [[Hydra (constellation)|Hydra]] | 10.2 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|067}}C67 | [[NGC 1097]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC1097 - ESO - eso0438d.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral na may bara]] | 47,000 | [[Fornax]] | 9.3 |- style="background:#ffcccc;" | {{hs|068}}C68 | [[NGC 6729]] | ''[[NGC 6729|R CrA Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[File:NGC 6729.jpg|60px]] | [[Nebula]] | 0.424 | [[Corona Australis]] | - |- style="background:#ccffee;" | {{hs|069}}C69 | [[NGC 6302]] | ''[[NGC 6302|Bug Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[Image:NGC 6302 Hubble 2009.full.jpg|60px]] | [[Planetaryong Nebula]] | 5.2 | [[Scorpius]] | 13 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|070}}C70 | [[NGC 300]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[Image:View of the southern spiral NGC 300.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral]] | 3,900 | [[Sculptor (constellation)|Sculptor]] | 9 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|071}}C71 | [[NGC 2477]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[Image:NGC2477.jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 3.7 | [[Puppis]] | 5.8 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|072}}C72 | [[NGC 55]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[Image:Irregular Galaxy NGC 55 (ESO 0914a).jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral na may bara]] | 4,200 | [[Sculptor (constellation)|Sculptor]] | 8 |- style="background:#ffe4b5;" | {{hs|073}}C73 | [[NGC 1851]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:PIA07908.jpg|60px]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | 39.4 | [[Columba (constellation)|Columba]] | 7.3 |- style="background:#ccffee;" | {{hs|074}}C74 | [[NGC 3132]] | ''[[Eight Burst Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[File:NGC 3132.jpg|60px]] | [[Planetaryong Nebula]] | 2 | [[Vela (constellation)|Vela]] | 8 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|075}}C75 | [[NGC 6124]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC 6124 large.png|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 1.5 | [[Scorpius]] | 5.8 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|076}}C76 | [[NGC 6231]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[Image:NGC6231 Chandra.jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol at Nebula]] | 6 | [[Scorpius]] | 2.6 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|077}}C77 | [[NGC 5128]] | ''[[Centaurus A]]'' | style="text-align:center;"|[[Image:NGC 5128 galaxy.jpg|60px]] | [[Galaksiyang eliptikal]] o [[Galaksiyang lentikular|lentikular]] | 16,000 | [[Centaurus]] | 7 |- style="background:#ffe4b5;" | {{hs|078}}C78 | [[NGC 6541]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC 6541 hst 12516 R814G555B390.png|60px]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | 22.3 | [[Corona Australis]] | 6.6 |- style="background:#ffe4b5;" | {{hs|079}}C79 | [[NGC 3201]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC 3201.jpg|60px]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | 17 | [[Vela (constellation)|Vela]] | 6.8 |- style="background:#ffe4b5;" | {{hs|080}}C80 | [[NGC 5139]] | ''[[Omega Centauri]]'' | style="text-align:center;"| [[File:Omega Centauri by ESO.jpg|60px]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | 17.3 | [[Centaurus]] | 3.7 |- style="background:#ffe4b5;" | {{hs|081}}C81 | [[NGC 6352]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[Image:NGC 6352.jpg|60px]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | 18.6 | [[Ara (constellation)|Ara]] | 8.2 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|082}}C82 | [[NGC 6193]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:Rgb-ngc6193.jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 4.3 | [[Ara (constellation)|Ara]] | 5.2 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|083}}C83 | [[NGC 4945]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:Spiral Galaxy NGC 4945.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral na may bara]] | 17,000 | [[Centaurus]] | 9 |- style="background:#ffe4b5;" | {{hs|084}}C84 | [[NGC 5286]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC 5286 hlsp acsggct hst acs-wfc R606 hst 13297 B336.png|60px]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | 36 | [[Centaurus]] | 7.6 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|085}}C85 | [[IC 2391]] | ''[[Omicron Velorum Cluster]]'' | style="text-align:center;"| [[File:IC 2391 in Vele.jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 0.5 | [[Vela (constellation)|Vela]] | 2.5 |- style="background:#ffe4b5;" | {{hs|086}}C86 | [[NGC 6397]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC 6397 (ESO).jpg|60px]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | 7.5 | [[Ara (constellation)|Ara]] | 5.7 |- style="background:#ffe4b5;" | {{hs|087}}C87 | [[NGC 1261]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[Image:Ngc 1261.jpg|60px]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | 55.5 | [[Horologium (constellation)|Horologium]] | 8.4 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|088}}C88 | [[NGC 5823]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC 5823.png|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 3.4 | [[Circinus]] | 7.9 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|089}}C89 | [[NGC 6087]]<ref group="note">Ang C89 ay maling naisulat bilang [[NGC 6067]] sa orihinal, ngunit ang paglalarawan nito ay katulad lang sa [[NGC 6087]].</ref> | ''[[NGC 6087|S Normae Cluster]]'' | style="text-align:center;"| [[Image:NGC 6087 full.png|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 3.3 | [[Norma (constellation)|Norma]] | 5.4 |- style="background:#ccffee;" | {{hs|090}}C90 | [[NGC 2867]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC 2867HST.jpg|60px]] | [[Planetaryong Nebula]] | 5.5 | [[Carina (constellation)|Carina]] | 10 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|091}}C91 | [[NGC 3532]] | ''Wishing Well Cluster'' | style="text-align:center;"| [[Image:Eso1439a.jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 1.6 | [[Carina (constellation)|Carina]] | 3 |- style="background:#ffcccc;" | {{hs|092}}C92 | [[Carina Nebula|NGC 3372]] | ''[[Carina Nebula|Eta Carinae Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[File:Carina Nebula.jpg|60px]] | [[Nebula]] | 7.5 | [[Carina (constellation)|Carina]] | 3 |- style="background:#ffe4b5;" | {{hs|093}}C93 | [[NGC 6752]] | ''[[NGC 6752|Great Peacock Globular]]'' <ref>{{cite book |last1=Chadwick |first1=S |last2=Cooper |first2=I |title=Imaging the Southern Sky |publisher=Springer |location=New York |isbn=1461447496 |page=242}}</ref> | style="text-align:center;"| [[Image:Star cluster NGC 6752.jpg|60px]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | 13 | [[Pavo (constellation)|Pavo]] | 5.4 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|094}}C94 | [[NGC 4755]] | ''[[Jewel Box (star cluster)|Jewel Box]]'' | style="text-align:center;"| [[Image:A Snapshot of the Jewel Box cluster with the ESO VLT.jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 4.9 | [[Crux]] | 4.2 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|095}}C95 | [[NGC 6025]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[Image:NGC 6025.jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 2.5 | [[Triangulum Australe]] | 5.1 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|096}}C96 | [[NGC 2516]] | ''[[NGC 2516|Southern Beehive Cluster]]'' | style="text-align:center;"| [[Image:NGC 2516.jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 1.3 | [[Carina (constellation)|Carina]] | 3.8 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|097}}C97 | [[NGC 3766]] | ''[[NGC 3766|Pearl Cluster]]'' | style="text-align:center;"| [[Image:Star cluster NGC 3766.jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 5.8 | [[Centaurus]] | 5.3 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|098}}C98 | [[NGC 4609]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[Image:NGC 4609 large.png|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 4.2 | [[Crux]] | 6.9 |- style="background:#cccccc;" | {{hs|099}}C99 | - | ''[[Coalsack Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[File:Coalsack-ESO-B06.jpg|60px]] | [[Madilim na nebula]] | 0.61 | [[Crux]] | - |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|100}}C100 | [[IC 2944]] | ''[[Lambda Centauri Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[File:The Very Large Telescope Snaps a Stellar Nursery and Celebrates Fifteen Years of Operations.jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 6 | [[Centaurus]] | 4.5 |- style="background:#ffffcc;" | {{hs|101}}C101 | [[NGC 6744]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:Wide Field Imager view of a Milky Way look-alike NGC 6744.jpg|60px]] | [[Galaksiyang espayral]] | 34,000 | [[Pavo (constellation)|Pavo]] | 9 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|102}}C102 | [[IC 2602]] | ''[[IC 2602|Theta Car Cluster]]'' | style="text-align:center;"| [[File:The Southern Pleiades (IC 2602).jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 0.492 | [[Carina (constellation)|Carina]] | 1.9 |- style="background:#eeeeff;" | {{hs|103}}C103 | [[NGC 2070]] | ''[[Tarantula Nebula]]'' | style="text-align:center;"| [[File:Tarantula Nebula TRAPPIST.jpg|60px]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | 170 | [[Dorado]] | 8.2 |- style="background:#ffe4b5;" | {{hs|104}}C104 | [[NGC 362]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:GALEX image of NGC 362.jpg|60px]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | 27.7 | [[Tucana]] | 6.6 |- style="background:#ffe4b5;" | {{hs|105}}C105 | [[NGC 4833]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:NGC 4833 Hubble WikiSky.jpg|60px]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | 19.6 | [[Musca]] | 7.4 |- style="background:#ffe4b5;" | {{hs|106}}C106 | [[NGC 104]] | ''[[47 Tucanae]]'' | style="text-align:center;"| [[File:New VISTA snap of star cluster 47 Tucanae.jpg|60px]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | 14.7 | [[Tucana]] | 4 |- style="background:#ffe4b5;" | {{hs|107}}C107 | [[NGC 6101]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[Image:NGC 6101.jpg|60px]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | 49.9 | [[Apus]] | 9.3 |- style="background:#ffe4b5;" | {{hs|108}}C108 | [[NGC 4372]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[Image:NGC 4372 in Musca.jpg|60px]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | 18.9 | [[Musca]] | 7.8 |- style="background:#ccffee;" | {{hs|109}}C109 | [[NGC 3195]] | &nbsp; | style="text-align:center;"| [[File:Ngc3195.jpg|60px]] | [[Planetaryong Nebula]] | 5.4 | [[Chamaeleon]] | 11.6 |- class="sortbottom" !Bilang Caldwell ![[New General Catalogue|Bilang NGC]] !Karaniwang pangalan !class="unsortable" |Larawan !Uri ng bagay !Layo ng bagay (sa isang libong [[sinag-taon]]) ![[Konstelasyon]] ![[Maliwanag na kalakhan]] |} {{Reflist|group=note}} == Mga sanggunian == {{reflist|refs= <ref name="The Caldwell Objects">{{cite book |last=O'Meara |first=Stephen James |title=The Caldwell Objects |publisher=Cambridge University Press |year=2002 |isbn=978-0-521-82796-6}}</ref> }} == Mga kawing panlabas == * [http://messier.seds.org/xtra/similar/caldwell.html The Caldwell Catalogue sa SEDS] * [http://www.astroleague.org/al/obsclubs/caldwell/cldwl.html The Caldwell Club] * [https://web.archive.org/web/20061114001944/http://www.ngc891.com/modules.php?op=modload&name=Stars&file=constellation&catalogue=Caldwell Caldwell Star Charts, Images and more] * [http://www.12dstring.me.uk/caldwellcatalogue.htm Searchable Caldwell Catalogue list] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110517162944/http://www.12dstring.me.uk/caldwellcatalogue.htm |date=2011-05-17 }} * [http://www.space-and-telescope.com/CaldwellObjects.aspx Clickable Caldwell Object table] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402094731/http://www.space-and-telescope.com/CaldwellObjects.aspx |date=2016-04-02 }} {{Usbong}} cexvha4goevpzfpwpc4o3eb9aheld1w 0 282003 2215452 2192946 2026-07-09T13:11:02Z Julius Santos III 139725 2215452 wikitext text/x-wiki {{Asiad infobox | Name = XVIII Asian Games | Logo = | Size = 175px | Optional caption = Official emblem of the 2018 Asian Games. | Motto ="Energy of Asia"<ref>{{cite news|last1=Prasetya|first1=Muhammad Hary|title=Tema Asian Games 2018, The Energy of Asia, Ini Artinya|url=http://superball.tribunnews.com/2016/02/12/tema-asian-games-2018-the-energy-of-asia-ini-artinya|accessdate=12 June 2016|publisher=Superball.id|date=12 February 2016|archive-date=11 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161011093423/http://superball.tribunnews.com/2016/02/12/tema-asian-games-2018-the-energy-of-asia-ini-artinya|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011093423/http://superball.tribunnews.com/2016/02/12/tema-asian-games-2018-the-energy-of-asia-ini-artinya |date=11 Oktubre 2016 }}</ref><br/>({{lang-id|Energi Asia}}) | Host city = [[Jakarta]] at [[Palembang]], Indonesia<ref name="antara">{{cite news|author=Odi Aria Saputra|title=Keppres Asian Games Turun Pertengahan April|date=10 April 2015|publisher=Sriwijaya Post|url=http://palembang.tribunnews.com/2015/04/10/keppres-asian-games-turun-pertengahan-april|language=Indonesian|accessdate=10 April 2015}}</ref> | Nations participating = 45 | Athletes participating = 11,646 | Events = 465 in 40 sports | Opening ceremony = Agosto 18<ref>{{cite news|title=18-8-18 start planned for 18th Asian Games|url=http://www.ocasia.org/News/IndexNewsRM.aspx?WKegervtea1cpVOAYhDReQ==|accessdate=28 January 2015|publisher=Olympic Council of Asia|date=27 January 2015|archive-date=5 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305192225/http://www.ocasia.org/News/IndexNewsRM.aspx?WKegervtea1cpVOAYhDReQ==|url-status=dead}}</ref> |Closing ceremony = Setyembre 2 | Officially opened by = [[Joko Widodo]]<br /><small>[[Pangulo ng Indonesia]]</small> | Officially closed by = [[Ahmad Al-Fahad Al-Sabah]]<br /><small>Pangulo ng [[Olympic Council of Asia]]</small> | Athlete's Oath = [[Arki Dikania Wisnu]] | Judge's Oath = Wahyana | Torch Lighter = [[Susi Susanti]] | Stadium = [[Gelora Bung Karno Stadium|Gelora Bung Karno Main Stadium]]<ref>{{cite news|author=Ade Irma Junida|title=GBK akan direnovasi demi Asian Games 2018|url=http://www.antaranews.com/berita/456635/gbk-akan-direnovasi-demi-asian-games-2018|accessdate=10 April 2015|publisher=Antara|language=Indonesian|date=2 October 2014}}</ref> | website = [http://www.asiangames2018.id Official website] | previous = [[Palarong Asyano 2014|Incheon 2014]] | next = [[Palarong Asyano 2022|Hangzhou 2022]] }} Ang '''Palarong Asyano 2018''' ({{langx|id|Pesta Olahraga Asia 2018}}), na opisyal na kilala bilang Ika-18 Palarong Asyano at kilala rin bilang '''Jakarta – Palembang 2018''', ay isang pan-Asian na [[multi-sport event]] na ginanap mula 18 Agosto hanggang 2 Setyembre 2018 sa mga lungsod ng Indonesia ng [[Jakarta]] at [[Palembang]]. Ang [[Olympic Council of Asia]] (OCA) ay orihinal na iginawad ang mga laro sa [[Hanoi]], Vietnam noong Nobyembre 2012, ngunit ang mga karapatan sa pagho-host ay binigyan ng labing pitong buwan mamaya. Ang Indonesia, na orihinal na natapos sa pangalawa sa bid, ay itinuturing na ang pinakamalakas na kandidato kapalit at kalaunan ay iginawad ang mga karapatan sa gitna ng mga [[Palarong Asyano 2014|Palarong 2014]]. Ang [[Surabaya]], na inilunsad ng lungsod sa panahon ng bid, ay pinalitan ng Jakarta at Palembang, na pinagsama ang [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2011]]. Sa kauna-unahang pagkakataon, ang Tag-init na [[Palarong Asyano]] ay co-host ng dalawang lungsod; ang kabisera ng Indonesia sa Jakarta (na nagho-host sa Mga Laro sa unang pagkakataon mula pa noong [[Palarong Asyano 1962|1962]]), at ang Palembang, ang kabisera ng lalawigan ng [[South Sumatra]]. Ang mga kaganapan ay ginanap sa loob at sa paligid ng dalawang lungsod, kabilang ang mga lugar sa [[Bandung]] at mga lalawigan ng [[West Java]] at [[Banten]]. Ang pambungad at pagsasara ng mga seremonya ng Mga Laro ay ginanap sa [[Gelora Bung Karno Stadium]] sa Jakarta. Maraming mga di-Olympic na kaganapan ang na-cut mula sa programa ng kaganapan, ngunit maraming mga bagong disiplina na ipinakilala sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2020]] sa [[Tokyo]] (kasama ang 3-on-3 basketball) ay idinagdag. ang mga [[eSports]] at [[canoe polo]] ay ipinagpalit din bilang [[demonstration sports]]. Pinangunahan ng Tsina ang medalya para sa ika-sampung magkakasunod na oras. Ang [[North Korea|North]] at [[South Korea]] ay naglagay ng isang [[Korea sa Palarong Asyano 2018|pinag-isang koponan]] sa pagbubukas ng seremonya at mga napiling mga kaganapan, at nanalo din ng kanilang kauna-unahan na gintong medalya bilang isang pinag-isang koponan sa isang multi-sport event. 6 mundo, 18 Asyano at 86 Asyano na rekord ay nasira sa mga Palaro, habang ang Japanese swimmer na si [[Rikako Ikee]] ay inihayag bilang [[pinakamahalagang manlalaro]]. ==Proseso ng Anyaya== {{main article|Mga anyaya ng pag-aalok para sa Palarong Asyano 2018}} == Ang Palaro == ===Seremonya ng pagbubukas=== {{Main|Palarong Asyano 2018 seremonya ng pagbubukas}} {{See also|Palarong Asyano 2018 Parada Ng Bansa}} ===Palakasan=== Sa opisyal na talaan, may 46 na disiplina mula sa 42 na larangan ng palakasan na pinaglabanan. Ang lahat ng mga larangan ay nagsimula sa pagtatapos ng pambukas na seremonya maliban sa [[Badminton]], [[Beysbol|Baseball]], [[:en:Basketball|Basketball]], [[:en:Football (soccer)|Football]], [[:en:Table tennis|Table tennis]], at [[:en:Volleyball|Volleyball]] kung saan ang mga pangunang palaro ay naganap bago ang opisyal na pagbubukas ng palaro. Ang mga larangan ng palakasan sa Palaro ng Asya 2018 ay ang mga sumusunod: {{col-begin}} {{col-4}} *Aquatics **{{GamesSport|Diving|Image=No|Format=d}} **{{GamesSport|Swimming|Image=No|Format=d}} **{{GamesSport|Artistic swimming|Image=No|Format=d}} **{{GamesSport|Water polo|Image=No|Format=d}} *{{GamesSport|Archery|Image=No|Format=d}} *{{GamesSport|Athletics|Image=No|Format=d}} *{{GamesSport|Badminton|Image=No|Format=d}} *Baseball **{{GamesSport|Baseball|Image=No|Format=d}} **{{GamesSport|Softball|Image=No|Format=d}} *{{GamesSport|Basketball|Image=No|Format=d}} **3×3 basketball **5×5 basketball *{{GamesSport|Bowling|Image=No|Format=d}} *{{GamesSport|Boxing|Image=No|Format=d}} *{{GamesSport|Bridge|Image=No|Format=d}} *{{GamesSport|Canoeing|Image=No|Format=d}} **Dragon boat **Slalom **Sprint {{col-4}} *{{GamesSport|Cycling|Image=No|Format=d}} **BMX **Mountain bike **Road **Track *{{GamesSport|Equestrian|Image=No|Format=d}} **Dressage **Eventing **Jumping *{{GamesSport|Fencing|Image=No|Format=d}} *{{GamesSport|Field hockey|Image=No|Format=d}} *{{GamesSport|Football|Image=No|Format=d}} *{{GamesSport|Golf|Image=No|Format=d}} *{{GamesSport|Gymnastics|Image=No|Format=d}} **Artistic **Rhythmic **Trampoline *{{GamesSport|Handball|Image=No|Format=d}} *{{GamesSport|Jet ski|Image=No|Format=d}} *{{GamesSport|Judo|Image=No|Format=d}} {{col-4}} *{{GamesSport|Kabaddi|Image=No|Format=d}} *{{GamesSport|Karate|Image=No|Format=d}} *Martial arts **{{GamesSport|Jujitsu|Image=No|Format=d}} **{{GamesSport|Kurash|Image=No|Format=d}} **{{GamesSport|Pencak silat|Image=No|Format=d}} **{{GamesSport|Sambo|Image=No|Format=d}} **{{GamesSport|Wushu|Image=No|Format=d}} *{{GamesSport|Modern pentathlon|Image=No|Format=d}} *{{GamesSport|Paragliding|Image=No|Format=d}} *{{GamesSport|Roller sports|Image=No|Format=d}} **Inline speed skating **Skateboarding *{{GamesSport|Rowing|Image=No|Format=d}} *{{GamesSport|Rugby sevens|Image=No|Format=d}} *{{GamesSport|Sailing|Image=No|Format=d}} *{{GamesSport|Sepak takraw|Image=No|Format=d}} {{col-4}} *{{GamesSport|Shooting|Image=No|Format=d}} *{{GamesSport|Sport climbing|Image=No|Format=d}} *{{GamesSport|Squash|Image=No|Format=d}} *{{GamesSport|Table tennis|Image=No|Format=d}} *{{GamesSport|Taekwondo|Image=No|Format=d}} *Tennis **{{GamesSport|Tennis|Image=No|Format=d}} **{{GamesSport|Soft tennis|Image=No|Format=d}} *{{GamesSport|Triathlon|Image=No|Format=d}} *{{GamesSport|Volleyball|Image=No|Format=d}} **Beach volleyball **Indoor volleyball *{{GamesSport|Weightlifting|Image=No|Format=d}} *{{GamesSport|Wrestling|Image=No|Format=d}} {{col-end}} ;Demonstration sports *{{GamesSport|eSports|Image=No|Format=d}} *{{GamesSport|Canoe polo|Image=No|Format=d}} == Mga Nasyong kalahok ng National Olympic Committees== Lahat ng 45 bansang miyembro ng [[Olympic Council of Asia]] ay nakatakdang sumali sa palaro.<ref>{{Cite news|url=https://www.indonesia.travel/jp/en/event-festivals/indonesia-readies-for-18th-asian-games-2018-energy-of-asia|title=Indonesia prepares to light up the Energy of Asia for the Asian Games 2018|date=8 August 2018|work=Indonesia.travel|access-date=19 August 2018|publisher=Ministry of Tourism, Republic of Indonesia}}</ref> Napagkasunduan din na ang [[Hilagang Korea]] at [[Timog Korea]] ay makikipaligsahan sa mga piling disiplina bilang iisang bansa, tulad ng ginawa nila sa [[Korea sa 2018 Winter Olympics|2018 Winter Olympics]].<ref>{{cite news|last1=Riotta|first1=Chris|title=North and South Korea agree to joint teams for Asian Games|url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/north-korea-nuclear-peace-talks-south-korea-asian-games-team-basketball-pyongyang-a8405446.html|accessdate=14 August 2018|work=Independent|publisher=independent.co.uk|date=19 June 2018}}</ref> Nasa ibaba ang listahan ng lahat ng mga kalahok na NOCs; ang bilang ng mga kakumpitensya sa bawat delegasyon ay ipinahiwatig sa mga braket. {| class="wikitable collapsible" style="width:100%;" |- ! Participating [[:Category:Nations at the 2018 Asian Games|National Olympic Committees]]<ref>{{cite web|url=https://en.asiangames2018.id/athletes/countries/|title=Asian Games 2018 Jakarta Palembang|website=Asian Games 2018 Jakarta Palembang|access-date=2018-12-27|archive-date=2018-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180809215600/https://en.asiangames2018.id/athletes/countries/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180809215600/https://en.asiangames2018.id/athletes/countries/ |date=2018-08-09 }}</ref> |- | {{div col|colwidth=22em}} *{{flagIOC2|AFG|2018 Asian Games|65}}<ref>{{cite news|last1=Ibrahim Momand|first1=Mohammad|title=Afghan squad leaves for 2018 Asian Games|url=http://salamwatandar.com/English/article.aspx?a=41759|accessdate=18 August 2018|work=Salam Watandar|publisher=salamwatandar.com|date=15 August 2018|archive-date=18 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818214412/http://salamwatandar.com/English/article.aspx?a=41759|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180818214412/http://salamwatandar.com/English/article.aspx?a=41759 |date=18 Agosto 2018 }}</ref> *{{flagIOC2|BRN|2018 Asian Games|109}} *{{flagIOC2|BAN|2018 Asian Games|117}}<ref>{{cite news|title=Bangladesh sends 117 athletes for 2018 Asian Games|url=http://www.banglanews24.com/english/sports/article/70332/bangladesh-sends-117-athletes-for-2018-asian-games|accessdate=18 August 2018|publisher=banglanews24.com|date=18 August 2018|archive-date=18 Agosto 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818150737/http://www.banglanews24.com/english/sports/article/70332/bangladesh-sends-117-athletes-for-2018-asian-games|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180818150737/http://www.banglanews24.com/english/sports/article/70332/bangladesh-sends-117-athletes-for-2018-asian-games |date=18 Agosto 2018 }}</ref> *{{flagIOC2|BHU|2018 Asian Games|24}}<ref>{{cite news|title=Bhutanese athletes gear up for 18th Asian Games 2018|url=http://www.businessbhutan.bt/businessbhutan/bhutanese-athletes-gear-up-for-18th-asian-games-2018/|accessdate=18 August 2018|work=Business Bhutan|publisher=businessbhutan.bt|date=15 August 2018|archive-date=18 Agosto 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818150719/http://www.businessbhutan.bt/businessbhutan/bhutanese-athletes-gear-up-for-18th-asian-games-2018/|url-status=dead}}</ref> *{{flagIOC2|BRU|2018 Asian Games|15}} *{{flagIOC2|CAM|2018 Asian Games|45}} *{{flagIOC2|CHN|2018 Asian Games|845}}<ref>{{cite news|last1=Hong'e|first1=Mo|title=China to use Asian Games as preparation for Tokyo Olympics, says official|url=http://www.ecns.cn/news/sports/2018-08-16/detail-ifyxccrz0966142.shtml|accessdate=18 August 2018|agency=Xinhua|publisher=Ecns.cn|date=16 August 2018}}</ref> *{{flagIOC2|HKG|2018 Asian Games|580}}<ref>{{cite news|title=中国香港代表团在亚运村升旗 女剑客江旻憓担纲开幕旗手|url=http://news.sina.com.cn/o/2018-08-16/doc-ihhvciiw1781656.shtml|accessdate=18 August 2018|work=Sina News|publisher=sina.com.cn|date=16 August 2018}}</ref> *{{flagIOC2|IND|2018 Asian Games|572}}<ref>{{cite news|title=Ministry clears 804-member contingent|url=https://www.thehindu.com/sport/athletics/ministry-clears-804-member-contingent/article24667008.ece|accessdate=14 August 2018|work=The Hindu|publisher=thehindu.com|date=11 August 2018}}</ref> *{{flagIOC2|INA|Palarong Asyano 2018|938}}<ref>{{cite news|last1=Laksamana|first1=Nugyasa|title=Kontingen Indonesia untuk Asian Games 2018 Resmi Dikukuhkan|url=https://olahraga.kompas.com/read/2018/08/06/10212858/kontingen-indonesia-untuk-asian-games-2018-resmi-dikukuhkan|accessdate=18 August 2018|work=Kompas.com|publisher=olahraga.kompas.com|date=6 August 2018}}</ref> '''(hosts)''' *{{flagIOC2|IRI|2018 Asian Games|378}}<ref>{{cite news|title=Iran’s national flag hoisted in 2018 Asian Games Village|url=https://en.mehrnews.com/news/136812/Iran-s-national-flag-hoisted-in-2018-Asian-Games-Village|accessdate=18 August 2018|work=Mehr News Agency|publisher=mehrnews.com|date=16 August 2018|archive-date=17 Agosto 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180817124742/https://en.mehrnews.com/news/136812/Iran-s-national-flag-hoisted-in-2018-Asian-Games-Village|url-status=dead}}</ref> *{{flagIOC2|IRQ|2018 Asian Games|56}} *{{flagIOC2|JPN|2018 Asian Games|762}}<ref>{{cite news|last1=Nagatsuka|first1=Kaz|title=Team Japan targets short- and long-term success at Asian Games|url=https://www.japantimes.co.jp/sports/2018/08/13/more-sports/team-japan-targets-short-long-term-success-asian-games/#.W3fzY7h9jIU|accessdate=18 August 2018|work=The Japan Times|publisher=japantimes.co.jp|date=13 August 2018}}</ref> *{{flagIOC2|JOR|2018 Asian Games|35}}<ref>{{cite news|title=Team Jordan athletes start heading to Indonesia|url=http://www.jordantimes.com/news/sports/team-jordan-athletes-start-heading-indonesia|accessdate=18 August 2018|work=The Jordan Times|publisher=jordantimes.com|date=16 August 2018}}</ref> *{{flagIOC2|KAZ|2018 Asian Games|440}}<ref>{{cite news|title=Up to 200 Kazakhstan's athletes arrive at Asian Games in Jakarta|url=https://bnews.kz/en/news/up_to_200_kazakhstan%27s_athletes_arrives_at_asian_games_in_jakarta|accessdate=18 August 2018|work=BNews KZ|publisher=bnews.kz|date=16 August 2018|archive-date=18 Septiyembre 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180918123715/https://bnews.kz/en/news/up_to_200_kazakhstan%27s_athletes_arrives_at_asian_games_in_jakarta|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180918123715/https://bnews.kz/en/news/up_to_200_kazakhstan%27s_athletes_arrives_at_asian_games_in_jakarta |date=18 Septiyembre 2018 }}</ref> *{{flagIOC2|COR|Palarong Asyano 2018|60}} *{{flagIOC2|PRK|2018 Asian Games|168}} *{{flagIOC2|KOR|2018 Asian Games|807}}<ref>{{cite news|title=韩国强势阵容征战亚运，期待蝉联金牌榜亚军|url=http://www.xinhuanet.com/sports/2018-08/10/c_1123247229.htm|accessdate=18 August 2018|work=Sports.news.cn|publisher=Xinhuanet.com|date=10 August 2018|archive-date=18 Agosto 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818182051/http://www.xinhuanet.com/sports/2018-08/10/c_1123247229.htm|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180818182051/http://www.xinhuanet.com/sports/2018-08/10/c_1123247229.htm |date=18 Agosto 2018 }}</ref> *{{flagIOC2|KUW|2018 Asian Games|24}} *{{flagIOC2|KGZ|2018 Asian Games|211}} *{{flagIOC2|LAO|2018 Asian Games|142}} *{{flagIOC2|LBN|2018 Asian Games|28}} *{{flagIOC2|MAC|2018 Asian Games|109}}<ref>{{cite news|last1=Moura|first1=Nelson|title=Macau<nowiki>|</nowiki>Local Karaté-do gold medallist left out of 2018 Asian Games due to passport regulations|url=http://www.macaubusiness.com/macau-local-karate-do-gold-medallist-left-out-of-2018-asian-games-due-to-passport-regulations/|accessdate=18 August 2018|work=Macau News Agency|publisher=macaubusiness.com|date=15 August 2018|archive-date=18 Agosto 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818152157/http://www.macaubusiness.com/macau-local-karate-do-gold-medallist-left-out-of-2018-asian-games-due-to-passport-regulations/|url-status=dead}}</ref> *{{flagIOC2|MAS|2018 Asian Games|426}}<ref>{{cite news|last1=Phung|first1=Adrian|title=PM urges Asian Games athletes to repeat 2010 feat|url=http://www.thesundaily.my/news/2018/08/10/pm-urges-asian-games-athletes-repeat-2010-feat|accessdate=18 August 2018|work=The Sun Daily|publisher=thesundaily.my|date=10 August 2018|archive-date=18 Agosto 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818150726/http://www.thesundaily.my/news/2018/08/10/pm-urges-asian-games-athletes-repeat-2010-feat|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180818150726/http://www.thesundaily.my/news/2018/08/10/pm-urges-asian-games-athletes-repeat-2010-feat |date=18 Agosto 2018 }}</ref> *{{flagIOC2|MDV|2018 Asian Games|146}} *{{flagIOC2|MGL|2018 Asian Games|269}}<ref>{{cite news|title=State flag handed over to Mongolian athletes|url=http://montsame.mn/en/read/16340|accessdate=18 August 2018|work=Montsame|publisher=montsame.mn|date=14 August 2018}}</ref> *{{flagIOC2|MYA|2018 Asian Games|112}} *{{flagIOC2|NEP|2018 Asian Games|185}}<ref>{{cite news|last1=Post|first1=Kathmandu|title=Participation itself an achievement: Nepal sports council|url=http://www.thejakartapost.com/news/2018/08/17/participation-itself-an-achievement-nepal-sports-council.html|accessdate=18 August 2018|work=The Jakarta Post|publisher=thejakartapost.com|date=17 August 2018}}</ref> *{{flagIOC2|OMA|2018 Asian Games|47}}<ref>{{cite news|title=Eyeing medals, Oman to send young team to Jakarta|url=https://timesofoman.com/article/138860|accessdate=18 August 2018|work=Times News Service|publisher=Times of Oman|date=28 July 2018}}</ref> *{{flagIOC2|PAK|2018 Asian Games|245}}<ref>{{cite news|title=POA approves 245-strong contingent for Asian Games |url=https://www.dawn.com/news/1424129|accessdate=31 August 2018|work=Dawn|publisher=Dawn.com|date=1 August 2018}}</ref> *{{flagIOC2|PLE|2018 Asian Games|88}} *{{flagIOC2|PHI|Palarong Asyano 2018|272}}<ref>{{cite news|last1=Beltran|first1=Nelson|title=272 Filipino bets ready for war in 18th Asian Games|url=https://www.philstar.com/sports/2018/08/18/1843703/272-filipino-bets-ready-war-18th-asian-games|accessdate=18 August 2018|work=Phil Star Global|publisher=Philstar.com|date=18 August 2018}}</ref> *{{flagIOC2|QAT|2018 Asian Games|222}}<ref>{{cite news|last1=Mackay|first1=Duncan|title=Qatar choose squash player to carry flag at Asian Games Opening Ceremony|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1068899/qatar-choose-squash-player-to-carry-flag-at-asian-games-opening-ceremony|accessdate=18 August 2018|work=inside the games|publisher=insidethegames.biz|date=17 August 2018}}</ref> *{{flagIOC2|KSA|2018 Asian Games|169}}<ref>{{cite news|last1=Meenaghan|first1=Gary|title=Saudi Arabia hopeful ahead of opening Asian Games clash against Iran|url=http://www.arabnews.com/node/1356621/sport|accessdate=18 August 2018|work=Arab News|publisher=arabnews.com|date=14 August 2018}}</ref> *{{flagIOC2|SGP|2018 Asian Games|265}}<ref>{{cite news|title=Asian Games: Singapore pin hopes on Schooling while Malaysia's David seeks fifth squash gold|url=https://www.channelnewsasia.com/news/sport/asian-games-singapore-pin-hopes-on-schooling-while-malaysia-s-10618424|accessdate=18 August 2018|work=Channel News Asia|publisher=channelnewsasia.com|date=15 August 2018|archive-date=18 Agosto 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818182105/https://www.channelnewsasia.com/news/sport/asian-games-singapore-pin-hopes-on-schooling-while-malaysia-s-10618424|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180818182105/https://www.channelnewsasia.com/news/sport/asian-games-singapore-pin-hopes-on-schooling-while-malaysia-s-10618424 |date=18 Agosto 2018 }}</ref> *{{flagIOC2|SRI|2018 Asian Games|173}}<ref>{{cite news|last=Kumara|first=Athula|date=16 August 2018|title=The Sri Lankan team will leave for Indonesia today for the 18th Asian Games|url=https://english.newsslbc.lk/?p=1608|work=[[Sri Lanka Broadcasting Corporation]] (SLBC)|location=Colombo, Sri Lanka|access-date=18 August 2018|archive-date=18 Agosto 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818130642/https://english.newsslbc.lk/?p=1608|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|last=Kaluarachchi|first=Anjana|date=12 August 2018|title=SL to send largest ever contingent to Asian Games|url=http://www.ceylontoday.lk/news-search/asian%20games/print-more/10740|work=[[Ceylon Today]]|location=Colombo, Sri Lanka|access-date=18 August 2018|archive-date=18 Agosto 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818084143/http://www.ceylontoday.lk/news-search/asian%20games/print-more/10740|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180818084143/http://www.ceylontoday.lk/news-search/asian%20games/print-more/10740 |date=18 Agosto 2018 }}</ref> *{{flagIOC2|SYR|2018 Asian Games|73}} *{{flagIOC2|TPE|2018 Asian Games|588}}<ref>{{cite news|title=Premier pledges full support for Taiwan delegation at 2018 Asian Games|url=https://english.ey.gov.tw/News_Content2.aspx?n=8262ED7A25916ABF&sms=DD07AA2ECD4290A6&s=D9116E589C3A9BEE|accessdate=18 August 2018|work=Executive Yuan, Republic of China (Taiwan)|publisher=english.ey.gov.tw|date=15 August 2018|archive-date=18 Agosto 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818182119/https://english.ey.gov.tw/News_Content2.aspx?n=8262ED7A25916ABF&sms=DD07AA2ECD4290A6&s=D9116E589C3A9BEE|url-status=dead}}</ref> *{{flagIOC2|TJK|2018 Asian Games|112}} *{{flagIOC2|THA|2018 Asian Games|829}}<ref>{{cite news|title=Thais aiming for 17 gold medal haul in Indonesia|url=https://www.bangkokpost.com/news/sports/1523970/thais-aiming-for-17-gold-medal-haul-in-indonesia|accessdate=18 August 2018|work=Bangkok Post|publisher=bangkokpost.com|date=18 August 2018}}</ref> *{{flagIOC2|TLS|2018 Asian Games|69}} *{{flagIOC2|TKM|2018 Asian Games|72}}<ref>{{cite news|title=Turkmen athletes to compete for medals in summer Asian Games|url=https://en.hronikatm.com/2018/08/turkmen-athletes-to-compete-for-medals-in-summer-asian-games/|accessdate=18 August 2018|work=Chronicles of Turkmenistan|publisher=en.hronikatm.com|date=15 August 2018|archive-date=18 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818182121/https://en.hronikatm.com/2018/08/turkmen-athletes-to-compete-for-medals-in-summer-asian-games/|url-status=dead}}</ref> *{{flagIOC2|UAE|2018 Asian Games|138}}<ref>{{cite news|last1=Palmer|first1=Dan|title=United Arab Emirates confirm large delegation for Jakarta Palembang 2018|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1068255/united-arab-emirates-confirm-large-delegation-for-jakarta-palembang-2018|accessdate=18 August 2018|work=inside the games|publisher=insidethegames.biz|date=2 August 2018}}</ref> *{{flagIOC2|UZB|2018 Asian Games|232}}<ref>{{cite news|last1=Tashkhodjayev|first1=Javokhir|title=Uzbekistan athletes will compete at the Asian Games 2018|url=http://uza.uz/en/sport/uzbekistan-athletes-will-compete-at-the-xviii-summer-olympic-07-08-2018|accessdate=18 August 2018|work=Uzbekistan National News Agency|publisher=uza.uz|date=7 August 2018}}</ref> *{{flagIOC2|VIE|2018 Asian Games|352}}<ref>{{cite news|title=Vietnamese athletes ready for ASIAD 2018 competitions|url=https://en.vietnamplus.vn/vietnamese-athletes-ready-for-asiad-2018-competitions/136644.vnp|accessdate=18 August 2018|work=Vietnam+|publisher=vietnamplus.vn|date=17 August 2018}}</ref> *{{flagIOC2|YEM|2018 Asian Games|32}} {{div col end}} |} ;Number of athletes by National Olympic Committees (by highest to lowest) {| class="wikitable collapsible collapsed sortable" style="border:0;" |- ! [[List of IOC country codes|IOC]] ! Country ! Athletes |- | INA || {{flagIOC2|INA|Palarong Asyano 2018}} || 938 |- | CHN || {{flagIOC2|CHN|2018 Asian Games}} || 845 |- | THA || {{flagIOC2|THA|2018 Asian Games}} || 830 |- | KOR || {{flagIOC2|KOR|2018 Asian Games}} || 807 |- | JPN || {{flagIOC2|JPN|2018 Asian Games}} || 762 |- | TPE || {{flagIOC2|TPE|2018 Asian Games}} || 588 |- | HKG || {{flagIOC2|HKG|2018 Asian Games}} || 580 |- | IND || {{flagIOC2|IND|2018 Asian Games}} || 572 |- | KAZ || {{flagIOC2|KAZ|2018 Asian Games}} || 440 |- | MAS || {{flagIOC2|MAS|2018 Asian Games}} || 426 |- | IRI || {{flagIOC2|IRI|2018 Asian Games}} || 378 |- | VIE || {{flagIOC2|VIE|2018 Asian Games}} || 352 |- | PHI || {{flagIOC2|PHI|2018 Asian Games}} || 272 |- | MGL || {{flagIOC2|MGL|2018 Asian Games}} || 269 |- | SGP || {{flagIOC2|SGP|2018 Asian Games}} || 265 |- | PAK || {{flagIOC2|PAK|2018 Asian Games}} || 245 |- | UZB || {{flagIOC2|UZB|2018 Asian Games}} || 232 |- | QAT || {{flagIOC2|QAT|2018 Asian Games}} || 222 |- | KGZ || {{flagIOC2|KGZ|2018 Asian Games}} || 211 |- | NEP || {{flagIOC2|NEP|2018 Asian Games}} || 185 |- | SRI || {{flagIOC2|SRI|2018 Asian Games}} || 173 |- | KSA || {{flagIOC2|KSA|2018 Asian Games}} || 169 |- | PRK || {{flagIOC2|PRK|2018 Asian Games}} || 168 |- | MDV || {{flagIOC2|MDV|2018 Asian Games}} || 146 |- | LAO || {{flagIOC2|LAO|2018 Asian Games}} || 142 |- | UAE || {{flagIOC2|UAE|2018 Asian Games}} || 138 |- | BAN || {{flagIOC2|BAN|2018 Asian Games}} || 117 |- | MYA || {{flagIOC2|MYA|2018 Asian Games}} || 112 |- | TJK || {{flagIOC2|TJK|2018 Asian Games}} || 112 |- | BRN || {{flagIOC2|BRN|2018 Asian Games}} || 109 |- | MAC || {{flagIOC2|MAC|2018 Asian Games}} || 109 |- | PLE || {{flagIOC2|PLE|2018 Asian Games}} || 88 |- | SYR || {{flagIOC2|SYR|2018 Asian Games}} || 73 |- | TKM || {{flagIOC2|TKM|2018 Asian Games}} || 72 |- | TLS || {{flagIOC2|TLS|2018 Asian Games}} || 69 |- | AFG || {{flagIOC2|AFG|2018 Asian Games}} || 65 |- | COR || {{flagIOC2|COR|2018 Asian Games}} || 60 |- | IRQ || {{flagIOC2|IRQ|2018 Asian Games}} || 56 |- | OMA || {{flagIOC2|OMA|2018 Asian Games}} || 47 |- | CAM || {{flagIOC2|CAM|2018 Asian Games}} || 45 |- | JOR || {{flagIOC2|JOR|2018 Asian Games}} || 35 |- | YEM || {{flagIOC2|YEM|2018 Asian Games}} || 32 |- | LBN || {{flagIOC2|LBN|2018 Asian Games}} || 28 |- | BHU || {{flagIOC2|BHU|2018 Asian Games}} || 24 |- | KUW || {{flagIOC2|KUW|2018 Asian Games}} || 24 |- | BRU || {{flagIOC2|BRU|2018 Asian Games}} || 15 |- |} ===Kalendaryo=== {{Kalendaryo ng Palarong Asyano 2018}} ===Seremonya ng pagsasara=== {{main|Palarong Asyano 2018 seremonya ng pagsasara}} ==Mga Lokasyon ng Palaro at Imprastruktura== {{main|Lugar para sa Palarong Asyano 2018}} === Athletes' Village === === Transportasyon === ==Talaan ng Medalya== {| {{RankedMedalTable}} |- | 1 | style="text-align:left;" | {{flagcountry|CHN}} | 132 || 92 || 65 || 289 |- | 2 | style="text-align:left;" | {{flagcountry|JPN}} | 75 || 56 || 74 || 205 |- | 3 | style="text-align:left;" | {{flagcountry|KOR}} | 49 || 58 || 70 || 177 |- style="background:#ccccff" | 4 | style="text-align:left;" | {{flagcountry|INA}} || 31 || 24 || 43 || 98 |- | 5 | style="text-align:left;" | {{flagcountry|UZB}} | 21 || 24 || 25 || 70 |- | 6 | style="text-align:left;" | {{flagcountry|IRI}} | 20 || 20 || 22 || 62 |- | 7 | style="text-align:left;" |{{flagcountry|TPE}} | 17 || 19 || 31 || 67 |- | 8 | style="text-align:left;" | {{flagcountry|IND}} | 15 || 24 || 30 || 69 |- | 9 | style="text-align:left;" | {{flagcountry|KAZ}} | 15 || 17 || 44 || 76 |- | 10 | style="text-align:left;" | {{flagcountry|PRK}} | 12 || 12 || 13 || 37 |- | 11 | style="text-align:left;" | {{flagcountry|BHR}} | 12 || 7 || 7 || 26 |- | 12 | style="text-align:left;" | {{flagcountry|THA}} | 11 || 16 || 46 || 73 |- | 13 | style="text-align:left;" | {{flagcountry|HKG}} | 8 || 18 || 20 || 46 |- | 14 | style="text-align:left;" |{{flagcountry|MAS}} | 7 || 13 || 16 || 36 |- | 15 | style="text-align:left;" | {{flagcountry|QAT}} | 6 || 4 || 3 || 13 |- | 16 | style="text-align:left;" | {{flagcountry|MGL}} | 5 || 9 || 11 || 25 |- | 17 | style="text-align:left;" | {{flagcountry|VIE}} | 4 || 16 || 18 || 38 |- | 18 | style="text-align:left;" | {{flagcountry|SGP}} | 4 || 4 || 14 || 22 |- | 19 | style="text-align:left;" | {{flagcountry|PHI}} | 4 || 2 || 15 || 21 |- | 20 | style="text-align:left;" | {{flagcountry|UAE}} | 3 || 6 || 5 || 14 |- | 21 | style="text-align:left;" | {{flagcountry|KUW}} | 3 || 1 || 2 || 6 |- | 22 | style="text-align:left;" |{{flagcountry|KGZ}} | 2 || 6 || 12 || 20 |- | 23 | style="text-align:left;" | {{flagcountry|JOR|2018 Asian Games}} | 2 || 1 || 9 || 12 |- | 24 | style="text-align:left;" | {{flagcountry|CAM|2018 Asian Games}} | 2 || 0 || 1 || 3 |- | 25 | style="text-align:left;" |{{flagcountry|KSA|2018 Asian Games}} | 1 || 2 || 3 || 6 |- | 26 | style="text-align:left;" | {{flagcountry|MAC|2018 Asian Games}} | 1 || 2 || 2 || 5 |- | 27 | style="text-align:left;" | {{flagcountry|IRQ|2018 Asian Games}} | 1 || 2 || 0 || 3 |- | rowspan=2 | 28 | style="text-align:left;" | {{flagcountry|COR|unification}} | 1 || 1 || 2 || 4 |- | style="text-align:left;" | {{flagcountry|LBN}} | 1 || 1 || 2 || 4 |- | 30 | style="text-align:left;" | {{flagcountry|TJK}} | 0 || 4 || 3 || 7 |- | 31 | style="text-align:left;" | {{flagcountry|LAO}} | 0 || 2 || 3 || 5 |- | 32 | style="text-align:left;" | {{flagcountry|TKM}} | 0 || 1 || 2 || 3 |- | 33 | style="text-align:left;" | {{flagcountry|NEP}} | 0 || 1 || 0 || 1 |- | 34 | style="text-align:left;" | {{flagcountry|PAK}} | 0 || 0 || 4 || 4 |- | rowspan=2 | 35 | style="text-align:left;" | {{flagcountry|AFG}} | 0 || 0 || 2 || 2 |- | style="text-align:left;" | {{flagcountry|MYA}} | 0 || 0 || 2 || 2 |- | 37 | style="text-align:left;" | {{flagcountry|SYR}} | 0 || 0 || 1 || 1 |- <onlyinclude><includeonly> |- class=sortbottom | 11–37 | scope="row" align=left| ''[[2018 Asian Games medal table#Medal table|Remaining NOCs]]'' | 78 || 119 || 205 || 402 </includeonly> |- class=sortbottom ! colspan=2 | Kabuuan || 465 || 465 || 622 || 1,552 |} ==Tignan din== * [[Palarong Para ng Asya 2018]] * [[Palarong Olimpiko sa Taglamig 2018]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} == Kawing panlabas == * [http://www.asiangames2018.id Opisyal na website ng Palaro ng Asya 2018] * [http://www.ocasia.org/Game/GHAFDetails?q=MWbjABf3Sf4+EEdvjSHp1mKucBolMd09YB3SA8pB6ICXlV3ewQzs6SCXxY5XO9oPoqcrg4g+dQDHTpI7IbIHLQ== Opisyal na website ng OCA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180911002255/http://www.ocasia.org/Game/GHAFDetails?q=MWbjABf3Sf4+EEdvjSHp1mKucBolMd09YB3SA8pB6ICXlV3ewQzs6SCXxY5XO9oPoqcrg4g+dQDHTpI7IbIHLQ== |date=2018-09-11 }} {{S-start}} {{Succession box|title=''[[Asian Games]]''<br />[[Jakarta]]-[[Palembang]]|before=[[2014 Asian Games|Incheon]]|after=[[2022 Asian Games|Hangzhou]]|years=''XVIII Asian Games'' (2018)}} {{S-end}} {{Nations at the 2018 Asian Games}} {{Events at the 2018 Asian Games}} {{Asian Games}} [[Kategorya:Palakasan]] [[Kategorya:Asya]] [[Kategorya:Palarong Asyano]] 525v5vrvkehi4psrerzrxhipws4yre9 0 282770 2215495 1973338 2026-07-09T23:32:58Z Aubreyjanev 159817 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 2215495 wikitext text/x-wiki {{For|pagsabog|Pambobomba sa Isulan ng 2019}} {{Infobox civilian attack | title = Pambobomba sa Isulan ng 2018 | partof = Moro conflict | image = <!-- September 2018 Isulan bombing.jpg --> | caption = Ang pambobomba noong Setyembre 2018 sa Isulan | map = {{Location map|Philippines|label=[[Isulan]]|mark=Green_pog.svg|lat=6.66|long=124.65|width=170|float=center}} | map_caption = Lokasyon ng magkasunod na pagsabog sa Isulan | date = Agosto 28 at Setyembre 2, 2018 | location = Isulan, [[Sultan Kudarat]], [[Pilipinas]] | coordinates = <!-- {{PH wikidata|coordinates}}--> | time = '''Unang malaking pagbomba''':<br>{{nowrap|28 August, 20:34:10 (UTC+8)}} Banga-Isulan National Highwy.<br>'''Pangalawang pagbomba:'''<br>{{nowrap|2 September, 19:28:25}} Novo Internet Cafe | timezone = UTC+8 | type = Pagbobomba | fatalities = | injuries = | victims = '''Unang malaking pagsabog''':<br>3 utas, 36 sugatans<br>'''Pangalawang pagsabog:'''<br>2 utas, 12 sugatan | perpetrators = | assailants = Hindi batid | susperps = Bangsamoro Islamic Freedom Fighters<br>[[Islamic State of Iraq and Syria]] | weapons = '''First largest explosion''':<br>Improvised explosive device planted on a parked motorcycle | numparts = <!-- or | numpart = --> | dfens = <!-- or | dfen = --> | motive = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> }} Ang '''Pambobomba sa Isulan ng 2018''' o '''2018 Isulan bombings''' ay naganap noong ika (oras: 8:34 PM, 7:28 PM)., Agosto 28 at sumunod Setyembre 2, 2018, kaparehas na petsa noong ''[[Pagbomba sa Lungsod ng Dabaw ng 2016]]''.<ref>https://news.abs-cbn.com/news/09/03/18/pnp-admits-possible-failure-of-intelligence-after-second-sultan-kudarat-blast</ref><ref>https://news.abs-cbn.com/news/09/02/18/bayan-sa-sultan-kudarat-binulabog-ng-bagong-pagsabog</ref><ref>https://newsinfo.inquirer.net/1025966/1-killed-36-hurt-in-ied-explosion-in-sultan-kudarat</ref> == Agosto 28 pagbomba == Ay isang pagsabog ang yumanig sa bayan nang Isulan noong Agosto 28, 36 katao kung saan nasugatan at hanggang 3 katao ang namatay sa ika-60 anibersaryo nang Hamungaya Festival sa paligid, alas 8:40 ng hapon sa PST matapos ang isang motorsiklo, na armado ng IED sa naka-park na motorsiklo sa National Highway, inaangkin nang Bangsamoro Islamic Freedom Fighters responsibilidad para sa insidente.<ref>http://www.mindanews.com/top-stories/2018/09/cardinal-asks-afp-pnp-milf-and-mnlf-to-flush-out-the-perpetrators-of-isulan-bombings-and-bring-them-to-justice</ref><ref>http://www.mindanews.com/top-stories/2018/08/1-killed-33-injured-in-isulan-blast</ref> == Pagsisiyasat == === Mga suspek === Ang mga pulis at militar sa suspek na ang Bangsamoro Islamic Freedom Fighters ay ang nasa likod nang pambobomba. Ang grupo ay kilala sa paglusob sa mga target na sibilyan sa paghihiganti sa pagkalugi ng grupo sa mga sagupaan laban sa 6th Infantry Division nang [[Hukbong Katihan ng Pilipinas|Philippine Army]]. Ang Police Regional Office-12 (PRO-12) ng Philippine National Police (PNP) ay tinutukoy ang pagkakakilanlan nang dalawang [[courier]] na sinasabing nakatanim ng bomba.<ref>https://www.philstar.com/nation/2018/09/09/1849917/ied-identical-those-used-isulan-bombings-recovered-woman</ref><ref>https://www.philstar.com/nation/2018/09/06/1849227/military-sees-gaps-community-vigilance-isulan-bombings</ref> Inilabas ng PNP PRO-12 ang isang opisyal na sketch ng isang indibidwal na na-tag bilang suspek sa pambobomba. Ang imahe ay inilabas sa iba't ibang mga kumpanya ng media noong Setyembre 1, 2018. Ang suspek ay inilarawan bilang isang 20 hanggang 25 taong gulang lalaki na 5 ft 6 sa (168 cm) ang taas, may timbang na mga 60 kilo (130 lb), na may medium naitayo at puting kutis. Naniniwala ang pulisya na ang pinaghihinalaan ay nagtatrabaho sa mga kasabwat dahil ang pambobomba ay ginawa sa paraang hindi ito maaaring gawin ng isang tao. Isang araw pagkatapos ng isang pambobomba, ang isang hindi opisyal na sketch ng kartograpiko na nakabuo ng kompyuter ay nagsimulang magpalipat-lipat sa social media. Tinitingnan ito ng pulisya bilang isang posibleng pagtatangkang pakawalan ang imbestigasyon. == Setyembre 2 pagbomba == Ang isa pang pagsabog ay sinundan noong Setyembre (7:28 ng hapon), matapos ang pagsabog noong Agosto 28 sa parehong lugar, sa timog na bayan nang Isulan sa Pilipinas, ay naganap sa isang sa internate cafe sa likod na busy sa tindahan nang Novo, 2 tao kung saan napatay at 14 na tao ang sugat. == Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Insidente ng terorismo sa Pilipinas noong 2018]] [[Kategorya:Pambobomba sa Pilipinas]] 4rp1n97o31kt3teawevraj07qxsv78s 0 288774 2215494 1928427 2026-07-09T23:30:33Z Aubreyjanev 159817 Nagdagdag ng impormasyon na may sanggunian 2215494 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:AuburnUniversity-SamfordHall.jpg|thumb|Samford Hall]] [[Talaksan:Aubie-01.jpg|thumb|Aubie, ang maskot ng unibersidad]] Ang '''Unibersidad ng Auburn''' ([[Wikang Ingles|Ingles]]: ''Auburn University'', '''AU''' o '''Auburn''' ) ay isang pampublikong unibersidad sa pananaliksik at ''land-grant university'' sa [[Auburn, Alabama]], Estados Unidos. Ang Auburn ay ang pangalawang pinakamalaking unibersidad sa Alabama. Ito ay isa sa dalawang pampublikong pangunahing unibersidad sa nasabing estado. Ang Auburn ay binigyan ng charter noong Pebrero 1, 1856, bilang '''East Alabama Male College''', <ref>[http://www.auburn.edu/admissions/auburn/ About Auburn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121202235200/http://www.auburn.edu/admissions/auburn/ |date=2012-12-02 }} Office of Undergraduate Recruiting and University Scholarships. Hinago noong: Agosto 20, 2012.</ref> isang pribadong ''liberal arts school'' na kaanib sa Methodist Episcopal Church, South. Noong 1872, sa ilalim ng Morrill Act, ito ang naging unang pampublikong unibersidad ng estado at pinalitan ng pangalan bilang '''Agricultural and Mechanical College ng Alabama'''. Sa taong 1892, ito ay naging ang unang apat-na-taong paaralang koedukasyonal sa Alabama, at noong 1899 ay naging '''Alabama Polytechnic Institute''' (API) upang isalamin ang pagbabago sa misyon nito. Noong 1960, ang pangalan nito ay binago sa kasalukuyang anyo upang kilalanin ang iba't ibang mga programang akademiko at ang mas malaking kurikulum ng isang pangunahing unibersidad. War Eagle ang opisyal na sigaw-panawagan at isa sa mga tradisyo ng Auburn University<ref>{{Cite web |title=Spirit and Traditions |url=https://auburn.edu/about/traditions/ |access-date=2026-07-09 |website=Auburn University |language=en}}</ref>. == Mga sanggunian == {{reflist}} {{coord|format=dms|display=title}} {{Stub|Edukasyon}} [[Kategorya:Mga pamantasan sa Estados Unidos]] rzl85tu9csfg6v7r8is2q0qqxo5znje 0 290093 2215482 1719613 2026-07-09T16:07:08Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215482 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | name = Munisipalidad ng Uddevalla | native_name = Uddevalla kommun<!-- If different from name --> | native_name_lang = sv<!-- ISO 639-2 code, e.g. "sv" for Swedish. --> | settlement_type = [[Mga munisipalidad ng Suwesya|Munisipalidad]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = Uddevalla vapen.svg | shield_alt = | image_map = Uddevalla Municipality in Västra Götaland County.png | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = <!-- Suwesya --> | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Talaan ng mga bansa|Bansa]] | subdivision_name = Suwesya | subdivision_type1 = [[Mga lalawigan ng Swesya|Lalawigan]] | subdivision_name1 = [[Lalawigan ng Västra Götaland]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | seat_type = [[Punong pangasiwaan|Luklukan]] | seat = [[Uddevalla]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = {{Area Swedish municipality|TXT=ref}} | area_total_km2 = {{Area Swedish municipality|type=total|municipality=Uddevalla Municipality}} | area_land_km2 = {{Area Swedish municipality|type=land|municipality=Uddevalla Municipality}} | area_water_km2 = {{Area Swedish municipality|type=water|municipality=Uddevalla Municipality}} | area_water_percent = | area_note = Lawak mula noong {{Area Swedish municipality|TXT=date}}. | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = {{Population Swedish municipality|TXT=ref}} | population_total = {{Population Swedish municipality|municipality=Uddevalla Municipality}} | population_as_of = {{Population Swedish municipality|TXT=date}} | population_density_km2 = auto | population_note = | timezone1 = [[Oras Gitnang Europa|OGE]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Oras Tag-araw Gitnang Europa|OTGE]] | utc_offset1_DST = +2 | blank_name_sec1 = [[Mga sinaunang lalawigan ng Suwesya|Lalawigan (sinauna)]] | blank_info_sec1 = [[Bohuslän]] | blank1_name_sec1 = [[Kommunkod|Hudyat pambayan]] | blank1_info_sec1 = 1485 | postal_code_type = [[Hudyat pangkoreo ng Suwesya|Hudyat pangkoreo]] | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:SE|SE<!--??-->]] | website = [http://www.uddevalla.se www.uddevalla.se]<!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} Ang '''Munisipalidad ng Uddevalla''' (Suweko: ''Uddevalla kommun)'' ay isang [[Mga munisipalidad ng Suwesya|munisipalidad]] sa [[lalawigan ng Västra Götaland]] sa kanlurang bahagi ng [[Suwesya]]. Ang luklukan nito ay ang [[Stad (Suwesya)|lungsod]] ng [[Uddevalla]]. Nabuo ang munisipalidad sa kasalukuyan nitong katayuan noong 1971 kung kailan pinagsama-sama ang mga kalapit-munisipalidad ng Forshälla, Lane-Ryr, Ljungskile, Skredsvik, at ilang bahagi ng Skaftöand sa iisang Lungsod ng Uddevalla (na sinama rin ang pangkabukirang munisipalidad ng Bäve noong 1945). == Mga pamayanan == * [[Ammenäs]] * [[Fagerhult, Munisipalidad ng Uddevalla|Fagerhult]] * [[Herrestad]] * [[Hogstorp]] * [[Ljungskile]] * [[Sunningen]] * [[Uddevalla]] (luklukan) == Sanggunian == {{reflist}} == Kawing panlabas == * [http://www.uddevalla.se Munisipalidad ng Uddevalla] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210215024351/http://www.uddevalla.se/ |date=2021-02-15 }} - Tungkulaning pook-sapot {{Lalawigan ng Västra Götaland}} {{Pamayanan sa Bayan ng Uddevalla}} {{coord|58|21|N|11|55|E|region:SE_type:adm2nd|display=title}} {{DEFAULTSORT:Uddevalla}} [[Kategorya:Mga bayan ng Lalawigan ng Västra Götaland]] [[Kategorya:Mga bayan ng Suwesya]] [[Kategorya:Gothenburg at Bohus]] [[Kategorya:Uddevalla|*]] idnawrebef22emd4yt2qb8iltzqwnpv 0 290450 2215481 2108741 2026-07-09T16:07:07Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215481 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = Uddevalla |image_skyline = Centre of Uddevalla.jpg |image_caption = Nakapanunghay sa lunduyan ng Uddevalla |pushpin_map = Sweden Västra Götaland#Sweden |pushpin_label_position = |subdivision_type = [[Bansa]] |subdivision_name = [[Suwesya]] |subdivision_type3 = [[Mga bayan ng Suwesya|Bayan]] |subdivision_name3 = [[Bayan ng Uddevalla]] |subdivision_type2 = [[Mga lalawigan ng Suwesya|Lalawigan]] |subdivision_name2 = [[Lalawigan ng Västra Götaland]] |subdivision_type1 = [[Mga sinaunang lalawigan ng Suwesya|Lalawigan (sinauna)]] |subdivision_name1 = [[Bohuslän]] |area_footnotes = <ref name=scb>{{cite web|url=http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01/Tatorternami0810tab1_4.xls |title=Tätorternas landareal, folkmängd och invånare per km² 2005 och 2010 |date=Disyembre 14, 2011 |publisher=[[Palaulatang Suweko]] |language=Suweko |archiveurl=https://www.webcitation.org/64arqC15e?url=http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01/Tatorternami0810tab1_4.xls |archivedate=Enero 10, 2012 |url-status=live |accessdate=Enero 10, 2012 |df= }}</ref> |area_total_km2 = 16.92 |population_as_of = Disyembre 31, 2010 |population_footnotes = <ref name=scb /> |population_total = 31212 <!-- This is the official figure from Statistics Sweden (Statistiska centralbyrån). --> |population_density_km2 = 1845 |timezone = [[Oras Gitnang Europa|OGE]] |utc_offset = +1 |timezone_DST = [[Oras Tag-araw Gitnang Europa|OTGE]] |utc_offset_DST = +2 |coordinates = {{coord|58|21|N|11|55|E|region:SE|display=inline,title}} |website = }} Ang '''Uddevalla''' ay isang [[Stad (Suwesya)|''stad'']] at luklukan ng [[Bayan ng Uddevalla]] sa [[Lalawigan ng Västra Götaland]], [[Suwesya]]. Noong 2010, ito ay may santauhang 31,212.<ref name=scb /> Matatagpuan ito sa isang look ng timog-silanganang bahagi ng [[Skagerrak]]. Ang mga dalampasigan ng Udevalla ay puno ng mga kabibe at ito ay isa sa may pinakamalaking mga [[Pampang|pampang]] ng may mga [[Kalansay-panlabas|kabibe]] sa daigdig. May isang daungan ang Udevalla at minsan nagkaroon ng isang malaking dahikan, ang ''Uddevallavarvet'' ("daungan ng Uddevalla"), na naging pinakamalaking maypagawa sa [[Bohuslän]] noong pultaong 60. Nang [[Pag-urong ng agimat|bumagsak]] ang agimat noong pultaong 70, malubhang tinamaan ang kalalangang dahikan sa Suwesya, at ito ay nagsara noong 1985. == Kasaysayan == [[File:Suecia 3-116 ; Uddevalla.jpg|thumb|left|300px|Ang Uddevalla noong mga taong 1700, mula sa [[Suecia Antiqua et Hodierna]]]] Ipinagkaloob sa Uddevalla ang [[karangalang pambayan]] noong 1498, ngunit maaaring isa na itong lundayan ng pangangalakal bagupaman. Dati itong sakop ng [[Norwega]] at ang kasalukuyang pangalan nito ay nagbuhat sa wikang Norwegano ''Oddevald''. Dahil ito ay malapit sa Suwesya at [[Dinamarka]], malimit itong nakukubkob. Sinunog ito ng mga kawal Suweko noong 1612 sa pamumuno ni Jesper Mattson Krus at noong 1644, sinunog magmuli naman ng punong Suweko na si [[Harald Stake]]. Noong 1658, ito ay ipinagkaloob sa Suwesya sa [[kasunduan sa Roskilde]]. Ngunit, muling nakuha ng mga Norwegano makalipas ng isang taon, at noong 1660, magmuli itong ipinagkaloob sa Suwesya sa ilalim ng [[Kasunduan sa Kopenhage (1660)|kasuduang pangkapayapaan sa Kopenhage]]. Kinalaunan, makailang sinakop ng Norwega ang Uddevalla at mga karatig [[portipikasyon|kuta]] nito sa ''Galleberg'', at sa huling pagkakataon noong 1788. Noong ika-18 at ika-19 na dantaon, ang pangunahing hanapbuhay sa Uddevalla ay ang pangingisda ng [[tamban]]. Bantog din ang bayan sa mga natamo nitong malawakang sunog na ikinasira ng lungsod sa maraming pagkakataon. Ang lubhang mapinsalang sunog ay noong 1806 kung kailan natupok ang kabuuan ng bayan. Tanging apat na mga kabahayan lamang ang hindi nasunog at may mga 4,000 katao ang nawalan ng tirahan. Noong ika-19 na dantaon, hindi naging madali sa Uddevalla ang pagbangon mula sa pagbagsak ng agimat; ang kahirapan at paglalasing ay laganap sa mga mamamayan nito. Ang mga pangunahing kadahilanan nito ay ang sinapit ng bayan sa sunog noong 1806, ang pagtumal sa pangingisda ng tamban at ang pagbubukas ng [[Agusan ng Göta#Agusan ng Trollhätte|Agusan ng Trollhätte]]. Nakahikayat ng mga bagong kalalang ang Uddevalla noong 1870-80. Karamihan ng kaunlarang ito ay ipinatungkol sa isang mangangalakal na [[Eskosya|Eskoses]] na si William Thorburn. Masasabing siya ay napahanga sa angking kagandahan ng bayan na nagpasiya siyang makipamayan dito kasama ang kanyang asawa na si Jessy Macfie noong 1822.<ref name="thorburn">{{cite web |url=http://www.thorburn-macfie.se/Frank/thormac1.htm |title=Thorburn-Macfie Family Society |first=Frank |last=Thorburn |work=thorburn-macfie.se |year=2010 |accessdate=Hulyo 7, 2014 |archive-date=Hulyo 14, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714191436/http://www.thorburn-macfie.se/Frank/thormac1.htm |url-status=dead }}</ref> Itinatag niya ang mga ilang kalalang, at isa sa mga nanguna ay isang pagawaan ng tela. Ang pagtatayo ng bagong [[Sasakyang pandaambakal|daang-bakal]], ang [[Hanay Bohus]], ay nakatulong din sa muling pagbangon ng agimat ng bayan. Isa sa mga bantog na tao sa kasaysayan ng Uddevalla ay si [[Ture Malmgren]], isang tagapaglathala ng pahayagan at isang politikong malabusaw at masulong. Noong [[Pandaigdigang Kampeonato ng 1958]], ang Uddevalla ay isa sa mga labindalawang bayan sa Suwesya na naglunsad ng mga palaro, na ginawa sa estadyo ng [[Rimnersvallen]].<ref>{{cite web |url= http://www.rsssf.com/tables/58full.html |title=World Cup 1958 finals |work=rsssf.com |year=2010 |accessdate=Hulyo 7, 2014}}</ref> === Ika-21 dantaon === Makalipas ang kagipitan sa dakinang kalalang sa Suwesya noong pultaong 80, na nagbunsod sa pagpapasara ng ''Uddevallavarvet'', nakaranas ang Uddevalla ng kahirapang agimatin. Makalipas ng tatlumpung taon, ang bayan ay muling nanumbalik at ang santauhan ay muling dumarami, bagaman may kabagalan. == Katuruan == Lahat ng mga [[mataas na paaralan|matataas na paaralan]] sa Uddevalla ay isahang pinangangasiwaan ng ''Uddevalla Gymnasieskola'' ("Mataas na Paaralan ng Uddevalla"), na siya ring pinakamalaking [[mataas na paaralan]] sa Suwesya. Ang paaralan ay may 4,000 mag-aaral na nag-aaral sa mga sumusunod na sangay nito: * Agneberg – [[Araling panlipunan]] * Sinclair (Mataas na paaralan) – [[Sining]] at [[Araling pangmedya]] * Östrabo 1 – [[Araling pang-agham]] * Östrabo Y – Katuruan sa malalaking kalalang * Margretegärde – [[Araling panlipunan]] at [[Araling pang-agham]] Marami ring mga mabababang paaralan sa Uddevalla, ilan sa mga ito ay ang: * Äsperödskolan * Västerskolan * Fridaskolan * Ramnerödsskolan * Norgårdenskolan * Norrskolan * Sommarhemsskolan == Palakasan == === Arena === Ang [[Agnebergshallen]] arenang panloob ay ginagamit sa mga ilang mga palakasan tulad ng [[''handball'']]. Ang [[Tahanan (palakasan)|tahanang dako]] ng [[IK Oddevold]] ay ang arenang panlabas ng [[Rimnersvallen]]. Karatig nito ay isang malaking arenang panloob, ang [[Rimnershallen]] na ginagamit sa [[''handball'']] at [[''floorball'']] maging sa iba pang mga palakasan. === Kapisanang pampalakasan === Ang mga sumusunod na kapisanang pampalakasan ay matatagpuan sa Uddevalla: ==== Putbol ==== * [[IK Oddevold]] * [[IFK Uddevalla]] * [[IFK Lane]] * [[Herrestad AIF]] * [[Ik Rösso]] ==== Haki ==== * [[Uddevalla HC]] ==== ''Handball'' ==== * [[GF Kroppskultur(GFK)]] * [[Uddevalla HK(UHK) ]] ==== ''Floorball'' ==== * [[Walkesborg 99]] * [[Herrestad AIF]] ==== Putsal ==== * [[IFK Uddevalla Futsal]] Kampeonatong Suweko sa kapanahunang ginto ng 2016/2017. * [[IK Oddevold Futsal]] == Ugnayang pandaigdigan == {{See also|Talaan ng mga magkakapatid na bayan at lungsod sa Suwesya}} === Kapatid-bayan at Kapatid-lungsod === Ang mga sumusunod ay ang mga [[pangangapati-bayan|kapatid-bayan at kapatid-lungsod]] ng Uddevalla: * {{flagicon|DEN}} [[Thisted]], Dinamarka * {{flagicon|NOR}} [[Skien]], Norwega * {{flagicon|FIN}} [[Loimaa]], Pinlandya * {{flagicon|ISL}} [[Mosfellsbær]], Lupangyelo * {{flagicon|JPN}} [[Okazaki, Aichi|Okazaki]], Hapon<ref name=International>{{cite web|url=http://www.clair.or.jp/cgi-bin/simai/e/03.cgi?p=23&n=Aichi%20Prefecture|title=International Exchange|work=List of Affiliation Partners within Prefectures|publisher=Council of Local Authorities for International Relations (CLAIR)|accessdate=Nobyembre 21, 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151224052656/http://www.clair.or.jp/cgi-bin/simai/e/03.cgi?p=23&n=Aichi%20Prefecture|archivedate=Disyembre 24, 2015|df=}}</ref> * {{flagicon|UK}} [[Irvine, Hilagang Ayrshire|Irvine]], Nagkakaisang Kaharian * {{flagicon|EST}} [[Jõhvi]], Estonya<ref>{{cite web |url=http://www.uddevalla.se/download/18.16c79d7f44eca78e37fff47848/1338979373831/Vanorter_enge.pdf |title=Uddevalla’s Twin Cities Outside Nordic Countries |work=Uddevalla kommun |year=2014 |accessdate=Hulyo 7, 2014 |archive-date=Hulyo 14, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714205334/http://www.uddevalla.se/download/18.16c79d7f44eca78e37fff47848/1338979373831/Vanorter_enge.pdf |url-status=dead }}</ref> == Karagdagang kaalaman == * [[Fjällhyddan]] * [[Kuta ng Tureborg]] * [[Lambak Ture]] * [[Jeanna Oterdahl]] * [[Silanganang Himlayan (Uddevalla)|Silanganang Himlayan]] * [[Samahan sa Halalan ng Uddevalla]] == Sanggunian == {{Reflist}} ;Talaaklatan * {{Owl}} * [[Nationalencyklopedin]] == Kawing panlabas == {{Commons category|Uddevalla}} {{Wikivoyage}} * [https://runeberg.org/nfcj/0450.html Sanaysay ukol sa Uddevalla, galing NF] * [http://www.gymnasiet.uddevalla.se/ Uddevalla Gymnasieskola] Tungkulaning pook-sapot ng Uddevalla Gymnasieskola * [http://www.uddevalla.se/ Tungkulaning pook-sapot ng Uddevalla] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210215024351/http://www.uddevalla.se/ |date=2021-02-15 }} {{Pamayanan sa Bayan ng Uddevalla}} {{Lalawigan ng Västra Götaland}} {{Authority control}} [[Kategorya:Mga pook tirahan sa Lalawigan ng Västra Götaland]] [[Kategorya:Mga pook tirahan sa Bayan ng Uddevalla]] [[Kategorya:Mga luklukang pambayan ng Lalawigan ng Västra Götaland]] [[Kategorya:Mga luklukang bayan ng Suwesya]] [[Kategorya:Mga lungsod at bayan ng Suwesya na may baybaying-dagat]] [[Kategorya:Uddevalla|*]] [[Kategorya:Mga dating bayan ng Norwega]] hda8knsnf6qac7i0cyly9yro3g0f985 0 290472 2215460 1719597 2026-07-09T14:55:28Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215460 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | name = Munisipalidad ng Tidaholm | native_name = Tidaholms kommun<!-- If different from name --> | native_name_lang = sv<!-- ISO 639-2 code, e.g. "sv" for Swedish. --> | settlement_type = [[Mga munisipalidad ng Suwesya|Munisipalidad]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = Tidaholm vapen.svg | shield_alt = | image_map = Tidaholm Municipality in Västra Götaland County.png | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = <!-- Sweden --> | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Talaan ng mga bansa|Bansa]] | subdivision_name = Suwesya | subdivision_type1 = [[Mga lalawigan ng Suwesya|Lalawigan]] | subdivision_name1 = [[Lalawigan ng Västra Götaland]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | seat_type = [[Punong pangasiwaan|Luklukan]] | seat = [[Tidaholm]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = {{Area Swedish municipality|TXT=ref}} | area_total_km2 = {{Area Swedish municipality|type=total|municipality=Tidaholm Municipality}} | area_land_km2 = {{Area Swedish municipality|type=land|municipality=Tidaholm Municipality}} | area_water_km2 = {{Area Swedish municipality|type=water|municipality=Tidaholm Municipality}} | area_water_percent = | area_note = Lawak mula noong {{Area Swedish municipality|TXT=date}}. | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = {{Population Swedish municipality|TXT=ref}} | population_total = {{Population Swedish municipality|municipality=Tidaholm Municipality}} | population_as_of = {{Population Swedish municipality|TXT=date}} | population_density_km2 = auto | population_note = | timezone1 = [[Oras Gitnang Europa|OGE]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Oras Tag-araw Gitnang Europa|OTGE]] | utc_offset1_DST = +2 | blank_name_sec1 = [[Mga sinaunang lalawigan ng Suwesya|Lalawigan (sinauna)]] | blank_info_sec1 = [[Västergötland]] | blank1_name_sec1 = [[Kommunkod|Hudyat pambayan]] | blank1_info_sec1 = 1487 | postal_code_type = [[Mga hudyat pangkoreo sa Suwesya|Hudyat pangkoreo]] | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:SE|SE<!--??-->]] | website = [http://www.tidaholm.se www.tidaholm.se]<!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} Ang '''Munisipalidad ng Tidaholm''' (''Tidaholm kommun'') ay isang [[mga munisipalidad ng Suwesya|munisipalidad]] sa [[Lalawigan ng Västra Götaland]] sa kanluraning bahagi ng [[Suwesya]]. Ang luklukan nito ay nasa [[stad (Suwesya)|lungsod]] ng [[Tidaholm]]. Ito ay matatagpuan sa mga pampang ng [[Ilog]] [[Tidan (ilog)|Tidan]]. Naglunsad ng malawakang pagbabagong pamahalaang pampook ang Suwesya noong panimula ng pultaong 70. Ang mga pook lunsurin at bukiranin ay pinagsanib sa higit na malalaking munisipalidad na pangkaisahan. Ang dating ''Lungsod ng Tidaholm'' (itinatag noong 1910) ay pinagsanib sa karatig nitong mga kabayanan ng Hökensås at mga bahagi ng Dimbo at Fröjered noong 1974. Ang bilang ng mga lipong kasalukuyang kinapapalooban nito (mula noong 1863) ay 20. Maraminng napanatiling mga simbahan noong [[Edad Medya]] ang hanggang ngayon ay nakatayo pa rin. Ilan sa mga simbahang ito ay naglalaman ng mga [[matandang bato]] ng [[Eskandinabya]]. ==Sanggunian== {{reflist}} ==Kawing panlabas== *[http://www.tidaholm.se Munisipalidad ng Tidaholm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930193810/http://www.tidaholm.se/ |date=2020-09-30 }} - Tungkulaning pook-sapot [[Image:SwedishChurch.JPG|left|150px|thumb|Halimbawa ng isang [[Suwesya|Suwekong]] simbahan noong [[Edad Medya]] sa [[Tidaholm]].]] {{Lalawigan ng Västra Götaland}} {{Mga pamayanan sa Bayan ng Tidaholm}} {{coord|58|11|N|13|57|E|region:SE_type:adm2nd|display=title}} {{DEFAULTSORT:Tidaholm}} [[Kategorya:Mga bayan ng Lalawigan ng Västra Götaland]] [[Kategorya:Mga bayan ng Suwesya]] [[Kategorya:Skaraborg]] sdl0vip8nkzh17bet75zp2ncglruzop 0 294752 2215480 2093089 2026-07-09T15:47:51Z ~2026-38949-86 163882 /* */ 2215480 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Lester Avan Andrada | image = | caption = | birth_name = Lester Avan Go Andrada | birth_date =  {{birth date and age|1991|8|22}} | birth_place = [[Calamba, Laguna|Calamba]], [[Laguna]], [[Pilipinas]] | nationality = [[Pilipino]] | occupation = Aktor | years_active = 2013&ndash;kasalukuyan | known_for = Monssai | alma_mater = }} '''Lester Avan Go Andrada''' o sa simpleng '''Lester Andrada''', (ay ipinanganak noong Agosto 22, 1991 sa Calamba, Laguna, Pilipinas) ay isang aktor sa Korean hit pelikulang 2013&nbsp;ng "The Flu" bilang si Monssai ang person anti-body, cure sa virus.<ref>https://annyeongoppa.com/2019/09/16/look-here-are-filipinos-who-have-starred-in-korean-productions</ref><ref>https://www.koreaobserver.net/2013/07/my-exclusive-interview-filipino-theater.html</ref><ref>https://www.gmanetwork.com/news/news/pinoyabroad/351428/pinoy-actor-director-in-korea-stars-in-episode-of-action-horror-series/story</ref> Siya ay miyembro ng LGBTQ community. Si Andrada ay mayroong sariling negosyo ang "Seoul Blvd Korean Street Food". Na hango sa mga pagkaing [[Koreano]]. ==Pilmograpiya== ===Telebisyon=== * ''Day Off'' (GMA News TV), 2017 * ''Landas ng Buhay:Alitaptap'' (INCTV), 2019 ===Pelikula=== * ''The Flu'', 2013 bilang Monssai ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{usbong|Artista|Pilipinas|Timog Korea}} {{DEFAULTSORT:Andrada, Lester Avan}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1991]] [[Kategorya:Mga Pilipino]] [[Kategorya:Mga Tagalog]] [[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga personalidad sa telebisyon]] 17hmsf8guyy8p3fi9rvsiucjv7f3l2q 0 301938 2215449 2215390 2026-07-09T12:49:26Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215449 wikitext text/x-wiki Ang sumusunod ay talaan ng mga [[comune]] ng Lalawigan ng [[Lalawigan ng Ancona|Ancona]], [[Marche]], sa [[Italya]]. {{Wikidata list|sparql= SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q747074 . ?item wdt:P131 wd:Q16114 . } |columns=P635:ISTAT,label/it:Comune,P2046:Lawak,P1082:Populasyon |section= |min_section= |sort=P635 |links=text |thumb= |autolist= |references=all |summary=itemnumber }} {| class='wikitable sortable' ! ISTAT ! Comune ! Lawak ! Populasyon |- | 042001 | Agugliano | 21.89 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 4799<ref name="ref_204c1ab4d1a0f46b14b968d13f576127fa86a9e41d1d0ba263037aad950e7ebb">{{Cite web |url=http://demo.istat.it/pop2018/index3.html |title=Archive copy |access-date=2020-10-03 |archive-date=2019-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190630220127/http://demo.istat.it/pop2018/index3.html |url-status=dead }}</ref> |- | 042002 | Ancona | 124.84 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 98356<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042003 | Arcevia | 128.33 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 4231<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042004 | Barbara | 11.04 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1271<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042005 | Belvedere Ostrense | 29.45 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 2093<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042006 | Camerano | 20 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 7084<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042007 | Camerata Picena | 11.89 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 2486<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042008 | Castelbellino | 6.05 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 4919<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042010 | Castelfidardo | 33.39 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 18419<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042011 | Castelleone di Suasa | 15.92 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1542<ref name="ref_bec4adcf2cd30585ec09316adfc23e7d8417379dd3598c38143d1f74b8522776">https://demo.istat.it/app/?i=POS&l=it</ref> |- | 042012 | Castelplanio | 15.32 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 3531<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042013 | Cerreto d'Esi | 16.91 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 3374<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042014 | Chiaravalle | 17.6 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 14289<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042015 | Corinaldo | 49.28 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 4767<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042016 | Cupramontana | 27.4 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 4364<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042017 | Fabriano | 272.08 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 28918<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042018 | Falconara Marittima | 25.82 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 25530<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042019 | Filottrano | 71.2 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 8917<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042020 | Genga | 73.16 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1682<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042021 | Jesi | 108.9 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 39137<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042022 | Loreto | 17.9 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 12899<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042023 | Maiolati Spontini | 21.49 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 5986<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042024 | Mergo | 7.28 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 996<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042025 | Monsano | 14.66 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 3289<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042026 | Montecarotto | 24.39 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1836<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042027 | Montemarciano | 22.31 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 9762<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042029 | Monte Roberto | 13.51 kilometro kuwadrado<br/>13.57 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 3027<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042030 | Monte San Vito | 21.81 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 6704<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042031 | Morro d'Alba | 19.46 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1798<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042032 | Numana | 10.94 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 3741<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042033 | Offagna | 10.63 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 2047<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042034 | Osimo | 106.74 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 34687<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042035 | Ostra | 47.25 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 6282<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042036 | Ostra Vetere | 30.02 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 3110<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042037 | Poggio San Marcello | 13.36 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 672<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042038 | Polverigi | 24.98 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 4582<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042040 | Rosora | 9.41 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1818<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042041 | San Marcello | 25.78 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1996<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042042 | San Paolo di Jesi | 10.11 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 894<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042043 | Santa Maria Nuova | 18.29 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 3942<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042044 | Sassoferrato | 137.23 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 6841<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042045 | Senigallia | 117.77 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 43863<ref name="ref_aa8afab87dbbab39c6dd94127b193dec575be4ca25f33708513d65a8dc0489b5">https://demo.istat.it/app/?i=P02&l=it</ref> |- | 042046 | Serra de' Conti | 24.54 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 3559<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042047 | Serra San Quirico | 49.33 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 2540<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042048 | Sirolo | 16.68 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 4097<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042049 | Staffolo | 27.5 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 2087<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042050 | Trecastelli | 38.66 kilometro kuwadrado | 7500<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |} ---- &sum; 47 items. {{Wikidata list end}} == Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Italya|Ancona]] ka5bk4txhszm2ays8hcu4328h7jahp4 0 302249 2215450 2214996 2026-07-09T12:49:33Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215450 wikitext text/x-wiki Ang sumusunod ay talaan ng mga [[comune]] ng Lalawigan ng [[Lalawigan ng Catanzaro|Catanzaro]], [[Calabria]], sa [[Italya]]. {{Wikidata list|sparql= SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q747074 . ?item wdt:P131 wd:Q16159 . } |columns=P635:ISTAT,label/it:Comune,P2046:Lawak,P1082:Populasyon |section= |min_section= |sort=P635 |links=text |thumb= |autolist= |references=all |summary=itemnumber }} {| class='wikitable sortable' ! ISTAT ! Comune ! Lawak ! Populasyon |- | 079002 | Albi | 29.64 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 790<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079003 | Amaroni | 9.88 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1660<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079004 | Amato | 20.93 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 793<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079005 | Andali | 17.87 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 637<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079007 | Argusto | 6.88 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 444<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079008 | Badolato | 37.07 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 2843<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079009 | Belcastro | 53.56 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1231<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079011 | Borgia | 42.38 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 7158<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079012 | Botricello | 15.48 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 4993<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079017 | Caraffa di Catanzaro | 24 kilometro kuwadrado<br/>25.05 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1743<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079018 | Cardinale | 30.12 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1829<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079020 | Carlopoli | 16.41 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1385<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079023 | Catanzaro | 112.72 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 84670<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079024 | Cenadi | 11.92 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 510<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079025 | Centrache | 7.96 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 342<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079027 | Cerva | 21.37 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1086<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079029 | Chiaravalle Centrale | 23.83 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 5098<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079030 | Cicala | 9.28 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 887<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079033 | Conflenti | 29.34 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1282<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079034 | Cortale | 30.01 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1866<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079036 | Cropani | 44.81 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 4674<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079039 | Curinga | 52.53 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 6501<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079042 | Davoli | 25.03 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 5546<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079043 | Decollatura | 50.83 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 2855<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079047 | Falerna | 24.04 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 3786<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079048 | Feroleto Antico | 22.38 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1955<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079052 | Fossato Serralta | 11.85 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 558<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079055 | Gagliato | 7.04 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 432<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079056 | Gasperina | 6.78 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1884<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079058 | Gimigliano | 33.55 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 2985<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079059 | Girifalco | 43.1 kilometro kuwadrado<br/>43.08 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 5495<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079060 | Gizzeria | 37.19 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 5065<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079061 | Guardavalle | 60.27 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 4117<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079063 | Isca sullo Ionio | 23.56 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1441<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079065 | Jacurso | 21 kilometro kuwadrado<br/>21.2 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 549<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079068 | Magisano | 31.94 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1106<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079069 | Maida | 58.34 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 4396<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079071 | Marcedusa | 15.68 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 380<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079072 | Marcellinara | 20.91 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 2146<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079073 | Martirano | 14.9 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 840<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079074 | Martirano Lombardo | 19.84 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 952<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079077 | Miglierina | 13.94 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 722<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079080 | Montauro | 11.74 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1773<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079081 | Montepaone | 16.85 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 5656<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079083 | Motta Santa Lucia | 26.3 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 798<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079087 | Nocera Terinese | 46.58 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 4715<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079088 | Olivadi | 7.17 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 488<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079089 | Palermiti | 18.38 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1057<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079092 | Pentone | 12.38 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1887<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079094 | Petrizzi | 21.9 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1010<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079095 | Petronà | 45.79 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 2365<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079096 | Pianopoli | 24.65 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 2484<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079099 | Platania | 26.84 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1973<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079108 | San Floro | 18.32 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 670<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079110 | San Mango d'Aquino | 6.89 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1442<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079114 | San Pietro a Maida | 16.45 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 3772<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079115 | San Pietro Apostolo | 11.72 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1520<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079116 | San Sostene | 32.49 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1401<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079117 | Santa Caterina dello Ionio | 40.69 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1923<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079118 | Sant'Andrea Apostolo dello Ionio | 21.43 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1900<ref name="ref_4101d67916181d7a61079c5a0a35c3ac045efad5d96c3748f8b41a6437aa90b9">''[[:d:Q214195|Istat]]''</ref><br/>1872<ref name="ref_204c1ab4d1a0f46b14b968d13f576127fa86a9e41d1d0ba263037aad950e7ebb">{{Cite web |url=http://demo.istat.it/pop2018/index3.html |title=Archive copy |access-date=2020-10-14 |archive-date=2019-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190630220127/http://demo.istat.it/pop2018/index3.html |url-status=dead }}</ref><br/>1701<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/><br/>1691<ref name="ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836"/><br/>1759<ref name="ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836"/><br/>1809<ref name="ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836">https://www.citypopulation.de/en/italy/calabria/079__catanzaro/</ref><br/>2072<ref name="ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836"/><br/>2329<ref name="ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836"/><br/>2836<ref name="ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836"/><br/>3085<ref name="ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836"/><br/>3324<br/>4016<br/>4912<br/>5170<br/>5497<br/>4868<br/>4594<br/>4011<br/>3360<br/>3539<br/>3211 |- | 079122 | San Vito sullo Ionio | 17.17 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1613<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079123 | Satriano | 21.16 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 3364<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079126 | Sellia | 12.81 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 476<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079127 | Sellia Marina | 41.46 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 7615<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079129 | Serrastretta | 41.65 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 2923<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079130 | Sersale | 53.3 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 4250<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079131 | Settingiano | 14.35 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 3260<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079133 | Simeri Crichi | 46.74 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 4722<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079134 | Sorbo San Basile | 59.28 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 754<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079137 | Soverato | 7.79 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 8618<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079138 | Soveria Mannelli | 20.5 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 2835<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079139 | Soveria Simeri | 22.28 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1439<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079142 | Squillace | 34.33 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 3511<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079143 | Stalettì | 12.11 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 2353<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079146 | Taverna | 132.31 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 2522<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079147 | Tiriolo | 29.26 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 3581<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079148 | Torre di Ruggiero | 25.37 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 951<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079151 | Vallefiorita | 13.88 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1503<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079157 | Zagarise | 49.33 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1425<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 079160 | Lamezia Terme | 162.43 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 67026<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |} ---- &sum; 80 items. {{Wikidata list end}} == Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Italya|Catanzaro]] g3hf12movad4ebv5fk5v892w38fbrqr 0 302999 2215466 2161014 2026-07-09T15:17:03Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215466 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header|name=|image=Tonikaku kawaii logo.png|ja_kanji=トニカクカワイイ|ja_romaji=Tonikaku Kawaii|genre=[[Romansa]], [[komedya]]|filipino=Ang Kyut Niya Talaga|caption=Logo ng serye}} {{Infobox animanga/Print|type=manga|author=[[Kenjiro Hata]]|publisher=[[Shogakukan]]|publisher_en={{English anime licensee|NA=[[Viz Media]]}} |demographic=''[[Shōnen manga|Shounen]]''|imprint=Shōnen Sunday Comics|magazine=[[Weekly Shōnen Sunday]]|first=14 Pebrero 2018|last=|volumes=24}} {{Infobox animanga/Video|type=tv series|director=Hiroshi Ikehata|producer=|writer=Kazuho Hyodo|music=Endou|studio=[[Seven Arcs]]|licensee=[[Crunchyroll]] {{English anime licensee|SEA=[[Aniplus Asia|Media Plus Networks Asia]]}}|network=[[Tokyo MX]], [[Yomiuri Telecasting Corporation|ytv]], [[Nippon TV|BS-NTV]]|network_en={{English anime network |SEA = [[Aniplus Asia]]}}|first=3 Oktubre 2020|last=24 Hunyo 2023|episodes=24 + 2 OVA|talaan-ep=Tonikaku Kawaii#Mga episode}} {{Infobox animanga/Footer}} Ang '''''Tonikaku Kawaii''''',{{Efn|トニカクカワイイ, [[Filipino]]: ''Ang Kyut Niya Talaga'' o ''Paráting Kyut'', kilala rin sa Ingles bilang '''''Fly Me to the Moon''''' ([[Filipino]]: ''Ilipad Mo Ko sa Buwan'') at '''''TONIKAWA: Over the Moon For You''''' ([[Filipino]]: ''TONIKAWA: Lagpas sa Buwan Para Sa'yo''), kilala rin sa pinaiksing tawag nitong '''''ToniKawa'''''.}} ay isang serye ng [[manga]] galing sa bansang [[Hapón|Hapon]] na isinulat at inilarawan ni [[Kenjiro Hata]]. Baha-bahagi itong inilalathala sa magasing ''[[Weekly Shōnen Sunday]]'' ng Shogakukan noon pang Pebrero 2018. Umiikot ang salaysay kay Nasa Yuzaki, isang mahusay na binata at ang namumuong pag-ibig sa pagitan niya at sa kaniyang bagong asawa na si Tsukasa, ang nagligtas sa kaniya noong naaksidente siya sa simula ng salaysay. Nagkaroon ito ng isang [[anime]] noong Oktubre 2020. Ginawa ito ng istudyong Seven Arcs. Lisensiyado para ilabas ang naturang manga ang Viz Media sa [[Hilagang Amerika]]. ==Salaysay{{efn|kuwento}}== Nabangga si Nasa Yuzaki, isang binata na may kakaibang pangalan,{{Efn|name=nasa|Ang mga karakter sa pangalang Nasa (星空) ay literal na "mabituing langit" o "langit na puno ng bituin." (''hoshizora''). Isa rin itong reference sa [[NASA|ahensiyang pangkalawakan ng Amerika na may kaparehong akronim]].|group=lower-roman}} ng isang dakbatlag sa araw ng kanyang ''entrance exam'' sa binabalakan niyang pasukan na haiskul. Nakatagpo niya ang isang magandang babae, na nagligtas sa kanya sa tiyak na kapamahakan. Umamin agad si Nasa sa nararamdaman niya para sa babaeng ito. Pumayag ang babae, si Tsukasa Tsukuyomi, na maging katipan niya, sa kondisyong dapat magpakasal silang dalawa muna. Nahimatay agad si Nasa pagkatapos, at mula noon, hinanap niya ito. Nagpasiya siyang hindi tumuloy sa haiskul, at namasukan nalang nang pansamantala. Pagsapit ng ika-18 kaarawan niya, bigla na lang nagpakita si Tsukasa sa harapan ng pinto ng bahay niya, bitbit ang isang ''form'' para sa kasal. Kahit na tutol ang ampong kapatid na babae ni Tsukasa sa pag-uugnayan ng dalawa, ipinakilala pa rin ni Tsukasa si Nasa sa angkan niya. Habang umuusad ang salaysay, lalong naging mas malapit ang pagkakaugnayan ng dalawa sa isa't isa. Naghahawak-kamay sila, nagyayakapan, at naghahalikan pagsapit ng ika-14 na kabanata. ==Mga tauhan== :{{nihongo|'''Nasa Yuzaki'''|由​​​​​​​​​​​​​​崎 ​​​​​​​星​​​​​​​​​​​​空|Yuzaki Nasa}} :{{voiced by|[[Junya Enoki]],<ref name="animeann"/>[[Umeka Shōji]] (bata){{efn|group=lower-roman|Ayon sa kredits ng unang episode.}}|[[Zach Aguilar]]<ref name="ingles">{{cite web|first=Kyle|last=Cardine|title=Crunchyroll Announces JUJUTSU KAISEN, Noblesse, and More Fall 2020 Season Dubs!|trans-title=Inanunsyo ng Crunchyroll ang mga dub ng JUJUTSU KAISEN, Noblesse, at marami pang mga [anime ng] panahon ng Taglagas 2020!|url=https://www.crunchyroll.com/anime-news/2020/11/11/crunchyroll-announces-jujutsu-kaisen-noblesse-and-more-fall-2020-season-dubs|website=[[Crunchyroll]]|date=11 Nobyembre 2020|accessdate=19 Nobyembre 2020}}</ref>}} :Ang bidang lalaki ng kuwento. Ang pangalan niya ay galing sa [[NASA|ahensiyang pangkalawakan ng Estados Unidos]]{{efn|name=nasa||group=lower-roman}} na naging dahilan upang siya ay pagtawanan ng iba at dahil dito, nag-sikap siya sa pag-aaral nang sa gayon maalala siya ng iba bilang siya at hindi dahil sa pangalan niya lamang. Isang gabi matapos ang kanyang ''entrance exam'' sa papasukan niyang haiskul, nakita at nakilala niya ang isang babae, ngunit nabangga siya ng dakbatlag bago niya makausap ito. Sa tulong ng ''adrenaline'', nakatayo at nagawa pa niyang makausap ang babaeng si Tsukasa. Inamin niya ang nadarama niya para kay Tsukasa bago mahimatay. Tatlong taong makalipas, kinasal sila ni Tsukasa sa bisa ng pagrehistro nila ng papeles ng kasal. :{{nihongo|'''Tsukasa Tsukuyomi'''|月読 司|Tsukuyomi Tsukasa}}, kalaunan {{nihongo|'''Tsukasa Yuzaki'''|由​​​​​​​​​​​​​​崎 司|Yuzaki Tsukasa}} :{{voiced by|[[Akari Kitō]]<ref name="animeann"/>|[[Lauren Landa]]<ref name="ingles"/>}} :Ang bidang babae ng kuwento. Matapos niyang iligtas si Nasa noong gabing iyon, pumayag siyang maging katipan ni Nasa pagkatapos niyang aminin ang kanyang pag-ibig para sa kanya, sa kondisyong pakakasalan siya dapat muna. Matapos ng tatlong taong pagkakawala, nagpakita muli siya kay Nasa na may bitbit na papeles para sa kasal. Partikular niyang pinuna ang bago niyang pangalan sa pagrehistro ng kasal nila. Napakamisteryoso ang pagkatao at buhay niya bago ang kasal nila ni Nasa, at madalas siyang inihahalintulad sa kuwento ni Prinsesa Kaguya. :{{nihongo|'''Kaname Arisugawa'''|有栖川 要|Arisugawa Kaname}} :{{voiced by|[[Yū Serizawa]]<ref name="cast2">{{cite web |last1=Hodgkins |first1=Crystalyn |title= TONIKAWA: Over The Moon For You TV Anime Reveals More Cast, Song Artists|trans-title=Nilabas na ng TV anime na TONIKAWA:Over The Moon For You ang dagdag na cast, mga kumanta |language=en|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-09-06/tonikawa-over-the-moon-for-you-tv-anime-reveals-more-cast-song-artists/.163736 |website=Anime News Network |accessdate=6 Nobyembre 2020 |date=6 Setyembre 2020}}</ref>}} :''Kouhai'' ni Nasa at pangunahing tagapangalaga ng pampublikong paliguan ng Arisagawa. Siya ang pinakatumatangkilik sa pag-ibig ng dalawa. Umabot nga sa puntong tinuturuan niya ang dalawa kung paano nila mapapaabante ang relasyon nila. :{{nihongo|'''Aya Arisugawa'''|有栖川 綾|Arisugawa Aya}} :{{voiced by|[[Sumire Uesaka]]<ref name="cast2"/>}} :Ang kaklaseng bobo ni Nasa. Halatang may gusto siya kay Nasa. Gayunpaman, nauunawaan niya ang buong katayuan, at tinatangkilik niya ang dalawa. :{{nihongo|'''Chitose Kaginoji'''|鍵ノ寺 千歳|Kaginoji Chitose}} :{{voiced by|[[Konomi Kohara]]<ref name="cast2"/>}} :Kamag-anak ni Tsukasa. Itinuturing isang kapatid siya ni Tsukasa. Naiingit siya sa kasal ng dalawa, at inutusan niya ang mga kasambahay niya na guluhin ang relasyon ng dalawa. Bago niya nalaman ang kasal, mabait ang pakikitungo niya kay Nasa. Hindi malinaw ang tunay na relasyon niya kay Tsukasa, ngunit may pareho silang tita sa tuhod, si Tokiko. == Midya == === Manga === Parehong isinulat at iginuhit ni Kenjiro Hata ang ''Ang Kyut Niya Talaga''. Sinimulang baha-bahaging ilabas ang dugtungan sa ika-12 labas ng magasing ''Weekly Shōnen Sunday'' ng Shogakukan noong 14 Pebrero 2018.<ref>{{cite web|script-title=ja:畑健二郎の新連載「トニカクカワイイ」サンデーで開幕、久米田康治も乱入|url=https://natalie.mu/comic/news/269395|website=[[Natalie (website)|Natalie]]|accessdate=19 Nobyembre 2020|date=14 Pebrero 2018|title=Hata Kenjirō no shin rensai "tonikaku kawaii" sandē de kaimaku, kumeta kōji mo ran'nyū|language=ja|trans-title=Ang bagong serye ni Kenjiro Hata na "Tonikaku Kawaii" ay ilalabas na sa Linggo, gayundin si Koji Kumeta|archive-date=26 Oktubre 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026040735/https://natalie.mu/comic/news/269395|url-status=dead}}</ref> Ginawan ng Shogakukan ito ng mga ''[[tankōbon]]'', kung saan nilabas nila ang una sa mga ito noong 18 Mayo 2018.<ref name="animeann"/> Noong inilabas ang ikalawang tomo nito noong 17 Agosto 2018, naglabas ng isang ''teaser'' para sa dugtungan.<ref>{{cite web|url=https://www.crunchyroll.com/anime-news/2018/08/17/tonikaku-cawaii-celebrates-manga-volume-two-with-teaser-video|title=Tonikaku Cawaii Celebrates Manga Volume Two with Teaser Video|last=Chapman|first=Paul|date=17 Agosto 2018|website=Crunchyroll|publisher=|access-date=19 Nobyembre 2020|quote=|language=en|trans-title=Ipinagdiwang ng Tonikaku Cawaii ang ikalawang tomo ng Manga sa pamamagitan ng isang teaser na bidyo}}</ref> Pagsapit ng Oktubre 2020, nagkaroon na ito ng 13 ''tankōbon''.<ref name="cast2"/> Noong Pebrero 2020, tinalumpati ng [[Viz Media]] na nalisensiyahan na sila para sa Ingles na salin ng dugtungan.<ref>{{cite web|last1=Sherman|first1=Jennifer|title=Viz Licenses Remina, Moriarty the Patriot, Fly Me to the Moon, More Manga|trans-title=Nalisensiyahan na ang Viz sa mga mangang Remina, Moriarty the Patriot, Fly Me to the Moon, atbp. |language=en|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-02-14/viz-licenses-remina-moriarty-the-patriot-fly-me-to-the-moon-more-manga/.156474|website=Anime News Network|accessdate=19 Nobyembre 2020|date=14 Pebrero 2020}}</ref> === Anime === Tinalumpati noong 4 Marso 2020 na gagawan ito ng isang [[anime]] ng istudyong [[Seven Arcs]].<ref name="animeannounce">{{cite web|first=Egan|last=Loo|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-03-04/hayate-the-combat-butler-creator-fly-me-to-the-moon-comedy-manga-gets-tv-anime-in-october/.157129|title=Hayate the Combat Butler Creator's Fly Me to the Moon Comedy Manga Gets TV Anime in October|website=Anime News Network|date=4 Marso 2020|access-date=19 Nobyembre 2020|trans-title=Magkakaroon ng TV anime sa Oktubre ang mangang komedyang Fly Me to the Moon [na] ginawa ng gumawa ng [[Hayate the Combat Butler]]|language=en}}</ref><ref name=":0">{{cite web|last1=Loo|first1=Egan|title=TONIKAWA: Over The Moon For You TV Anime Reveals October 2 Premiere, New Visual|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-08-01/tonikawa-over-the-moon-for-you-tv-anime-reveals-october-2-premiere-new-visual/.162474|website=Anime News Network|accessdate=19 Nobyembre 2020|date=1 Agosto 2020|language=en|trans-title=Ibinunyag na ang Oktubre 2 na ''premiere'', bagong silip sa TV anime na TONIKAWA: Over The Moon For You}}</ref> Pinangasiwaan ito ni Hiroshi Ikehata at si Kazuho Hondo naman ang gumawa ng iskrip. Si Masakatsu Sasaki ang gumuhit sa mga tauhan, at si Endō naman ang gumawa ng tugtugin. Inilabas ito sa [[Tokyo MX]], [[ytv]], at [[Nippon TV]] noong 3 Oktubre 2020.<ref name="animeann">{{cite web|last1=Loo|first1=Egan|title=Hayate the Combat Butler Creator's Fly Me to the Moon Comedy TV Anime Unveils Cast, Staff in Promo Video|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-05-12/hayate-the-combat-butler-creator-fly-me-to-the-moon-comedy-tv-anime-unveils-cast-staff-in-promo-video/.159471|website=[[Anime News Network]]|accessdate=19 Nobyembre 2020|date=12 Mayo 2020|language=en|trans-title=Ibinunyag na ang mga cast, staff sa bidyong pampromo ng komedyang TV anime na Fly Me to the Moon ng gumawa sa [[Hayate the Combat Butler]]}}</ref><ref name=":0" /><ref>{{cite web|url=https://natalie.mu/comic/news/390103|script-title=ja:「トニカクカワイイ」大安吉日にウェディング姿のキービジュアル公開、放送情報も|trans-title=Pangunahing pasilip sa pankasal na kasuotan sa araw ng unang ipapalabas, impormasyon sa pagsasaere|work=[[Natalie (website)|Natalie]]|language=ja|date=1 Agosto 2020|access-date=19 Nobyembre 2020|title="Tonikaku Kawaii" taiankichinichi ni u~edingu sugata no kībijuaru kōkai, hōsō jōhō mo|archive-date=25 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210325012933/https://natalie.mu/comic/news/390103|url-status=dead}}</ref>{{Efn|Orihinal na inilista ng Tokyo MX ang oras ng pagpapalabas nito na 25:05 ng gabi ng ika-2 ng Oktubre, na katumbas ng 1:05 ng madaling araw kinabukasan, ika-3 ng Oktubre.|group=lower-roman}} Inawit ni Akari Kitō ang pambungad na tema nito, ang ''Koi no Uta (feat. Tsukasa Yuzaki)'',{{Efn|恋のうた（feat. 由崎司）, [[Filipino]]: ''Awit ng Pag-ibig (tampok si Tsukasa Yuzaki)''|group=lower-alpha}} samantalang inawit naman ni KanoeRana ang pangwakas na tema nito, ang ''Tsuki to Hoshizora''.{{Efn|月と星空, [[Fillipino]]: ''Buwan at Mabituing Langit''|group=lower-alpha}}<ref name="TONIKAWA: October Premiere">{{cite web|url=https://www.crunchyroll.com/anime-news/2020/09/06-1/tonikawa-over-the-moon-for-you-tv-anime-unveils-oped-performers-supporting-voice-cast|title=TONIKAWA: Over the Moon For You TV Anime Unveils OP/ED Performers, Supporting Voice Cast|first1=Daryl|last1=Harding|website=Crunchyroll|date=7 Setyembre 2020|access-date=19 Nobyembre 2020|quote=During the panel at Virtual Crunchyroll Expo, the opening and ending theme song singers and musicians for Crunchyroll Original TONIKAWA: Over the Moon For You, were announced alongside the supporting cast, and their character art. (''Noong oras ng panel sa birtwal na Crunchyroll Expo, ang mga umawit ng pambungad at pangwakas na tema ay inanunsyo kasabay ng karagdagang cast, pati na rin ang sining-karakter.'')|trans-title=Ibinunyag na ang mga kakanta ng OP/ED. karagdagang cast ng TV anime na TONIKAWA: Over the Moon For You|language=en}}</ref> May 12 episode ito.<ref>{{cite web|author=Shubham|title=TONIKAWA Release Schedule, Fly Me To The Moon Anime Episode 1-12 Release Date And Timing|url=https://animenewsandfacts.com/tonikawa-release-schedule-tonikawa-episode-1-12-release-date-and-time/|website=Anime News And Facts|date=2 Oktubre 2020|accessdate=19 Nobyembre 2020|trans-title=Iskedyul ng Pagpapalabas ng TONIKAWA, Petsa at oras ng pagpapalabas ng anime na Fly Me To The Moon|language=en|archive-date=Nobiyembre 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127134917/https://animenewsandfacts.com/tonikawa-release-schedule-tonikawa-episode-1-12-release-date-and-time/|url-status=dead}}</ref> Ini-stream ito ng [[Crunchyroll]] sa piling mga pook sa ilalim ng kanilang tatak na ''Crunchyroll Originals''.<ref name="Crunchyroll Original">{{cite web|last1=Luster|first1=Joseph|title=EX-ARM, TONIKAWA, and So I'm a Spider, So What? Are on the Way as Crunchyroll Originals|url=https://www.crunchyroll.com/anime-news/2020/07/04-1/ex-arm-tonikawa-and-so-im-a-spider-so-what-are-on-the-way-as-crunchyroll-originals|website=Crunchyroll|date=5 Hulyo 2020|access-date=19 Nobyembre 2020|language=en|trans-title=Mapupunta sa [tatak na] Crunchyroll Originals ang [mga anime na] EX-ARM, TONIKAWA, at So I'm a Spider, So What?}}</ref> Samantala, lisensyado naman ang Media Plus Networks Asia para ilabas ito sa [[Timog-silangang Asya]] sa kanilang tsanel na [[Aniplus Asia]].<ref>{{Cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-10-02/aniplus-airs-tonikawa-over-the-moon-for-you-anime/.164806|title=Aniplus Airs TONIKAWA: Over The Moon For You Anime|first=Rafael Antonio|last=Pineda|website=[[Anime News Network]]|date=2 Oktubre 2020|accessdate=19 Nobyembre 2020|trans-title=Ieere ng Aniplus ang anime na TONIKAWA: Over The Moon For You|language=en}}</ref> Noong 11 Nobyembre 2020, inanunsyo ng Crunchyroll na makakatanggap ito ng isang dub sa Ingles, na unang ipinalabas noong ika-20&nbsp;ng Nobyembre.<ref name="ingles"/> ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga pananda== '''Paglilinaw''' <references group="lower-roman" responsive="" /> '''Pagsasalin'''<references group="lower-alpha" responsive="" /> ==Mga karagdagan== * {{cite web|last1=Morrissy|first1=Kim|title=Interview: TONIKAWA: Over The Moon For You Creator Kenjirō Hata|url=https://www.animenewsnetwork.com/interview/2020-10-27/tonikawa-over-the-moon-for-you-creator-kenjiro-hata/.165017|website=[[Anime News Network]]|date=27 Oktubre 2020|trans-title=Panayam sa gumawa ng TONIKAWA: Over The Moon For You, Kenjirō Hata|language=en}} ==Mga panlabas na kawing== * {{Official website|http://websunday.net/rensai/tonikaku/|Opisyal na websayt ng manga sa ''Web Sunday''}} {{in lang|ja}} * {{Official website|http://tonikawa.com/anime/|Opisyal na websayt ng anime}} {{in lang|ja}} * {{ann|manga|23502}}{{Uncategorized|date=Oktubre 2024}} [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] g2pyg5m6dlywi74xil00x1huvy4pj5k 0 308435 2215485 2037990 2026-07-09T16:51:28Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215485 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Vallepietra|metropolitan_city=[[Kalakhang Lungsod ng Roma Capital|Roma]] (RM)|website={{official website|http://www.comunevallepietra.it/}}|area_code=0774|postal_code=00020|day=|saint=|elevation_m=825|elevation_footnotes=|population_demonym=Vellepietrani|population_footnotes=|area_total_km2=51.5|area_footnotes=|mayor=Francesco Palmieri|mayor_party=|frazioni=|region=[[Lazio]]|official_name=Comune di Vallepietra|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|41|56|N|13|14|E|type:city(367)_region:IT|display=inline}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Vallepietra_Stemma.png|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=|native_name=|footnotes=}}Ang '''Vallepietra''' ay isang ''[[komuna]]'' (munisipalidad) sa [[Kalakhang Lungsod ng Roma Capital]] sa [[Italya|Italyanong]] rehiyon ng [[Lazio]], na matatagpuan mga {{Convert|60|km|mi}} silangan ng [[Roma]], sa pook ng [[Monti Simbruini]]. Ang Vallepietra ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Camerata Nuova]], [[Cappadocia, Abruzzo|Cappadocia]], [[Filettino]], [[Jenne, Italya|Jenne]], [[Subiaco, Lazio|Subiaco]], [[Trevi nel Lazio]]. == Klima == Ang pagiging nakatayo sa isang bulubunduking altitud at napapaligiran ng napakataas na bundok (na kinabibilangan ng solar radiation, sa panahon ng taglamig na hindi hihigit sa tatlong oras sa isang araw), ang bansa ay may mas malamig na klima kaysa mga lugar sa parehong latitud. == Ekonomiya == Ang pangunahing kabuhayan ng populasyon sa mahabang siglo ng kasaysayan ay binubuo sa agrikultura na isinagawa sa ilalim ng lambak, higit sa lahat batay sa [[priholes]], [[patatas]] (sa huling mga dekada), harinang polenta, puting harina, [[Brassica oleracea|koliplor]]. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comunevallepietra.it/ Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160628165242/http://www.comunevallepietra.it/ |date=2016-06-28 }} {{Kalakhang Lungsod ng Roma Capital}} b5nbjre0qz3yf57sl5vqo6r90qaqfph 0 312747 2215486 2148751 2026-07-09T17:11:11Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215486 wikitext text/x-wiki {{Italic title}} {{Infobox animanga/Header | image = | caption = | ja_kanji = ヴァイオレット・エヴァーガーデン | ja_romaji = Vaioretto Evāgāden | genre = {{ubl|[[Coming-of-age story|Coming-of-age]]}}<!-- Note: Use and cite reliable sources to identify genre/s, not personal interpretation. Please don't include more than three genres (per [[MOS:A&M]]). --> }} {{Infobox animanga/Print | type = light novel | author = Kana Akatsuki | illustrator = Akiko Takase | publisher = [[Kyoto Animation]] | imprint = KA Esuma Bunko | demographic = | first = 25 Disyembre 2015 | last = 28 Marso 2020 | volumes = 4 | volume_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | director = {{ubl|Taichi Ishidate|Haruka Fujita{{efn|{{nihongo|Series Unit Director|シリーズ演出}}}}}} | producer = {{ubl|Shinichirou Hatta|Shinichi Nakamura|Kazusa Umeda|Shigeru Saitou}} | writer = Reiko Yoshida | music = Evan Call | studio = Kyoto Animation | network = Tokyo MX, TVA, ABC, BS11, HTB | licensee = [[Netflix]] <small>(karapatan ng pag-iistream)</small><br />{{English anime licensee|AUS=[[Madman Entertainment]]|UK=[[Anime Limited]]|NA=[[Funimation]]}} | first = 11 Enero 2018 | last = 5 Abril 2018 | episodes = 13 + OVA | episode_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = film | title = Violet Evergarden: Eternity and the Auto Memory Doll | director = Haruka Fujita | producer = {{ubl|Shinichirou Hatta|Shinichi Nakamura|Kazusa Umeda|Shigeru Saitou|Megumi Suzuki}} | writer = Reiko Yoshida | music = Evan Call | studio = Kyoto Animation | licensee = {{English anime licensee|AUS=Madman Entertainment|UK=Anime Limited|NA=Funimation}} | released = {{Start date|2019|09|06}} | runtime = 91 minuto }} {{Infobox animanga/Video | type = film | title = Violet Evergarden: The Movie | director = Taichi Ishidate | producer = {{ubl|Shinichirou Hatta|Shinichi Nakamura|Kazusa Umeda|Shigeru Saitou|Megumi Suzuki}} | writer = Reiko Yoshida | music = Evan Call | studio = Kyoto Animation | licensee = {{English anime licensee|AUS=Madman Entertainment|UK=Anime Limited|NA=Funimation}} | released = {{Start date|2020|09|18}} | runtime = 140 minuto }} {{Infobox animanga/Footer}} Ang {{Nihongo|'''''Violet Evergarden'''''|ヴァイオレット・エヴァーガーデン|Vaioretto Evāgāden|lead=yes}} ay isang [[nobelang magaan]] na isinulat ni Kana Akatsuki at inilarawan ni Akiko Takase. Nanalo ito ng ''grand prize'' sa ''novel category'' noong 2014 sa ikalimang [[Kyoto Animation]] Award, ang pinakaunang nobela na nanalo sa tatlong kategorya (nobela, ''scenario'', at manga). Ang Kyoto Animation ay ipinublish ang unang nobelang magaan sa Disyembro 25, 2015. Isang 13-episode anime serye na adaptasyon ng Kyoto Animation ay ipinalabas sa Enero hanggang Abril 2018 na may maraming ''advance screening'' sa 2017. Ang serye ay iginawad na ''Best Animation'' sa 2019 [[Crunchyroll Anime Awards]]. Isang [[original video animation]] na episode ay ipinalabas sa Hulyo 2018, at isang ''spin-off'' ay ipinalabas sa Hapon noong Setyembre 2019. Ang ikalawang anime, ''Violet Evergarden: The Movie'' ay ipinalabas sa 18 Setyembre 2020. == Banghay == Ang istorya ay tungkol sa mga {{nihongo|'''''Auto Memory Dolls'''''|自動手記人形|Jidō Shuki Ningyō|lead=yes}}, mga tao na unang pinagtatrabaho ng isang siyentista na nagngangalang Dr. Orland upang tulungan ang bulag niyang asawang si Mollie sa pagsulat ng kanyang mga nobela. Sa kasalukuyang panahon, ito ay tumutukoy sa industriya ng pagsusulat para sa ibang tao. Sinusunod ang paglalakbay ni Violet Evergarden upang muling pagbabalik sa lipunan pagkatapos ng pagkagamit niya sa giyera bilang isang sandata lamang. Hinahanap niya ang layunin ng kanyang buhay ngayon na hindi na siya sundalo upang unawain ang mga huling salita sa kanyang tagapayo at tagapag-alaga, si Major Gilbert, "Mahal kita." == Mga tauhan == === Pangunahing tauhan === ; {{nihongo|Violet Evergarden|ヴァイオレット・エヴァーガーデン|Vaioretto Evāgāden}} : {{voiced by|[[Yui Ishikawa]]|[[Erika Harlacher]]}} : Si Violet ay baguhan sa CH Postal Company, at nagtatrabaho bilang isang Auto Memory Doll—isang tao na sumusulat para sa iba na hindi marunong sumulat o naghahanap ng tulong upang maipahayag ang kanilang damdamin sa liham. ; {{nihongo|Gilbert Bougainvillea|ギルベルト・ブーゲンビリア|Giruberuto Būgenbiria}} : {{voiced by|[[Daisuke Namikawa]]|Tony Azzolino}} : Isang major sa hukbo ng Leidenschaftlich, si Gilbert ay galing sa isang maharlika na pamilya. Kahit na higit na pinahahalagahan niya si Violet kaysa sa anupaman, hindi niya kailanman ipinahayag sa kanya ang kanyang damdamin dahil sa kanilang pagkakakilanlan bilang mga sundalo. Ang huling salita niya kay Violet—"Mahal kita"—ay nagbigay ng lakas upang magpatuloy sa paging Auto Memory Doll. Ang nagiisang alaala ni Gilbert kay Violet ay isang esmeraldang brotse na nagpapaalala sa kanya ng mga mata ni Gilbert. Dahil gusto niyang mabuhay si Violet bilang isang normal na babae, sa halip ng paging isang kagamitan, sinabi niya kay Claudia na sabihin na nawawala siya sa giyera and inideklarang patay. Gayunman, gumaling siya mula sa mga pinsala at naniniharan sa isang rural na lugar bago nakipagkita ni Violet malipas ang ilang taon. ===CH Postal Company=== ; {{nihongo|Claudia Hodgins|クラウディア・ホッジンズ|Kuraudia Hojjinzu}} : {{voiced by|[[Takehito Koyasu]]|[[Kyle McCarley]]}} : Isang dating kumander ng hukbo, si Claudia ay ang presidente ng CH Postal Company. Siya ay mabuting kaibigan ni Gilbert sa oras nila sa hukbo at si Claudia ay sinubukang tumulong kay Violet sa unang hakbang patungo sa kanyang bagong buhay upang mapatawad niya ang kanyang sariling pagkakasala, na nagmula sa pagtrato ni Violet sa hukbo. ; {{nihongo|Cattleya Baudelaire|カトレア・ボードレール|Katorea Bōdorēru}} : {{voiced by|[[Aya Endō]]|[[Reba Buhr]]}} : Si Cattleya ay isang Auto Memory Doll na nagtatrabaho kasama ni Violet sa CH Postal Company bilang pinakatanyag na Doll. Malapit na siya kay Hodgins bago pa man itinatag ang kompanya, at sumali nito bilang isa sa mga pinakaunang employado. ; {{nihongo|Benedict Blue|ベネディクト・ブルー|Benedikuto Burū}} : {{voiced by|[[Koki Uchiyama]]|[[Ben Pronsky]]}} : Si Benedict ay isang tagahatid ng sulat na nagtatrabaho sa CH Postal Company, Bukod ni Cattleya, siya ay may maayos na relasyon ni Hodgins at naging isa sa pinakaunang employado. ; {{nihongo|Erica Brown|エリカ・ブラウン|Erika Buraun}} : {{voiced by|[[Minori Chihara]]|[[Christine Marie Cabanos]]}} : Si Erica ay isang Auto Memory Doll na nagtatrabaho sa CH Postal Company. Pagdating sa interaksyon sa mga kliente, hindi siya gaano kagaling, ngunit siya ay naniniwala sa kanyang trabaho bilang isang Doll, iniuugnay niya ito sa inspirasyong nagtagpuan niya sa pagbabasa nag nobela na isinulat ni Molly Orland, isang bulang na nobelista. ; {{nihongo|Iris Cannary|アイリス・カナリー|Airisu Kanarī}} : {{voiced by|[[Haruka Tomatsu]]|[[Cherami Leigh]]}} : Si Iris ay isang Auto Memory Doll na nagsimula ng trabaho sa CH Postal Company pagkatapos tinanggap si Erica. Nagmula sa maliit na magsasakang nayon ng Kazaly, si Iris ay palaging hinanga ang imahe ng isang babaeng nagtatrabaho at mula noon, siya ay naghahangad na maging pinakatanyag na Auto Memory Doll sa Leiden. == Media == === Mga nobelang magaan === {{Graphic novel list/header |OneLanguage=yes |Language=Hinapon |LineColor=CCF |Width=50% }} {{Graphic novel list |VolumeNumber=1 |RelDate=25 Disyembre 2015 |isbn=978-4-907064-43-3 |Summary= |LineColor=CCF }} {{Graphic novel list |VolumeNumber=2 |RelDate=26 Disyembre 2016 |isbn=978-4-907064-44-0 |Summary= |LineColor=CCF }} {{Graphic novel list |VolumeNumber=Gaiden |RelDate=23 Marso 2018 |isbn=978-4-907064-81-5 |Summary= |LineColor=CCF }} {{Graphic novel list |VolumeNumber=3 |RelDate=27 Marso 2020 |isbn=978-4-910052-04-5 |Summary= |LineColor=CCF }} {{Graphic novel list/footer}} === Anime === {{Episode table |background=#8601AF |overall= |title= |titleR= {{efn |name=fn1 |Lahat ng mga titulo ay isinalin mula sa Ingles na titulo ng [[Netflix]]. }} |director= |writer= |airdate= |episodes= {{Episode list | EpisodeNumber = 1 | Title = "Mahal Kita" at Auto Memory Dolls | TranslitTitle = "Aishiteru" to Jidō Shuki Ningyō | NativeTitle = 「愛してる」と自動手記人形 | NativeTitleLangCode = ja | DirectedBy = Taichi Ishidate<br>Haruka Fujita<br>Shinpei Sawa | WrittenBy = [[Reiko Yoshida]] | OriginalAirDate = {{Start date|2018|1|11}} | ShortSummary = | LineColor = 8601AF }} {{Episode list | EpisodeNumber = 2 | Title = 'Di Na Babalik | TranslitTitle = Modotte Konai | NativeTitle = 「戻って来ない」 | NativeTitleLangCode = ja | DirectedBy = Haruka Fujita | WrittenBy = Reiko Yoshida | OriginalAirDate = {{Start date|2018|1|18}} | ShortSummary = | LineColor = 8601AF }} {{Episode list | EpisodeNumber = 3 | Title = Nawa'y Maging Ikaw ay Isang Huwarang Auto Memory Doll | TranslitTitle = Anata ga Yoki Jido Shuki Ningyō ni Narimasu Yō ni | NativeTitle = 「あなたが、良き自動手記人形になりますように」 | NativeTitleLangCode = ja | DirectedBy = Noriyuki Kitanohara | WrittenBy = Tatsuhiko Urahata | OriginalAirDate = {{Start date|2018|1|25}} | ShortSummary = | LineColor = 8601AF }} {{Episode list | EpisodeNumber = 4 | Title = Hindi Ka Magiging Isang Gamit Ngunit Isang Tao na Karapat-dapat sa Pangalan na Iyon | TranslitTitle = Kimi wa Dōgudenaku, Sono Na ga Niau Hito ni Narunda | NativeTitle = 君は道具でなく、その名が似合う人になるんだ | NativeTitleLangCode = ja | DirectedBy = Shinpei Sawa | WrittenBy = Reiko Yoshida | OriginalAirDate = {{Start date|2018|2|1}} | ShortSummary = | LineColor = 8601AF }} {{Episode list | EpisodeNumber = 5 | Title = Sumusulat Ka ng Mga Sulat na Pinagsasama-sama ang Tao? | TranslitTitle = Hito o Musubu Tegami o Kaku no ka? | NativeTitle = 人を結ぶ手紙を書くのか？ | NativeTitleLangCode = ja | DirectedBy = Haruka Fujita<br>Shinpei Sawa | WrittenBy = Takaaki Suzuki | OriginalAirDate = {{Start date|2018|2|8}} | ShortSummary = | LineColor = 8601AF }} {{Episode list | EpisodeNumber = 6 | Title = Saan Man, Sa Ilalim ng Langit ng mga Bituin | TranslitTitle = Doko ka no Hoshizora no Shita de | NativeTitle = どこかの星空の下で | NativeTitleLangCode = ja | DirectedBy = [[Yoshiji Kigami]] | WrittenBy = Tatsuhiko Urahata | OriginalAirDate = {{Start date|2018|2|15}} | ShortSummary = | LineColor = 8601AF }} {{Episode list | EpisodeNumber = 7 | Title = {{efn|name=title|Walang titulong ibinigay para sa kabanatang ito.}} | NativeTitle = | DirectedBy = Takuya Yamamura | WrittenBy = Reiko Yoshida | OriginalAirDate = {{Start date|2018|2|22}} | ShortSummary = | LineColor = 8601AF }} {{Episode list | EpisodeNumber = 8 | Title = {{efn|name=title|Walang titulong ibinigay para sa kabanatang ito.}} | DirectedBy = Shinpei Sawa | WrittenBy = Reiko Yoshida | OriginalAirDate = {{Start date|2018|3|1}} | ShortSummary = | LineColor = 8601AF }} {{Episode list | EpisodeNumber = 9 | Title = Violet Evergarden | TranslitTitle = Vaioretto Evāgāden | NativeTitle = ヴァイオレット・エヴァーガーデン | NativeTitleLangCode = ja | DirectedBy = [[Yasuhiro Takemoto]] | WrittenBy = Reiko Yoshida | OriginalAirDate = {{Start date|2018|3|8}} | ShortSummary = | LineColor = 8601AF }} {{Episode list | EpisodeNumber = 10 | Title = Ang Nagmamahal ay Palaging Magbabantay Sa Iyo | TranslitTitle = Aisuru Hito wa Zutto Mimamotteiru | NativeTitle = 愛する人はずっと見守っている | NativeTitleLangCode = ja | DirectedBy = Taichi Ogawa | WrittenBy = Reiko Yoshida | OriginalAirDate = {{Start date|2018|3|15}} | ShortSummary = | LineColor = 8601AF }} {{Episode list | EpisodeNumber = 11 | Title = Ayokong Mamatay ang Kahit Sino Pa | TranslitTitle = Mō, Dare mo Shinasetakunai | NativeTitle = もう、誰も死なせたくない | NativeTitleLangCode = ja | DirectedBy = Noriyuki Kitanohara | WrittenBy = Tatsuhiko Urahata | OriginalAirDate = {{Start date|2018|3|22}} | ShortSummary = | LineColor = 8601AF }} {{Episode list | EpisodeNumber = 12 | Title = {{efn|name=title|Walang titulong ibinigay para sa kabanatang ito.}} | DirectedBy = Shinpei Sawa<br>Takuya Yamamura | WrittenBy = Takaaki Suzuki | OriginalAirDate = {{Start date|2018|3|29}} | ShortSummary = | LineColor = 8601AF }} {{Episode list | EpisodeNumber = 13 | Title = Auto Memory Doll at "Mahal Kita" | TranslitTitle = Jidō Shuki Ningyō to "Aishiteru" | NativeTitle = 自動手記人形と「愛してる」 | NativeTitleLangCode = ja | DirectedBy = Taichi Ishidate<br>Haruka Fujita | WrittenBy = Reiko Yoshida | OriginalAirDate = {{Start date|2018|4|5}} | ShortSummary = | LineColor = 8601AF }} {{Episode list | EpisodeNumber = OVA (14) | Title = Sigurado, Balang Araw, Maiintindihan Mo ang Pagmamahal | TranslitTitle = Kitto "Ai" o Shiru Hi ga Kuru no Darou | NativeTitle = きっと"愛"を知る日が来るのだろう | NativeTitleLangCode = ja | DirectedBy = Taichi Ishidate<br>Haruka Fujita<br>Taichi Ogawa | WrittenBy = Tatsuhiko Urahata | OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|4}} | ShortSummary = | LineColor = 8601AF }}}} == Pagtanggap == {|class="wikitable" ! Taon ! Premyo ! Kategorya ! Tatanggap ! Resulta |- | align="center"| 2014 | Kyoto Animation Award | Best Novel | rowspan="4"| ''Violet Evergarden'' | {{won}} |- | align="center" rowspan="6"| 2019 | rowspan="6"| Crunchyroll Anime Awards | Anime of the Year | {{nom}} |- | Best Animation | {{won}} |- | Best Protagonist | {{nom}} |- | Best Director | Taichi Ishidate | {{nom}} |- | Best Character Design | Akiko Takase | {{nom}} |- | Best VA Performance (EN) | Erika Harlacher | {{nom}} |- | rowspan="1"| 2020 | Tokyo Anime Awards Festival | Best Art Direction | Mikiko Watanabe | {{won}} |- | rowspan="10"| 2021 | Mainichi Film Awards | Best Animation Film | rowspan="4"| ''Violet Evergarden: The Movie'' | {{nom}}<ref>{{cite web|last=Pineda|first=Rafael Antonio|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-12-23/demon-slayer-film-violet-evergarden-get-mainichi-film-award-animation-nods/.167759|title=''Demon Slayer'' Film, ''Violet Evergarden'' Get Mainichi Film Award Animation Nods|website=[[Anime News Network]]|date=2020-12-23|access-date=2020-12-24}}</ref> |- | rowspan="2"| Japanese Academy Award | Excellent Animation of the Year | {{won}}<ref>{{cite web|url= https://www.japan-academy-prize.jp/sp/prizes/44.html|title=''第44回 日本アカデミー賞 最優秀賞一覧''|website=[[Japan Academy Film Prize for Animation of the Year]]|access-date=2021-04-18}}</ref> |- | Animation of the Year | {{nom}}<ref>{{cite web|last=Pineda|first=Rafael Antonio|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2021-01-26/demon-slayer-violet-evergarden-more-nominated-for-44th-japan-academy-film-prizes/.168834|title=''Demon Slayer'', ''Violet Evergarden'', More Nominated for 44th Japan Academy Film Prizes|website=[[Anime News Network]]|date=2021-01-26|access-date=2021-01-26}}</ref> |- | rowspan="3"| Tokyo Anime Awards Festival | Grand Prize for Feature Film Animation | {{won}}<ref name="ann-movie-taaf">{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2021-02-12/violet-evergarden-the-movie-keep-your-hands-off-eizouken-anime-win-taaf-top-awards/.169417|title=''Violet Evergarden: The Movie'', ''Keep Your Hands Off Eizouken!'' Anime Win TAAF's Top Awards|work=[[Anime News Network]]|date=February 12, 2021|access-date=February 12, 2021|last=Pineda|first=Rafael Antonio}}</ref> |- | Best Art Direction | Mikiko Watanabe | {{won}}<ref name="ann-movie-taaf"/> |- | Best Screenplay/Original Story | Reiko Yoshida | {{won}}<ref name="ann-movie-taaf"/> |- | 15th Seiyu Awards | Best Actress in a Leading Role | Yui Ishikawa | {{won}}<ref>{{cite web|url= https://natalie.mu/eiga/news/419079|title= 声優アワードで津田健次郎と石川由依が主演賞獲得、特別栄誉賞は「鬼滅の刃」|access-date= March 7, 2021|work= Natalie|archive-date= Septiyembre 5, 2023|archive-url= https://web.archive.org/web/20230905043558/https://natalie.mu/eiga/news/419079|url-status= dead}}</ref> |- | 3rd Kyoto Digital Amusement Award | Grand Prize | rowspan="3"| ''Violet Evergarden: The Movie'' | {{won}}<ref>{{cite web|url= https://www.animenewsnetwork.com/news/2021-03-09/violet-evergarden-the-movie-wins-kyoto-digital-amusement-award/.170428|title= Violet Evergarden: The Movie Wins Kyoto Digital Amusement Award}}</ref> |- | rowspan="2"| Japan Media Arts Festival | Excellence Award in Animation | {{won}}<ref name="animenewsnetwork.com">{{cite web|url= https://www.animenewsnetwork.com/news/2021-03-12/keep-your-hands-off-eizouken-on-gaku-march-comes-in-like-a-lion-win-media-arts-awards/.170526|title= ''Keep Your Hands Off Eizouken!'', ''On-Gaku'', ''March comes in like a lion'' Win Media Arts Awards| access-date=April 20, 2021}}</ref> |- |Grand Prize in Animation |{{nom}}<ref name="animenewsnetwork.com"/> |- |} == Talababa == <references group="lower-alpha"/> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Uncategorized|date=Pebrero 2025}} lunatw2yq082j8a5mm8ojbkxdzyelmb 0 323086 2215489 2204386 2026-07-09T18:38:50Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215489 wikitext text/x-wiki {{Japanese name|Aoi}} {{Infobox person |native_name=蒼井 優 |name=Yū Aoi |image=Aoi Yu at Opening Ceremony of the Tokyo International Film Festival 2017 (40203519371) (cropped).jpg |image size=230px |image caption=Si Aoi noong 2017 sa ''Tokyo International Film Festival'' |birth_date={{birth date and age|1985|8|17}} |birth_place=[[Lungsod ng Fukuoka]], [[Prepektura ng Fukuoka]], Hapon |native_name_lang=jp |birth_name=Yū Natsui |nationality={{JPN}} |other names=Yū Yamasato (Pangalan pagkasal)<br><ref>{{Cite web |date=2019-06-06 |title=国分太一、結婚会見直前の蒼井優に「マジっすか」メール…返信は「山里優になりました」|url=https://hochi.news/articles/20190606-OHT1T50130.html |access-date=2023-04-10 |website=www.hochi.news}}</ref> |spouse={{marriage|[[Ryota Yamasato]]|2019}} |occupation={{hlist|[[aktor|Aktres]]|[[modelo|modelo]]}} |years active=1999–kasalukuyan |children=1| website=[http://www.itoh-c.com/artist/aoi/ Aoi Official profile] |height=160 cm |agent=Itoh Co. |module={{Infobox Chinese | kanji = 蒼井 優 | hiragana = あおい ゆう | romaji = Aoi Yū }} }} Si '''Yu Aoi''' ([[Hapones language|Hapon:]] 蒼井 優, [[Hepburn romanization|Hepburn:]] ''Aoi Yū'', ipinanganak noong 17 Agosto 1985) ay isang Aktres at modelo sa Hapon. Nag-debut siya sa sining larangan pang pelikula bilang si Shiori Tsuda sa 2001 na pelikula ni [[Shunji Iwai]] na [[All About Lily Chou-Chou|''All About Lily Chou-Chou'']], at muli bilang si Tetsuko Arisugawa sa ''[[Hana and Alice]]'' (2004), sa direksyon din ni Iwai, at bilang si Kimiko Tanigawa sa hula dancing film na ''[[Hula Girls]]'' at bilang si Hagumi Hanamoto sa 2006 live-action adaptasyon ng [[Honey and Clover|''Honey and Clover'']] na [[manga]] series. Nanalo siya ng maraming parangal para sa kanyang mga pagtatanghal pelikula, kabilang ang [[Japan Academy Prize]] at [[Kinema Junpo Awards]] para sa pinakamahusay na sumusuporta na aktres noong 2007 para sa ''Hula Girls'' at Rookie of the Year para sa patuloy na pagtatanghal sa larangan ng mga Pelikula sa Medya at fine arts ng Ministri ng Edukasyon, Kultura, Palakasan, Agham at teknolohiya ng bansang Hapon noong 2009.<ref name=":1">{{Citation |title=平成20年度芸術選奨 受賞者及び贈賞理由 |url=http://www.bunka.go.jp/geijutsu_bunka/souzoukatsudou/sensho/20_geijutsu_sensho.html |language=jp |access-date=2023-04-07 |archive-date=2009-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090310023535/http://www.bunka.go.jp/geijutsu_bunka/souzoukatsudou/sensho/20_geijutsu_sensho.html |url-status=dead }}</ref> == Talambuhay == Si Yu Aoi ay ipinanganak noong Agosto 17, 1985 sa Prepektura ng Fukuoka, Hapon. Lumipat siya sa [[Tokyo]] noong junior haiskul at nanirahan sa Kasai, [[Edogawa ward]].<ref>{{Cite web |title=蒼井優の、本気で買い物 in 福岡 {{!}} ブルータス |url=https://brutus.jp/aoiyu_fukuoka/ |access-date=2023-04-10 |website=BRUTUS.jp |language=ja}}</ref> == Karera == === Simula ng karera === Nag-debute si Yu Aoi sa intablado (sa Teatro) bilang si Polly, isang pagsasalin ng 1999 na pelikulang ''Annie'', na sinundan ng kanyang paglabas bilang regular sa [[TV Tokyo]] ''Oha Suta'' (The Super Kids Station) noong 2000. Makalipas nang isang taon, nag-debut siya sa [[All About Lily Chou-Chou|''All About Lily Chou-Chou'']] ni Direktor Shunji Iwai, bilang si Shiori Tsuda kasama sina [[Hayato Ichihara]], [[Shugo Oshinari]], [[Miwako Ichikawa]], at [[Ayumi Ito]]. Si Aoi ay kalaunan naka pagtatrabaho sa ''Ao kina Shiro de Mizuiro'' at ''Gaichu'' kasama ang kaibigan na si [[Aoi Miyazaki]]. Sa kanyang mga unang tungkulin sa maliit at malaking screen ay dumating ang mga patalastas sa telebisyon at pag-endorso para sa [[Sony]], [[Yamaha Corporation|Yamaha]], [[NTT Docomo|DoCoMo]], [[Toshiba Cor|Toshiba]] at [[Coca-Cola]]. Noong 2003, bilang paggunita sa ika-30 anibersaryo ng [[Kit Kat]] sa Japan, nag-shoot si Shunji Iwai ng isang serye ng mga maiikling pelikula na pinagbibidahan nina Yu Aoi at [[Anne Suzuki]], na kalaunan ay pinalawak sa tampok na pelikulang tinatawag na ''Hana & Alice'', na nakakuha kay Aoi ng Best Actress award sa Japanese Professional Movie Award.<ref>{{Citation |title=Aoi ng Best Actress award sa Japanese Professional Movie Award |url=https://www.imdb.com/Sections/Awards/Japanese_Professional_Movie_Awards/2005 |language=jp |access-date=2023-04-07}}</ref> === 2005–2007 === Noong 2005, ginampanan ni Aoi ang pangunahing papel sa pelikulang ''Letters from Kanai Nirai'', na ibinebenta sa [[Timog Korea]] na may kahaliling pamagat na ''Aoi Yu's Letter'' dahil sa kanyang kasikatan doon. Nagkaroon din siya ng mga pansuportang papel sa pelikula ni Satoshi Miki na ''Turtles Swim Faster than Expected'' na pinagbibidahan ni [[Juri Ueno]], at ''Yamato'' kasama sina [[Shido Nakamura]] at [[Kenichi Matsuyama]], ang pansuportang papel sa ikalawang nabanggit na pelikula ay makakakuha sa kanya ng isa sa kanyang double-nomination bilang Mahusay na Sumusuportang Aktres sa 2007 Japanese Academy Award.<ref>{{Cite web |title=日本アカデミー賞公式サイト |url=https://www.japan-academy-prize.jp/prizes/?t=30 |access-date=2023-04-07 |website=www.japan-academy-prize.jp}}</ref> Nanalo siya laban sa kanyang sarili para sa kanyang pagganap bilang si Kimiko Tanikawa sa Japanese hit na ''Hula Girls'', na ipinadala sa Academy Awards bilang ang opisyal Japanese selection noong taong iyon. Hanggang ngayon, ang kanyang tungkulin bilang hula dancing girl mula sa maliit na bayan ng Iwaki ay nananatiling pinakamatagumpay niyang tungkulin, na nakakuha sa kanya ng isang dosenang mga parangal bilang Best Actress at Best Supporting Actress,<ref>{{Cite web |title=Yû Aoi |url=http://www.imdb.com/name/nm1066974/awards |access-date=2023-04-07 |website=IMDb}}</ref> kasama ng iba pa niyang mas maliliit na tungkulin noong taong iyon bilang Hagu sa ''Honey & Clover'', at Kana Sato sa produksyon ni Shunji Iwai at idinerkta ni ''Nirai-Kanai'' na direktor ng ''Rainbow Song.'' Ipinahiramam din ni Aoi ang kanyang boses upang gumanap bilang Shiro sa animated na pelikulang ''Tekkon Kinkreet'', ang adaptasyon sa Taiyō Matsumoto na [[manga]], ''Black and White'', sa direksyon ni Michael Arias. Sa mga taong iyon, gumawa siya ng mga komersyal para sa [[Nintendo]], [[Canon Inc|Canon]], {{ill|Shiseido Cosmetics|en}}, {{ill|Shueisha Publishing|en}}, {{ill|Kirin Beverage|en}} at patuloy na nag-endorso sa DoCoMo. Naglabas din si Aoi ng dalawang ''photobook'' kasama si [[Yoko Takahashi]] bilang potograpo, at ipinamahagi ng Rockin'on: Travel Sand noong 2005 at Dandelion noong 2007. Noong 2007, lumahok siya sa live-action na adaptasyon ng manga series na ''Mushishi'' kasama si [[Joe Odagiri]], pati na rin ang WOWOW's [[Don't Laugh at My Romance|''Don't Laugh at My Romance'']], ''[[Welcome to the Quiet Room]]'' kasama si [[Yuki Uchida]], at bumalik sa entablado (Teatro) para gumanap bilang Desdemona sa pagsasalin ng drama na ''[[Othello]]'' ni [[William Shakespeare|Shakespeare]]. Para sa dalawang panghuli na pelikula, nagbawas ng timbang si Aoi ng 7 kg para sa kanyang tungkulin bilang si Miki, isang may eating disorder na pasyente. === 2008–kasalukuyan === [[Talaksan:Yu_Aoi.jpg|thumb|Yu Aoi sa LG exhibition fair noong 2009]] Nagsimula si Aoi noong 2008 sa pagpapalabas ng ''Don't Laugh at My Romance'', na nakakuha sa kanya ng nominasyon bilang Best Supporting Actress sa [[Asian Film Awards]] noong 2009. Lumabas siya sa eksperimental na drama na ''Camouflage'' (aka. Aoi Yu x 4 Lies), kung saan nakipagtulungan siya sa apat na magkakaibang direktor na magsalikisik sa tema ng kasinungalingan. Ang serye ay tumagal ng 12 na kabanata, at kasama ang ibang aktor na sina [[Ryō Kase]], [[Yoichi Nukumizu]], [[Shoko Ikezu]], [[Nobuhiro Yamashita]], at [[Yuki Tanada]]. Makalipas ang ilang buwan, nilagdaan ng NTV si Aoi upang gumanap bilang bida na si Handa Sen sa live-action na adaptasyon ng manga series ni Shota Kikuchi na ''Osen,'' ito ang kanyang unang pang telebisyon na serye, na ipinalabas hanggang sa katapusan ng Hunyo na may sampung kabanata. Sumunod, bumida si Aoi sa ''One Million Yen Girl'' na isinulat at idinirek ni Yuki Tanada (direktor din ng ''Camouflage''), na inilabas din ng WOWOW. Ito ang kanyang pinakabagong nangungunang papel sa pelikula mula noong ''Nirai Kanai'' noong 2005. Saglit siyang lumahok sa Japanese World-War-II-jury-themed film na ''[[Best Wishes for Tomorrow]]'', gayundin ang internasyonal na ''[[Tokyo!]]'' - isang koleksyon ng tatlong maikling pelikula nina [[Michel Gondry]], [[Leos Carax]], at [[Bong Joon Ho]]. [[Talaksan:Yu_Aoi_20190312.jpg|thumb|302x302px|Si Aoi tumanggap ng Minister's award na ''Newcomer Award'' sa kategoryang Drama]] Noong 2009, pinangalanan ng Ministri ng Edukasyon, Kultura, Palakasan, Agham at Teknolohiya ng bansang Hapon si Yū Aoi bilang Rookie of the Year sa larangan ng Films in Media and Fine Arts, na binanggit ang kanyang trabaho sa kanyang debute sa pelikula na ''All About Lily Chou Chou'', hanggang ang kanyang trabaho sa ''One Million Yen Girl''. Sa huling bahagi ng taong iyon, ibinigay ni Aoi ang boses ni Ikechan sa pelikulang ''Ikechan and Me'', isang live-action adaptation ng larawan na libro may parehong pangalan ni Rieko Saibara, pati na rin ang pagganap ng mga sumusuportang papel sa ''Honokaa Boy'' at ''Ototo'' ni Yoji Yamada. Nang sumunod na taon, gumanap si Aoi sa pelikula ni Ryūichi Hiroki noong 2010 na ''The Lightning Tree''.<ref name=":0">{{Cite web |last=Schilling |first=Mark |date=2010-10-29 |title='Raiou (The Lightning Tree)' |url=https://www.japantimes.co.jp/culture/2010/10/29/films/film-reviews/raiou-the-lightning-tree/ |access-date=2023-04-07 |website=The Japan Times |language=en-US}}</ref> Nang maglaon ay lumabas siya sa ''Vampire'',<ref>{{Cite web |last=Staff |first=T. H. R. |date=2011-01-26 |title=SUNDANCE REVIEW: Vampire |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-reviews/sundance-review-vampire-76369/ |access-date=2023-04-07 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref> ''Rurouni Kenshin'',<ref>{{Cite web |last=Lee |first=Maggie |date=2012-10-30 |title=Rurouni Kenshin |url=https://variety.com/2012/film/reviews/rurouni-kenshin-1117948654/ |access-date=2023-04-07 |website=Variety |language=en-US}}</ref> at ang 2012 telebisyon na drama ''[[Penance]]'' ni Kiyoshi Kurosawa.<ref>{{Cite web |last=Fainaru2012-08-29T17:00:00+01:00 |first=Dan |title=Penance |url=https://www.screendaily.com/penance/5045813.article |access-date=2023-04-07 |website=Screen |language=en}}</ref> == Pansariling buhay == Ikinasal si Aoi sa komedyante na si [[Ryota Yamasato]] noong Hunyo 3, 2019.<ref>{{Cite web |title=山里亮太と蒼井優３日に結婚 今夜ツーショット会見 - 結婚・熱愛 : 日刊スポーツ |url=https://www.nikkansports.com/entertainment/news/201906050000114.html |access-date=2023-04-07 |website=nikkansports.com |language=ja}}</ref> Noong Pebrero 10, 2022, inanunsyo nila na siya ay buntis sa kanilang unang anak.<ref>{{Cite web |title=蒼井優、第1子妊娠「出産は夏頃を予定」 山里亮太と連名でコメント |url=https://www.oricon.co.jp/news/2221417/full/ |access-date=2023-04-07 |website=ORICON NEWS}}</ref> Noong Agosto 10, 2022, inihayag ni Yamasato na ipinanganak ni Aoi ang kanilang unang anak, isang babae.<ref>{{Cite web |title=蒼井優、第1子女児出産 山里亮太がラジオで生報告「かわいくて仕方ない」 |url=https://www.oricon.co.jp/news/2240530/full/ |access-date=2023-04-07 |website=ORICON NEWS}}</ref> == Pilmograpiya == === Pelikula === {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0em 0em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; width:500px" |- bgcolor="#b0c4de" align="center" !width=10| Taon !Pamagat !Ginampanang Papel !Direktor !Mga tala !Sanggunian |- |2001 |''All about Lily Chou-Chou'' |Shiori Tsuda |Shunji Iwai | |<ref>{{Citation |title=All about Lily Chou-Chou |url=https://m.imdb.com/title/tt0297721/ |language=en |access-date=2023-04-07}}</ref><ref>{{Cite web |title=リリイ・シュシュのすべて : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/31939/ |access-date=2023-04-09 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- | rowspan="3" |2002 |''Kinema Tōri no Hitobito'' |Hikari |Mariko Yamauchi | | |- |''[[Harmful Insect]]'' |Natsuko |Akihiko Shiota | |<ref>{{Citation |title=Harmful Insect (2001) - IMDb |url=https://www.imdb.com/title/tt0297905/ |language=en-US |access-date=2023-04-07}}</ref><ref>{{Cite web |title=害虫 : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/40498/ |access-date=2023-04-09 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |''Hashire! Kettamashin: Wedding Kyosō Kyoku'' |Bida |Katsuhiko Ishizuka |musikal |<ref>{{Cite web |title=走れ!ケッタマシン ウエディング狂騒曲 : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/40539/ |access-date=2023-04-08 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- | rowspan="2" |2003 |''[[Worst by Chance]]'' |Harada's girlfriend |Gu Su-yeon | |<ref>{{Citation |title=Worst by Chance (2003) - IMDb |url=https://www.imdb.com/title/tt0468750/ |language=en-US |access-date=2023-04-07}}</ref><ref>{{Cite web |title=偶然にも最悪な少年 : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/40777/ |access-date=2023-04-08 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |''1980'' |Rika Hashiba |Keralino Sandorovich | |<ref>{{Citation |title=1980 (2003) - IMDb |url=https://www.imdb.com/title/tt0461893/ |language=en-US |access-date=2023-04-07}}</ref><ref>{{Cite web |title=1980 : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/40849/ |access-date=2023-04-09 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- | rowspan="3" |2004 |''Hana and Alice'' |Tetsuko (Alice) Arisugawa |Shunji Iwae |Bida |<ref>{{Citation |title=Hana to Arisu (2004) - IMDb |url=https://www.imdb.com/title/tt0407851/ |language=en-US |access-date=2023-04-07}}</ref><ref>{{Cite web |title=花とアリス : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/1416/ |access-date=2023-04-09 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |''Mask de 41'' |Haruka Kuramochi |Taishi Muramoto | |<ref>{{Citation |title=Mask de 41 (2004) - IMDb |url=https://www.imdb.com/title/tt0449613/ |language=en-US |access-date=2023-04-07}}</ref> |- |''Umineko (Sea Cat)'' |Miya Noda |Yoshimitsu Morita | |<ref>{{Cite web |title=海猫 : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/5336/ |access-date=2023-04-08 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- | rowspan="7" |2005 |''Tetsujin 28: The Movie'' |Mami Tachibana |Shin Togashi | |<ref>{{Citation |title=Tetsujin niju-hachigo (2005) - IMDb |url=https://www.imdb.com/title/tt0371310/ |language=en-US |access-date=2023-04-07}}</ref> |- |''Turtles Swim Faster Than Expected'' |Kujaku Ogitani |Satoshi Miki | |<ref>{{Cite web |title=Turtles Swim Faster Than Expected |url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl1937605889/weekly/ |access-date=2023-04-07 |website=Box Office Mojo}}</ref><ref>{{Citation |title=Kame wa igai to hayaku oyogu (2005) - IMDb |url=https://www.imdb.com/title/tt0455577/ |language=en-US |access-date=2023-04-07}}</ref> |- |''Letters from Nirai Kanai'' |Fuki Asato |Naoto Kumazawa |Bida |<ref>{{Cite web |title=Letters from Kanai Nirai (2005) |url=https://www.radiotimes.com/movie-guide/b-vwsic5/letters-from-kanai-nirai/ |access-date=2023-04-07 |website=Radio Times |language=en}}</ref><ref>{{Citation |title=Nirai kanai kara no tegami (2005) - IMDb |url=https://www.imdb.com/title/tt0471282/ |language=en-US |access-date=2023-04-07}}</ref> |- |''[[Shining Boy & Little Randy]]'' |Emi Murakami |Shunsaku Kawake | |<ref>{{Citation |title=Hoshi ni natta shônen (2005) - IMDb |url=https://www.imdb.com/title/tt0465499/ |language=en-US |access-date=2023-04-07}}</ref><ref>{{Cite web |title=星になった少年 Shining Boy and Little Randy : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/1645/ |access-date=2023-04-08 |website=映画.com |language=ja}}</ref><ref>{{Citation |title=Shining Boy & Little Randy |url=https://www.amazon.com/Shining-Boy-Little-Randy/dp/B000BNFIEO |publisher=?? |access-date=2023-04-07}}</ref> |- |''Henshin'' |Kei Hamura |Tomoki Sano | |<ref>{{Citation |title=Henshin (2005) - IMDb |url=https://www.imdb.com/title/tt0490970/ |language=en-US |access-date=2023-04-07}}</ref> |- |''Jukai'' |Harumi |Futoshi Jinno | |<ref>{{Cite web |title=呪戒 JUKAI : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/41426/ |access-date=2023-04-08 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |''[[Yamato]]'' |Taeko |Junya Sato | |<ref>{{Citation |title=Otoko-tachi no Yamato (2005) - IMDb |url=https://www.imdb.com/title/tt0451845/ |language=en-US |access-date=2023-04-07}}</ref><ref>{{Citation |title=Yamato |url=https://www.amazon.com/Nakamura-Tetsuya-Tatsuya-Nakadai-Sorimachi/dp/B000ZLUWAM |access-date=2023-04-07}}</ref><ref>{{Cite web |title=男たちの大和 YAMATO : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/1426/ |access-date=2023-04-09 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- | rowspan="5" |2006 |''[[Honey and Clover]]'' |Hagumi Hanamoto |Masahiro Takata | |<ref>{{Cite web |title=Honey & Clover |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0810400/ |access-date=2023-04-07 |website=Box Office Mojo}}</ref><ref>{{Citation |title=Honey & Clover (2006) - IMDb |url=https://www.imdb.com/title/tt0810400/ |language=en-US |access-date=2023-04-07}}</ref> |- |''Hula Girls'' |Kimiko Tanikawa |Lee Sang-il | |<ref>{{Cite news |last=Seitz |first=Matt Zoller |date=2007-07-13 |title=Finding a New Calling in Grass Skirts |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/07/13/movies/13hula.html |access-date=2023-04-07 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |title=フラガール : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/1435/ |access-date=2023-04-08 |website=映画.com |language=ja}}</ref><ref>{{Citation |title=Hula Girls (2006) |date=2006 |url=http://archive.org/details/hula-girls-2006 |access-date=2023-04-07}}</ref> |- |''Tekkon Kinkreet'' |White (boses) |Michael Arias | |<ref>{{Cite news |last=Dargis |first=Manohla |date=2007-07-13 |title=Orphan Superpower in the Realm of Anime |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/07/13/movies/13tekk.html |access-date=2023-04-07 |issn=0362-4331}}</ref> |- |''Rainbow Song'' |Kana Sato |Naoto Kumazawa | |<ref>{{Citation |title=Niji no megami (2006) - IMDb |url=https://www.imdb.com/title/tt0804513/ |language=en-US |access-date=2023-04-07}}</ref><ref>{{Cite web |last=Cooper |first=Matt |date=2020-03-01 |title=Rainbow Song (2006) by Naoto Kumazawa |url=https://www.nichi-eidomain.com/rainbow-song-2006-by-naoto-kumazawa/ |access-date=2023-04-07 |website=Japanese Film Reviews |language=en-US}}</ref> |- |''[[Sugar and Spice]]'' | |Isamu Nakae |Cameo |<ref>{{Citation |title=Sugar & Spice (2006) - IMDb |url=https://www.imdb.com/title/tt0794373/ |language=en-US |access-date=2023-04-07}}</ref> |- | rowspan="2" |2007 |''Mushishi'' |Tanyu |Katsuhiro Otomo | |<ref>{{Cite web |last=Schilling |first=Mark |date=2007-03-23 |title='Mushishi' |url=https://www.japantimes.co.jp/culture/2007/03/23/films/film-reviews/mushishi/ |access-date=2023-04-07 |website=The Japan Times |language=en-US}}</ref><ref>{{Citation |last=Otomo |first=Katsuhiro |title=MUSHISHI |url=https://www.amazon.in/MUSHISHI/dp/B002BWD74G |access-date=2023-04-07}}</ref> |- |''[[Welcome to the Quiet Room]]'' |Miki |Suzuki Matsuo | |<ref>{{Citation |title=Quiet room ni yôkoso (2007) - IMDb |url=https://www.imdb.com/title/tt0997174/ |language=en-US |access-date=2023-04-07}}</ref> |- | rowspan="4" |2008 |''[[Sex Is No Laughing Matter]]'' |En-Chan |Nami Iguchi | |<ref>{{Citation |title=Hito no sekkusu o warauna (2007) - IMDb |url=https://www.imdb.com/title/tt0945550/ |language=en-US |access-date=2023-04-07}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sex Is No Laughing Matter (Hito no Sex wo Warauna) [First Pressing Includes Poster] Japanese Movie DVD |url=https://www.cdjapan.co.jp/product/BIBJ-7636 |access-date=2023-04-07 |website=CDJapan |language=en}}</ref> |- |''Best Wishes for Tomorrow'' |Kazuko Moribe |Takashi Koizumi | |<ref>{{Citation |title=Best Wishes for Tomorrow (2007) - IMDb |url=https://www.imdb.com/title/tt1052343/ |language=en-US |access-date=2023-04-07}}</ref> |- |''One Million Yen Girl'' |Suzuko Sato |Yuki Tanada |Bida |<ref>{{Citation |title=Hyakuman-en to nigamushi onna (2008) - IMDb |url=https://www.imdb.com/title/tt1077094/ |language=en-US |access-date=2023-04-07}}</ref><ref>{{Citation |title=One Million Yen Girl (2008) |url=https://www.blu-ray.com/One-Million-Yen-Girl/479385/ |access-date=2023-04-07}}</ref> |- |''[[Tokyo!]]'' |Pizza delivery girl |Bong Joon-ho |Segment ''Shaking Tokyo'' |<ref>{{Citation |last=Gondry |first=Michel |title=Tokyo! |url=https://www.amazon.com/Tokyo-Michel-Gondry-Carax-Joon-Ho/dp/B001V7RTAK |language=French |access-date=2023-04-07 |last2=Carax |first2=Leos}}</ref><ref>{{Citation |title=Tokyo! (2008) - IMDb |url=https://www.imdb.com/title/tt0976060/ |language=en-US |access-date=2023-04-07}}</ref> |- | rowspan="2" |2009 |''Honokaa Boy'' |Kaoru |Atsushi Sanada | |<ref>{{Citation |title=Honokaa bôi (2009) - IMDb |url=https://www.imdb.com/title/tt1375730/ |language=en-US |access-date=2023-04-07}}</ref><ref>{{Cite web |title=ホノカアボーイ : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/54241/ |access-date=2023-04-08 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |''[[Good Bye, My Secret Friend]]'' |Ikechan (boses) |Toshihiko Ōoka | |<ref>{{Cite web |title=이케와 나 |url=https://movie.daum.net/moviedb/main?movieId=52345 |access-date=2023-04-07 |website=다음영화 |language=ko}}</ref> |- | rowspan="4" |2010 |''[[About Her Brother]]'' |Koharu Takano |Yoji Yamada | |<ref>{{Citation |title=About Her Brother (2010) - IMDb |url=https://www.imdb.com/title/tt1345834/ |language=en-US |access-date=2023-04-07}}</ref><ref>{{Citation |title=About Her Brother |url=https://mubi.com/films/about-her-brother |language=en |access-date=2023-04-07}}</ref> |- |''Flowers'' |Rin |Norihiro Koizumi |Bida |<ref>{{Cite web |title=FLOWERS フラワーズ : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/55250/ |access-date=2023-04-08 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |''[[The Lightning Tree]]'' |Yū |Ryūichi Hiroki |Bida |<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=雷桜 : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/55167/ |access-date=2023-04-07 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |''[[Redline]]'' |Sonoshee (boses) |Takeshi Koike | |<ref>{{Cite web |title=REDLINE : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/54769/ |access-date=2023-04-07 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- | rowspan="3" |2011 |''Patisserie Coin de rue'' |Natsume Usuba |Yoshihiro Fukagawa |Bida |<ref>{{Cite web |title=洋菓子店コアンドル : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/55511/ |access-date=2023-04-07 |website=映画.com |language=ja}}</ref><ref>{{Citation |title=Patisserie Coin De Rue (2011) - IMDb |url=https://www.imdb.com/title/tt1653950/ |language=en-US |access-date=2023-04-07}}</ref> |- |''Vampire'' |Mina |Shunji Iwai | |<ref>{{Citation |last=Iwai |first=Shunji |title=Vampire |url=https://www.amazon.com/Vampire-Kevin-Zegers/dp/B00DCRE2IY |language=English |access-date=2023-04-07}}</ref><ref>{{Cite web |title=ヴァンパイア : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/55961/ |access-date=2023-04-07 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |''By Chance'' |Manlalakbay |Mayumi Komatsu |Bida |<ref>{{Cite web |title=たまたま : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/57106/ |access-date=2023-04-07 |website=映画.com |language=ja}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-11-17 |title=Tamatama たまたま (By Chance) 2011 - video Dailymotion |url=https://www.dailymotion.com/video/x7o3wzf |access-date=2023-04-07 |website=Dailymotion |language=en}}</ref> |- | rowspan="2" |2012 |''[[Fukushima Hula Girls]]'' |Tagapagsalaysay |Masaki Kobayashi | |<ref>{{Cite web |title=がんばっぺ フラガール！ フクシマに生きる。彼女たちのいま : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/57220/ |access-date=2023-04-07 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |''[[Rurouni Kenshin]]'' |Megumi Takani |Keishi Ōtomo | |<ref>{{Cite web |title=るろうに剣心 : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/56790/ |access-date=2023-04-07 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- | rowspan="2" |2013 |''Tokyo Family'' |Noriko Mamiya |Yoji Yamada | |<ref>{{Cite web |title=家族はつらいよ : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/81075/ |access-date=2023-04-07 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |''[[Space Pirate Captain Harlock]]'' |Miime (boses) |Shinji Aramaki | |<ref>{{Cite web |title=キャプテンハーロック : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/78149/ |access-date=2023-04-07 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- | rowspan="3" |2014 |''[[Rurouni Kenshin: Kyoto Inferno]]'' |Megumi Takani |Keishi Ōtomo | |<ref>{{Cite web |title=るろうに剣心 京都大火編 : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/78920/ |access-date=2023-04-07 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |''[[Rurouni Kenshin: The Legend Ends]]'' |Megumi Takani |Keishi Ōtomo | |<ref>{{Cite web |title=るろうに剣心 伝説の最期編 : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/78921/ |access-date=2023-04-07 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |''Climbing to Spring'' |Ai Takazawa |Daisaku Kimura | |<ref>{{Cite web |title=春を背負って : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/77919/ |access-date=2023-04-07 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- | rowspan="2" |2015 |''[[The Case of Hana & Alice]]'' |Tetsuko "Alice" Arisugawa (boses) |Shunji Iwai |Bida, prequel ng ''Hana and Alice'' |<ref>{{Cite web |title=花とアリス殺人事件 : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/81221/ |access-date=2023-04-07 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |''Journey to the Shore'' |Tomoko |Kiyoshi Kurosawa | |<ref>{{Cite web |title=岸辺の旅 : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/80556/ |access-date=2023-04-08 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- | rowspan="3" |2016 |''Over the Fence'' |Satoshi Tamura |Nobuhiro Yamashita | |<ref>{{Cite web |title=オーバー・フェンス : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/82216/ |access-date=2023-04-08 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |''[[Japanese Girls Never Die]]'' |Haruko Azumi |Daigo Matsui |Bida |<ref>{{Cite web |title=アズミ・ハルコは行方不明 : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/83326/ |access-date=2023-04-09 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |[[What a Wonderful Family!|''What a Wonderful Family!'']] |Noriko Mamiya |Yoji Yamada | |<ref>{{Cite web |title=家族はつらいよ : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/81075/ |access-date=2023-04-08 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- | rowspan="4" |2017 |''[[What a Wonderful Family! 2]]'' |Noriko Hirata |Yoji Yamada | |<ref>{{Cite web |title=家族はつらいよ2 : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/85423/ |access-date=2023-04-09 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |''[[Tokyo Ghoul]]'' |Rize Kamishiro |Kentarō Hagiwara | |<ref>{{Cite web |title=東京喰種 トーキョーグール : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/85143/ |access-date=2023-04-08 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |''Mixed Doubles'' |Yo |Junichi Ishikawa | |<ref>{{Cite web |title=ミックス。 : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/86516/ |access-date=2023-04-08 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |''[[Birds Without Names]]'' |Towako |Kazuya Shiraishi |Bida |<ref>{{Cite web |title=彼女がその名を知らない鳥たち : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/86417/ |access-date=2023-04-08 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- | rowspan="3" |2018 |''[[What a Wonderful Family! 3: My Wife, My Life]]'' |Noriko Hirata |Yoji Yamada | |<ref>{{Cite web |title=妻よ薔薇のように 家族はつらいよIII : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/87955/ |access-date=2023-04-09 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |''Penguin Highway'' |Lady (boses) |Yasuhiro Ishida | |<ref>{{Cite web |title=ペンギン・ハイウェイ : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/88780/ |access-date=2023-04-09 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |''Killing'' |Yū |Shinya Tsukamoto | |<ref>{{Cite web |title=斬、 : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/89402/ |access-date=2023-04-09 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- | rowspan="4" |2019 |''Miyamoto'' |Yasuko Nakano |Tetsuya Mariko | |<ref>{{Cite web |title=宮本から君へ : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/90564/ |access-date=2023-04-09 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |''[[A Long Goodbye]]'' |Fumi Higashi |Ryōta Nakano |Bida |<ref>{{Cite web |title=長いお別れ : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/89792/ |access-date=2023-04-09 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |''[[Children of the Sea]]'' |Ina ni Ruka (boses) |Ayumu Watanabe | |<ref>{{Cite web |title=海獣の子供 : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/89501/ |access-date=2023-04-09 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |''[[They Say Nothing Stays the Same]]'' |Bilang isang [[Geisha]] |Joe Odagiri | |<ref>{{Cite web |title=ある船頭の話 : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/90700/ |access-date=2023-04-09 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- | rowspan="3" |2020 |''Romance Doll'' |Sonoko |Yuki Tanada |Bida |<ref>{{Cite web |title=ロマンスドール : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/90692/ |access-date=2023-04-09 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |''Ora, Ora Be Goin' Alone'' |bilang batang Momoko |Shūichi Okita | |<ref>{{Cite web |title=田中裕子と蒼井優が2人1役 若竹千佐子『おらおらでひとりいぐも』映画化 {{!}} CINRA |url=https://www.cinra.net/news/20200120-oraora |access-date=2023-04-09 |website=www.cinra.net |language=ja}}</ref> |- |''Wife of a Spy'' |Satoko Fukuhara |Kiyoshi Kurosawa |Bida |<ref>{{Cite web |title=蒼井優×高橋一生×黒沢清監督『スパイの妻』劇場公開へ！予告編も到着 |url=https://www.cinemacafe.net/article/2020/06/19/67655.html |access-date=2023-04-09 |website=cinemacafe.net |language=ja}}</ref><ref>{{Cite web |title=スパイの妻 劇場版 : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/93378/ |access-date=2023-04-09 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |2021 |''Rurouni Kenshin: The Final'' |Megumi Takani |Keishi Ōtomo | |<ref>{{Cite web |title=るろうに剣心 最終章 The Final : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/91092/ |access-date=2023-04-09 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |2022 |''Dr. Coto's Clinic'' |Mina Nakai |Isamu Nakae |Cameo |<ref>{{Cite web |title=Dr.コトー診療所 : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/97454/ |access-date=2023-04-08 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |} === Telebisyon === {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0em 0em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; width:500px" |- bgcolor="#b0c4de" align="center" !width=10| Taon !Pamagat !Ginampanang Papel !Network !Mga tala !Sanggunian |- |2001 |''Ao to Shiro to Mizuiro'' |Kimiko Shiina |NTV |TV movie | |- | rowspan="2" |2002 |''Ukiwa - Shōnen-tachi no Natsu'' |Miyuki Yamashita |NHK |TV movie | |- |''Shin Zukkoke Sanningumi'' |Megumi |NHK | | |- | rowspan="3" |2003 |''High School Teacher'' |Mami Ezawa |TBS | | |- |''Engimono'' |Koyomi |Fuji TV |Mini-serye | |- |''14 Months'' |17-year-old Yūko Igarashi |NTV | | |- | rowspan="3" |2004 |''Ichiban Taisetsu na Dēto Tokyo no Sora- Shanghai no Yume'' |Kaori |TBS | | |- |''Yo ni mo Kimyō na Monogatari: Kako kara no Nikki'' |Yurie Kotajima |Fuji TV |Maikling Drama | |- |''Nanako and Nanao: The Day They Became Sister and Brother'' |Nanako |NHK |Bida,TV movie | |- | rowspan="2" |2005 |''Tiger & Dragon'' |Risa |TBS | | |- |''Twenty-Four Eyes'' |Kotoe Katagiri |NTV | | |- |2006 |''Dr. Coto's Clinic 2006'' |Mina Nakai |Fuji TV | |<ref>{{Cite web |title=Dr.コトー診療所：映画版にドラマキャストが復帰 神木隆之介、伊藤歩、蒼井優、堺雅人出演 |url=https://mantan-web.jp/article/20221013dog00m200002000c.html |access-date=2023-04-09 |website=MANTANWEB（まんたんウェブ） |language=ja-JP}}</ref> |- |2007 |''Miyori no Mori (Miyori's forest)'' |Miyori (boses) | |TV movie |<ref>{{Cite web |title=ミヨリの森 : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/85016/ |access-date=2023-04-09 |website=映画.com |language=ja}}</ref><ref>{{Citation |title=Miyori's Forest (TV Movie 2007) - IMDb |url=https://www.imdb.com/title/tt1092385/ |language=en-US |access-date=2023-04-09}}</ref> |- | rowspan="2" |2008 |''Camouflage'' |Chika, Makoto, Umeko, at Suzuko |WOWOW |Bida | |- |''Osen'' |Sen Handa |NTV |Bida | |- |2010 |''Ryōmaden'' |Omoto |NHK |Taiga drama | |- |2012 |''Penance'' |Sae Kikuchi |WOWOW |Mini-serye | |- | rowspan="2" |2013 |''Galileo Season 2'' |Atsuko Kanbara |Fuji TV |episode 8 | |- |''Mottomo Tooi Ginga'' |Akane |TV Asahi |Mini-serye | |- | rowspan="2" |2014 |''Mozu Season 2'' |Shiori Nanami |WOWOW | | |- |''All About My Siblings'' |Azusa |Fuji TV | | |- | rowspan="2" |2017 |''Dr. Rintarō'' |Yumeno |NTV | |<ref>{{Cite web |title=蒼井優、“芸者”役で堺雅人を翻ろう 新水10ドラマ豪華キャストが発表 |url=https://www.oricon.co.jp/news/2049384/full/ |access-date=2023-04-09 |website=ORICON NEWS}}</ref> |- |''Hello, Detective Hedgehog'' |Setsuko Kawai |TBS | | |- |2018 |''Miyamoto kara Kimi e'' |Yasuko Nakano |TV Tokyo | | |- |2020 |''Wife of a Spy'' |Satoko Fukuhara |NHK |Bida, TV movie |<ref>{{Cite web |title=黒沢清×蒼井優の8Kドラマ「スパイの妻」20年春放送！ 脚本に濱口竜介＆野原位が参加 : 映画ニュース |url=https://eiga.com/news/20191025/4/ |access-date=2023-04-09 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |2021 |''Shikatanakatta to Iute wa Ikan no desu'' |Fusako Torii |NHK |Bida, TV movie |<ref>{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=妻夫木聡がNHKの終戦ドラマで死刑判決受ける医師に、妻役は蒼井優（コメントあり） |url=https://natalie.mu/eiga/news/429803 |access-date=2023-04-09 |website=映画ナタリー |language=ja |archive-date=2021-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213216/https://natalie.mu/eiga/news/429803 |url-status=dead }}</ref> |} === Stage === * ''Zipang Punk: Goemon Rock III (2014)'', Silver Cat Eyes == Mga Parangal == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0em 0em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; width:500px" |- bgcolor="#b0c4de" align="center" !width=10| Taon !Award !Kategorya !Hinirang na Pelikula !Resulta |- |2005 |14th Japan Film Professional Awards |Best Actress |''Hana and Alice'' |{{Won}} |- | rowspan="2" |2006 |31st Hochi Film Awards |Best Supporting Actress |''Hula Girls, Honey and Clover'' |{{Won}} |- |19th Nikkan Sports Film Awards |Best Newcomer | rowspan="2" |''Hula girls'' |{{Won}} |- | rowspan="9" |2007 |26th Zenkoku Eiren Awards |Best Supporting Actress |{{Won}} |- |31st Elan d'or Awards |Newcomer of the Year |''Herself'' |{{Won}} |- |61st Mainichi Film Awards |Best Supporting Actress | rowspan="2" |''Hula Girls, Rainbow Song'', at ''Honey and Clover'' |{{Won}} |- |80th Kinema Junpo Awards |Best Supporting Actress |{{Won}} |- |49th Blue Ribbon Awards |Best Actress | rowspan="2" |''Hula Girls, Honey and Clover'' |{{Won}} |- |28th Yokohama Film Festival |Best Actress |{{Won}} |- | rowspan="3" |30th Japan Academy Film Prize | rowspan="2" |Best Supporting Actress |''Hula girls'' |{{Won}} |- |''Yamato'' |{{Nominated}} |- |Newcomer of the year |''Hula girls'' |{{Won}} |- |2009 |3rd Asian Film Awards |Best Supporting Actress |''Don't Laugh at My Romance'' |{{Nominated}} |- | rowspan="3" |2010 | rowspan="2" |35th Hochi Film Awards |Best Actress |''The Lightning Tree'' |{{Won}} |- |Best Supporting Actress | rowspan="4" |''About Her Brother'' |{{Nominated}} |- |23rd Nikkan Sports Film Awards |Best Supporting Actress |{{Nominated}} |- | rowspan="2" |2011 |34th Japan Academy Film Prize |Best Supporting Actress |{{Nominated}} |- |5th Asian Film Awards |Best Supporting Actress |{{Nominated}} |- | rowspan="2" |2014 |37th Japan Academy Film Prize |Best Supporting Actress | rowspan="2" |''Tokyo Family'' |{{Nominated}} |- |8th Asian Film Awards |Best Supporting Actress |{{Nominated}} |- | rowspan="2" |2017 |42nd Hochi Film Awards |Best Actress | rowspan="8" |''Birds Without Names'' |{{Won}} |- |30th Nikkan Sports Film Awards |Best Actress |{{Won}} |- | rowspan="6" |2018 |39th [[Yokohama Film Festival]] |Best Actress |{{Won}} |- |60th [[Blue Ribbon Awards]] |Best Actress |{{Nominated}} |- |41st Japan Academy Film Prize |Best Actress |{{Won}} |- |91st Kinema Junpo Awards<ref>{{Cite web |title=映画鑑賞記録サービス KINENOTE｜キネマ旬報社 |url=http://www.kinenote.com/main/public/cinema/book.aspx?book_id=1835 |access-date=2023-06-01 |website=www.kinenote.com}}</ref> |Best Actress |{{Won}} |- |12th Osaka Cinema Festival<ref>{{Cite web |title=The list of award winners｜OAFF2018 |url=http://www.oaff.jp/2018/en/outline/prizes.html |access-date=2023-06-01 |website=Osaka Asian Film Festival 2018 Official Site |language=en}}</ref> |Best Actress |{{Nominated}} |- |12th Asian Film Awards<ref>{{Cite web |last=Festival |first=Asian Film |date=2018-03-18 |title=12th Asian Film Awards – Awards 2018 |url=https://asianfilmfestivals.com/2018/03/17/12th-asian-film-awards-awards-2018/ |access-date=2023-06-01 |website=Asian Film Festivals |language=en}}</ref> |Best Actress |{{Nominated}} |- | rowspan="2" |2019 |44th Hochi Film Awards |Best Actress |''A Long Goodbye'' |{{Nominated}} |- |32nd Nikkan Sports Film Awards |Best Actress |''A Long Goodbye,'' ''Miyamoto'' |{{Nominated}} |- | rowspan="5" |2020 | rowspan="2" |74th Mainichi Film Awards |Best Actress |''Miyamoto'' |{{Nominated}} |- |Kinuyo Tanaka Award |''Herself'' |{{Nominated}} |- |62nd Blue Ribbon Awards |Best Actress |''A Long Goodbye'' |{{Nominated}} |- |45th Hochi Film Awards |Best Actress | rowspan="6" |''Wife of a Spy'' |{{Nominated}} |- |33rd Nikkan Sports Film Awards |Best Actress |{{Nominated}} |- | rowspan="4" |2021 |40th Zenkoku Eiren Awards |Best Actress |{{Won}} |- |75th Mainichi Film Awards |Best Actress |{{Nominated}} |- |63rd Blue Ribbon Awards<ref>{{Cite web |title=嵐・二宮和也主演の「浅田家!」が最多5部門でノミネート「第63回ブルーリボン賞」各部門候補を発表 ：中日スポーツ・東京中日スポーツ |url=https://www.chunichi.co.jp/article/179957 |access-date=2023-04-10 |website=中日スポーツ・東京中日スポーツ |language=ja}}</ref> |Best Actress |{{Nominated}} |- |15th Asian Film Awards<ref>{{Cite web |title=2021 – Asian Film Awards Academy |url=http://www.afa-academy.com/timeline/2021-2/ |access-date=2023-04-10 |website=www.afa-academy.com}}</ref> |Best Actress |{{Won}} |} == Sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == {{DEFAULTSORT:Yu Aoi}} {{Commonscat|Yu Aoi}} * [https://www.itoh-c.com/artist/aoi/ Agency Profile] * [[imdbname:1066974|Yū Aoi]] sa IMDb *[http://www.jmdb.ne.jp/person/p0874210.htm Yū Aoi]{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} sa Hapones na Movie Database [[Kategorya:Ipinanganak noong 1985]] [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] [[Kategorya:Mga Artista mula sa Hapon]] nl9xiht7vo4vxwxzl2yl3rq0cmlp4sw 0 323465 2215458 2163767 2026-07-09T14:02:35Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215458 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|Tao (mang-aawit)}} {{otheruses|Tao}} {{Japanese name|Tsuchiya}} {{Short description|Hapones na aktres}} {{Infobox person |name=Tao Tsuchiya |native_name=土屋太鳳 |image=Tao9123 (cropped).jpg |image size=210px |image caption=Si Tsuchiya noong Hunyo 2023 |birth_place=Setagaya ward, [[Tokyo]], Hapon |birth_date={{birth date and age|1995|2|3}} |nationality={{JPN}} |occupation={{flatlist| *[[aktor|Aktres]] *[[mang-aawit|Mang-aawit]] *modelo *mananayaw}} |years active=2005–kasalukuyan |agent={{ill|Sony Music Artists|en}} |known for=''[[Rurouni Kenshin: Kyoto Inferno]]''<br>''Mare''<br>''{{ill|Alice in Borderland|en}}'' |height=1.55 m |spouse={{marriage|[[Ryota Katayose]]|2023}} |module={{Infobox musical artist|embed=yes | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | background = solo_singer<!--mandatory field must be formatted this way--> | origin = [[Tokyo]], Hapon | genre = [[J-pop]] | instrument = Boses | label = Sony Music Records }} |children=1<ref>{{Citation |title=GENERATIONS片寄涼太が土屋太鳳と結婚、第1子の妊娠も明らかに|url=https://natalie.mu/music/news/507473 |language=jp |access-date=2023-04-30}}</ref> |family=Honoka Tsuchiya (kapatid na babae),<br>Shimba Tsuchiya (kapatid na lalaki) }} Si '''Tao Tsuchiya''' (''土屋 太鳳'', ''nee Tsuchiya'' ipinanganak noong 3 Pebrero 1995) ay isang Artista, mang-aawit, modelo, lirysista at mananayaw mula sa bansang Hapon. Kilala siya sa kanyang papel bilang si Makimachi Misao sa serye ng pelikula na ''Rurouni Kenshin'', bilang Mai Nakahara sa [[The 8-Year Engagement|''The 8-Year Engagement'']], Koharu sa ''The Cinderella Addiction'' at pinakahuli bilang Yuzuha Usagi sa Netflix na serye na ''Alice in Borderland''.<ref>{{Cite web |title=土屋太鳳 |url=https://www.oricon.co.jp/prof/511176/ |access-date=2023-04-30 |website=ORICON NEWS}}</ref><ref>{{Cite web |title=サービス終了のお知らせ |url=https://thanks.yahoo.co.jp/ |access-date=2023-04-30 |website=thanks.yahoo.co.jp}}</ref> Ang kanyang nakatatandang kapatid na babae, si Honoka, ay nagtatrabaho bilang isang modelo, habang ang kanyang nakababatang kapatid na lalaki, si Shimba Tsuchiya, ay isa ring artista.<ref>{{Cite web |title=土屋太鳳、弟はイケメン声優だった！ インスタで公表｜シネマトゥデイ |url=https://www.cinematoday.jp/news/N0092843 |access-date=2023-04-30 |website=シネマトゥデイ |language=ja}}</ref> == Karera == Napili si Tsuchiya sa mahigit 2,020 kababaihang nag-audition para sa pangunahing papel ng pang-umagang drama na ''Mare'', na ipinalabas sa pampublikong telebisyon na channel ng Japan na [[NHK Broadcasting Center|NHK]], noong Marso 30, 2015.<ref>{{Cite web |title=土屋太鳳、来春朝ドラ『まれ』ヒロイン決定 「チャンスください！」と懇願 |url=https://www.oricon.co.jp/news/2040426/full/ |access-date=2023-04-30 |website=ORICON NEWS}}</ref> === Teatro === Noong 2018, gumanap si Tsuchiya sa isang produksyon sa Teatro sa limang lungsod sa loob ng apat na bansa sa buong mundo. Ang produksyon ay isang adaptasyon mula sa manga na ''Pluto''. Ginampanan niya ang dalawang pangunahing karakter: isang batang babaeng cyborg na nagngangalang Uran at isang babaeng cyborg na nagngangalang Helena. Nagplano siyang lumahok sa isa pang dula sa Teatro sa Tokyo noong tag-araw ng 2020, at sumali sa produksyon ng Madam Mari Natsuki na tinatawag na ''Neo Vol. 4''.<ref>{{Cite web |title=mari natsuki (@mari_natsuki) on Instagram {{!}} Ghostarchive |url=https://ghostarchive.org/iarchive/instagram/mari_natsuki/2093134281476923832 |access-date=2023-05-03 |website=ghostarchive.org}}</ref> == Pansariling buhay == Noong Enero 1, 2023, inanunsyo ni Tsuchiya sa kanyang Instagram na ikinasal na siya sa bokalista ng [[Generations from Exile Tribe]] na si Ryota Katayose. Kasabay nito, inihayag din niya ang kanyang pagbubuntis sa kanyang unang anak.<ref>{{Cite web |title=土屋太鳳、GENERATIONS片寄涼太が結婚発表 第1子妊娠も報告「愛情深く邁進してまいりたい」 - スポニチ Sponichi Annex 芸能 |url=https://www.sponichi.co.jp/entertainment/news/2023/01/01/kiji/20230101s00041000201000c.html |access-date=2023-04-30 |website=スポニチ Sponichi Annex |language=ja}}</ref> == Discoriograpiya == === Kanta === * "''Fēlicies''" (2017) * "''Anniversary''" (2018) released as Taotak (duo with Takumi Kitamura) * "''Lead Your Partner''" (2021) * "''Umbrella''" (2021) * "''You Got Friends''" (2021) * "''Rules''" (2022) (featuring with Taiking of Suchmos) == Mga Publikasyon == === Magasin === * ''Hanachu'', Shufunotomo 2003-, as an exclusive model from May 2008 to June 2010<ref>{{Cite web |title=土屋太鳳：プロフィール・作品情報・最新ニュース |url=https://eiga.com/person/86979/ |access-date=2023-04-30 |website=映画.com |language=ja}}</ref> === ''Photobook'' === * ''Tsubomi 1'' (13 October 2011, Magazine House) ISBN 9784838723492<ref>{{Citation |title=土屋太鳳 (マガジンハウス): 2011 |url=http://iss.ndl.go.jp/books/R100000002-I023156646-00 |language=jp |access-date=2023-04-30}}</ref> * ''Document'' (3 February 2015, Tokyo News Service) ISBN 9784863364561<ref>{{Citation |title=DOCUMENT: 土屋太鳳1stフォトブック (東京ニュース通信社): 2015 |url=http://iss.ndl.go.jp/books/R100000002-I026069046-00 |language=jp |access-date=2023-04-30}}</ref> * ''Marezora'' (16 September 2015, NHK Publishing) ISBN 9784140553473<ref>{{Citation |title=希空 まれぞら: NHK連続テレビ小説「まれ」 (NHK出版): 2015 |url=http://iss.ndl.go.jp/books/R100000001-I062206995-00 |language=jp |access-date=2023-04-30 }}{{Dead link|date=Mayo 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Mga Parangal == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0em 0em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; width:500px" |- bgcolor= !width=10|Taon !Parangal !Kategorya !Resulta !Sanggunian |- | rowspan="3" |2016 |39th Japan Academy Film Prize |Newcomer of the Year |{{Won}} |<ref>{{Cite web |title=日本アカデミー賞優秀賞発表 『海街diary』が最多12部門受賞 |url=https://www.oricon.co.jp/news/2065470/full/ |access-date=2023-05-03 |website=ORICON NEWS}}</ref> |- |40th Elan d'or Awards |Newcomer of the Year |{{Won}} |<ref>{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=菅田将暉、有村架純、土屋太鳳ら、エランドール賞授賞式で喜びのスピーチ |url=https://natalie.mu/eiga/news/174905 |access-date=2023-05-03 |website=映画ナタリー |language=ja |archive-date=2023-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230504081828/https://natalie.mu/eiga/news/174905 |url-status=dead }}</ref> |- |41st Hochi Film Award |Best Actress |{{Nominated}} | |- | rowspan="3" |2018 |41st Japan Academy Film Prize |Best Actress |{{Nominated}} |<ref>{{Cite web |title=第41回日本アカデミー賞、受賞作品発表 「三度目の殺人」「関ヶ原」が最多10部門 : 映画ニュース |url=https://eiga.com/news/20180115/11/ |access-date=2023-05-03 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |31st [[Nikkan Sports Film Award]] |Best Actress |{{Nominated}} | |- |43rd [[Hochi Film Award]] |Best Actress |{{Nominated}} | |- |2020 |3rd Asia Contents Awards |Best Actress |{{Nominated}} |<ref>{{Cite web |title=Asia Contents Awards |url=https://www.asiacontentsawards.com/eng/addon/10000001/page.asp?page_num=6083 |access-date=2023-05-03 |website=www.asiacontentsawards.com}}</ref> |} == Sanggunian == {{reflist}} == Panlabas na link == {{Commonscat|Tao Tsuchiya}} * [https://www.sma.co.jp/s/intl/artist/i-235?ima=0000&lang= Tao Tsuchiya sa Sony Music] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230415032448/https://www.sma.co.jp/s/intl/artist/i-235?ima=0000&lang= |date=2023-04-15 }} * [[imdbname:3145634|Tao Tsuchiya]] sa IMDb * [https://instagram.com/taotsuchiya_official?igshid=YmMyMTA2M2Y= Tao Tsuchiya] sa [[instagram]] [[Kategorya:Mga Artista mula sa Hapon]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1995]] [[Kategorya:Ipinanganak sa Pebrero]] [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] pff0c2avl9hgyoem57iotqekira7518 0 326078 2215503 2148750 2026-07-09T23:47:17Z AsianStuff03 125864 /* */ + infobox 2215503 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{MOS|date=Disyembre 2023}} {{cleanup|reason=Kailangang ayusin ang baybay, balarila at pagkakasulat. Kailangan din isalin ang mga banyagang salita.|date=Disyembre 2023}} }} {{Infobox person/Wikidata}} '''Si Viola Davis''' ( {{IPAc-en|v|aɪ|'|oʊ|l|.|ə}} ; ay ipinanganak noong 11 Agosto 1965. Sya ay isang Amerikanong artista at prodyuser. Si Davis ay isa sa iilang perpormer na ginawaran ng Emmy, Grammy, Oscar, at Tony (EGOT). Siya ang nag-iisang Afrikano-Amerikano na nakamit ang Triple Crown of Acting <ref>{{Cite magazine|magazine=Vanity Fair}}</ref> {{Efn|Although [[Whoopi Goldberg]], [[John Legend]] and [[Jennifer Hudson]] have also won an Oscar, Emmy, and Tony, not all their awards were for acting}} pati na rin ang ikatlong tao na nakamit ang parehong status. {{Efn|After [[Helen Hayes]] and [[Rita Moreno]]}} Pinangalanan siya ''[[Time|ng Time]]'' na isa sa 100 pinaka-maimpluwensyang tao sa mundo noong 2012 at 2017,<ref name="Time Most Influential">{{Cite magazine|magazine=[[Time (magazine)|Time]]}}</ref><ref name="Time Viola Davis">{{Cite magazine|magazine=Time}}</ref> at noong 2020, niranggo ''ng The New York Times'' bilang ika-siyam sa listahan ng mga pinakadakilang aktor ng ika-21 siglo.<ref>{{Cite web |date=December 21, 2016 |title=Viola Davis Just Got A Star On The Hollywood Walk Of Fame |url=https://www.huffingtonpost.com/entry/viola-davis-will-get-a-star-on-the-hollywood-walk-of-fame_us_585ab73ae4b0de3a08f3c1ee |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161222051818/http://www.huffingtonpost.com/entry/viola-davis-will-get-a-star-on-the-hollywood-walk-of-fame_us_585ab73ae4b0de3a08f3c1ee |archive-date=December 22, 2016 |access-date=December 27, 2020 |website=The Huffington Post}}</ref><ref>{{Cite news |last=Dargis |first=Manohla |last2=Scott |first2=A. O. |date=November 25, 2020 |title=The 25 Greatest Actors of the 21st Century (So Far) |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/movies/greatest-actors-actresses.html |url-status=live |access-date=November 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201234221/https://www.nytimes.com/interactive/2020/movies/greatest-actors-actresses.html |archive-date=December 1, 2020 |issn=0362-4331}}</ref> Sinimulan ni Davis ang kanyang karera sa Central Falls, Rhode Island, nagsimula syang gumanap sa mga maliliit na yugto ng produksyon. Matapos makapagtapos sa pag-aaral sa Juilliard School noong 1993, nanalo siya ng Obie Award noong 1999 para sa kanyang pagganap bilang Ruby McCollum sa ''Everybody's Ruby''. Ginampanan niya ang mga maliliit na papel sa pelikula at telebisyon noong huling bahagi ng 1990s at unang bahagi ng 2000s, bago nakamit ang Tony Award para sa Best Featured Actress in a Play para sa kanyang papel bilang Tonya sa 2001 Broadway production ng ''King Hedley II'' ni August Wilson. Ang kanyang tagumpay sa pelikula ay naganap dahil sa kanyang papel bilang isang problemadong ina sa dramang ''Doubt'' noong 2008, kung saan natanggap niya ang kanyang unang nominasyon ng Academy Award para sa Best Supporting Actress. Nanalo si Davis ng 2010 Tony Award para sa Best Actress in a Play para sa kanyang papel bilang Rose Maxson sa Broadway revival ng play na ''Fences'' ni August Wilson.<ref>{{Cite web |last=Boroff |first=Philip |date=June 14, 2010 |title=Denzel Washington, Viola Davis, 'Memphis,' Win Top Tony Awards |url=https://www.bloomberg.com/news/2010-06-14/denzel-washington-fences-memphis-red-win-tony-awards.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130507021022/http://www.bloomberg.com/news/2010-06-14/denzel-washington-fences-memphis-red-win-tony-awards.html |archive-date=May 7, 2013 |access-date=July 8, 2012 |publisher=Bloomberg News}}</ref> Para sa pagbibida bilang 1960s housemaid sa komedya-drama ''na The Help'' noong 2011, nakatanggap si Davis ng nominasyon para sa Academy Award para sa Best Actress. Mula taong 2014 hanggang 2020, gumanap siyang abogado na si Annalize Keating sa [[American Broadcasting Company|ABC]] drama serye ''na How to Get Away with Murder'', kung saan siya ang naging unang itim na aktres na nanalo ng Primetime Emmy Award para sa Outstanding Lead Actress sa isang Drama Series noong 2015.<ref>{{Cite news |date=September 21, 2015 |title=Emmy Awards 2015: The complete winners list |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/2015/09/20/entertainment/emmy-awards-2015-winners-list-feat |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150922162617/http://www.cnn.com/2015/09/20/entertainment/emmy-awards-2015-winners-list-feat |archive-date=September 22, 2015}}</ref> Noong 2016, muling binago ni Davis ang papel ni Maxson sa film adaptation ng ''Fences'',<ref>{{Cite news |date=June 14, 2016 |title=Viola Davis announces 'Fences' wrap: let the Oscar campaigns begin |publisher=Serving Cinema |url=http://servingcinema.com/2016/06/viola-davis-fences-pittsburgh |url-status=live |access-date=January 9, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110021950/http://servingcinema.com/2016/06/viola-davis-fences-pittsburgh |archive-date=January 10, 2017}}</ref> na nanalo sa Academy Award para sa Best Supporting Actress.<ref>{{Cite news |date=January 8, 2017 |title=Viola Davis Wins First Golden Globe for 'Fences' |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |url=https://variety.com/2017/tv/awards/viola-davis-golden-globes-win-supporting-actress-fences-1201953647 |url-status=live |access-date=January 20, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170109133631/http://variety.com/2017/tv/awards/viola-davis-golden-globes-win-supporting-actress-fences-1201953647 |archive-date=January 9, 2017}}</ref><ref>{{Cite news |date=December 12, 2016 |title=Critics Choice Awards 2016: Viola Davis wins best supporting actress |work=[[Entertainment Weekly (magazine)|Entertainment Weekly]] |url=https://ew.com/article/2016/12/12/critics-choice-2016-best-supporting-actress-viola-davis |url-status=live |access-date=January 9, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110022848/http://ew.com/article/2016/12/12/critics-choice-2016-best-supporting-actress-viola-davis |archive-date=January 10, 2017}}</ref> Gumanap siya bilang Amanda Waller sa [[DC Extended Universe]], simula sa ''[[Suicide Squad (pelikula)|Suicide Squad]]'' noong 2016. Noong 2020, ginampanan niya si Ma Rainey sa biopic ''na Ma Rainey's Black Bottom'', kung saan nakatanggap siya ng ika-apat na nominasyon sa Academy Award, na naging pinaka-nominado sa Oscar na itim na aktres. Ang kanyang mga pagtatanghal sa ''Widows'' noong 2018 at ''The Woman King'' noong 2022 ay nakakuha ng kanyang karagdagang mga nominasyon para sa BAFTA Best Actress Award, na naging dahilan upang siya ay kilalanin bilang itim na aktres na may pinaka-maraming nominasyon sa-BAFTA.<ref>{{Cite web |date=2023-01-20 |title=Viola Davis ('The Woman King') extends record as most nominated Black actress at BAFTA Film Awards |url=https://www.goldderby.com/article/2023/viola-davis-the-woman-king-baftas/ |access-date=2023-02-05 |website=GoldDerby}}</ref> Si Davis at ang kanyang asawa na si Julius Tennon, ay nagtatag ng isang kumpanya ng produksyon, ang JuVee Productions. Si Davis ay malawak ding kinikilala para sa kanyang adbokasiya at suporta sa mga karapatang pantao at pantay na karapatan para sa mga kababaihan at kababaihang may kulay.<ref>{{Cite news |last=Carlin |first=Shannon |date=January 21, 2018 |title=Viola Davis Gave The Most Powerful Speech at the Women's March On Intersectional Feminism |language=en |publisher=[[Refinery29.com]] |url=https://www.refinery29.com/2018/01/188455/viola-davis-womens-march-speech-intersectional-feminism |url-status=live |access-date=February 24, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614194744/https://www.refinery29.com/2018/01/188455/viola-davis-womens-march-speech-intersectional-feminism |archive-date=June 14, 2018}}</ref> Nakatanggap siya ng bituin sa Hollywood Walk of Fame noong 2017 at naging ambassador ng L'Oréal Paris noong 2019.<ref>{{Cite magazine|magazine=Allure}}</ref> Ang audiobook narration ng kanyang 2022 memoir ''na Finding Me'' ay nakakuha ng Grammy Award noong 2023.<ref>{{Cite news |date=October 26, 2021 |title=Viola Davis Is Writing A Memoir About Her Rise to Stardom and Oprah Daily Has the Cover Reveal |work=Oprah Daily |url=https://www.oprahdaily.com/entertainment/books/a37078661/viola-davis-memoir-title-release-date/ |access-date=August 2, 2022}}</ref><ref>{{Cite web |date=November 15, 2022 |title=2023 GRAMMY Nominations: The Biggest Snubs and Surprises |url=https://www.etonline.com/2023-grammy-nominations-snubs-and-surprises-megan-thee-stallion-bad-bunny-viola-davis-and-more |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221115220907/https://www.etonline.com/2023-grammy-nominations-snubs-and-surprises-megan-thee-stallion-bad-bunny-viola-davis-and-more |archive-date=November 15, 2022 |access-date=November 15, 2022 |website=Entertainment Tonight |language=en-US}}</ref> == Talababa == {{Cleanup section|date=Pebrero 2025|reason=Translation needed}} <references group="lower-alpha"/> == Sanggunian == {{reflist}} {{BD|1965|LIVING|Davis, Viola}} {{Uncategorized|date=Pebrero 2025}} 077rep23cf5ukzzcdnfspfvgcurqmgm 0 331496 2215496 2211718 2026-07-09T23:33:16Z Aubreyjanev 159817 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 2215496 wikitext text/x-wiki {{About|tindahang Hapones|Kastilang nobela|Don Quixote}} {{Infobox company | name = Don Quijote Co., Ltd. | native_name = 株式会社ドン・キホーテ | image = Don Quijote Headquarters -01.jpg | image_caption = Punong-tanggapan ng Don Quijote sa [[Meguro, Tokyo]] | logo = Don quijote logo.svg | logo_size = 150px | type = Pampublikong K.K. ({{Tyo|7532}}) | foundation = Setyembre 5, 1980 | founder = Takao Yasuda | location = [[Meguro, Tokyo|Meguro]], [[Tokyo]], [[Hapon]] | subsid = Don Quijote America | locations = 322 tindahan (Abril 2019)<ref>{{cite web |title=月次売上高速報 (Monthly Sales Report Highlights) |url=https://ppi-hd.co.jp/ir/highlight/ |website=ppi-hd.co.jp |publisher=Pan Pacific International Holdings Corporation |access-date=25 Mayo 2019|language=ja}}</ref> | area_served = [[Hapon]], [[Singapura]], [[Tsina]] ([[Hong Kong]] at [[Makaw]]), [[Taylandiya]], [[Taywan]], [[Malasya]], at [[Estados Unidos]] ([[California]], [[Hawaii]], at [[Guam]]) | industry = Tingian | products = Damit, pagkain, alahas, gamit sa bahay, kasangkapan, gamit sa isports at elektronika | revenue = {{increase}} [[Japanese yen|¥]]1.94 trilyon <small>(2022)</small><ref name="IR">{{cite web |url=https://ppih.co.jp/en/ir/highlight/graph/ |title=Consolidated Financial Highlights - PPIH |trans-title=Mga Pinagsama-samang Binigyang-diin sa Pananalapi - PPIH |lang=en | access-date=2024-04-24 }}</ref> | operating_income = {{increase}} ¥105.26 bilyon <small>(2022)</small><ref name="IR" /> | net_income = {{increase}} ¥66.17 bilyon <small>(2022)</small><ref name="IR" /> | assets = {{increase}} ¥1.48 trilyon <small>(2022)</small><ref name="IR" /> | equity = {{increase}} ¥461.54 bilyon <small>(2022)</small><ref name="IR" /> | num_employees = 4,391 (2010) | parent = {{ill|Pan Pacific International Holdings Corporation|ja|パン・パシフィック・インターナショナルホールディングス}}<ref>{{cite news |last1=Du |first1=Lisa |title=The Cult Japanese Retailer Making Billions Breaking All the Rules |trans-title=Ang Kultong Hapones na Magtitinging Kumikita ng Bilyun-bilyon sa Paglalabag ng Mga Panuntunan |lang=en |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-04-17/the-cult-japanese-retailer-making-billions-breaking-all-the-rules |website=Bloomberg.com |date=17 Abril 2019 |publisher=Bloomberg L.P. |access-date=18 Abril 2019}}</ref> | homepage = {{URL|donki.com}} (sa wikang Hapones) }} Ang {{Nihongo|'''Don Quijote Co., Ltd.'''|株式会社ドン・キホーテ|kabushiki gaisha Don Kihōte}}, kadalasang tinutukoy bilang {{Nihongo|'''Donki'''|ドンキ}}, ang pinaikling pangalan nito, ay isang Hapones na pangkat ng mga tindahang padiskuwento. Nag-aalok ang mga tindahang Donki ng mga samu't saring produkto, kabilang dito ang pamilihin, [[elektronika]] at [[kasuotan]]. Kakaiba ang Don Quijote sa mga ibang patingiang Hapones dahil bukas ito hanggang gabi-gabi (hanggang alas-3 o alas-5 ng umaga, o kahit [[24 Oras|24 oras]]) at iniimpake nito ang mga paninda nito mula sa kisame hanggang sa sahig sa isang natatanging diskarte sa pangangalakal. Pagsapit ng 2021, mayroon itong mahigit 160 na lokasyon sa buong [[Hapon]] at tatlo sa [[Hawaii]]. Bukod dito, mayroon ding labing-anim sa [[Singapore|Singapura]], sampu sa [[Hong Kong]], apat sa [[Malaysia|Malasya]], walo sa Taylandiya, lima sa [[Taiwan|Taywan]], dalawa sa [[Macau|Makaw]], at isa sa [[Guam]] na may tatak na '''Don Don Donki'''.<ref name="Founder">{{Cite news |title=Don Quijote founder and his ties to Singapore |language=en |trans-title=Ang tagapagtatag ni Don Quijote at ang kanyang kaugnayan a Singapura |work=AsiaOne |url=http://www.asiaone.com/business/don-quijote-founder-and-his-ties-singapore |access-date=2017-11-29}}</ref><ref name="donki">{{Cite web |title=(Donki) Corporate History |trans-title=Kasaysayan ng Korporasyon (Donki) |url=http://www.donki.com/b/corp/history_en.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080313130458/http://www.donki.com/b/corp/history_en.php |archive-date=2008-03-13 |access-date=2008-03-19 |language=en}}</ref><ref name="first don don donki MY">{{Cite web |last=Ong |first=Eunis |date=19 Marso 2021 |title=Japan's Popular Don Don Donki Has Finally Opened Its First Store In Malaysia At Lot 10, Bukit Bintang! |trans-title=Ang Sikat na Don Don Donki ng Japan sa wakas ay Nagbukas na ng Unang Tindahan Sa Malasya Sa Lot 10, Bukit Bintang! |url=https://www.klook.com/en-MY/blog/don-don-donki-malaysia-opening/ |access-date=21 Marso 2021 |publisher=Klook |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=[STORE INFORMATION] DON DON DONKI THAILAND |trans-title=[IMPORMASYON NG TINDAHAN] DON DON DONKI TAYLANDIYA |url=https://www.dondondonki.com/th/store/ |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=驚安の殿堂 ドン・キホーテ |url=https://www.donki.com/store/index.php |access-date=2024-07-28 |website=驚安の殿堂　ドン・キホーテ |language=ja}}</ref><ref>{{Cite web |title=海外リテール事業｜PPIH（旧ドンキホーテHD） |url=https://ppih.co.jp/social/overseas/ |access-date=2024-07-28 |website=ppih.co.jp |language=ja}}</ref> ==Kasaysayan== ===Pinagmulan=== Itinatatag ni Takao Yasuda, nagbukas ang unang tindahan ng Don Quijote sa [[Suginami, Tokyo]] noong Setyembre 1980 sa ilalim ng orihinal nitong pangalan, Just Co. Orihinal na isang tindahang tingian, mabilis na lumipat ang Just Co. sa pakyawan noong 1982.<ref name="Founder"/><ref name="donki"/><ref name="donki-history">{{cite web |title=(PPIH) Corporate History |trans-title=Kasaysayan ng Korporasyon (PPIH) |url=https://ppi-hd.co.jp/corp/hd/history.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20190525084617/https://ppi-hd.co.jp/corp/hd/history.php |archive-date=2019-05-25 |access-date=2019-05-25 |language=ja}}</ref> Binuksan ng kompanya ang una nitong tindahan na pinangalanang "Don Quijote" sa [[Fuchū, Tokyo|Fuchu]], Tokyo noong Marso 1989. Kasunod ng pagbabago ng pangalan, binago rin ng tindahan ang pangunahing negosyo nito mula sa pakyawan tungo sa patingian. Noon lamang 1995, makalipas ang anim na taon, na sumunod ang Just Co. at pinalitan din ang pangalan ng korporasyon ng Don Quijote Co., Ltd. Noong Hunyo 1998, nailista ang kompanya sa Pamilihang Sapi ng Tokyo.<ref name="donki" /><ref name="donki-history" /> Noong 2005, binuksan ng {{Lang|en|idol group}} na [[AKB48]] ang kanilang teatro sa ikawalong palapag ng Don Quijote sa Akihabara, Tokyo.<ref name="japantimes20100824">{{cite web|url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20100824i1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20100825152336/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20100824i1.html|url-status=dead|archive-date=August 25, 2010|title=Girl idol group about mass exposure, fans|date=August 24, 2010|access-date=June 29, 2011|website=The Japan Times Inc.|publisher=The Japan Times}}</ref> Sa taong din iyon, nagbukas ang isang [[ruweda]] sa harapan ng sangay ng Don Quijote sa Dōtonbori, [[Osaka]].<ref>{{cite web |last=Kavanagh |first=Una-Minh |date=2018-01-30 |title=The famous Osaka Ferris wheel turns again after nine-year hiatus |trans-title=Ang sikat na Ruweda sa Osaka, umikot muli pagkatapos ng siyam na taong pahinga |url=https://www.lonelyplanet.com/news/ferris-wheel-osaka-dotonbori-japan |access-date=2023-01-24 |website=[[Lonely Planet]] |language=en}}</ref> Noong Oktubre 2007, binili ng Don Quijote ang humihinang tindahan na ''Nagasakiya'' sa halagang 140 bilyon yen.<ref name="donki-history"/> Nagsara ang tindahang ito at ang 3 pang grupo ng kompanya noong Oktubre 2017 para hindi lumaki pa lalo 432 bilyong yen na ang pinagsama-samang utang sa mga pinagkakautangan.<ref>{{cite web |title=Collapse of debt-ridden Nagasakiya signals the end of a tradition - IOL Business Report |trans-title=Ang pagbagsak ng baon-sa-utang na Nagasakiya, hudyat ng pagtatapos ng isang tradisyon - IOL Business Report |url=https://www.iol.co.za/business-report/international/collapse-of-debt-ridden-nagasakiya-signals-the-end-of-a-tradition-792217 |language=en}}</ref> Patuloy na pinopondohan ng mga kreditor ang mga natitirang bahagi ng grupo. <gallery mode="packed" heights="100"> Talaksan:Don Quichote Roppongi.jpg|Don Quijote sa Roppongi Talaksan:KABUKICHO CIMG9811.jpg|Don Quijote sa [[Shinjuku]] Talaksan:Don Quijote Akihabara Shop.JPG|Don Quijote sa [[Akihabara]] </gallery> === Mga karagdagang ekspansiyon === ====Singapura==== Nagbukas ang unang tindahan ng Don Quijote sa [[Timog-silangang Asya]] sa Orchard Central, [[Singapore|Singapura]], noong Disyembre 1, 2017.<ref>{{Cite news |title=Japan's Donki to open first Southeast Asian store in Singapore |language=en-US |trans-title=Donki ng Hapon, magbubukas ng unang tindahan sa Timog-silangang Asya sa Singapura |work=Channel NewsAsia |url=https://www.channelnewsasia.com/news/asia/japan-s-donki-to-open-first-southeast-asian-store-in-singapore-8913892 |url-status=dead |access-date=2018-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928091807/https://www.channelnewsasia.com/news/asia/japan-s-donki-to-open-first-southeast-asian-store-in-singapore-8913892/ |archive-date=2020-09-28}}</ref><ref>{{Cite news |last=Varma |first=Ankita |date=2017-11-30 |title=Don Don Donki store opening at Orchard Central on Friday |language=en |trans-title=Tindahang Don Don Donki, magbubukas sa Orchard Central sa Biyernes |work=The Straits Times |url=https://www.straitstimes.com/lifestyle/don-don-donki-store-opening-at-orchard-central-on-friday |access-date=2018-08-07 |archive-date=2020-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928091809/https://www.straitstimes.com/lifestyle/don-don-donki-store-opening-at-orchard-central-on-friday/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |title=Japan's Donki to launch second outlet in Singapore, first store set for Dec 1 opening |language=en-US |trans-title=Donki ng Hapon, maglulunsad ng ikalawang outlet sa Singapura, magbubukas ang unang tindahan sa Dis 1 |work=Channel NewsAsia |url=https://www.channelnewsasia.com/news/lifestyle/japan-s-donki-to-launch-second-outlet-in-singapore-first-store-9450750 |url-status=dead |access-date=2018-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928091813/https://www.channelnewsasia.com/news/lifestyle/japan-s-donki-to-launch-second-outlet-in-singapore-first-store-9450750/ |archive-date=2020-09-28}}</ref> "Don Don Donki" ang pangalan ng mga tindahang ito dahil ginamit na ang pangalang Don Quijote ng isang lokal na restoran.<ref>{{Cite web|url=https://www.channelnewsasia.com/news/lifestyle/don-don-donki-new-outlet-tanjong-pagar-100-am-mall-10425458|title=Japan's Don Don Donki targets 10 stores in Singapore by 2020|website=CNA|language=en|access-date=2020-01-07|archive-date=2019-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214165911/https://www.channelnewsasia.com/news/lifestyle/don-don-donki-new-outlet-tanjong-pagar-100-am-mall-10425458|url-status=dead}}</ref> Kasunod na nagbukas ang Don Quijote ng pangalawang tindahan sa 100AM Mall sa Tanjong Pagar noong Hunyo 14, 2018.<ref>{{Cite news |last=Ng |first=Charmaine |date=2018-06-05 |title=Don Don Donki opening second outlet at 100AM in Tanjong Pagar on June 14 |language=en |trans-title=Don Don Donki, magbubukas ng ikalawang outlet sa 100AM sa Tanjong Pagar sa Hunyo 14 |work=The Straits Times |url=https://www.straitstimes.com/lifestyle/fashion/don-don-donki-opening-second-outlet-at-100am-in-tanjong-pagar-on-june-14 |access-date=2018-08-07 }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Mayroong 16 na tindahang Don Don Donki sa Singapura.<ref>{{Cite news |title=Japan's Don Don Donki targets 10 stores in Singapore by 2020 |language=en-US |trans-title=Don Don Donki ng Hapon, target nila ang 10 tindahan sa Singapura pagsapit ng 2020 |work=Channel NewsAsia |url=https://www.channelnewsasia.com/news/lifestyle/don-don-donki-new-outlet-tanjong-pagar-100-am-mall-10425458 |access-date=2018-08-07 |archive-date=2018-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807125251/https://www.channelnewsasia.com/news/lifestyle/don-don-donki-new-outlet-tanjong-pagar-100-am-mall-10425458 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |date=August 14, 2018 |title=Don Quijote rides high on rule-breaking reputation |url=http://www.asahi.com/ajw/articles/AJ201808140048.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180815162211/http://www.asahi.com/ajw/articles/AJ201808140048.html |archive-date=August 15, 2018 |access-date=August 16, 2018 |work=[[Asahi Shimbun]]}}</ref><ref>{{cite web |last1=Tang |first1=See Kit |date=15 Setyembre 2021 |title=A taste of Japan keeps Don Don Donki bustling despite pandemic; 2 new Singapore stores planned |trans-title=Tikim sa Hapon, nagpapasigla pa rin sa Don Don Donki kahit may pandemya; 2 bagong tindahan sa Singapura ang binabalak |url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/don-don-donki-open-2-new-stores-singapore-2173356 |access-date=21 Oktubre 2021 |website=CNA |language=en}}</ref> Singapura ang may pinakamaraming tindahang Don Don Donki sa labas ng [[Kapuluang Hapones|inang kapuluan]]. Nakatira rin si Yasuda sa Singpura (sa Sentosa kung magiging espesipiko).<ref name="Founder" /> ====Hong Kong==== [[Talaksan:HK 中環 Central 皇后大道中 100 Queen's Road Central shop Don Don Donki n Chiyu Banking May 2021 SS2 01.jpg|thumb|Don Don Donki sa Central, HK|170x170px]] Umabot na rin ang Don Don Donki sa Hong Kong na may limang tindahan: isa sa Mira Place 2 sa Tsim Sha Tsui, isa sa OP Mall sa Tsuen Wan, isa sa Pearl City sa Causeway Bay, one at 100QRC sa Central at isa sa Monterey Place sa Tseung Kwan O.<ref>{{Cite web |date=2020-11-14 |title=Don Quijote Hong Kong Store List |trans-title=Talaan ng Mga Tindahang Don Quijote sa Hong Kong |url=https://www.donki.com/en/store/shop_list.php?pref=53 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-12-09 |title=Japanese discount megastore Don Quijote opens second store in Hong Kong to meet growing demand by fans |trans-title=Ang Hapones na megatindahang padiskuwento na Don Quijote, nagbukas ng ikalawang tindahan sa Hong Kong upang matugunan ang lumalaking demand ng mga tagahanga |url=https://www.investhk.gov.hk/en/news/japanese-discount-megastore-don-quijote-opens-second-store-hong-kong-meet-growing-demand-fans |access-date=2020-01-07 |website=InvestHK - Government Department of Foreign Direct Investment |language=en}}</ref> Nagbukas sila ng isa pang tindahan sa Island Resort Mall sa Siu Sai Wan noong Pebrero 2021,<ref>{{Cite web |date=2020-09-30 |title=Japanese chain Don Don Donki to open three more Hong Kong stores |trans-title=Hapones na chain Don Don Donki, nagbukas ng tatlo pang tindahan sa Hong Kong |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/hong-kong-economy/article/3103552/japanese-chain-don-don-donki-open-three-more-hong |access-date=2020-10-02 |website=South China Morning Post |language=en}}</ref> at sa TMT Plaza sa Tuen Mun noong Hulyo 2021.<ref>{{Cite web |date=21 Hulyo 2021 |title=Don Don Donki opens biggest Hong Kong store in Tuen Mun |trans-title=Don Don Donki, nagbukas ng pinakamalaking tindahan sa Hong Kong sa Tuen Mun |url=https://coconuts.co/hongkong/lifestyle/don-don-donki-opens-biggest-hong-kong-store-in-tuen-mun/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210721033329/https://coconuts.co/hongkong/lifestyle/don-don-donki-opens-biggest-hong-kong-store-in-tuen-mun/ |archive-date=2021-07-21 |access-date=2021-12-03 |website=Coconuts Media |language=en-US}}</ref> Nagbukas ang tindahan sa Amoy Plaza sa Jordan Valley noong Enero 2022,<ref>{{Cite web |date=8 Setyembre 2021 |title=Donki is coming to Amoy Plaza this Christmas |trans-title=Donki, darating sa Amoy Plaza ngayong Pasko |url=https://www.thestandard.com.hk/breaking-news/section/4/180014/Donki-is-coming-to-Amoy-Plaza-this-Christmas |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210908103641/https://www.thestandard.com.hk/breaking-news/section/4/180014/Donki-is-coming-to-Amoy-Plaza-this-Christmas |archive-date=2021-09-08 |website=The Standard |language=en}}</ref> at isa pang tindahan ang nagbukas sa Fashion World sa Whampoa Garden noong Agosto 2022. Kabubukas lang ang sangay ng Don Don Donki sa Mong Kok noong 2024. ==Maskot == [[Talaksan:Donki Kyobashi Osaka.jpg|thumb|Donpen, ang maskot ng Don Quijote, sa pasukan ng kanilang tindahan sa Kyobashi, [[Osaka]] ]] Ang pangalan ng opisyal na maskot ng Don Quijote ay {{nihongo|Donpen|ドンペン}}. Ipinakilala noong 1998, inilalarawan siya bilang isang [[Penguino|penguwinong]] asul na nakasuot ng sombrerong Santa at may [[Katakana|katakanang]] {{nihongo|"do"|ド}} sa kanyang tiyan. Sa mga internasyonal na sangay ng Don Don Donki, pinalitan ang "do" ng letrang D. Mayroon ding babaeng katumbas ang kompanya na kilala bilang {{nihongo|Donko|ドンコ}}, na kulay rosas at may puso sa kanyang tiyan.<ref>{{Cite web |title=Official Characters Donpen and Donko |trans-title=Mga Opisyal na Karakter na sina Donpen at Donko |url=https://www.donki.com/en/official-character/ |access-date=2024-06-17 |publisher=Don Quijote |language=en}}</ref> In December 2022, nagkakontrobersiya ang Don Quijote nang ipahayag nito na papalitan si Donpen ng isang antropomorpikong paglalarawan ng Katakanang karakter na "do" na ipinangalang Dojou-chan.<ref>{{Cite web |date=2022-12-20 |title=Announcement of Don Quijote's beloved mascot being changed has shoppers in shock |trans-title=Natulala ang mga mamimili sa pag-anunsyo na papalitan ang pinakamamahal na maskot ng Don Quijote |url=https://japantoday.com/category/business/announcement-of-don-quijote%E2%80%99s-beloved-mascot-being-changed-has-japanese-shoppers-in-shock |access-date=2024-06-17 |website=Japan Today |language=en}}</ref> Binaligtad ang desisyon pagkaraan ng ilang araw pagkatapos ng pagbuhos ng suporta para sa maskot sa [[hatirang pangmadla]].<ref>{{Cite news |last=Chan |first=Samantha |date=2022-12-21 |title=Donki discount store mascot survives axe after Japanese uproar |url=https://www.bbc.com/news/business-64048769 |access-date=2024-06-17 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=Imada |first=Kaila |date=2022-12-19 |title=Don Quijote almost replaces its iconic penguin mascot |trans-title=Muntik nang palitan ng Don Quijote ang ikonikong penguwinong maskot nito |url=https://www.timeout.com/tokyo/news/don-quijote-almost-replaces-its-iconic-penguin-mascot-121922 |access-date=2024-06-17 |website=Time Out Tokyo |language=en-GB}}</ref> == Mga komersyal na endorso at kolaborasyon == Noong Agosto 2024, nagkolab ang Amerikanong mang-aawit-manunulat na si [[Bruno Mars]] sa tindahan, at lumabas sa pinakabagong komersiyal. Nagsasayawan sina Mars, mga mananayaw na sina Miyu, Haruka, Miyuri at Miku, at ang maskot ng tindahan na si Donpen, sa may tindahang Mega Don Quijote sa [[Shibuya]], habang kumukuha ng mga gamit mula sa "People Brand 'Jōnetsu kakaku'" ng tindahan. Sinulat ni Mars ang kanta at ipinrodyus ang patalastas para sa kampanyang {{nihongo|"Donki Ikuyo"|ドンキイクヨ||lit. "Tara na sa Donki"}}. Bukod sa komersiyal, kabilang din sa kolaborasyon ni Mars at Don Quijote ang ilang eksklusibong paninda na inilabas sa loob ng maikling panahon noong Setyembre.<ref>{{Cite web |title=Donki ikuyo #ドンキイクヨ |url=https://www.donki.com/campaign/bm/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240824122426/https://www.donki.com/campaign/bm/ |archive-date=24 Agosto 2024 |access-date=24 Agosto 2024 |website=Don Quijote official site |language=Japanese}}</ref><ref>{{Cite web |date=20 Agosto 2024 |title=ブルーノ・マーズ「ドン・キホーテ」CMでドンペンとダンス 映像プロデュース&ジングルも手がける |url=https://www.oricon.co.jp/news/2340937/full/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240824123735/https://www.oricon.co.jp/news/2340937/full/ |archive-date=24 Agosto 2024 |access-date=24 Agosto 2024 |website=Oricon |language=Japanese}}</ref><ref>{{Cite web |date=20 Agosto 2024 |title=ブルーノ・マーズ、ドン・キホーテ新CMに出演＆コラボグッズも　「ドンキイクヨ」をテーマに店内で踊る |url=https://realsound.jp/2024/08/post-1752825.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240824125115/https://realsound.jp/2024/08/post-1752825.html |archive-date=24 Agosto 2024 |access-date=24 Agosto 2024 |website=Real Sound |language=Japanese}}</ref><ref>{{Cite web |date=21 Agosto 2024 |title=【動画あり】ブルーノ・マーズがドンキ新cmに登場！「ドンキイクヨ」とMEGAドン・キホーテ渋谷本店のいたるところで踊る |url=https://www.thefirsttimes.jp/news/0000470980/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240824130138/https://www.thefirsttimes.jp/news/0000470980/ |archive-date=24 Agosto 2024 |access-date=24 Agosto 2024 |website=The First Times |language=Japanese}}</ref><ref>{{Cite web |date=21 Agosto 2024 |title=The New Face of Donki is… Bruno Mars? |trans-title=Ang Bagong Mukha ng Donki ay... si Bruno Mars? |url=https://www.tokyoweekender.com/japan-life/news-and-opinion/the-new-face-of-donki-is-bruno-mars/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240824123013/https://www.tokyoweekender.com/japan-life/news-and-opinion/the-new-face-of-donki-is-bruno-mars/ |archive-date=24 Agosto 2024 |access-date=24 Agosto 2024 |website=Tokyo Weekender |language=en}}</ref> == Mga Insidente == [[Talaksan:Don_Quijote_Roppongi_roller_coaster_20060517.jpg|right|thumb|Isang tanawin mula sa kalye ng Roppongi roller coaster na sa ibabaw ng Don Quijote]] Noong Disyembre 2004, apat na tindahan sa distrito ng [[Kantō]] ay napinsala dahil sa sadyang [[:en:Arson|panununog]]. Tatlong empleyado sa tindahan, Morio Oshima, 39, Mai Koishi, 20, at Maiko Sekiguchi, 19, ang mga namatay sa unang insidente. Samantala noong 2007, isang nagngangalang Noriko Watanabe, 49, ang napatunayang nagkasala sa panununog. Siya ay hinatulan ng [[:en:Life_imprisonment|habambuhay na pagkabilanggo]]. Binatikos ang Don Quijote sa panahon na iyon dahil sa magulong pagkakaayos ng tindahan na naging dahilan upang hindi mahanap kaagad ang labasan.<ref>{{cite web |date=2007-03-24 |title=Don Quijote store arsonist gets life for three deaths |url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20070324a6.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081106141731/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20070324a6.html |archive-date=2008-11-06 |access-date=2008-03-19 |website=The Japan Times}}</ref> === Roller coaster === Taong 2005, nagsimulang magtayo ang kumpanyang [[:en:Intamin|Intamin]] ng "half-pipe" na [[:en:Roller_coaster|roller coaster]] sa bubong ng walong palapag na Don Quijote sa [[:en:Roppongi|Roppongi]]. Ang Roppongi ay isang mataong lugar sa puso ng Tokyo. Ito ay tinutulan ng maraming negosyante at mga residente. Ang ideya ng isang roller coaster sa kanilang komunidad ay magdudulot ng ingay at pagdagsa ng maraming tao. Nakumpleto ang proyekto noong 2006 ngunit dahil sa mga nababahalang grupo sa lugar, hindi ito kailanman pinatakbo. Sa taong 2019, tinanggal ang istruktura. == Sa sikat na kultura == Ang mga tindahan ng Don Quijote ay kasama bilang tindahan sa loob ng laro sa serye ng mga video game na Yakuza. <ref>{{Cite web |last=Carey |first=Kirsten |date=2021-06-22 |title=Why Japanese Superstore Don Quijote Shows Up in Japanese Games |url=https://screenrant.com/yakuza-persona-5-don-quijote-japan-games-jrpgs/ |access-date=2024-06-17 |website=ScreenRant |language=en}}</ref> Noong 2009, nagtambal ang Sega sa tindahan upang maglabas ng advertisement tungkol sa paglabas ng ''Yakuza 3.'' <ref>{{Cite web |last=Tanaka |first=John |date=2009-01-16 |title=Sega Teams with Don Quijote for Yakuza 3 |url=https://www.ign.com/articles/2009/01/16/sega-teams-with-don-quijote-for-yakuza-3 |access-date=2024-06-17 |website=IGN |language=en}}</ref> May isang eksena ng isang tindahang Don Quijote sa ''[[Tonikaku Kawaii|TONIKAWA: Over the Moon to You]]'' noong namili sina Nasa at Tsukasa sa kanyang ikalawang episodyo ng unang season. == Sa sikat na kultura == {{Infobox company|name=Don Quijote Co., Ltd.|native_name=株式会社ドン・キホーテ|image=Don Quijote Headquarters -01.jpg|image_caption=Headquarters of Don Quijote in [[Meguro, Tokyo]]|logo=Don quijote logo.svg|logo_size=150px|type=[[Public company|Public]] [[Kabushiki gaisha|K.K.]]|traded_as={{Tyo|7532}}|foundation=September 5, 1980|founder=Takao Yasuda|location=[[Meguro, Tokyo|Meguro]], [[Tokyo]], Japan|subsid=[[Marukai Corporation USA|Don Quijote America]]|locations=322 stores (April 2019)<ref>{{cite web |title=月次売上高速報 (Monthly Sales Report Highlights) |url=https://ppi-hd.co.jp/ir/highlight/ |website=ppi-hd.co.jp |publisher=Pan Pacific International Holdings Corporation |access-date=25 May 2019|language=ja}}</ref>|area_served=[[Japan]], [[Singapore]], [[China]] ([[Hong Kong]] and [[Macau]]), [[Thailand]], [[Indonesia]], [[Taiwan]], [[Malaysia]], and the [[United States]] ([[California]], [[Hawaii]], and [[Guam]])|industry=[[Retail]]|products=Clothing, food, jewelry, housewares, tools, sporting goods and electronics|revenue={{increase}} [[Japanese yen|¥]]1.94 trillion <small>(2022)</small><ref name="IR">{{cite web |url=https://ppih.co.jp/en/ir/highlight/graph/ |title=Consolidated Financial Highlights - PPIH |access-date=2024-04-24 }}</ref>|operating_income={{increase}} ¥105.26 billion <small>(2022)</small><ref name="IR" />|net_income={{increase}} ¥66.17 billion <small>(2022)</small><ref name="IR" />|assets={{increase}} ¥1.48 trillion <small>(2022)</small><ref name="IR" />|equity={{increase}} ¥461.54 billion <small>(2022)</small><ref name="IR" />|num_employees=4,391 (2010)|parent={{ill|Pan Pacific International Holdings Corporation|ja|パン・パシフィック・インターナショナルホールディングス}}<ref>{{cite news |last1=Du |first1=Lisa |title=The Cult Japanese Retailer Making Billions Breaking All the Rules |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-04-17/the-cult-japanese-retailer-making-billions-breaking-all-the-rules |website=Bloomberg.com |date=17 April 2019 |publisher=Bloomberg L.P. |access-date=18 April 2019}}</ref>|homepage={{URL|donki.com}} (in Japanese)}} [[Talaksan:Don_Quijote_Roppongi_roller_coaster_20060517.jpg|right|thumb|Isang tanawin mula sa kalye ng Roppongi roller coaster na sa ibabaw ng Don Quijote]] Noong Disyembre 2004, apat na tindahan sa purok ng [[Kantō]] ay napinsala dahil sa mga sadyang [[:en:Arson|panununog]]. Tatlong empleyado sa tindahan, Morio Oshima, 39, Mai Koishi, 20, and Maiko Sekiguchi, 19, ang namatay sa unang insidente. Noong 2007, Noriko Watanabe, 49, ay napatunayang nagkasala sa panununog. Siya ay hinatulan ng [[:en:Life_imprisonment|habambuhay na pagkabilanggo]]. Binatikos ang Don Quijote sa panahon na iyon dahil sa magulong latag ng tindahan na nagawang mahirap upang maghanap ng labasan.<ref>{{cite web |date=2007-03-24 |title=Don Quijote store arsonist gets life for three deaths |url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20070324a6.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081106141731/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20070324a6.html |archive-date=2008-11-06 |access-date=2008-03-19 |website=The Japan Times}}</ref> === Roller coaster === Noong 2005, nagsimulang magtayo ang [[:en:Intamin|Intamin]] ng "half-pipe" na [[:en:Roller_coaster|roller coaster]] sa bubong ng walong palapag na Don Quijote sa [[:en:Roppongi|Roppongi]]. Ang Roppongi ay isang mataong lugar sa puso ng Tokyo, at tinanggihan ng maraming negosyo at residente ang ideya ng isang roller coaster sa kanilang komunidad dahil sa pansin, ingay, at dagsa ng tao na maaari itond idulot. Nakumpleto ang proyekto noong 2006 ngunit dahil sa mga nababahalang grupo sa lugar, hindi ito kailanman pinatakbo.. Sa taong 2019, natanggal ang istruktura. Ang mga tindahan ng Don Quijote ay kasama bilang tindahan sa loob ng laro sa serye ng mga video game <nowiki><i id="mwAq8">na Yakuza</i></nowiki> . <ref>{{Cite web |last=Carey |first=Kirsten |date=2021-06-22 |title=Why Japanese Superstore Don Quijote Shows Up in Japanese Games |url=https://screenrant.com/yakuza-persona-5-don-quijote-japan-games-jrpgs/ |access-date=2024-06-17 |website=ScreenRant |language=en}}</ref> Noong 2009, nagtambal ang Sega sa tindahan upang maglabas ng advertisement tungkol sa paglabas ng ''Yakuza 3.'' <ref>{{Cite web |last=Tanaka |first=John |date=2009-01-16 |title=Sega Teams with Don Quijote for Yakuza 3 |url=https://www.ign.com/articles/2009/01/16/sega-teams-with-don-quijote-for-yakuza-3 |access-date=2024-06-17 |website=IGN |language=en}}</ref> May isang eksena ng isang tindahang Don Quijote sa ''[[Tonikaku Kawaii|TONIKAWA: Over the Moon to You]]'' noong namili sina Nasa at Tsukasa sa kanyang ikalawang episode ng unang season. ==Mga sanggunian== {{Reflist}} [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Hapones ng CS1 (ja)]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Hapones]] [[Kategorya:Mga kompanya sa Hapon]] [[Kategorya:Tindahan]] o0kv6pzbnkd4arn4rd8f3znhcmko8wy 0 334071 2215510 2215327 2026-07-10T03:10:32Z Tabilay 153890 /* */ 2215510 wikitext text/x-wiki {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |residence = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas<br>[[Mallorca]], Espanya |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|US$]]2,235,123 |singlesrecord = {{tennis record|won=221|lost=134}} |singlestitles = 2 WTA 125, 5 ITF |highestsinglesranking = Blg. 29 (ika 16 ng Marso, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 32 (ika 29 ng Hunyo, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=49|lost=48}} |doublestitles = 3 ITF |highestdoublesranking = Blg. 88 (ika 4 ng Mayo, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 126 (ika 29 ng Hunyo, 2026) |updated = ika 29 ng Hunyo, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025,2026) |Wimbledonresult = 4R (2026) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025, 2026) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|1=**Pagbigkas sa Ingles:** /iːˈɑːlɑː/ - /iː/ = **ii** gaya sa *sisiw* - /ˈɑː/ = **ah** na may diin, gaya sa *ama* - /l/ = **l** gaya sa *lupa* - /ɑː/ = **ah** na mahaba, gaya sa *asa* - Binibigkas bilang **ii-AH-lah** **Pagbigkas sa Filipino:** /ɛˈjalɐ/ - /ɛ/ = **eh** gaya sa *ehersisyo* - /ˈja/ = **ya** na may diin, gaya sa *yakap* - /l/ = **l** gaya sa *liwanag* - /ɐ/ = **uh/ah** na maikli, gaya sa hulíng tunog ng *bata* - Binibigkas bilang **eh-YA-lah**}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA. Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022. Mayroon siyang limang pangisahan at tatlong pangdalawahan na titulo sa circuitong ITF, at mula 2025 hanggang 2026 ay nagtala ng mahahalagang tagumpay kabilang ang semifinal sa WTA 1000 Miami Open, final sa WTA 250 Eastbourne Open, at dalawang WTA 125 na kampeonato sa Guadalajara Open 2025 at Birmingham Open 2026. Si Eala ay lumahok sa mga Grand Slam simula 2023. Sa isahan, nagsimula siya sa qualifying rawnds noong 2023 at 2024, at nakapasok sa main draw noong 2025 at 2026. Ang kanyang pinakamagandang resulta ay ang ikaapat na rawnd ng Wimbledon noong 2026. Sa dalawahan ang pinakamagandang resulta ay ang ikalawang rawnd ng French Open noong 2025. == Maagang yugto ng buhay == Si Alex Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}</ref> at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay. Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> === Mga tagapagsanay === Si Eala ay nakipagtrabaho sa ilang mga tagapagsanay sa kanyang karera, marami sa kanila ay kaugnay ng Rafa Nadal Academy. Si Daniel Gomez ang nag-tagapagsanay kay Eala noong kanyang mga unang taon. Ang kanyang pagtuturo ay nakatuon sa konsistensi, mental na pokus, at pisikal na kondisyon, na nagsilbing pundasyon para sa paglipat niya sa propesyonal na sirkito.<ref name="coach0">{{Cite web |last=Kapoor |first=Tanisha |date=March 23, 2025 |title=Sino ang tagapagsanay ni Alexandra Eala? Lahat ng Dapat Mong Malaman Tungkol sa Mentor ng WTA Icon |url=https://www.essentiallysports.com/atp-wta-tennis-news-who-is-alexandra-ealas-tagapagsanay-everything-you-need-to-know-about-the-wta-icons-mentor/ |access-date=March 23, 2025 |website=EssentiallySports |language=en}}</ref> Si Joan Bosch ay kabilang sa kanyang mga unang mentor sa akademya. Sinamahan niya si Eala sa kanyang pag-abot sa semifinals ng 2025 Miami Open at kalaunan sa Wimbledon 2026, kung saan binigyang-diin niya ang kahalagahan ng disiplina at tuloy-tuloy na pagsasanay sa Grand Slam competition.<ref name="coach1">{{Cite web |last=Montejo |first=Mark Rey |date=June 28, 2025 |title=Mga banyagang tagapagsanay sa likod ng paglago ni Eala |url=https://mb.com.ph//2025/06/28/foreign-tagapagsanayes-behind-ealas-growth |access-date=June 28, 2025 |website=Manila Bulletin |language=en}}</ref><ref name="coach2">{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=July 4, 2026 |title=‘Work never stops’ habang naghahanda si Alex Eala para kay Iga Swiatek |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/7/4/-work-never-stops-as-alex-eala-braces-for-iga-swiatek-1740 |access-date=July 4, 2026 |work=ABS-CBN News}}</ref> Si Alexandro "Sandro" Viaene ang naging pangunahing tagapagsanay niya bago ang 2025 season. Siya ang namahala sa kanyang pre‑season training at gumabay sa kanyang pagsubok na makapasok sa Australian Open, na may metodolohiyang nakatuon sa istrukturadong paghahanda at kondisyon para sa mga pangangailangan ng WTA Tour.<ref name="coach1" /> Sumali si Toni Nadal sa kanyang koponan noong 2025 Miami Open. Inilarawan ni Eala ang kanyang partisipasyon bilang isang "biyaya," binanggit ang kanyang karanasan sa pag-tagapagsanay kay Rafael Nadal bilang mahalaga sa kanyang pag-unlad, lalo na sa disiplina at kakayahang umangkop.<ref name="coach0" /><ref>{{Cite web |date=April 7, 2026 |title=Ibinahagi ni Alex Eala kung ano ang naging karanasan niya na ma-tagapagsanay ni Toni Nadal kamakailan bago ang clay court season |url=https://tennishead.net/alex-eala-shares-what-its-been-like-to-be-tagapagsanayed-by-toni-nadal-recently-ahead-of-the-clay-court-season/ |access-date=April 7, 2026 |website=Tennishead |language=en-GB|last=Kilham|first=Max}}</ref> Nakatrabaho rin niya si Lluc Bauzá, isang medical fitness tagapagsanay mula sa Rafa Nadal Academy, na namahala sa kanyang kondisyon bago ang laban niya sa Wimbledon 2026 laban kay Iga Świątek.<ref name="coach2" /> === Kagamitan === Si Alex Eala ay gumamit ng iba’t ibang henerasyon ng raket na Babolat Pure Aero sa iba't ibang yugto ng kanyang karera. Noong kabataan pa niya, sumabak siya sa Les Petit As gamit ang Pure Aero 2016, isang [[raketa]] na kilala sa mas matigas na pakiramdam at mas bukas na ayos ng kuwerdas, na nagbibigay ng mas malakas na kapit sa bola, mas mataas na anggulo ng paglunsad ng bola mula sa raketa{{Efn|1=Ang "launch angle" ay sinusukat laban sa isang pahalang na linya sa court. Positibo ito kapag ang anggulo ay nasa itaas ng linya, at negatibo kapag nasa ibaba. Kapag pareho ang iba pang kondisyon ng tira, ang raket na may mas mataas na power potential ay tatama sa bola nang mas mabilis at may mas mababang launch angle. Ang mas mahinang raket ay maglalabas ng bola sa mas mataas na anggulo. Posibleng magbawi ang dalawang epekto at mapunta ang bola sa parehong lugar. Posible rin na mas malakas ang isang epekto kaysa sa isa — halimbawa, ang mas mahinang raket (mas mababang launch speed) ay puwedeng mag-launch sa mas mataas na anggulo at kahit mas lumayo ang bagsak. Kaya minsan nakakalito pag pinag-uusapan ang power. Pero ang power ay tumutukoy sa bilis, hindi sa layo. Sa kabutihang-palad, sa karamihan ng panahon, ang mas malakas na raket ay tumatama nang mas mabilis at mas malayo, bagama’t hindi palaging mas malayo. https://twu.tennis-warehouse.com/learning_center/trajectory_info.php}}, at mas mabilis na pag-ikot, ngunit may mas mababang kontrol. Nang manalo siya sa 2022 US Open Juniors, gumamit naman siya ng 2019 na bersyon ng Pure Aero, na bahagyang mas malambot ang pakiramdam ngunit nanatiling bukas pa rin ang huwaran ng kuwerdas.<ref name=":Babolat0">{{Cite web |last=Jonsson |first=Stefan |date=2025-03-27 |title=Alexandra Eala's Racquet - Player Profile |url=https://www.tennisnerd.net/gear/racquets/pro-player-racquets/alexandra-ealas-racquet-player-profile/46135 |access-date=2026-06-27 |website=Tennisnerd.net |language=en-US}}</ref> Noong 2023, madalas siyang inilalarawan na gumagamit ng Pure Aero (2023), na malamang ay naka-kuwerdas gamit ang Babolat RPM Blast. Ang henerasyong ito ay nagpakilala ng NF²-Tech na may mga hiblang lino upang mabawasan ang panginginig at mapabuti ang ginhawa. Ang pinakamahalagang pagbabago kumpara sa mga naunang modelo ay ang mas siksik na pattern ng kuwerdas, na nagbigay ng mas matigas na string bed at mas malaking kontrol. Tulad ng ibang propesyonal na manlalaro, gumagamit pa rin siya ng lumang molde ng frame mula 2016 at pininturahan lamang ito ng kosmetikong disenyo ng 2023.<ref name=":Babolat0" /> Ang Pure Aero 2023 ay may 645 cm² na laki ng ulo, 68.58 cm na haba, 300 g na bigat na hindi naka-kuwerdas, 32.0 cm na balanse, 318 g na swingweight, 23/26/23 mm na lapad ng beam, at 65 RA na katigasan. Ang 16×19 na pattern ng kuwerdas nito ay mas siksik kaysa sa mga naunang bersyon, na nagbibigay sa mga manlalaro ng mas malaking kumpiyansa na umatake nang agresibo nang hindi lumalabas ang bola sa korte.<ref name=":Babolat0" /> Ipinapakita ng mga independiyenteng pagsusuri ang ebolusyon ng raketa: * Ang Tennis Warehouse ay naglarawan sa Pure Aero 2023 bilang mas mapagpatawad at mas kontrolado, na may mas madaling pagmamaniobra at mas pinahusay na katumpakan dahil sa muling idinisenyong puwang ng kuwerdas. Pinuri ng mga playtester ang kakayahan nitong lumikha ng spin at ang “madaling gamitin” na paghawak, bagaman napansin nila ang bahagyang mas kaunting dagdag na lakas kumpara sa mga naunang bersyon.<ref name=":1">{{Cite web |title=Babolat Pure Aero 2023 Racquet Review - Tennis Warehouse |url=https://www.tennis-warehouse.com/learning_center/racquet_reviews/BAROreview.html |access-date=2026-06-27 |website=www.tennis-warehouse.com}}</ref> * Binigyang-diin ng Tennisnerd ang mas siksik na string bed na nagbigay ng mas mahusay na kontrol at konsistensya, habang nagbabala na ang paggamit ng matitigas na poly strings sa mataas na tension ay maaaring magdulot ng pananakit ng braso. Kinilala rin ang NF² flax inserts sa pagpapahusay ng pakiramdam, at inihambing ang raket sa mga Aero Pro Drive models mula 2010 hanggang 2013.<ref>{{Cite web |last=Eriksson |first=Jonas |date=2022-08-03 |title=Babolat Pure Aero 2023 Review |url=https://www.tennisnerd.net/gear/racquets/racquet-reviews/babolat-pure-aero-2023-review/27564 |access-date=2026-06-27 |website=Tennisnerd.net |language=en-US}}</ref> * Ang Mijnracket ay nag-ulat na ang raket ay nagbigay ng kontroladong lakas sa baseline at ikot (RPM) na may pinahusay na pakiramdam at dampening. Napansin ng reviewer ang mas mataas na launch angle na nangangailangan ng pagbabago sa grip, epektibong performance sa serve, at pangkalahatang pagkakahawig sa Aero Pro Drive 2013.<ref>{{Cite web |date=2022-09-18 |title=Babolat Pure Aero 2023 tested |url=https://mijnracket.nl/en/blogs/news/babolat-pure-aero-2023-getest |access-date=2026-06-27 |website=Mijnracket |language=en}}</ref> Sa kabuuan, ipinapakita ng kasaysayan ng raket ni Eala ang paglipat mula sa hilaw na spin at lakas ng mga naunang Pure Aero patungo sa mas kontrolado at mas dampened na tugon ng modelong 2023, na kaayon ng pag-unlad niya tungo sa mas tiyak at mas matured na istilo ng paglalaro.<ref name=":Babolat0" /> == Karera == === Dyunyor === Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho. Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === ==== 2020 ==== ===== '''Isahan''' ===== [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTAEALAPROF">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> ==== 2021 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.<ref name="WTAEALAPROF" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.<ref name="WTAEALAPROF" /> ==== 2022 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name="WTAEALAPROF" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.<ref name="ITFMATCHES">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}</ref> Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.<ref name="ITFMATCHES" /> ==== 2023 ==== ===== '''Isahan''' ===== Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.<ref name="WTAEALAPROF" /> Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.<ref name="WTAEALAPROF" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.<ref name="WTAEALAPROF" /> Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.<ref name="WTAEALAPROF" /> ==== 2024 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.<ref name="WTAEALAPROF" /> Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name="WTAEALAPROF" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.<ref name="WTAEALAPROF" /> Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.<ref name="WTAEALAPROF" /> Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.<ref name="WTAEALAPROF" /> Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.<ref name="WTAEALAPROF" /> ==== 2025 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.<ref name="WTAEALAPROF" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.<ref name="WTAEALAPROF" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.<ref name="WTAEALAPROF" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name="WTAEALAPROF" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.<ref name="WTAEALAPROF" /> Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTAEALAPROF" /> ==== 2026 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}</ref> Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa damuhan, nakamit niya ang ikalawang WTA 125 na titulo sa Birmingham. Pagkaraan nito, nabigo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club 500.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}</ref> Pagkatapos, nagtamo siya ng maagang pagkatalo sa unang round ng Bad Homburg 500.<ref>{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl |date=Hunyo 22, 2026 |last=Reyes |first=Kate}}</ref> Nang talunin niya ang kampeon ng 2025 na si Świątek, nakarating siya sa ikaapat na round ng Wimbledon kung saan natalo siya ni Paolini<ref>{{Cite web |date=2026-07-04 |title=Eala pinatalsik si Swiatek sa Wimbledon upang lumikha ng bagong kasaysayan para sa Pilipinas |url=https://www.wtatennis.com/news/4530668/eala-dethrones-swiatek-at-wimbledon-to-make-new-history-for-the-philippines |language=en|access-date=2026-07-04|website=Women's Tennis Association}}</ref><ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=July 6, 2026 |title=Natapos ang kampanya ni Alex Eala sa Wimbledon matapos matalo kay Paolini ng Italya |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/7/6/tennis-alex-eala-s-wimbledon-campaign-ends-with-loss-to-italy-s-paolini-2300 |access-date=July 6, 2026}}</ref> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}</ref> Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,<ref>{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}</ref> at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref name="WTAEALAPROF" /> Umabot sila ni Williams sa quarterfinals ng Bad Homburg 500.<ref>{{Cite news |last=Flores-Colina|first=Celest|date=June 25, 2026|title=Alex Eala-Venus Williams tandem exits Bad Homburg Open doubles|url=https://sports.inquirer.net/683552/alex-eala-venus-williams-tandem-exits-bad-homburg-open-doubles|access-date=June 25, 2026|website=INQUIRER.net|language=en}}</ref> Kasama si Bartůňková sa Wimbledon, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=July 3, 2026 |title=Eala, Bartunkova fall short in Birmingham Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/1/tennis-eala-bartunkova-fall-short-in-birmingham-open-doubles-2000 |access-date=July 3, 2026}}</ref> Kasama si Bartůňková sa Wimbledon, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=July 3, 2026 |title=Eala, Bartunkova fall short in Birmingham Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/1/tennis-eala-bartunkova-fall-short-in-birmingham-open-doubles-2000 |access-date=July 3, 2026}}</ref> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === [[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]] Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.<ref name=":13">{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> === Pansariling buhay === Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}</ref> Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niyang torneo ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon|Wimbledon]].<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> === Mga parangal === [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga "natatanging" tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).<ref>Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}} * {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}</ref> Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.<ref>{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}</ref> Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}</ref> == Mga tala == === Mga torneyong sinalihan ni Eala === Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] {{DEFAULTSORT:Eala, Alexandra}} [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] trm3g1pncpx1jnce6cvywca5o2rue9m 2215511 2215510 2026-07-10T03:14:19Z Tabilay 153890 /* */ 2215511 wikitext text/x-wiki {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |residence = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas<br>[[Mallorca]], Espanya |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|US$]]2,235,123 |singlesrecord = {{tennis record|won=221|lost=134}} |singlestitles = 2 WTA 125, 5 ITF |highestsinglesranking = Blg. 29 (ika 16 ng Marso, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 32 (ika 29 ng Hunyo, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=49|lost=48}} |doublestitles = 3 ITF |highestdoublesranking = Blg. 88 (ika 4 ng Mayo, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 126 (ika 29 ng Hunyo, 2026) |updated = ika 29 ng Hunyo, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025,2026) |Wimbledonresult = 4R (2026) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025, 2026) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|1=**Pagbigkas sa Ingles:** /iːˈɑːlɑː/ - /iː/ = **ii** gaya sa *sisiw* - /ˈɑː/ = **ah** na may diin, gaya sa *ama* - /l/ = **l** gaya sa *lupa* - /ɑː/ = **ah** na mahaba, gaya sa *asa* - Binibigkas bilang **ii-AH-lah** **Pagbigkas sa Filipino:** /ɛˈjalɐ/ - /ɛ/ = **eh** gaya sa *ehersisyo* - /ˈja/ = **ya** na may diin, gaya sa *yakap* - /l/ = **l** gaya sa *liwanag* - /ɐ/ = **uh/ah** na maikli, gaya sa hulíng tunog ng *bata* - Binibigkas bilang **eh-YA-lah**}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA. Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022. Mayroon siyang limang pangisahan at tatlong pangdalawahan na titulo sa circuitong ITF, at mula 2025 hanggang 2026 ay nagtala ng mahahalagang tagumpay kabilang ang semifinal sa WTA 1000 Miami Open, final sa WTA 250 Eastbourne Open, at dalawang WTA 125 na kampeonato sa Guadalajara Open 2025 at Birmingham Open 2026. Nagsimula si Eala sa Grand Slam noong 2023. Sa isahan, nag-qualify siya noong 2023–2024, at nakapasok sa main draw noong 2025–2026. Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ikaapat na rawnd ng Wimbledon noong 2026. Sa dalawahan, umabot siya sa ikalawang rawnd ng French Open noong 2025. == Maagang yugto ng buhay == Si Alex Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}</ref> at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay. Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> === Mga tagapagsanay === Si Eala ay nakipagtrabaho sa ilang mga tagapagsanay sa kanyang karera, marami sa kanila ay kaugnay ng Rafa Nadal Academy. Si Daniel Gomez ang nag-tagapagsanay kay Eala noong kanyang mga unang taon. Ang kanyang pagtuturo ay nakatuon sa konsistensi, mental na pokus, at pisikal na kondisyon, na nagsilbing pundasyon para sa paglipat niya sa propesyonal na sirkito.<ref name="coach0">{{Cite web |last=Kapoor |first=Tanisha |date=March 23, 2025 |title=Sino ang tagapagsanay ni Alexandra Eala? Lahat ng Dapat Mong Malaman Tungkol sa Mentor ng WTA Icon |url=https://www.essentiallysports.com/atp-wta-tennis-news-who-is-alexandra-ealas-tagapagsanay-everything-you-need-to-know-about-the-wta-icons-mentor/ |access-date=March 23, 2025 |website=EssentiallySports |language=en}}</ref> Si Joan Bosch ay kabilang sa kanyang mga unang mentor sa akademya. Sinamahan niya si Eala sa kanyang pag-abot sa semifinals ng 2025 Miami Open at kalaunan sa Wimbledon 2026, kung saan binigyang-diin niya ang kahalagahan ng disiplina at tuloy-tuloy na pagsasanay sa Grand Slam competition.<ref name="coach1">{{Cite web |last=Montejo |first=Mark Rey |date=June 28, 2025 |title=Mga banyagang tagapagsanay sa likod ng paglago ni Eala |url=https://mb.com.ph//2025/06/28/foreign-tagapagsanayes-behind-ealas-growth |access-date=June 28, 2025 |website=Manila Bulletin |language=en}}</ref><ref name="coach2">{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=July 4, 2026 |title=‘Work never stops’ habang naghahanda si Alex Eala para kay Iga Swiatek |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/7/4/-work-never-stops-as-alex-eala-braces-for-iga-swiatek-1740 |access-date=July 4, 2026 |work=ABS-CBN News}}</ref> Si Alexandro "Sandro" Viaene ang naging pangunahing tagapagsanay niya bago ang 2025 season. Siya ang namahala sa kanyang pre‑season training at gumabay sa kanyang pagsubok na makapasok sa Australian Open, na may metodolohiyang nakatuon sa istrukturadong paghahanda at kondisyon para sa mga pangangailangan ng WTA Tour.<ref name="coach1" /> Sumali si Toni Nadal sa kanyang koponan noong 2025 Miami Open. Inilarawan ni Eala ang kanyang partisipasyon bilang isang "biyaya," binanggit ang kanyang karanasan sa pag-tagapagsanay kay Rafael Nadal bilang mahalaga sa kanyang pag-unlad, lalo na sa disiplina at kakayahang umangkop.<ref name="coach0" /><ref>{{Cite web |date=April 7, 2026 |title=Ibinahagi ni Alex Eala kung ano ang naging karanasan niya na ma-tagapagsanay ni Toni Nadal kamakailan bago ang clay court season |url=https://tennishead.net/alex-eala-shares-what-its-been-like-to-be-tagapagsanayed-by-toni-nadal-recently-ahead-of-the-clay-court-season/ |access-date=April 7, 2026 |website=Tennishead |language=en-GB|last=Kilham|first=Max}}</ref> Nakatrabaho rin niya si Lluc Bauzá, isang medical fitness tagapagsanay mula sa Rafa Nadal Academy, na namahala sa kanyang kondisyon bago ang laban niya sa Wimbledon 2026 laban kay Iga Świątek.<ref name="coach2" /> === Kagamitan === Si Alex Eala ay gumamit ng iba’t ibang henerasyon ng raket na Babolat Pure Aero sa iba't ibang yugto ng kanyang karera. Noong kabataan pa niya, sumabak siya sa Les Petit As gamit ang Pure Aero 2016, isang [[raketa]] na kilala sa mas matigas na pakiramdam at mas bukas na ayos ng kuwerdas, na nagbibigay ng mas malakas na kapit sa bola, mas mataas na anggulo ng paglunsad ng bola mula sa raketa{{Efn|1=Ang "launch angle" ay sinusukat laban sa isang pahalang na linya sa court. Positibo ito kapag ang anggulo ay nasa itaas ng linya, at negatibo kapag nasa ibaba. Kapag pareho ang iba pang kondisyon ng tira, ang raket na may mas mataas na power potential ay tatama sa bola nang mas mabilis at may mas mababang launch angle. Ang mas mahinang raket ay maglalabas ng bola sa mas mataas na anggulo. Posibleng magbawi ang dalawang epekto at mapunta ang bola sa parehong lugar. Posible rin na mas malakas ang isang epekto kaysa sa isa — halimbawa, ang mas mahinang raket (mas mababang launch speed) ay puwedeng mag-launch sa mas mataas na anggulo at kahit mas lumayo ang bagsak. Kaya minsan nakakalito pag pinag-uusapan ang power. Pero ang power ay tumutukoy sa bilis, hindi sa layo. Sa kabutihang-palad, sa karamihan ng panahon, ang mas malakas na raket ay tumatama nang mas mabilis at mas malayo, bagama’t hindi palaging mas malayo. https://twu.tennis-warehouse.com/learning_center/trajectory_info.php}}, at mas mabilis na pag-ikot, ngunit may mas mababang kontrol. Nang manalo siya sa 2022 US Open Juniors, gumamit naman siya ng 2019 na bersyon ng Pure Aero, na bahagyang mas malambot ang pakiramdam ngunit nanatiling bukas pa rin ang huwaran ng kuwerdas.<ref name=":Babolat0">{{Cite web |last=Jonsson |first=Stefan |date=2025-03-27 |title=Alexandra Eala's Racquet - Player Profile |url=https://www.tennisnerd.net/gear/racquets/pro-player-racquets/alexandra-ealas-racquet-player-profile/46135 |access-date=2026-06-27 |website=Tennisnerd.net |language=en-US}}</ref> Noong 2023, madalas siyang inilalarawan na gumagamit ng Pure Aero (2023), na malamang ay naka-kuwerdas gamit ang Babolat RPM Blast. Ang henerasyong ito ay nagpakilala ng NF²-Tech na may mga hiblang lino upang mabawasan ang panginginig at mapabuti ang ginhawa. Ang pinakamahalagang pagbabago kumpara sa mga naunang modelo ay ang mas siksik na pattern ng kuwerdas, na nagbigay ng mas matigas na string bed at mas malaking kontrol. Tulad ng ibang propesyonal na manlalaro, gumagamit pa rin siya ng lumang molde ng frame mula 2016 at pininturahan lamang ito ng kosmetikong disenyo ng 2023.<ref name=":Babolat0" /> Ang Pure Aero 2023 ay may 645 cm² na laki ng ulo, 68.58 cm na haba, 300 g na bigat na hindi naka-kuwerdas, 32.0 cm na balanse, 318 g na swingweight, 23/26/23 mm na lapad ng beam, at 65 RA na katigasan. Ang 16×19 na pattern ng kuwerdas nito ay mas siksik kaysa sa mga naunang bersyon, na nagbibigay sa mga manlalaro ng mas malaking kumpiyansa na umatake nang agresibo nang hindi lumalabas ang bola sa korte.<ref name=":Babolat0" /> Ipinapakita ng mga independiyenteng pagsusuri ang ebolusyon ng raketa: * Ang Tennis Warehouse ay naglarawan sa Pure Aero 2023 bilang mas mapagpatawad at mas kontrolado, na may mas madaling pagmamaniobra at mas pinahusay na katumpakan dahil sa muling idinisenyong puwang ng kuwerdas. Pinuri ng mga playtester ang kakayahan nitong lumikha ng spin at ang “madaling gamitin” na paghawak, bagaman napansin nila ang bahagyang mas kaunting dagdag na lakas kumpara sa mga naunang bersyon.<ref name=":1">{{Cite web |title=Babolat Pure Aero 2023 Racquet Review - Tennis Warehouse |url=https://www.tennis-warehouse.com/learning_center/racquet_reviews/BAROreview.html |access-date=2026-06-27 |website=www.tennis-warehouse.com}}</ref> * Binigyang-diin ng Tennisnerd ang mas siksik na string bed na nagbigay ng mas mahusay na kontrol at konsistensya, habang nagbabala na ang paggamit ng matitigas na poly strings sa mataas na tension ay maaaring magdulot ng pananakit ng braso. Kinilala rin ang NF² flax inserts sa pagpapahusay ng pakiramdam, at inihambing ang raket sa mga Aero Pro Drive models mula 2010 hanggang 2013.<ref>{{Cite web |last=Eriksson |first=Jonas |date=2022-08-03 |title=Babolat Pure Aero 2023 Review |url=https://www.tennisnerd.net/gear/racquets/racquet-reviews/babolat-pure-aero-2023-review/27564 |access-date=2026-06-27 |website=Tennisnerd.net |language=en-US}}</ref> * Ang Mijnracket ay nag-ulat na ang raket ay nagbigay ng kontroladong lakas sa baseline at ikot (RPM) na may pinahusay na pakiramdam at dampening. Napansin ng reviewer ang mas mataas na launch angle na nangangailangan ng pagbabago sa grip, epektibong performance sa serve, at pangkalahatang pagkakahawig sa Aero Pro Drive 2013.<ref>{{Cite web |date=2022-09-18 |title=Babolat Pure Aero 2023 tested |url=https://mijnracket.nl/en/blogs/news/babolat-pure-aero-2023-getest |access-date=2026-06-27 |website=Mijnracket |language=en}}</ref> Sa kabuuan, ipinapakita ng kasaysayan ng raket ni Eala ang paglipat mula sa hilaw na spin at lakas ng mga naunang Pure Aero patungo sa mas kontrolado at mas dampened na tugon ng modelong 2023, na kaayon ng pag-unlad niya tungo sa mas tiyak at mas matured na istilo ng paglalaro.<ref name=":Babolat0" /> == Karera == === Dyunyor === Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho. Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === ==== 2020 ==== ===== '''Isahan''' ===== [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTAEALAPROF">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> ==== 2021 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.<ref name="WTAEALAPROF" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.<ref name="WTAEALAPROF" /> ==== 2022 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name="WTAEALAPROF" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.<ref name="ITFMATCHES">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}</ref> Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.<ref name="ITFMATCHES" /> ==== 2023 ==== ===== '''Isahan''' ===== Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.<ref name="WTAEALAPROF" /> Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.<ref name="WTAEALAPROF" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.<ref name="WTAEALAPROF" /> Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.<ref name="WTAEALAPROF" /> ==== 2024 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.<ref name="WTAEALAPROF" /> Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name="WTAEALAPROF" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.<ref name="WTAEALAPROF" /> Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.<ref name="WTAEALAPROF" /> Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.<ref name="WTAEALAPROF" /> Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.<ref name="WTAEALAPROF" /> ==== 2025 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.<ref name="WTAEALAPROF" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.<ref name="WTAEALAPROF" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.<ref name="WTAEALAPROF" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name="WTAEALAPROF" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.<ref name="WTAEALAPROF" /> Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTAEALAPROF" /> ==== 2026 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}</ref> Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa damuhan, nakamit niya ang ikalawang WTA 125 na titulo sa Birmingham. Pagkaraan nito, nabigo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club 500.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}</ref> Pagkatapos, nagtamo siya ng maagang pagkatalo sa unang round ng Bad Homburg 500.<ref>{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl |date=Hunyo 22, 2026 |last=Reyes |first=Kate}}</ref> Nang talunin niya ang kampeon ng 2025 na si Świątek, nakarating siya sa ikaapat na round ng Wimbledon kung saan natalo siya ni Paolini<ref>{{Cite web |date=2026-07-04 |title=Eala pinatalsik si Swiatek sa Wimbledon upang lumikha ng bagong kasaysayan para sa Pilipinas |url=https://www.wtatennis.com/news/4530668/eala-dethrones-swiatek-at-wimbledon-to-make-new-history-for-the-philippines |language=en|access-date=2026-07-04|website=Women's Tennis Association}}</ref><ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=July 6, 2026 |title=Natapos ang kampanya ni Alex Eala sa Wimbledon matapos matalo kay Paolini ng Italya |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/7/6/tennis-alex-eala-s-wimbledon-campaign-ends-with-loss-to-italy-s-paolini-2300 |access-date=July 6, 2026}}</ref> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}</ref> Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,<ref>{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}</ref> at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref name="WTAEALAPROF" /> Umabot sila ni Williams sa quarterfinals ng Bad Homburg 500.<ref>{{Cite news |last=Flores-Colina|first=Celest|date=June 25, 2026|title=Alex Eala-Venus Williams tandem exits Bad Homburg Open doubles|url=https://sports.inquirer.net/683552/alex-eala-venus-williams-tandem-exits-bad-homburg-open-doubles|access-date=June 25, 2026|website=INQUIRER.net|language=en}}</ref> Kasama si Bartůňková sa Wimbledon, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=July 3, 2026 |title=Eala, Bartunkova fall short in Birmingham Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/1/tennis-eala-bartunkova-fall-short-in-birmingham-open-doubles-2000 |access-date=July 3, 2026}}</ref> Kasama si Bartůňková sa Wimbledon, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=July 3, 2026 |title=Eala, Bartunkova fall short in Birmingham Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/1/tennis-eala-bartunkova-fall-short-in-birmingham-open-doubles-2000 |access-date=July 3, 2026}}</ref> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === [[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]] Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.<ref name=":13">{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> === Pansariling buhay === Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}</ref> Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niyang torneo ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon|Wimbledon]].<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> === Mga parangal === [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga "natatanging" tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).<ref>Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}} * {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}</ref> Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.<ref>{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}</ref> Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}</ref> == Mga tala == === Mga torneyong sinalihan ni Eala === Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] {{DEFAULTSORT:Eala, Alexandra}} [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] nmf9nmtrhdzmahnoc8t7aa1rywkdlmw 0 338498 2215502 2211443 2026-07-09T23:43:30Z AsianStuff03 125864 added [[Category:Mga politiko mula sa Tsina]] using [[WP:HC|HotCat]] 2215502 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata}} '''Tao Yuanming''' (陶淵明; 365–427), kilala rin bilang '''Tao Qian''' (陶潜), o sa kanyang pangalang pangmagalang na '''Yuanliang''' (元亮), ay isang Tsinong makata at politiko. Isa siya sa mga kilalang makata na nabuhay noong panahon ng Anim na Dinastiya. Ginugol ni Tao Yuanming ang halos buong buhay niya sa pagiging mapag-isa, naninirahan sa kanayunan, nagsasaka, nagbabasa, umiinom ng alak, tumatanggap ng paminsan-minsang panauhin, at nagsusulat ng mga tula kung saan pinagninilayan niya ang mga kasiyahan at kahirapan ng buhay at ang kanyang desisyon na umatras sa serbisyo sibil. Ang simple at direktang istilo ni Tao ay medyo salungat sa mga pamantayan ng pagsulat ng panitikan sa kanyang panahon.<ref> {{Cite book |last=Tian |first=Xiaofei |title="From the Eastern Jin through the early Tang (317–649)" in The Cambridge History of Chinese Literature, Volume 1 |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-1107643246 |location=Cambridge, U.K. |pages=221–2}} </ref> Mula sa [[Dinastiyang Tang]] at mga sumunod na panahon, siya ay malapit na nauugnay sa pagsasaka bilang isang taong namumuhay nang ligpit.<ref>{{Cite journal |last=Berge-Becker |first=Zach |title=Recognizing Recluses (yinshi 隱士) in 7th–14th Century China |url=https://deepblue.lib.umich.edu/items/57a0516c-02d2-45cb-9c49-a985c434faeb |journal=Chūgoku shigaku 中國史學 (Studies in Chinese History) |volume=34 |pages=16-18}}</ref> Noong panahon ng [[Dinastiyang Song|Dinastiyang Hilagang Song]], ipinahayag siya ng mga maimpluwensyang literatikong pigura tulad ni Su Shi bilang isang huwaran ng pagiging tunay at kusang-loob sa tula, na hinuhulaan na makakamit niya ang pangmatagalang katanyagan sa panitikan.<ref>{{Cite book |last=Tian |first=Xiaofei |title="From the Eastern Jin through the early Tang (317–649)" |pages=221–2}}</ref> Ngunit ang pagsasama ni Tao sa antolohiyang pampanitikan noong ika-6 na siglo na ''Wen Xuan'' ay nagpapahiwatig na nagsimula siyang maging tanyag sa kanyang sariling panahon, kahit man lang sa kanyang lugar ng kapanganakan. Si Tao Yuanming ay itinuturing na pangunahing kinatawan ng tulaang Sakahan at Halamanan. Nakahanap siya ng inspirasyon sa kagandahan at katahimikan ng kalikasan. Siya ay inilalarawan sa ''Wu Shuang Pu'' ni Jin Guliang. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga Tsino]] [[Kategorya:Mga politiko mula sa Tsina]] 4lso9lx0fvafi5muu7dynurf6ue4qq0 3 338597 2215477 2215442 2026-07-09T15:40:33Z ~2026-38813-25 163881 2215477 wikitext text/x-wiki *[[Usapang tagagamit:Gambo7/Archive1]] == Correction requests == Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]], when possible, can you look at the following incorrect titles: [[it:Richard Johnson (XVI secolo)]] ; [[it:Anna Stuart (1637-1640)]] ; [[it:Alice FitzAlan (1378-1415)]] ; [[it:James Stuart (1741-1815)]] and [[it:James Stuart (m. 1793)]]? Thanks. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-36448-27|&#126;2026-36448-27]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-36448-27|talk]]) 14:22, 22 Hunyo 2026 (UTC) :Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]], could you please fix the incorrect titles for the subjects in [[it:Angelo Rizzoli]], [[it:Achille Majeroni]], and [[it:Giuseppe Rossi]]? [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-37708-36|&#126;2026-37708-36]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-37708-36|talk]]) 12:10, 2 Hulyo 2026 (UTC) ::Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] we'd like to point out this useful list: [[it:Utente:ValterVB/Sandbox/Disambigue_di_Cognomi_da_creare]]. By going through it, you'll find many articles with inconsistent or incorrect disambiguators (for example, some use only the birth year, while others use both birth and death years). When possible, these should be standardized in accordance with Wikipedia's disambiguation guidelines. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-38274-34|&#126;2026-38274-34]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-38274-34|talk]]) 09:17, 5 Hulyo 2026 (UTC) :::@[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] You can make the list easier to review by using the browser's "Find in page" function to search for common incorrect date-based disambiguators, such as "(19", "(18", "(17", "(14", "secolo)", etc. Moreover, the article titles listed at [[it:Francesco Angelini]] and [[it:Elisabetta Querini]] are incorrect. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-38427-29|&#126;2026-38427-29]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-38427-29|talk]]) 19:12, 5 Hulyo 2026 (UTC) :::: @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] List of incorrect disambiguators taken from the list: [[it:Mala (Svezia)]], ambiguous with [[it:Malå]]/[[it:Malå (comune)]]; the basketball players: [[it:Mike Dunleavy]], [[it:Steve Burtt (1984)]], [[it:Matt Guokas]], [[it:Tim Hardaway (1992)]]; the politicians: [[it:Francesco D'Alessio]]; the footballers: [[it:Kees Krijgh]], [[it:Bojan Krkić (1965)]], [[it:Josef Novák]], [[it:Michal Pančík]], [[it:Igors Stepanovs (1966)]], [[it:Sándor Szűcs (1961)]], [[it:Alexander Vencel]]; [[it:Roman Kreuziger (1965)]] ; [[it:Francesco Cantuti Castelvetri (1726-1777)]] ; [[it:Rafał Leszczyński (1650-1703)]] ; [[it:Gonzalo Fernández de Córdoba (1585-1635)]] ; [[it:Alfonso d'Aviz (1509-1540)]] ; [[it:Ermanno di Hohenzollern-Hechingen (1777-1827)]] ; [[it:Augusta di Sassonia-Gotha-Altenburg (1752-1805)]] ; [[it:Luisa di Sassonia-Gotha-Altenburg (1756-1808)]] ; [[it:Maria Anna di Braganza (1899-1971)]] ; [[it:Carlo Canera di Salasco (1823-1891)]] ; [[it:Carl August Ehrensvärd (1892-1974)]], [[it:Luigi Fecia di Cossato (1800-1882)]] ; [[it:Luigi Fecia di Cossato (1841-1921)]] ; [[it:Francesco Innamorati (1853-1923)]] ; [[it:Adelaide di Sassonia-Meiningen (1891-1971)]], [[it:Feodora di Sassonia-Meiningen (1890-1972)]] ; [[it:Paolo Thaon di Revel (1888-1973)]] ; [[it:Giovanni d'Arborea (1320-1376)]], [[it:Eleonora di Trastámara (1362-1415)]] ; [[it:Pietro Fregoso (1412-1459)]] ; [[it:Pietro Fregoso (1330-1404)]] ; [[it:Elisabetta di Hohenzollern (1474-1507)]] ; [[it:Margherita di Brandeburgo (1410-1465)]] ; [[it:Paul Makler (senior)]] ; [[it:Henri Padou (senior)]] ; [[it:Franz Pfyffer von Altishofen (XVII secolo)]], [[it:Muzio Attendolo (XIII secolo)]] ; [[it:Giovanni Antonio Caldora (XV secolo)]] ; [[it:Raimondo Caldora (XIV secolo)]] ; [[it:Raimondo del Balzo (XIV secolo)]] ; [[it:Pagano della Torre (XIII secolo)]] ; [[it:Verde della Scala (XIV secolo)]] ; [[it:Glen Rice (1991)]] ; [[it:Alboino della Scala (?-1354)]]. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-39074-97|&#126;2026-39074-97]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-39074-97|talk]]) 10:19, 9 Hulyo 2026 (UTC) 64xew03fdsnjwa1vzc91ba2b3kii50n 2215478 2215477 2026-07-09T15:41:21Z ~2026-38813-25 163881 2215478 wikitext text/x-wiki *[[Usapang tagagamit:Gambo7/Archive1]] == Correction requests == Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]], when possible, can you look at the following incorrect titles: [[it:Richard Johnson (XVI secolo)]] ; [[it:Anna Stuart (1637-1640)]] ; [[it:Alice FitzAlan (1378-1415)]] ; [[it:James Stuart (1741-1815)]] and [[it:James Stuart (m. 1793)]]? Thanks. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-36448-27|&#126;2026-36448-27]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-36448-27|talk]]) 14:22, 22 Hunyo 2026 (UTC) :Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]], could you please fix the incorrect titles for the subjects in [[it:Angelo Rizzoli]], [[it:Achille Majeroni]], and [[it:Giuseppe Rossi]]? [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-37708-36|&#126;2026-37708-36]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-37708-36|talk]]) 12:10, 2 Hulyo 2026 (UTC) ::Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] we'd like to point out this useful list: [[it:Utente:ValterVB/Sandbox/Disambigue_di_Cognomi_da_creare]]. By going through it, you'll find many articles with inconsistent or incorrect disambiguators (for example, some use only the birth year, while others use both birth and death years). When possible, these should be standardized in accordance with Wikipedia's disambiguation guidelines. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-38274-34|&#126;2026-38274-34]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-38274-34|talk]]) 09:17, 5 Hulyo 2026 (UTC) :::@[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] You can make the list easier to review by using the browser's "Find in page" function to search for common incorrect date-based disambiguators, such as "(19", "(18", "(17", "(14", "secolo)", etc. Moreover, the article titles listed at [[it:Francesco Angelini]] and [[it:Elisabetta Querini]] are incorrect. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-38427-29|&#126;2026-38427-29]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-38427-29|talk]]) 19:12, 5 Hulyo 2026 (UTC) :::: @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] List of incorrect disambiguators taken from the list: [[it:Mala (Svezia)]], ambiguous with [[it:Malå]]/[[it:Malå (comune)]]; the basketball players: [[it:Mike Dunleavy]], [[it:Steve Burtt (1984)]], [[it:Matt Guokas]], [[it:Tim Hardaway (1992)]]; the politicians: [[it:Francesco D'Alessio]]; the footballers: [[it:Kees Krijgh]], [[it:Bojan Krkić (1965)]], [[it:Josef Novák]], [[it:Michal Pančík]], [[it:Igors Stepanovs (1966)]], [[it:Sándor Szűcs (1961)]], [[it:Alexander Vencel]]; [[it:Roman Kreuziger (1965)]] ; [[it:Francesco Cantuti Castelvetri (1726-1777)]] ; [[it:Rafał Leszczyński (1650-1703)]] ; [[it:Gonzalo Fernández de Córdoba (1585-1635)]] ; [[it:Alfonso d'Aviz (1509-1540)]] ; [[it:Ermanno di Hohenzollern-Hechingen (1777-1827)]] ; [[it:Augusta di Sassonia-Gotha-Altenburg (1752-1805)]] ; [[it:Luisa di Sassonia-Gotha-Altenburg (1756-1808)]] ; [[it:Maria Anna di Braganza (1899-1971)]] ; [[it:Carlo Canera di Salasco (1823-1891)]] ; [[it:Carl August Ehrensvärd (1892-1974)]], [[it:Luigi Fecia di Cossato (1800-1882)]] ; [[it:Luigi Fecia di Cossato (1841-1921)]] ; [[it:Francesco Innamorati (1853-1923)]] ; [[it:Adelaide di Sassonia-Meiningen (1891-1971)]] ; [[it:Feodora di Sassonia-Meiningen (1890-1972)]] ; [[it:Paolo Thaon di Revel (1888-1973)]] ; [[it:Giovanni d'Arborea (1320-1376)]] ; [[it:Eleonora di Trastámara (1362-1415)]] ; [[it:Pietro Fregoso (1412-1459)]] ; [[it:Pietro Fregoso (1330-1404)]] ; [[it:Elisabetta di Hohenzollern (1474-1507)]] ; [[it:Margherita di Brandeburgo (1410-1465)]] ; [[it:Paul Makler (senior)]] ; [[it:Henri Padou (senior)]] ; [[it:Franz Pfyffer von Altishofen (XVII secolo)]] ; [[it:Muzio Attendolo (XIII secolo)]] ; [[it:Giovanni Antonio Caldora (XV secolo)]] ; [[it:Raimondo Caldora (XIV secolo)]] ; [[it:Raimondo del Balzo (XIV secolo)]] ; [[it:Pagano della Torre (XIII secolo)]] ; [[it:Verde della Scala (XIV secolo)]] ; [[it:Glen Rice (1991)]] ; [[it:Alboino della Scala (?-1354)]]. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-39074-97|&#126;2026-39074-97]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-39074-97|talk]]) 10:19, 9 Hulyo 2026 (UTC) 5kdszeh308a5mrj5yglqfumgansu5bh 2215479 2215478 2026-07-09T15:42:10Z ~2026-38813-25 163881 2215479 wikitext text/x-wiki *[[Usapang tagagamit:Gambo7/Archive1]] == Correction requests == Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]], when possible, can you look at the following incorrect titles: [[it:Richard Johnson (XVI secolo)]] ; [[it:Anna Stuart (1637-1640)]] ; [[it:Alice FitzAlan (1378-1415)]] ; [[it:James Stuart (1741-1815)]] and [[it:James Stuart (m. 1793)]]? Thanks. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-36448-27|&#126;2026-36448-27]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-36448-27|talk]]) 14:22, 22 Hunyo 2026 (UTC) :Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]], could you please fix the incorrect titles for the subjects in [[it:Angelo Rizzoli]], [[it:Achille Majeroni]], and [[it:Giuseppe Rossi]]? [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-37708-36|&#126;2026-37708-36]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-37708-36|talk]]) 12:10, 2 Hulyo 2026 (UTC) ::Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] we'd like to point out this useful list: [[it:Utente:ValterVB/Sandbox/Disambigue_di_Cognomi_da_creare]]. By going through it, you'll find many articles with inconsistent or incorrect disambiguators (for example, some use only the birth year, while others use both birth and death years). When possible, these should be standardized in accordance with Wikipedia's disambiguation guidelines. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-38274-34|&#126;2026-38274-34]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-38274-34|talk]]) 09:17, 5 Hulyo 2026 (UTC) :::@[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] You can make the list easier to review by using the browser's "Find in page" function to search for common incorrect date-based disambiguators, such as "(19", "(18", "(17", "(14", "secolo)", etc. Moreover, the article titles listed at [[it:Francesco Angelini]] and [[it:Elisabetta Querini]] are incorrect. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-38427-29|&#126;2026-38427-29]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-38427-29|talk]]) 19:12, 5 Hulyo 2026 (UTC) :::: @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] List of incorrect disambiguators taken from the list: [[it:Mala (Svezia)]], ambiguous with [[it:Malå]]/[[it:Malå (comune)]]; the basketball players: [[it:Mike Dunleavy]], [[it:Steve Burtt (1984)]], [[it:Matt Guokas]], [[it:Tim Hardaway (1992)]]; the politicians: [[it:Francesco D'Alessio]]; the footballers: [[it:Kees Krijgh]], [[it:Bojan Krkić (1965)]], [[it:Josef Novák]], [[it:Michal Pančík]], [[it:Igors Stepanovs (1966)]], [[it:Sándor Szűcs (1961)]], [[it:Alexander Vencel]]; [[it:Roman Kreuziger (1965)]] ; [[it:Francesco Cantuti Castelvetri (1726-1777)]] ; [[it:Rafał Leszczyński (1650-1703)]] ; [[it:Gonzalo Fernández de Córdoba (1585-1635)]] ; [[it:Alfonso d'Aviz (1509-1540)]] ; [[it:Ermanno di Hohenzollern-Hechingen (1777-1827)]] ; [[it:Augusta di Sassonia-Gotha-Altenburg (1752-1805)]] ; [[it:Luisa di Sassonia-Gotha-Altenburg (1756-1808)]] ; [[it:Maria Anna di Braganza (1899-1971)]] ; [[it:Carlo Canera di Salasco (1823-1891)]] ; [[it:Carl August Ehrensvärd (1892-1974)]] ; [[it:Luigi Fecia di Cossato (1800-1882)]] ; [[it:Luigi Fecia di Cossato (1841-1921)]] ; [[it:Francesco Innamorati (1853-1923)]] ; [[it:Adelaide di Sassonia-Meiningen (1891-1971)]] ; [[it:Feodora di Sassonia-Meiningen (1890-1972)]] ; [[it:Paolo Thaon di Revel (1888-1973)]] ; [[it:Giovanni d'Arborea (1320-1376)]] ; [[it:Eleonora di Trastámara (1362-1415)]] ; [[it:Pietro Fregoso (1412-1459)]] ; [[it:Pietro Fregoso (1330-1404)]] ; [[it:Elisabetta di Hohenzollern (1474-1507)]] ; [[it:Margherita di Brandeburgo (1410-1465)]] ; [[it:Paul Makler (senior)]] ; [[it:Henri Padou (senior)]] ; [[it:Franz Pfyffer von Altishofen (XVII secolo)]] ; [[it:Muzio Attendolo (XIII secolo)]] ; [[it:Giovanni Antonio Caldora (XV secolo)]] ; [[it:Raimondo Caldora (XIV secolo)]] ; [[it:Raimondo del Balzo (XIV secolo)]] ; [[it:Pagano della Torre (XIII secolo)]] ; [[it:Verde della Scala (XIV secolo)]] ; [[it:Glen Rice (1991)]] ; [[it:Alboino della Scala (?-1354)]]. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-39074-97|&#126;2026-39074-97]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-39074-97|talk]]) 10:19, 9 Hulyo 2026 (UTC) ixewo6t25h0vsa8cwmjwkymazfh1x0m 2215483 2215479 2026-07-09T16:12:48Z ~2026-38842-73 163883 2215483 wikitext text/x-wiki *[[Usapang tagagamit:Gambo7/Archive1]] == Correction requests == Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]], when possible, can you look at the following incorrect titles: [[it:Richard Johnson (XVI secolo)]] ; [[it:Anna Stuart (1637-1640)]] ; [[it:Alice FitzAlan (1378-1415)]] ; [[it:James Stuart (1741-1815)]] and [[it:James Stuart (m. 1793)]]? Thanks. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-36448-27|&#126;2026-36448-27]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-36448-27|talk]]) 14:22, 22 Hunyo 2026 (UTC) :Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]], could you please fix the incorrect titles for the subjects in [[it:Angelo Rizzoli]], [[it:Achille Majeroni]], and [[it:Giuseppe Rossi]]? [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-37708-36|&#126;2026-37708-36]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-37708-36|talk]]) 12:10, 2 Hulyo 2026 (UTC) ::Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] we'd like to point out this useful list: [[it:Utente:ValterVB/Sandbox/Disambigue_di_Cognomi_da_creare]]. By going through it, you'll find many articles with inconsistent or incorrect disambiguators (for example, some use only the birth year, while others use both birth and death years). When possible, these should be standardized in accordance with Wikipedia's disambiguation guidelines. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-38274-34|&#126;2026-38274-34]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-38274-34|talk]]) 09:17, 5 Hulyo 2026 (UTC) :::@[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] You can make the list easier to review by using the browser's "Find in page" function to search for common incorrect date-based disambiguators, such as "(19", "(18", "(17", "(14", "secolo)", etc. Moreover, the article titles listed at [[it:Francesco Angelini]] and [[it:Elisabetta Querini]] are incorrect. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-38427-29|&#126;2026-38427-29]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-38427-29|talk]]) 19:12, 5 Hulyo 2026 (UTC) :::: @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] List of incorrect disambiguators taken from the list: [[it:Mala (Svezia)]], ambiguous with [[it:Malå]]/[[it:Malå (comune)]]; the basketball players: [[it:Mike Dunleavy]], [[it:Steve Burtt (1984)]], [[it:Matt Guokas]], [[it:Tim Hardaway (1992)]]; the politicians: [[it:Francesco D'Alessio]]; the footballers: [[it:Kees Krijgh]], [[it:Bojan Krkić (1965)]], [[it:Josef Novák]], [[it:Michal Pančík]], [[it:Igors Stepanovs (1966)]], [[it:Sándor Szűcs (1961)]], [[it:Alexander Vencel]]; [[it:Osman Pascià (ammiraglio)]], ambiguous with [[it:Osman Emin Ahmed Pascià]]; [[it:Roman Kreuziger (1965)]] ; [[it:Francesco Cantuti Castelvetri (1726-1777)]] ; [[it:Rafał Leszczyński (1650-1703)]] ; [[it:Gonzalo Fernández de Córdoba (1585-1635)]] ; [[it:Alfonso d'Aviz (1509-1540)]] ; [[it:Ermanno di Hohenzollern-Hechingen (1777-1827)]] ; [[it:Augusta di Sassonia-Gotha-Altenburg (1752-1805)]] ; [[it:Luisa di Sassonia-Gotha-Altenburg (1756-1808)]] ; [[it:Maria Anna di Braganza (1899-1971)]] ; [[it:Carlo Canera di Salasco (1823-1891)]] ; [[it:Carl August Ehrensvärd (1892-1974)]] ; [[it:Luigi Fecia di Cossato (1800-1882)]] ; [[it:Luigi Fecia di Cossato (1841-1921)]] ; [[it:Francesco Innamorati (1853-1923)]] ; [[it:Adelaide di Sassonia-Meiningen (1891-1971)]] ; [[it:Feodora di Sassonia-Meiningen (1890-1972)]] ; [[it:Paolo Thaon di Revel (1888-1973)]] ; [[it:Giovanni d'Arborea (1320-1376)]] ; [[it:Eleonora di Trastámara (1362-1415)]] ; [[it:Pietro Fregoso (1412-1459)]] ; [[it:Pietro Fregoso (1330-1404)]] ; [[it:Elisabetta di Hohenzollern (1474-1507)]] ; [[it:Margherita di Brandeburgo (1410-1465)]] ; [[it:Paul Makler (senior)]] ; [[it:Franz Pfyffer von Altishofen (XVII secolo)]] ; [[it:Muzio Attendolo (XIII secolo)]] ; [[it:Giovanni Antonio Caldora (XV secolo)]] ; [[it:Raimondo Caldora (XIV secolo)]] ; [[it:Raimondo del Balzo (XIV secolo)]] ; [[it:Pagano della Torre (XIII secolo)]] ; [[it:Verde della Scala (XIV secolo)]] ; [[it:Glen Rice (1991)]] ; [[it:Alboino della Scala (?-1354)]] ; [[it:Henri Padou (1898)]]. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-39074-97|&#126;2026-39074-97]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-39074-97|talk]]) 10:19, 9 Hulyo 2026 (UTC) etcyupt3qp1asnw82hq0ykvhc86kuhn 2215487 2215483 2026-07-09T17:23:28Z ~2026-39066-41 163885 /* Correction requests */ Add 2215487 wikitext text/x-wiki *[[Usapang tagagamit:Gambo7/Archive1]] == Correction requests == Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]], when possible, can you look at the following incorrect titles: [[it:Richard Johnson (XVI secolo)]] ; [[it:Anna Stuart (1637-1640)]] ; [[it:Alice FitzAlan (1378-1415)]] ; [[it:James Stuart (1741-1815)]] and [[it:James Stuart (m. 1793)]]? Thanks. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-36448-27|&#126;2026-36448-27]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-36448-27|talk]]) 14:22, 22 Hunyo 2026 (UTC) :Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]], could you please fix the incorrect titles for the subjects in [[it:Angelo Rizzoli]], [[it:Achille Majeroni]], and [[it:Giuseppe Rossi]]? [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-37708-36|&#126;2026-37708-36]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-37708-36|talk]]) 12:10, 2 Hulyo 2026 (UTC) ::Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] we'd like to point out this useful list: [[it:Utente:ValterVB/Sandbox/Disambigue_di_Cognomi_da_creare]]. By going through it, you'll find many articles with inconsistent or incorrect disambiguators (for example, some use only the birth year, while others use both birth and death years). When possible, these should be standardized in accordance with Wikipedia's disambiguation guidelines. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-38274-34|&#126;2026-38274-34]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-38274-34|talk]]) 09:17, 5 Hulyo 2026 (UTC) :::@[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] You can make the list easier to review by using the browser's "Find in page" function to search for common incorrect date-based disambiguators, such as "(19", "(18", "(17", "(14", "secolo)", etc. Moreover, the article titles listed at [[it:Francesco Angelini]] and [[it:Elisabetta Querini]] are incorrect. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-38427-29|&#126;2026-38427-29]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-38427-29|talk]]) 19:12, 5 Hulyo 2026 (UTC) :::: @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] List of incorrect disambiguators taken from the list: [[it:Mala (Svezia)]], ambiguous with [[it:Malå]]/[[it:Malå (comune)]]; the basketball players: [[it:Mike Dunleavy]], [[it:Steve Burtt (1984)]], [[it:Matt Guokas]], [[it:Tim Hardaway (1992)]]; the politicians: [[it:Francesco D'Alessio]]; the footballers: [[it:Kees Krijgh]], [[it:Bojan Krkić (1965)]], [[it:Josef Novák]], [[it:Michal Pančík]], [[it:Igors Stepanovs (1966)]], [[it:Sándor Szűcs (1961)]], [[it:Alexander Vencel]]; [[it:Osman Pascià (ammiraglio)]], ambiguous with [[it:Osman Emin Ahmed Pascià]]; [[it:Roman Kreuziger (1965)]] ; [[it:Francesco Cantuti Castelvetri (1726-1777)]] ; [[it:Rafał Leszczyński (1650-1703)]] ; [[it:Gonzalo Fernández de Córdoba (1585-1635)]] ; [[it:Alfonso d'Aviz (1509-1540)]] ; [[it:Ermanno di Hohenzollern-Hechingen (1777-1827)]] ; [[it:Augusta di Sassonia-Gotha-Altenburg (1752-1805)]] ; [[it:Luisa di Sassonia-Gotha-Altenburg (1756-1808)]] ; [[it:Maria Anna di Braganza (1899-1971)]] ; [[it:Carlo Canera di Salasco (1823-1891)]] ; [[it:Carl August Ehrensvärd (1892-1974)]] ; [[it:Luigi Fecia di Cossato (1800-1882)]] ; [[it:Luigi Fecia di Cossato (1841-1921)]] ; [[it:Francesco Innamorati (1853-1923)]] ; [[it:Adelaide di Sassonia-Meiningen (1891-1971)]] ; [[it:Feodora di Sassonia-Meiningen (1890-1972)]] ; [[it:Paolo Thaon di Revel (1888-1973)]] ; [[it:Giovanni d'Arborea (1320-1376)]] ; [[it:Eleonora di Trastámara (1362-1415)]] ; [[it:Pietro Fregoso (1412-1459)]] ; [[it:Pietro Fregoso (1330-1404)]] ; [[it:Elisabetta di Hohenzollern (1474-1507)]] ; [[it:Margherita di Brandeburgo (1410-1465)]] ; [[it:Paul Makler (senior)]] ; [[it:Franz Pfyffer von Altishofen (XVII secolo)]] ; [[it:Muzio Attendolo (XIII secolo)]] ; [[it:Giovanni Antonio Caldora (XV secolo)]] ; [[it:Raimondo Caldora (XIV secolo)]] ; [[it:Raimondo del Balzo (XIV secolo)]] ; [[it:Pagano della Torre (XIII secolo)]] ; [[it:Verde della Scala (XIV secolo)]] ; [[it:Yoü and I]] ; [[it:Glen Rice (1991)]] ; [[it:Alboino della Scala (?-1354)]] ; [[it:Henri Padou (1898)]]. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-39074-97|&#126;2026-39074-97]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-39074-97|talk]]) 10:19, 9 Hulyo 2026 (UTC) 1ub2yh4h2s13dgbzvts23pcfi0hrj81 2215492 2215487 2026-07-09T19:45:18Z ~2026-38993-72 163887 /* Correction requests */ Update 2215492 wikitext text/x-wiki *[[Usapang tagagamit:Gambo7/Archive1]] == Correction requests == Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]], when possible, can you look at the following incorrect titles: [[it:Richard Johnson (XVI secolo)]] ; [[it:Anna Stuart (1637-1640)]] ; [[it:Alice FitzAlan (1378-1415)]] ; [[it:James Stuart (1741-1815)]] and [[it:James Stuart (m. 1793)]]? Thanks. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-36448-27|&#126;2026-36448-27]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-36448-27|talk]]) 14:22, 22 Hunyo 2026 (UTC) :Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]], could you please fix the incorrect titles for the subjects in [[it:Angelo Rizzoli]], [[it:Achille Majeroni]], and [[it:Giuseppe Rossi]]? [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-37708-36|&#126;2026-37708-36]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-37708-36|talk]]) 12:10, 2 Hulyo 2026 (UTC) ::Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] we'd like to point out this useful list: [[it:Utente:ValterVB/Sandbox/Disambigue_di_Cognomi_da_creare]]. By going through it, you'll find many articles with inconsistent or incorrect disambiguators (for example, some use only the birth year, while others use both birth and death years). When possible, these should be standardized in accordance with Wikipedia's disambiguation guidelines. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-38274-34|&#126;2026-38274-34]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-38274-34|talk]]) 09:17, 5 Hulyo 2026 (UTC) :::@[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] You can make the list easier to review by using the browser's "Find in page" function to search for common incorrect date-based disambiguators, such as "(19", "(18", "(17", "(14", "secolo)", etc. Moreover, the article titles listed at [[it:Francesco Angelini]] and [[it:Elisabetta Querini]] are incorrect. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-38427-29|&#126;2026-38427-29]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-38427-29|talk]]) 19:12, 5 Hulyo 2026 (UTC) :::: @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] List of incorrect disambiguators taken from the list: [[it:Mala (Svezia)]], ambiguous with [[it:Malå]]/[[it:Malå (comune)]]; the basketball players: [[it:Mike Dunleavy]], [[it:Steve Burtt (1984)]], [[it:Matt Guokas]], [[it:Tim Hardaway (1992)]]; the politicians: [[it:Francesco D'Alessio]]; the footballers: [[it:Kees Krijgh]], [[it:Bojan Krkić (1965)]], [[it:Josef Novák]], [[it:Michal Pančík]], [[it:Igors Stepanovs (1966)]], [[it:Sándor Szűcs (1961)]], [[it:Alexander Vencel]]; [[it:Osman Pascià (ammiraglio)]], ambiguous with [[it:Osman Emin Ahmed Pascià]]; [[it:Roman Kreuziger (1965)]] ; [[it:Francesco Cantuti Castelvetri (1726-1777)]] ; [[it:Rafał Leszczyński (1650-1703)]] ; [[it:Gonzalo Fernández de Córdoba (1585-1635)]] ; [[it:Alfonso d'Aviz (1509-1540)]] ; [[it:Ermanno di Hohenzollern-Hechingen (1777-1827)]] ; [[it:Augusta di Sassonia-Gotha-Altenburg (1752-1805)]] ; [[it:Luisa di Sassonia-Gotha-Altenburg (1756-1808)]] ; [[it:Maria Anna di Braganza (1899-1971)]] ; [[it:Carlo Canera di Salasco (1823-1891)]] ; [[it:Carl August Ehrensvärd (1892-1974)]] ; [[it:Luigi Fecia di Cossato (1800-1882)]] ; [[it:Luigi Fecia di Cossato (1841-1921)]] ; [[it:Francesco Innamorati (1853-1923)]] ; [[it:Adelaide di Sassonia-Meiningen (1891-1971)]] ; [[it:Feodora di Sassonia-Meiningen (1890-1972)]] ; [[it:Paolo Thaon di Revel (1888-1973)]] ; [[it:Giovanni d'Arborea (1320-1376)]] ; [[it:Eleonora di Trastámara (1362-1415)]] ; [[it:Pietro Fregoso (1412-1459)]] ; [[it:Pietro Fregoso (1330-1404)]] ; [[it:Elisabetta di Hohenzollern (1474-1507)]] ; [[it:Margherita di Brandeburgo (1410-1465)]] ; [[it:Paul Makler (senior)]] ; [[it:Franz Pfyffer von Altishofen (XVII secolo)]] ; [[it:Muzio Attendolo (XIII secolo)]] ; [[it:Giovanni Antonio Caldora (XV secolo)]] ; [[it:Raimondo Caldora (XIV secolo)]] ; [[it:Raimondo del Balzo (XIV secolo)]] ; [[it:Pagano della Torre (XIII secolo)]] ; [[it:Verde della Scala (XIV secolo)]] ; [[it:Carlo Pedersoli Jr.]] ; [[it:Yoü and I]] ; [[it:Glen Rice (1991)]] ; [[it:Alboino della Scala (?-1354)]] ; [[it:Henri Padou (1898)]]. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-39074-97|&#126;2026-39074-97]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-39074-97|talk]]) 10:19, 9 Hulyo 2026 (UTC) f5jk1txxkmiv7cp6u3awhs8udg6w5ry 0 338797 2215456 2215043 2026-07-09T13:47:47Z Lolbet101 163542 Usbong. (Stub.) 2215456 wikitext text/x-wiki {{Short description|Pamamaril sa paaralan sa Tacloban noong 2026}} [[Talaksan:Sonny Angara at San Jose National High School, Tacloban in 2026.jpg|thumb|Ininspeksyon ni Education Secretary [[Sonny Angara]] (gitna) ang Jose National High School, isang araw pagkatapos ng pamamaril.]] Noong Hunyo 22, 2026, isang pamamaril ang nangyari sa '''San Jose National High School''' sa [[Tacloban]], [[Leyte]], sa [[Pilipinas]]. Tatlong estudyante ang namatay at hindi bababa sa 20 pang sugatan.<ref>{{Cite news|title=High school shooting in the Philippines kills 3, and police arrest 2 students|url=https://apnews.com/article/022bd9892d858b1bc5e9ed741e0d7222|work=Associated Press|date=}}</ref> Inaresto ng mga pulis ang dalawang [[menor de edad]].<ref>{{Cite news|title=Two students arrested after three killed in Philippines school shooting|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/6/22/two-students-arrested-after-three-killed-in-philippines-school-shooting|work=Al Jazeera|date=}}</ref> == Imbestigasyon == Nagsimula ang insidente habang may klase sa loob ng paaralan. Nagdulot ito ng pagkamatay ng tatlong estudyante. Nagresponde ang mga pulis, mga guro, at taong medikal upang mailikas ang mga estudyante at matiyak ang kanilang kaligtasan.<ref>{{Cite news|title=3 dead, 5 injured in school shooting incident in Tacloban |url=https://www.youtube.com/watch?v=rw90_hHLHrs|work=ANC Digital (YouTube)|date=}}</ref> Ayon sa [[Pambansang Pulisya ng Pilipinas|Philippine National Police]], dalawang menor de edad ang pinaghihinalaang sangkot sa pamamaril. Pinag-aaralan nila ang posibleng motibo ng insidente at kung paano nakuha ng mga suspek ang mga ginamit nilang baril. Patuloy pang iniimbestigahan ng mga awtoridad ang iba pang posibleng dahilan kaugnay sa insidente.<ref>{{Cite news|title=Tacloban school attack planned for more than a month|url=https://www.pna.gov.ph/articles/1277845|work=Philippine News Agency|date=}}</ref><ref>{{Cite news|title=Tacloban school shooting 'planned', shooter got gun from policewoman-aunt: PNP|url=https://www.abs-cbn.com/news/regions/2026/6/23/tacloban-school-shooting-planned-shooter-got-gun-from-policewoman-aunt-pnp-0858|work=ABS-CBN News|date=}}</ref> == Reaksiyon == Naglabas ng pahayag ang [[Komisyon ng Karapatang Pantao|Commission on Human Rights]] tungkol sa insidente at nanawagan ng mas hihigpitan ang mga hakbang upang maprotektahan ang mga mag-aaral sa loob ng paaralan.<ref>{{Cite web|title=Statement of the Commission on Human Rights on the Tacloban school shooting incident|url=https://chr.gov.ph/statement-of-the-commission-on-human-rights-on-the-tacloban-school-shooting-incident/|website=Commission on Human Rights|date=}}</ref> Ang [[Kagawaran ng Interyor at Pamahalaang Lokal|Department of the Interior and Local Government]] ay nag-abot ng pakikiramay at nangakong makikipagtulungan sila sa mga ahensiya sa isinasagawang imbestigasyon.<ref>{{Cite web|title=DILG Statement on the Tacloban School shooting|url=https://pia.gov.ph/press-release/dilg-statement-on-the-tacloban-school-shooting/|website=Philippine Information Agency|date=}}</ref> Kasunod ng insidente, sinusuri ng pamahalaan ang mga patakaran sa seguridad ng mga paaralan.<ref>{{Cite news|title=Philippines rethinks school safety after rare shooting kills three|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/philippines-rethinks-school-safety-after-rare-shooting-kills-three-2026-06-23/|work=Reuters|date=}}</ref> == Tingnan din == * [[Tacloban]] * [[Pambansang Pulisya ng Pilipinas]] (Philippine National Police) == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Stub}} fund5fve4d4jh99b468910h2y6bx4t1 0 338809 2215499 2215389 2026-07-09T23:37:47Z AsianStuff03 125864 /* */ Balarila 2215499 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata}} Si '''Wang Wei''' (699–761), na kilala rin sa kanyang pangmagalang na pangalang '''Mojie''', ay isang musikero, pintor, makata, at pulitiko mula sa kalagitnaang panahon ng [[Dinastiyang Tang]]. Siya ay itinuturing na isa sa mga pinakatanyag makasining ng kanyang panahon. Humigit-kumulang 400 sa kanyang mga tula ang nakaligtas at 29 sa mga ito ay kasama sa antolohiya noong ika-18 siglo ''Tatlong Daang Tula ng Dinastiyang Tang''.<ref>{{Cite book |last=Hay |first=John |url=https://books.google.com.ph/books?id=tzDBKq-McgYC&pg=PA121&dq=wang+wei+three+hundred+tang+poems&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwju1PbD2MSVAxUfk68BHcayLHYQ6AF6BAgNEAM#v=onepage&q=wang%20wei%20three%20hundred%20tang%20poems&f=false |title=Boundaries in China |date=1994 |publisher=Reaktion Books |isbn=978-0-948462-38-2 |language=en}}</ref> Malaking bahagi ng kaniyang pinakamagagandang tula ay humugot ng inspirasyon mula sa lokal na tanawin. Kilala si Wang Wei sa kaniyang dalawang talento bilang isang makata ng kalikasan at pintor ng tanawin. Ang kanyang mga tula ay orihinal na tinipon at inedit sa isang koleksyon ng kanyang pangalawang bunsong kapatid na si Wang Jin, sa ilalim ng utos ng imperyo. Sa kaniyang mga ipinintang larawan, walang natitirang mga tunay na ispesimen, bagama't mayroong ebidensya ang kaniyang mga gawa sa pamamagitan ng mga impluwensya sa mga sumunod na pinintang larawan at mga naglalarawang salaysay. Ang kanyang mga talento sa musika ay lubos na pinahahalagahan; gayunpaman, walang mga komposisyon o nota ng musika ang natira. Siya ay nagkaroon ng matagumpay na karera bilang isang opisyal ng korte ng imperyo. Kalaunan sa kanyang buhay, siya ay naging isang debotong Buddhistang Chan at isang taong makagulay at di-kumakain ng karne.<ref>Wu, 49–51</ref> Gumugol siya ng sampung taon sa pag-aaral kay Daoguang, isang dalubhasang Chan. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ===Mga pinagkunan=== * Wu, John C.H. (1972), ''The Four Seasons of Tang Poetry''. Rutland, Vermont: Charles E. Tuttle. {{ISBN|978-0-8048-0197-3}}. [[Kategorya:Mga Tsino]] 4xc6eescxve2mc02pq38a36vkdu6e4j 2215501 2215499 2026-07-09T23:41:59Z AsianStuff03 125864 added [[Category:Mga politiko mula sa Tsina]] using [[WP:HC|HotCat]] 2215501 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata}} Si '''Wang Wei''' (699–761), na kilala rin sa kanyang pangmagalang na pangalang '''Mojie''', ay isang musikero, pintor, makata, at pulitiko mula sa kalagitnaang panahon ng [[Dinastiyang Tang]]. Siya ay itinuturing na isa sa mga pinakatanyag makasining ng kanyang panahon. Humigit-kumulang 400 sa kanyang mga tula ang nakaligtas at 29 sa mga ito ay kasama sa antolohiya noong ika-18 siglo ''Tatlong Daang Tula ng Dinastiyang Tang''.<ref>{{Cite book |last=Hay |first=John |url=https://books.google.com.ph/books?id=tzDBKq-McgYC&pg=PA121&dq=wang+wei+three+hundred+tang+poems&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwju1PbD2MSVAxUfk68BHcayLHYQ6AF6BAgNEAM#v=onepage&q=wang%20wei%20three%20hundred%20tang%20poems&f=false |title=Boundaries in China |date=1994 |publisher=Reaktion Books |isbn=978-0-948462-38-2 |language=en}}</ref> Malaking bahagi ng kaniyang pinakamagagandang tula ay humugot ng inspirasyon mula sa lokal na tanawin. Kilala si Wang Wei sa kaniyang dalawang talento bilang isang makata ng kalikasan at pintor ng tanawin. Ang kanyang mga tula ay orihinal na tinipon at inedit sa isang koleksyon ng kanyang pangalawang bunsong kapatid na si Wang Jin, sa ilalim ng utos ng imperyo. Sa kaniyang mga ipinintang larawan, walang natitirang mga tunay na ispesimen, bagama't mayroong ebidensya ang kaniyang mga gawa sa pamamagitan ng mga impluwensya sa mga sumunod na pinintang larawan at mga naglalarawang salaysay. Ang kanyang mga talento sa musika ay lubos na pinahahalagahan; gayunpaman, walang mga komposisyon o nota ng musika ang natira. Siya ay nagkaroon ng matagumpay na karera bilang isang opisyal ng korte ng imperyo. Kalaunan sa kanyang buhay, siya ay naging isang debotong Buddhistang Chan at isang taong makagulay at di-kumakain ng karne.<ref>Wu, 49–51</ref> Gumugol siya ng sampung taon sa pag-aaral kay Daoguang, isang dalubhasang Chan. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ===Mga pinagkunan=== * Wu, John C.H. (1972), ''The Four Seasons of Tang Poetry''. Rutland, Vermont: Charles E. Tuttle. {{ISBN|978-0-8048-0197-3}}. [[Kategorya:Mga Tsino]] [[Kategorya:Mga politiko mula sa Tsina]] eh7gv8b659o10bfbvtbxkieggi820r2 0 338810 2215454 2215412 2026-07-09T13:42:27Z Lolbet101 163542 /* Listahan ng mga gamit ng Messier */ Maliit na pag-aayos. (Minor Fix.) 2215454 wikitext text/x-wiki {{Infobox astronomical survey | name = Katalogong Messier | image = All messier objects (numbered).jpg | caption = Lahat ng mga bagay ng Messier (mula [[Crab Nebula|M1]] hanggang [[Messier 110 (galaksiya)|M110]]) | type = Katalogo ng astronomiya | namedafter = [[Charles Messier]] | published = 1774 (paunang bersyon) }} Ang '''Katalogong Messier''' (Ingles: ''Messier Catalog'' o ''Messier Catalogue'') ay isang listahan ng 110 malalim na bagay sa kalawakan na pinagsama-sama ng Pranses na astronomong si [[Charles Messier]] noong 1771.<ref name=":0">{{Cite web |title=Messier catalog {{!}} Deep-Sky Objects, Nebulae & Galaxies {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Messier-catalog |access-date=2026-07-09 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Charles Messier's Original Catalog of 1771 |url=http://www.messier.seds.org/xtra/history/m-cat71.html |access-date=2026-07-09 |website=www.messier.seds.org}}</ref> Noong 1781, umabot na sa 103 ng mga bagay na isinama sa katalogo.<ref>{{Cite web |title=Original Messier Catalog of 1781 |url=http://www.messier.seds.org/xtra/Mcat/mcat1781.html#messier1781 |access-date=2026-07-09 |website=www.messier.seds.org}}</ref> Kalaunan, pitong bagay ang natuklasan mula sa kaniyang mga tala at obserbasyon ang idinagdag ng mga [[astronomo]]. Kaya, ang makabagong Katalogong Messier ay binubuo ng 110 na bagay.<ref name=":0" /> Lumikha ni Messier ang isang katalogong mga bagay na hindi [[kometa]].<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Messier Catalog / Catalogue de Messier |url=https://www.datastro.eu/explore/dataset/catalogue-de-messier/information/?disjunctive.objet&disjunctive.mag&disjunctive.english_name_nom_en_anglais&disjunctive.french_name_nom_francais&disjunctive.latin_name_nom_latin&sort=messier |access-date=2026-07-09 |website=www.datastro.eu |language=en-US}}</ref> Inilista niya ang mga [[nebula]], [[galaksiya]], at [[kumpol ng bituin]] na hindi gumagalaw sa kalawakan upang maiwasan ang kalituhan habang nagmamasid.<ref>{{Cite web |title=Messier Catalog {{!}} Astronomy and Astrophysics {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |url=https://www.ebsco.com/research-starters/astronomy-and-astrophysics/messier-catalog |access-date=2026-07-09 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Ang Katalogong Messier ay isa sa mga pinakasikat na listahan ng mga bagay na pang-astronomiya. Maraming bagay sa listahan ang tinutukoy ng kanilang mga numero ng Messier. Kasama sa katalogo ang karamihan sa mga bagay na pang-astronomiya sa malalalim na kalangitan na madaling maobserbahan mula sa [[Hilagang Hating-globo|Hilagang Hemispero]] ng [[Daigdig]].<ref>{{Cite web |date=2023-03-20 |title=Hubble’s Messier Catalog - NASA Science |url=https://science.nasa.gov/mission/hubble/science/explore-the-night-sky/hubble-messier-catalog/ |access-date=2026-07-09 |language=en-US}}</ref> Ang katalogong ito ay isa sa mga pinakaginagamit na katalogo ng mga bagay sa kalawakan. Maraming astronomo ang nagsasagawa ng ''Messier marathon'', isang gawain kung saan sinusubukang makita ang lahat ng 110 bagay sa loob lamang ng isang gabi kapag ang mga ito ay nakikita sa kalangitan.<ref>{{Cite web |title=Messier Marathon |url=https://skyandtelescope.org/astronomy-resources/messier-marathon/ |website=Sky & Telescope |access-date=2026-07-09}}</ref> == Listahan ng mga bagay ng Messier == Ang bawat bagay sa katalogo ay binibigyan ng bilang na nagsisimula sa titik '''M'''. Halimbawa, ang '''M1''' ay ang [[Crab Nebula]], ang '''M31''' ay para sa [[Galaksiyang Andromeda]], at iba pa. Narito ang ilang mga kilalang bagay ng Messier: {| class="wikitable" ! Bilang ! Pangalan ! Larawan ! Uri |- | [[Crab Nebula|M1]] | Crab Nebula | [[File:Crab Nebula.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Labi ng supernoba]] |- | [[Great Globular Cluster sa Hercules|M13]] | Great Globular Cluster sa Hercules | [[File:Messier 13 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Globular na kumpol ng bituin]] |- | [[Galaksiyang Andromeda|M31]] | Galaksiyang Andromeda | [[File:Andromeda Galaxy (with h-alpha).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] |- | [[Orion Nebula|M42]] | Orion Nebula | [[File:Orion Nebula - Hubble 2006 mosaic 18000.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] |- | [[Pleiades|M45]] | Pleiades | [[File:Bob Star - M45 Carranza Field (by).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin]] |- | [[Galaksiyang Whirlpool|M51]] | Galaksiyang Whirlpool | [[File:Messier51 sRGB.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] |- | [[Nebulang Singsing|M57]] | Nebulang Singsing (Ring Nebula) | [[File:M57 The Ring Nebula.JPG|frameless|upright=0.32]] | [[Planetaryong nebula]] |- | [[Galaksiyang Sombrero|M104]] | Galaksiyang Sombrero | [[File:M104 ngc4594 sombrero galaxy hi-res.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] |} == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Astronomiya]] t4l69f5rvyhntcavg7whxp0zwtnfgm9 2215524 2215454 2026-07-10T07:04:45Z Lolbet101 163542 Pinatagalog ng salitang "Globular". (Translating "Globular" in Tagalog.) 2215524 wikitext text/x-wiki {{Infobox astronomical survey | name = Katalogong Messier | image = All messier objects (numbered).jpg | caption = Lahat ng mga bagay ng Messier (mula [[Crab Nebula|M1]] hanggang [[Messier 110 (galaksiya)|M110]]) | type = Katalogo ng astronomiya | namedafter = [[Charles Messier]] | published = 1774 (paunang bersyon) }} Ang '''Katalogong Messier''' (Ingles: ''Messier Catalog'' o ''Messier Catalogue'') ay isang listahan ng 110 malalim na bagay sa kalawakan na pinagsama-sama ng Pranses na astronomong si [[Charles Messier]] noong 1771.<ref name=":0">{{Cite web |title=Messier catalog {{!}} Deep-Sky Objects, Nebulae & Galaxies {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Messier-catalog |access-date=2026-07-09 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Charles Messier's Original Catalog of 1771 |url=http://www.messier.seds.org/xtra/history/m-cat71.html |access-date=2026-07-09 |website=www.messier.seds.org}}</ref> Noong 1781, umabot na sa 103 ng mga bagay na isinama sa katalogo.<ref>{{Cite web |title=Original Messier Catalog of 1781 |url=http://www.messier.seds.org/xtra/Mcat/mcat1781.html#messier1781 |access-date=2026-07-09 |website=www.messier.seds.org}}</ref> Kalaunan, pitong bagay ang natuklasan mula sa kaniyang mga tala at obserbasyon ang idinagdag ng mga [[astronomo]]. Kaya, ang makabagong Katalogong Messier ay binubuo ng 110 na bagay.<ref name=":0" /> Lumikha ni Messier ang isang katalogong mga bagay na hindi [[kometa]].<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Messier Catalog / Catalogue de Messier |url=https://www.datastro.eu/explore/dataset/catalogue-de-messier/information/?disjunctive.objet&disjunctive.mag&disjunctive.english_name_nom_en_anglais&disjunctive.french_name_nom_francais&disjunctive.latin_name_nom_latin&sort=messier |access-date=2026-07-09 |website=www.datastro.eu |language=en-US}}</ref> Inilista niya ang mga [[nebula]], [[galaksiya]], at [[kumpol ng bituin]] na hindi gumagalaw sa kalawakan upang maiwasan ang kalituhan habang nagmamasid.<ref>{{Cite web |title=Messier Catalog {{!}} Astronomy and Astrophysics {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |url=https://www.ebsco.com/research-starters/astronomy-and-astrophysics/messier-catalog |access-date=2026-07-09 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Ang Katalogong Messier ay isa sa mga pinakasikat na listahan ng mga bagay na pang-astronomiya. Maraming bagay sa listahan ang tinutukoy ng kanilang mga numero ng Messier. Kasama sa katalogo ang karamihan sa mga bagay na pang-astronomiya sa malalalim na kalangitan na madaling maobserbahan mula sa [[Hilagang Hating-globo|Hilagang Hemispero]] ng [[Daigdig]].<ref>{{Cite web |date=2023-03-20 |title=Hubble’s Messier Catalog - NASA Science |url=https://science.nasa.gov/mission/hubble/science/explore-the-night-sky/hubble-messier-catalog/ |access-date=2026-07-09 |language=en-US}}</ref> Ang katalogong ito ay isa sa mga pinakaginagamit na katalogo ng mga bagay sa kalawakan. Maraming astronomo ang nagsasagawa ng ''Messier marathon'', isang gawain kung saan sinusubukang makita ang lahat ng 110 bagay sa loob lamang ng isang gabi kapag ang mga ito ay nakikita sa kalangitan.<ref>{{Cite web |title=Messier Marathon |url=https://skyandtelescope.org/astronomy-resources/messier-marathon/ |website=Sky & Telescope |access-date=2026-07-09}}</ref> == Listahan ng mga bagay ng Messier == Ang bawat bagay sa katalogo ay binibigyan ng bilang na nagsisimula sa titik '''M'''. Halimbawa, ang '''M1''' ay ang [[Crab Nebula]], ang '''M31''' ay para sa [[Galaksiyang Andromeda]], at iba pa. Narito ang ilang mga kilalang bagay ng Messier: {| class="wikitable" ! Bilang ! Pangalan ! Larawan ! Uri |- | [[Crab Nebula|M1]] | Crab Nebula | [[File:Crab Nebula.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Labi ng supernoba]] |- | [[Great Globular Cluster sa Hercules|M13]] | Great Globular Cluster sa Hercules | [[File:Messier 13 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin]] |- | [[Galaksiyang Andromeda|M31]] | Galaksiyang Andromeda | [[File:Andromeda Galaxy (with h-alpha).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] |- | [[Orion Nebula|M42]] | Orion Nebula | [[File:Orion Nebula - Hubble 2006 mosaic 18000.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] |- | [[Pleiades|M45]] | Pleiades | [[File:Bob Star - M45 Carranza Field (by).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin]] |- | [[Galaksiyang Whirlpool|M51]] | Galaksiyang Whirlpool | [[File:Messier51 sRGB.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] |- | [[Nebulang Singsing|M57]] | Nebulang Singsing (Ring Nebula) | [[File:M57 The Ring Nebula.JPG|frameless|upright=0.32]] | [[Planetaryong nebula]] |- | [[Galaksiyang Sombrero|M104]] | Galaksiyang Sombrero | [[File:M104 ngc4594 sombrero galaxy hi-res.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] |} == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Astronomiya]] iy75c3awmppyehnhtwmtfjj0u2ntswi 3 338812 2215493 2026-07-09T22:18:39Z ~2026-38850-18 163888 Bagong pahina: Ang Pilipinas ay isang maharlika na lugar 2215493 wikitext text/x-wiki Ang Pilipinas ay isang maharlika na lugar 4wpuo948535tsyi5uqxoyfcczn07fpf 0 338813 2215497 2026-07-09T23:34:18Z AsianStuff03 125864 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1335100994|Meng Haoran]]" 2215497 wikitext text/x-wiki '''Meng Haoran''' (689/691–740) ay isang makatang Tsino at isang pangunahing pigurang pampanitikan ng Dinastiyang Tang. Siya ay medyong kapanahonan nina [[Wang Wei]], [[Li Bai]] at [[Du Fu]] . Sa kabila ng kanyang maikling paghahangad ng isang opisyal na karera, ginugol ni Meng Haoran ang halos lahat ng kanyang buhay sa loob at paligid ng kanyang bayan na [[Xiangyang]] sa Lalawigan ng Hubei, namumuhay na parang isang ermitanyo, habang lumilikha ng mga tulang inspirasyon ng mga tanawin at kapaligiran nito. <ref name=":0">{{Cite book |last=Longxi |first=Zhang |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781003164173 |title=A History of Chinese Literature |date=2022-08-30 |publisher=Routledge |isbn=978-1-003-16417-3 |edition=1 |location=London |pages=109–120 |language=en |doi=10.4324/9781003164173}}</ref> Malaki ang impluwensya ni Meng Haoran sa mga kasunod at kontemporaryong makata ng Dinastiyang Tang dahil sa kanyang kahusayan sa tulang Shanshui at sa kanyang disiplinado at malayang diwa. <ref name=":0">{{Cite book |last=Longxi |first=Zhang |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781003164173 |title=A History of Chinese Literature |date=2022-08-30 |publisher=Routledge |isbn=978-1-003-16417-3 |edition=1 |location=London |pages=109–120 |language=en |doi=10.4324/9781003164173}}</ref> <ref name=":1">{{Cite book |last=Mair |first=Victor H. |title=The Columbia history of Chinese literature |date=2001 |publisher=Columbia University press |isbn=978-0-231-10984-0 |location=New York |pages=294}}</ref> Si Meng ay kitang-kitang itinampok sa antolohiya ng tula ng [[Dinastiyang Qing]] (at kalaunan ay madalas na muling inilathala) na pinamagatang ''Talong Daang Tula ng Dinastiyang Tang'', na may kabuuang labinlimang tula, ang panglimang pinakamalaking bilang, na nalampasan lamang nina [[Du Fu]], [[Li Bai]], [[Wang Wei]], at Li Shangyin . Ang mga tulang ito ni Meng Haoran ay naisalin sa Ingles nina Witter Bynner at Kiang Kanghu kasabay ng paglalathala ng ''The Jade Mountain'' noong 1920. Noong 2021, isang kumpletong salin ng lahat ng mga tula ni Meng ni Paul W. Kroll ang inilathala bilang ''The Poetry of Meng Haoran'', na naglalaman din ng panimula sa buhay ni Meng at mga kontekstong pangkasaysayan ng kanyang mga tula. <ref>{{Cite book |last=Kroll |first=Paul W. |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110734690/html |title=The Poetry of Meng Haoran |date=2021-07-05 |publisher=De Gruyter |isbn=978-3-11-073469-0 |editor-last=Owen |editor-first=Stephen |doi=10.1515/9783110734690}}</ref> 55d5pphzu6zh4of9xkb4knulm4ti7xq 2215498 2215497 2026-07-09T23:37:05Z AsianStuff03 125864 /* */ Mga ilang adjustments, cleanup 2215498 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata}} Si '''Meng Haoran''' (689/691–740) ay isang makatang Tsino at isang pangunahing pigurang pampanitikan ng Dinastiyang Tang. Siya ay medyong kapanahonan nina [[Wang Wei]], [[Li Bai]] at [[Du Fu]]. Sa kabila ng kanyang maikling paghahangad ng isang opisyal na karera, ginugol ni Meng Haoran ang halos lahat ng kanyang buhay sa loob at paligid ng kanyang bayan na [[Xiangyang]] sa Lalawigan ng Hubei, namumuhay na parang isang ermitanyo, habang lumilikha ng mga tulang inspirasyon ng mga tanawin at kapaligiran nito.<ref name=":0">{{Cite book |last=Longxi |first=Zhang |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781003164173 |title=A History of Chinese Literature |date=2022-08-30 |publisher=Routledge |isbn=978-1-003-16417-3 |edition=1 |location=London |pages=109–120 |language=en |doi=10.4324/9781003164173}}</ref> Malaki ang impluwensya ni Meng Haoran sa mga kasunod at kontemporaryong makata ng Dinastiyang Tang dahil sa kanyang kahusayan sa tulang Shanshui at sa kanyang disiplinado at malayang diwa.<ref name=":0">{{Cite book |last=Longxi |first=Zhang |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781003164173 |title=A History of Chinese Literature |date=2022-08-30 |publisher=Routledge |isbn=978-1-003-16417-3 |edition=1 |location=London |pages=109–120 |language=en |doi=10.4324/9781003164173}}</ref><ref name=":1">{{Cite book |last=Mair |first=Victor H. |title=The Columbia history of Chinese literature |date=2001 |publisher=Columbia University press |isbn=978-0-231-10984-0 |location=New York |pages=294}}</ref> Si Meng ay kitang-kitang itinampok sa antolohiya ng tula ng [[Dinastiyang Qing]] (at kalaunan ay madalas na muling inilathala) na pinamagatang ''Talong Daang Tula ng Dinastiyang Tang'', na may kabuuang labinlimang tula, ang panglimang pinakamalaking bilang, na nalampasan lamang nina [[Du Fu]], [[Li Bai]], [[Wang Wei]], at Li Shangyin. Ang mga tulang ito ni Meng Haoran ay naisalin sa Ingles nina Witter Bynner at Kiang Kanghu kasabay ng paglalathala ng ''The Jade Mountain'' noong 1920. Noong 2021, isang kumpletong salin ng lahat ng mga tula ni Meng ni Paul W. Kroll ang inilathala bilang ''The Poetry of Meng Haoran'', na naglalaman din ng panimula sa buhay ni Meng at mga kontekstong pangkasaysayan ng kanyang mga tula.<ref>{{Cite book |last=Kroll |first=Paul W. |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110734690/html |title=The Poetry of Meng Haoran |date=2021-07-05 |publisher=De Gruyter |isbn=978-3-11-073469-0 |editor-last=Owen |editor-first=Stephen |doi=10.1515/9783110734690}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} 1rmpq2m3la7d8z0zdxw295hnv8yc7x4 2215500 2215498 2026-07-09T23:38:24Z AsianStuff03 125864 added [[Category:Mga Tsino]] using [[WP:HC|HotCat]] 2215500 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata}} Si '''Meng Haoran''' (689/691–740) ay isang makatang Tsino at isang pangunahing pigurang pampanitikan ng Dinastiyang Tang. Siya ay medyong kapanahonan nina [[Wang Wei]], [[Li Bai]] at [[Du Fu]]. Sa kabila ng kanyang maikling paghahangad ng isang opisyal na karera, ginugol ni Meng Haoran ang halos lahat ng kanyang buhay sa loob at paligid ng kanyang bayan na [[Xiangyang]] sa Lalawigan ng Hubei, namumuhay na parang isang ermitanyo, habang lumilikha ng mga tulang inspirasyon ng mga tanawin at kapaligiran nito.<ref name=":0">{{Cite book |last=Longxi |first=Zhang |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781003164173 |title=A History of Chinese Literature |date=2022-08-30 |publisher=Routledge |isbn=978-1-003-16417-3 |edition=1 |location=London |pages=109–120 |language=en |doi=10.4324/9781003164173}}</ref> Malaki ang impluwensya ni Meng Haoran sa mga kasunod at kontemporaryong makata ng Dinastiyang Tang dahil sa kanyang kahusayan sa tulang Shanshui at sa kanyang disiplinado at malayang diwa.<ref name=":0">{{Cite book |last=Longxi |first=Zhang |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781003164173 |title=A History of Chinese Literature |date=2022-08-30 |publisher=Routledge |isbn=978-1-003-16417-3 |edition=1 |location=London |pages=109–120 |language=en |doi=10.4324/9781003164173}}</ref><ref name=":1">{{Cite book |last=Mair |first=Victor H. |title=The Columbia history of Chinese literature |date=2001 |publisher=Columbia University press |isbn=978-0-231-10984-0 |location=New York |pages=294}}</ref> Si Meng ay kitang-kitang itinampok sa antolohiya ng tula ng [[Dinastiyang Qing]] (at kalaunan ay madalas na muling inilathala) na pinamagatang ''Talong Daang Tula ng Dinastiyang Tang'', na may kabuuang labinlimang tula, ang panglimang pinakamalaking bilang, na nalampasan lamang nina [[Du Fu]], [[Li Bai]], [[Wang Wei]], at Li Shangyin. Ang mga tulang ito ni Meng Haoran ay naisalin sa Ingles nina Witter Bynner at Kiang Kanghu kasabay ng paglalathala ng ''The Jade Mountain'' noong 1920. Noong 2021, isang kumpletong salin ng lahat ng mga tula ni Meng ni Paul W. Kroll ang inilathala bilang ''The Poetry of Meng Haoran'', na naglalaman din ng panimula sa buhay ni Meng at mga kontekstong pangkasaysayan ng kanyang mga tula.<ref>{{Cite book |last=Kroll |first=Paul W. |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110734690/html |title=The Poetry of Meng Haoran |date=2021-07-05 |publisher=De Gruyter |isbn=978-3-11-073469-0 |editor-last=Owen |editor-first=Stephen |doi=10.1515/9783110734690}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga Tsino]] gio8k9e9y1tcwmlhjvj2u581c8gzijw 0 338814 2215504 2026-07-10T00:02:57Z AsianStuff03 125864 /* */ 2215504 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Katalogong Messier]] 6h2j9pkaq6iruqqiheocczloj5wbp40 0 338815 2215505 2026-07-10T00:04:17Z AsianStuff03 125864 /* */ 2215505 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Katalogong Messier]] 6h2j9pkaq6iruqqiheocczloj5wbp40 0 338816 2215545 2026-07-10T10:06:25Z CarbonaraKid863 112412 Inilipat ni CarbonaraKid863 ang pahinang [[Kasamang Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas]] sa [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas]]: Ito ang ginagamit ng hukuman, ayon sa desisyon sa kasong G.R. 269811 na inakda ni Maria Filomena D. Singh, Kasangguning Mahistrado (https://sc.judiciary.gov.ph/269811-sambayanang-pilipinas-vs-ggg269811-ca-g-r-cr-hc-blg-16711-dating-kasong-kriminal-blg-sc-21639-hangang-21642/) 2215545 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas]] 2glnsnmc441deo448csvnjyi5e7pura