Emilio Aguinaldo

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="tl">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>tlwiki</dbname>
    <base>https://tl.wikipedia.org/wiki/Unang_Pahina</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.10</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Midya</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Natatangi</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Usapan</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Tagagamit</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Usapang tagagamit</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Usapang Wikipedia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Talaksan</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Usapang talaksan</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Usapang MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Padron</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Usapang padron</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Tulong</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Usapang tulong</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorya</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Usapang kategorya</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portada</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Usapang Portada</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Emilio Aguinaldo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>892</id>
    <revision>
      <id>2215607</id>
      <parentid>2215536</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T00:39:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiro12345</username>
        <id>163892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Kabataan */ Nagdagdag ng mga link</comment>
      <origin>2215607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21844" sha1="8vfy8cp5e275q07kzv96tdasbxu52xi" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| honorific-prefix    = 
| name                = Emilio Aguinaldo y Famy
| image               = Emilio Aguinaldo ca. 1919 (Restored).jpg
| caption             = Litrato ni Aguinaldo, kinuha taong 1919.
| title               = [[Talaksan:Seal of the President of the Philippines.svg|30px]][[Talaksan:Coat_of_arms_of_the_Philippines_(1898–1901).svg|30px]]&lt;br/&gt;Ika-1 [[Pangulo ng Pilipinas]]
| primeminister      = {{ubl|[[Apolinario Mabini]]|[[Pedro Paterno]]}}
| successor          = {{ubl|[[Miguel Malvar]]|[[Manuel L. Quezon]]}}
| term_start          = 23 Enero 1899
| term_end            = 23 Marso 1901
| title1              = [[Talaksan:Gobierno Revolucionario Filipinas.png|30px]]&lt;br&gt;Pangulo ng [[Pamahalaang Rebolusyonaryo ng Pilipinas]]
| term_start1         = 23 Hunyo 1898
| term_end1           = 22 Enero 1899
| primeminister1      = [[Apolinario Mabini]]
| title3              = [[Talaksan:Gobyerno dictatorial Filipinas.png|30px]]&lt;br&gt;[[Pamahalaang Diktatoryal ng Pilipinas|Diktador ng Pilipinas]]
| term_start3         = 24 Mayo 1898
| term_end3           = 23 Hunyo 1898
| title4              = [[Talaksan:Seal of the Republic of Biak-na-Bato.svg|30px]]&lt;br&gt;Pangulo ng [[Republika ng Biak-na-Bato]]
| term_start4         = 2 Nobyembre 1897
| term_end4           = 14 Disyembre 1897
| vicepresident4      = [[Mariano Trías]]
| title5              = Pangulo ng [[Pamahalaang Rebolusyonaryo ng Tejeros]]
| term_start5         = 22 Marso 1897
| term_end5           = 1 Nobyembre 1897
| vicepresident5      = [[Mariano Trías]]
| signature           = Emilio Aguinaldo autograph.svg
| party               = [[National Socialist Party (Philippines)|National Socialist]] (1935–1936){{refn|Aguinaldo ran for president in [[1935 Philippine presidential election|1935]] under the ticket of the [[National Socialist Party (Philippines)|National Socialist Party]],{{fact}} but in opening his campaign he disavowed association with any political party.{{fact}}|group=infobox}}&lt;br&gt;[[Independent politician|Independent]] (until 1935)
| birth_date          = {{birth date|1869|3|22}}{{efn|1=The exact date of Aguinaldo's birthdate was March 22, 1869. It can be seen in National Historical Institute's marker in Aguinaldo Shrine, Kawit, Cavite.{{fact}} Some sources give other dates.{{fact}}|group=lower-alpha|name=birthdate-note}}
| birth_place         = [[Kawit|Cavite el Viejo]], [[Cavite]], [[Kapitaniya Heneral ng Pilipinas]], [[Imperyong Kastila]]
| death_date          = {{death date and age|1964|2|6|1869|3|23}}
| death_place         = [[Lungsod Quezon]], [[Ikatlong Republika ng Pilipinas|Pilipinas]]
| resting_place       = [[Dambanang Aguinaldo]], [[Cavite]], [[Pilipinas]]
| spouse              = {{marriage|[[Hilaria Aguinaldo|Hilaria del Rosario]]|1896|1921|reason=died}}&lt;br /&gt;{{marriage|María Agoncillo|1930|1963|reason=died}}
| children            = 5 [[#Personal life|(see below)]]
| alma_mater          = [[Colegio de San Juan de Letran]]
| nickname            = &quot;Kapitan Miong&quot;&lt;br /&gt;&quot;Heneral Miong&quot; &lt;br /&gt;&quot;Ka Miong&quot;&lt;br /&gt;&quot;El [[Caudillo]]&quot;&lt;br /&gt;&quot;Magdalo&quot;&lt;br /&gt;&quot;Hermano Colon&quot;
| allegiance          = {{flag|First Philippine Republic}}&lt;br /&gt;[[File:Flag of the Tagalog people.svg|25px]] [[Republic of Biak-na-Bato]]&lt;br /&gt;{{flagicon image|Philippine revolution flag magdalo alternate.svg}} [[Katipunan]] ([[Magdalo (Katipunan faction)|Magdalo]])
| branch              = [[File:Seal of the Philippine Army (1897).svg|23px]] [[Philippine Revolutionary Army]]
| serviceyears        = 1896–1901
| rank                = [[File:PR_Ministro_Mariscal.svg|15px]] [[Generalissimo]]
[[Field Marshal of the Philippines|Minister Marshal]]&lt;br /&gt;
| unit                = 
| commands            = 
| battles             = {{hlist||'''[[Philippine Revolution]]'''|[[Kawit revolt]]|[[Battle of Imus]]|[[Battle of Talisay]]|[[Battle of Binakayan-Dalahican|Battle of Binakayan]]|[[Battle of Pateros]]|[[Battle of Zapote Bridge (1897)|Battle of Zapote Bridge]]|[[Battle of Perez Dasmariñas]]|[[Battle of Timalan]]|[[Battle of Naic]]|[[Battle of Mount Puray]] |[[Battle of Aliaga]]|[[Battle of Alapan]]&lt;br/&gt;'''[[Spanish–American War]]'''|[[Battle of Manila (1898)]]&lt;br /&gt;'''[[Philippine–American War]]'''|[[Battle of Marilao River]]}}
| awards              = [[Philippine Legion of Honor]]&lt;br /&gt;[[Quezon Service Cross]] &lt;br /&gt;[[Presidential Medal of Merit (Philippines)|Presidential Medal of Merit]] &lt;br /&gt; [[Order of the Knights of Rizal]]

&lt;!--Military service--&gt;| image_size          = 220px
| imagesize           = 
| footnotes           = '''Footnotes:'''&lt;br /&gt;
{{reflist|group=infobox}}
}}
Si '''Emilio Aguinaldo y Famy''' ([[Marso 22]], [[1869]] – [[Pebrero 6]], [[1964]]) ay isang Pilipinong heneral, politiko, at rebolusyonaryo na kinikilala bilang unang pangulo ng [[Pilipinas]], kung saan namahala siya mula 1899 hanggang 1901. Pinangunahan nya ang kilusang Pilipino laban sa [[Espanya]] noong [[Himagsikang Pilipino]] at [[Digmaang Espanyol–Amerikano]], at sa [[Estados Unidos]] noong [[Digmaang Pilipino–Amerikano]].

Siya ay isa sa mga pinakakilalang pinuno ng pakikibaka laban sa mga Kastila, at nang lumáon laban sa mga Amerikano, tungo sa [[kasarinlan ng Pilipinas]]. Namuno siya sa isang pag-aalsa laban sa pamahalaang Kastila noong taóng 1896. Namuno rin sya sa ikalawang pagdigma laban sa sandatahang Kastila noong taóng 1898 habang kakampi ang mga Amerikano, Bilang pinuno ng himagsikan, isinakatuparan nya ang pagpapahayag ng kalayaan ng Pilipinas noong 12 Hunyo 1898. Siya ang itinanghal na unang [[pangulo ng Pilipinas|pangulo ng Republika ng Pilipinas]] noong 23 [[Enero]] 1899. Nang malaman ang pagnanais ng Estados Unidos na sakupin ang Pilipinas upang matupad ang Kasunduan sa Paris (1898) sa pagitan ng Estados Unidos at Espanya ay muling namuno si Aguinaldo sa pagtatanggol sa kasarinlan mula taóng 1899 hanggang 1901. Noong 23 Marso 1901 ay nabuwag ang kanyang kapamahalaan nang sya ay madakip ng mga kalabang Amerikano. Matapos nito ay pumayag syang manumpa ng katapatan sa Estados Unidos nguni't nagpahiwatig ng kahapisan na sinagisag ng pagsusuot nya ng itim na ''corbata de lazo'' hanggang sa tuluyang lumaya ang Pilipinas na naganap noong taóng 1946. Noong taóng 1935, sa paghahanda ng isang pamahalaang ''commonwealth'' (&quot;may bahagyang kasarinlan&quot;) sa ilalim ng Estados Unidos, tumakbo sya sa pagkapangulo subali't hindi nanaig kay [[Manuel Quezon]]. Matapos ang muling paglaya ng Pilipinas noong taóng 1946, binigyan siya ng katungkulan sa ''[[Philippine Council of State]]&lt;ref name=&quot;Karnow&quot;&gt;{{cite-Karnow|Emilio Aguinaldo}}&lt;/ref&gt;'' (&quot;sanggunian ng pamahalaan&quot;) na isang sangay ng pamahalaan na itinatag noong panahon ng Amerikano. Siya ang pinakabatang naging pangulo ng Pilipinas.

==Kabataan==
Siya ay pinanganak sa [[Kawit|Cavite el Viejo]], [[Cavite]] noong [[22 Marso]] [[1869]] kina Carlos Aguinaldo y Jamir at Trinidad Famy y Villanueva (1820-1916). Ang kanyang ama ay isang ''gobernadorcillo'' na may lahing halong Tagalog at Intsik at nakapagmana ng yaman. Noong kanyang kabataan ay naturuan siya ng isa niyang lola. Nang lumaon ay pinag-aral sya ng elementarya sa paaralang elementarya ng Cavite el Viejo noong taóng 1880. Sumunod ay nag-aral sya ng sekundarya sa [[Colegio de San Juan de Letran]] nguni't tumigil sa ikatlong taon upang tumulong sa kaniyang nabiyudang ina na pangasiwaan ang kanilang bukid.

Nang siya ay 28 taon, siya ay naging ''cabeza'' sa balangáy Binakayan. Nanungkulan siya rito nang 8 taon.

Nang ihayag ang [[en.wikipedia.org/wiki/Maura Law|Kautusang Pangkaharian sa 19 Mayo 1893]] na nagbabago sa mga pamamaraan ng mga pangkabayanang pamamahala ay kasama rito ang pagpalit sa katawagang ''gobernadorcillo'' (&quot;munting tagapamahala&quot;) upang gawing ''capitan municipal'' (&quot;punong-bayan&quot; o &quot;pangulo ng bayan&quot;). Kaya nang tunay na maipatupad ang kautusan noong taóng 1895, si Aguinaldo ang pinakaunang taga-Cavite el Viejo na tinawag na ''capitan municipal''.

==Himagsikang Pilipino==
Noong 1894, sumali sya sa [[Katipunan]] o ang K.K.K., isang lihim na samahang pinamunuan ni [[Andres Bonifacio]], na naglayong itaboy ang manlulupig na Kastila at makamit ang kasarinlan ng Pilipinas sa pamamagitan ng dahas. Ginamit niya ang ''nom de guerre'' (&quot;ngalang pandigmaan&quot;) na Magdalo, patungkol kay [[Maria Magdalena]]. Ang kaniyang sangay ng Katipunan na pinamumunuan ng pinsan nyang si [[Baldomero Aguinaldo]] ay tinawag ring Magdalo.

Nagsimula ang himagsikan sa bayan ng [[San Juan del Monte]] (kasalukuyang lungsod ng [[San Juan]], [[Metro Manila|Kalakhang Maynila]]). Ngunit sa simula ay hindi sumali ang sangay ni Aguinaldo dahil sa kakulangan ng pananandata, na isa sa mga dahilan ng pagkatalo ni Bonifacio sa Pinaglabanan. Habang napilitan sina Bonifacio na gumamit ng gerilya para makilaban, nanalo sina Aguinaldo sa iba't ibang laban na nakapagtaboy ng mga Espanyol ng panandalian.

Noong 17 Pebrero 1897, natalo nina Aguinaldo at ilang Katipunero ang kilusan na pinamumunuan ni Gobernador-Heneral Camilo de Polavieja sa Labanan sa Tulay ng Zapote sa Cavite. Si Heneral Edilberto Evangelista, inhinyerong sibil, rebolusyonaryo, at tagatayo ng trintsera, ay namatay sa labanang ito. Ang lalawigan ng [[Cavite]] ay naging importanteng pook ng Rebolusyon at dito rin nakanalo ang Magdalo ng marami laban sa Espanya.

Ngunit, lalong nagkaroon ng malaking agwat ang dalawang kampo sa Katipunan, ang Magdalo at Magdiwang. Dahil dito, napilitan si Bonifacio na mamagitan sa dalawang kampo. Naisip ng Magdalo na magtayo ng sarili nilang gobyerno. Si Bonifacio, kahit para sa kaniya na ang Katipunan ay gobyernong ganap, pinayagan niya at pinamunuan rin ang isang halalan na sinimulan sa Kumbensiyong Tejeros sa [[Tejeros]], Cavite noong 22 Marso 1897. Nawala rito ang pamumuno niya kay Aguinaldo, at naboto bilang Ministro ng Interyor. Ito ay kinwestyon ni Daniel Tirona, na sinasabing hindi raw nararapat ito kay Bonifacio dahil siya ay hindi nakapagtapos sa pag-aaral. Nagalit si Bonifacio (nilabas ang kaniyang baril at binaril na sana si Tirona kung hindi lang siya tumigil) at dineklarang ''null'' at di-wasto ang kumbensiyon. Napilitan si Bonifacio na bumalik sa [[Morong, Rizal|Morong]], [[Rizal]]

Hindi na kinilala ni Bonifacio ang gobyernong pinamumunuan ni Aguinaldo at sinimulang ibalik ang kaniyang awtoridad, pinagbintangan ang paksiyon ni Aguinaldo ng pagtataksil at nagbibigay ng utos na taliwas sa mga utos ni Aguinaldo. Sa utos ni Aguinaldo, hinuli si Bonifacio at ang kaniyang mga kapatid at sa isang ''mock trial'', nahatulan ng pagtataksil at nasintensiyahan ng kamatayan. Pagkatapos ng pag-aalanganin, naisip niyang tanggalin ang hatol, ngunit pagkatapos makumbinse ni Heneral Manuel Noriel, Pangulo ng Konseho ng Digmaan, at iba pa, binalik ni Aguinaldo ang hatol. Pinatay ang magkapatid na Andres at Procorpio sa pamamagitan ng ''firing squad'' noong 10 Mayo 1897 sa Bundok Buntis na malapit ng apat na kilometro kanluran ng [[Maragondon]], [[Cavite]].

==Biak-na-Bato==
Habang tumitindi ang tensiyon, napilitan sina Aguinaldo na lumikas papunta sa mga bundok. Dito pinirmahan niya ang Kasunduan ng Biak-na-bato. Isusuko ni Aguinaldo ang kaniyang gobyerno at itigil ang digmaan kapalit ng $800,000 (Mehikanong salapi) bilang kapalit. Pinirmahan ito noong Disyembre 14 at 15, 1897. Noong Disyembre 23, umalis sila sa Pilipinas papuntang Hong Kong para lumikas. Ang dala nilang $400,000 (unang ''installment'') ay dineposito sa mga bangko sa Hong Kong. Dito, inayos ni Aguinaldo ang gobyerno at tinawag niyang ''Kataas-taasang Konseho ng Bayan''.

Isang rebolusyonaryong heneral, si Francisco Makabulos, ay nagtatag ng Komiteng Ehekutibong Sentral na siyang naging pamahalaan habang wala sina Aguinaldo. Kahit pumirma si Aguinaldo, tuloy pa rin ang paghuli ng mga Kastila sa mga Pilipinong sumama sa rebolusyon. Dahil dito, nagsimula muli ang rebolusyon.

Noong Abril 1898, nagkaroon ng digmaan sa gitna ng Espanya at Estados Unidos. Sa [[Labanan sa Look ng Maynila]], nanalo ang ''American Asiatic Squadron'' na pinamumunuan ni Commodore [[George Dewey]] at nasakop ang Maynila. Si Dewey ang nagbigay ng transportasyon kay Aguinaldo pabalik ng Pilipinas. Bumalik bigla si Aguinaldo sa kaniyang posisyon at linusob ang Manila.

==Pagpapahayag ng kalayaan, diktadura, at pamahalaang mapaghimagsik==
Pagkatapos ng pagsimula ng Digmaang Espanyol-Amerikano, bumalik si Aguinaldo sa Pilipinas noong 19 Mayo 1898.

Noong Mayo 24, dineklara niya na siya ang pinúnò ng buong militar at nagtatag ng gobyernong diktaturyal na siya bilang diktador.

Noong Hunyo 12, dineklara ang Kalayaan ng Pilipinas sa bahay ng mga Aguinaldo sa Cavite el Viejo, at binása ang Batas na Nagpapahayag ng Kalayaan ng Pilipinas. Ito ay sinulat sa baybay-Kastila ni Ambrosio Rianzares Bautista, isang kapamilya ni [[Jose Rizal]], na siya ring bumása.

Noong Hunyo 18, dineklara niya sa pamamagitan ng dekrito ang opisyal na pagtatag ng kaniyang diktadurya. Noong Hunyo 23, dineklara naman niya ang gobyerno na rebolusyonaryo at hindi na diktadurya, siya pa rin bílang pangulo.

==Pagkapangulo==
Itinatag ang Unang Republika ng Pilipinas sa bisa ng isang kinilalang Konstitusyon noong 21 Enero 1899 sa [[Malolos]], [[Bulacan]] at nagtagal hanggang sa nadakip si Pangulong Aguinaldo ng mga [[Amerikano]] noong 23 Marso 1901 sa [[Palanan]], [[Isabela]].

===Pamumuno at mga katiwala sa pamamahala (''gabinete'')===
Nagkaroon ng dalawang bahaginan ng katiwala si Pangulong Aguinaldo.
{{Col-begin}}
{| cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;4&quot; style=&quot;margin:3px; border:3px solid #000000;&quot; align=&quot;left&quot;
!bgcolor=&quot;#000000&quot; colspan=&quot;3&quot;|
|-
|align=&quot;left&quot;|'''Katungkulan'''||align=&quot;left&quot;|'''Pangalan'''||align=&quot;left&quot;|'''Panahon ng panunungkulan'''
|-
!bgcolor=&quot;#000000&quot; colspan=&quot;3&quot;|
|-
|[[Pangulo ng Pilipinas|Pangulo]] || '''Emilio Aguinaldo''' || 1897–1901
|-
|[[Pangalawang Pangulo ng Pilipinas|Pangalawang Pangulo]] || '''[[Mariano Trías]]''' || 1897
|-
|[[Punong Ministro ng Pilipinas|Punong Katiwala]] || '''[[Apolinario Mabini]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899
|-
| || '''[[Pedro Paterno]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899
|-
!bgcolor=&quot;#000000&quot; colspan=&quot;3&quot;|
|-
|[[Katiwala sa Pananalapi]] || '''[[Mariano Trías]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899
|-
| || '''[[Hugo Ilagan]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899
|-
|[[Katiwala sa Ugnayang Panloob]] || '''[[Teodoro Sandiko]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899
|-
| || '''[[Severino de las Alas]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899
|-
|[[Katiwala sa Digmaan]] || '''[[Baldomero Aguinaldo]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899
|-
| || '''[[Mariano Trias]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899
|-
|[[Katiwala sa Kalusugan]] || '''[[Gracio Gonzaga]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899
|-
|[[Katiwala sa Ugnayang Panlabas]] || '''[[Apolinario Mabini]]''' || Enero 21 – 7 Mayo 1899
|-
| || '''[[Felipe Buencamino]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899
|-
|[[Katiwala sa Kautusang Pambayan]] || '''[[Aguedo Velarde]]''' || 1899
|-
|[[Katiwala sa Pagawaing Bayan at Talastasan]] || '''[[Máximo Paterno]]''' || 1899
|-
|[[Katiwala sa Pagsasaka, Paggawa ng Kagamitan, at Kalakalan]] || '''[[León María Guerrero]]''' || Mayo 7 – 13 Nobyembre 1899
|}{{Col-end}}

=== Patakarang pambansa ===
====Buwis====
Nagpatuloy ang Kapulungan ng Malolos. Ipinagpatuloy muna ang paggamit ng pamamaraang Kastila sa maraming gawain ng pamahalaan kasama ang pagsingil ng buwis, subali't hindi kasama ang sa sabong at sa iba pang katuwaan. Binabaan ang buwis sa digmaan at ang kusang-loob na bigay ay tinatanggap. Inayos din ang kaparaanan sa pagbubuwis sa mga inaangkat. Binuksan ang pambansang pautang.

====Pagtuturo====
Pinabuksan kaagad ang mga mababang paaralan. Ang pag-aaral sa mababang paaralan ay sapilitan. Si [[Enrique Mendiola]] ay nagbukas ng Instituto de Burgos at pinili na ang tagapangasiwa nito ay gawing tagapangasiwa ng pagtuturong pambayan. Ang pamantasan ay nagbigay ng mga kaaralan sa pagtatanim, pagtilingin, at pangangalakal at ng mga kaaralang nagbibigay ng kasulatang katibayan ng pangunahing kasanayan (''artium baccalaureus; A.B.'').

Isang kautusan ang nagbigay ng panahon upang itayo ang ''Universidad Literaria'' (&quot;pamantasan sa mga kasulatan&quot;). Ang pamantasang ito ay nagbigay ng kaaralan sa panggagamot, paninistis, at pagpapatotoong pambayan. Ang Pangulo ang pipili ng magtuturong siya namang pipili ng tagapangasiwa ng pamantasan. Ang naging unang tagapangasiwa ay si Joaquín Gonzales. Ang kasunod ay si León María Guererro.

====Pangkabayanang pamamahala====
Sinunod ng Pangulo ang payo ni [[Apolinario Mabini]] at nagbigay ng dalawang kautusan, isa noong 18 Hunyo at isa naman noong ika-20 upang ayusin ang kaparaanan ng pamahalaan sa mga lalawigan at bayan. Nakasulat dito na kahit napilitan siyang maging diktador, nais niyang kasama ang mga pinakanararapat na maging halal na sila rin ay pinagkakatiwalaan ng kanilang mga kababayan.

Sa mga kautusang ito, ang mga lalaking 21 taon pataas ay dapat maghalal ng isang ''Consejo Popular'' (&quot;sangguniang-bayan&quot;) na binubuo ng isang Pangulo, Ikalawang Pangulo, Kapitan ng Barrio, Delegado ng Katarungan, Rehistrado Sibil, Delegado ng Pulis at Panloob na Kaayusan, at Delegado ng Buwis at Pagmamay-ari. Pagtitibayin ng pamahalaan ang mga halal na ito.

Ang mga inihalal ng Pangulo at napagtibay sa parehong paraan ay: isang tagapamahala at tatlong sinasangguni kasama ang isang bibigyang-katungkulan sa bulwagang-lalawigan at sangguniang panlalawigan.

====Pagbabago sa konstitusyon====
Dahil sa abala sa ikalimang utos ng Konstitusyon ng 1898 na nagtatakda ng paghihiwalay ng Simbahan at ng Pamahalaan, ang ''Primer Ministro'' o Punong Katiwalang si Apolinario Mabini ay nagbigay ng pagpapaliban sa utos hanggang magkaroon muli ng kapulungan sa pagkatatag ng bansa. Ang mga lugar na kailangan ng pari ay binibigyan ng tulong. Ito ay pinagtibay noong 23 Disyembre at naging ika-100 utos ng Konstitusyon ukol sa pansamantalang gawain habang pinapalitan ang pamahalaan.

====Ukol sa Magkakabuklod na Kabayanan ng Kabisayaan====
Upang mapatunayan ang pagkakaisa ng Republika, ginawang pangulo ng Magkakabuklod na Kabayanan ng Kabisayaan si Raymundo Melliza sa loob ng dalawang taon, pagkatapos manumpa ng katapatan sa Unang Republika at kumilala kay Aguinaldo bilang kataas-taasang pangulo.

===Patakarang panlabas===
====Mga bihag na Kastila====
Pinalaya ni Pangulong Emilio Aguinaldo ang mga Kastilang nabihag sa pamamagitan ng ganap na kahabagan (''celemencia executivo'') matapos itatag ang Republika. Pinayagan niya rin silang makapaghanapbuhay sa Pilipinas.

====Digmaang Pilipino-Amerikano====
Noong 4 Pebrero 1899, binaril ng isang Amerikanong sundalo ang isang Pilipino. Ito ang dahilan kaya nagsimula ang Digmaang Pilipino-Amerikano at nagsimula ang labanan sa gitna ng mga sundalong Amerikano at mga Pilipinong para sa kalayaan. Ang mas malakas na armas ng mga Amerikano ay nagpaalis ng mga Pilipino sa mga lungsod at kailangan maglipat ng lugar ng Gobyernong Malolos.

Lumikas si Pangulong Aguinaldo papuntang Hilagang Luzon habang hinahabol ng mga Amerikano. Noong 2 Hunyo 1899, nakatanggap ng telegrama si Heneral [[Antonio Luna]], isa sa mga kaagaw ng pangulo at magaling na heneral, at nagtanong kung pwede sila magkita sa Kumbento ng Simbahan sa Cabanatuan. Ngunit, tinaksil siya ni Aguinaldo dahil ipinapatay siya ng mga tauhan ng pangulo matapos malaman na wala ang pangulo sa kumbento (Hunyo 5). Nilibing siya sa simbahan at walang imbestigasyong naganap. Hindi nahuli ang pumatay.

Pagkamatay ni Luna, nagkaroon na ng kapangyarihan ang pangulo sa buong militar. Dahil wala na ang kagalingan ni Luna, natalo ng natalo ang militar. Noong Nobyembre 1899, nakaabot na sina Aguinaldo sa [[Palanan]], [[Isabela]]. Nagkaroon ng labanan sa Tirad Pass na pinamunuan ni Heneral [[Gregorio del Pilar]] para matago ang pangulo. Ngunit, natalo sila sa pwersa ng mga Amerikano at namatay pa si del Pilar at 52 sa 60 na kasama ni del Pilar.

Halos pagkatapos ng dalawang taon, nahuli si Pangulong Aguinaldo ng mga Amerikano sa pamumuno ni Heneral Frederick Funston sa pamamagitan ng pagkukunwari na sila'y mga nahuling Amerikano ng mga ''[[Macabebe Scouts]]'' na silang nagturo ng lokasyon ni Aguinaldo.

==Mga larawan==
&lt;gallery&gt;
File:Emilio Aguinaldo (ca. 1898).jpg
File:General Emilio Aguinaldo.jpg
File:Emilio Aguinaldo with his son Emilio Jr 1906.jpg
File:Gen Aguinaldo.jpg
File:Aguinaldo LCCN2014709449.jpg
File:AguinaldoMP.jpg
File:President Emilio Aguinaldo (cropped).jpg
File:Emilio Aguinaldo boarding USS Vicksburg.jpg
File:AGUINALDO.jpg
File:Emilio Aguinaldo (1869-1964) in a hat, anonymous engraving.png
File:&quot;Aguinaldo Arrived in San Francisco Yesterday&quot; article from Lake County Examiner. (Lakeview, Lake County, Or.) 1880-1915, September 04, 1902, Page 1.jpg
File:Aguinaldo and Fairbanks.jpg
&lt;/gallery&gt;

==Tingnan din==
*[[Pilipinas]]
*[[Kasaysayan ng Pilipinas]]
*[[Himagsikang Pilipino]]
*[[Katipunan]]
*[[Digmaang Espanyol-Amerikano]]
*[[Digmaang Pilipino-Amerikano]]
*[[Pangulo ng Pilipinas]]
*[[Pamamahayag ng Kalayaan ng Pilipinas]]

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

==Mga pananda==
{{notelist}}

==Mga panlabas na kawing==
*[http://www.loc.gov/rr/hispanic/1898/aguinaldo.html Emilio Aguinaldo y Famy 1869 - 1964]

{{start box}}
{{
succession box 
|before    = Itinatag ang katungkulan
|title  = [[Pangulo ng Pilipinas]] 
|years  = 1899–1901 
|after  = [[Manuel L. Quezon]]
}}
{{end box}}

{{Mga Pangulo ng Pilipinas}}
{{Himagsikang Pilipino}}

{{BD|1869|1964|Aguinaldo, Emilio}}

{{DEFAULTSORT:Aguinaldo, Emilio}}
[[Kategorya:Mga Pilipinong liping-Intsik]]
[[Kategorya:Mga Tagalog]]
[[Kategorya:Mga pangulo ng Pilipinas]]
[[Kategorya:Pamilya Aguinaldo]]
[[Kategorya:Katipunan]]
[[Kategorya:Himagsikang Pilipino]]
[[Kategorya:Mga Kristiyano]]
[[Kategorya:Mga rebolusyonaryo mula sa Pilipinas]]
[[Kategorya:Mga Pilipinong heneral]]</text>
      <sha1>8vfy8cp5e275q07kzv96tdasbxu52xi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pasig</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1160</id>
    <revision>
      <id>2215609</id>
      <parentid>2215553</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T01:34:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiro12345</username>
        <id>163892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Nagdagdag ng audio</comment>
      <origin>2215609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14348" sha1="bao9a5xwemlg5ctsfwz5vax3kd2mwqn" xml:space="preserve">{{For|ilog|Ilog Pasig}}

{{Infobox Philippine city 2
| infoboxtitle = Lungsod ng Pasig
| native_name  = ᜉᜐᜒᜄ᜔
| sealfile     =  Ph seal ncr pasig.png
| image_skyline = Mm-pasigortigas-aerial2012.jpg
| caption      = Mapa ng [[Kalakhang Maynila]] na nagpapakita ng lokasyon ng Pasig 
| region          = {{PH wikidata|region}}
| province        = {{PH wikidata|province}}
| districts    = Mag-isang Distrito ng Lungsod ng Pasig
| barangays    = 30 
| founded      = 2 Hulyo 1573 
| website      = [http://www.pasigcity.gov.ph www.pasigcity.gov.ph] 
| class        = Unang klase 
| mayor        = [[Vico Sotto|Victor Ma. Regis N. Sotto]]
| vice_mayor   =
Robert Vincent Jude Jaworski Jr.
| language     = [[Wikang Tagalog|Tagalog]]&lt;br&gt;[[Taglish]]
| cityhood     = 21 Enero 1995 
| areakm2      = 31 
| pop2000      = 505058 
| popden2000   = 16292 
| coordinates  = 
}}
{{Listen
| help        = no
| filename    = Mutya ng Pasig.mp3
| title       = Pasig hymn/ Mutya ng Pasig
| description = Ito ay ang anthem ng Pasig, July 2, 1975&lt;br /&gt;(Duration: 1 minute, 56 seconds)
}}
Ang '''Lungsod ng Pasig''' ay isa sa mga [[Mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]] na bumubuo sa [[Kalakhang Maynila]] sa [[Pilipinas]]. Ito ang dating [[kabisera]] ng [[lalawigan]] ng [[Rizal]] at humiwalay upang mabuo ang Kalakhang Maynila. Matatagpuan sa silangang hangganan ng Kalakhang Maynila, ang Pasig ay napapaligiran sa kanluran ng [[Lungsod Quezon]] at [[Mandaluyong]]; sa hilaga ng [[Marikina]]; sa timog ng [[Makati]], bayan ng [[Pateros]], at [[Taguig]]; at sa silangan ng lungsod ng [[Antipolo]], bayan ng [[Cainta]] at [[Taytay, Rizal|Taytay]] ng lalawigan ng [[Rizal]].

Ang Pasig ay isang lungsod na panirahan at pang-industriya subalit unti-unti na itong nagiging isang lumalagong pangkalakalang lugar. Dahil nga dati iting kabisera ng Rizal, ang dating pamahalaang panlalawigan ng Rizal ay makikita rito, sa dulo ng [[Bulebar Shaw|Shaw Boulevard]].

Sa loob ng bayan nito matatagpuan ang Katedral ng Immaculada Concepcion, isa sa mga pinakalumang simbahan sa kalakhang Maynila. Ang lungsod ng Pasig ay isa sa tatlong lungsod na itinalaga ng diyosesis ng Simbahang [[Katoliko Romano]] sa Pilipinas (bilang [[Diyosesis ng Pasig|Katoliko Romano diyosesis ng Pasig]]).

==Kasaysayan ng salitang Pasig==
Ang pangalang Pasig ay pinaniniwalaang galing sa salitang [[Wikang Sanskrito|Sanskrit]] na &quot;passis&quot; o [[buhangin]] na tumutukoy sa komunidad sa mabuhangin gilid ng [[ilog]]. Ang ilang histoyardor naman ay sinasabing galing ang pangalan ng Pasig sa salitang [[Tagalog]] na 'mabagsik' na nangangahulugang marahas na pagkilos na maaaring maglarawan ng ilog na kung saan ang agos ay nagdadala nang mga kahoy mula [[Montalban]] patungong [[Manila]]

Ito ay tinatawag ding &quot;mapaksik&quot; ng mga [[Intsik]] sa Binondo, Maynila. Ang &quot;Mapaksik&quot; kalauna'y naging &quot;Pasik&quot; at pagkatapos ay &quot;Pasig&quot;. Maari ding galing ito sa &quot;pasigan&quot; na nangangahulugan tabi ng ilog.

Ayon kay [[Jose Villa Panganiban]], dating direktor ng Institusyon ng Pambansang Wika, ang &quot;Pasig&quot; ay lumang Sanskrit na tumutukoy sa &quot;ilog na umaagos mula sa isang katawan ng tubig patungo sa iba,&quot; at sa madaling sabi ay naglalarawan sa ilog dahil sa pagdaloy mula sa [[Lawa ng Laguna]] patungong [[Manila Bay]].

== Mga sagisag ng lungsod ==
* Ang babae ay kumakatawan sa Mutya ng Pasig, ang idealismo ng pagkaperpekto sa lahat ng aspeto na ehemplo ng katapatan, tapat na kalooban at kagandahan ng Lungsod ng Pasig.
* Ang katawan ng tubig sa magkabilang panig ng babae ay mungkahi ng [[Ilog Pasig]] na nagkokonekta sa dalawang anyong tubig, [[Lawa ng Laguna]] at [[Manila Bay]] pareho inilalarawan sa pamamagitan ng alon. Ang Pasig ay nagmula sa isang salitang Hindu na ang kahulugan ay isang anyong tubig na nagkokonekta ng dalawang anyong tubig.
* Sa ibabang kaliwang bahagi ay ang Katedral ng Inmaculada Concepcion, isa sa mga pinakalumang edipisyo sa lungsod. Ito rin ang kinaluluklukan ng mga [[Diyosesis ng Pasig]].
* Sa ibabang kanang bahagi ay ang nagpapahiwatig ng kasaganaan at pag-unlad ng lungsod.

== Kasaysayan ==
[[Talaksan:Pasig City 1.jpg|thumb|left|Lumang sentro ng Pasig sa Museo Panlungsod ng Pasig at malapit sa Katedral ng Immaculada Concepcion.]]

Noong 11 Hunyo 1901 ang mga lalawigan ng [[Rizal]] ay nilikha sa pamamagitan ng Batas bilang 137&amp;nbsp;ng [[Komisyon ng Pilipinas]]. Ang Pasig ay isinama sa lalawigan ng Rizal, at siya ang hinirang bilang kabisera ng bagong lalawigan.

Taong 1975, ang Pasig ay inalis sa lalawigan Rizal at naging bahagi ng Kalakhang Maynila nang ang Komisyon ng Kalakhang Maynila (ang pinagmulan ng Metro Manila Authority at sa katagala'y ang Metropolitan Manila Development Authority) ay nilikha sa ni [[Pangulo ng Pilipinas|pangulong]] [[Ferdinand Marcos]] sa pamamagitan ng Presidential decree 824.

Hulyo 1994, ang Pasig ay na-convert sa isang mataas na urbanisadong lungsod sa pamamagitan ng [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] bilang 7829. At noong Disyembre ng taong 1994, nilagdaan ito ni pangulong [[Fidel V. Ramos]] bilang isang batas, na sinang-ayunan naman ng mga tao sa ginanap na plebisito noong 21 Enero 1995.

== Mga distrito at mga barangay ==
[[Talaksan:Ph fil pasig barangays.png|250px|thumb|Mapang politikal ng Pasig]]

Ang Lungsod ng Pasig ay nahahati sa 30 barangay. Ito ay may dalawang mga heograpikal o mga distrito ng lungsod. Ang unang distrito ay binubuo ng timog at kanlurang bahagi ng lungsod, habang ang pangalawang distrito ay binubuo ng hilaga at silangang bahagi ng lungsod.

&lt;table border=0&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td valign=top&gt;
'''District 1 Barangays'''
* Bagong Ilog
* Bagong Katipunan
* Bambang
* Buting
* Caniogan
* Kalawaan
* Kapasigan
* Kapitolyo
* Malinao
* Oranbo
* Palatiw
* Pineda
* Sagad
* San Antonio
* San Joaquin
* San Jose
* San Nicolas (Poblacion)
* Santa Cruz
* Santa Rosa
* Santo Tomas
* Sumilang 
* Ugong
&lt;/td&gt;&lt;td valign=top&gt;
'''District 2 Barangays'''
* Dela Paz
* Manggahan
* Maybunga
* Pinagbuhatan
* Rosario
* Santa Lucia
* Santolan
* San Miguel
&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

==Ekonomiya==
[[Talaksan:Pasig City 3.jpg|250px|thumbnail|left|Ang Pasig City Public Market]]

Sa kanlurang hangganan ng Pasig, at pinagtatalunang mas makabuluhang silangang bahagi ng [[Lungsod ng Mandaluyong]], ay matatagpuan ang [[Ortigas Center]]. Bilang isa sa mga pangunahing distrito ng negosyo sa kalungsuran, iba't-ibang mataas na gusali ng opisina, residential condominiums, gusaling pangkalakalan ''(commercial)'', mga paaralan at mga malls ang matatagpuan dito. Ang [[Unibersidad ng Asya at ng Pasipiko]] (UA &amp; P), ang isa sa mga pinaka-eksklusibong unibersidad sa bansa, ay matatagpuan dito, pati na rin ang punong tanggapan ng [[Integrated Bar ng Pilipinas]]. Nasa hilagang-kanlurang bahagi ng Ortigas Center ang bakuran ng Meralco, tahanan at punong himpilan ng Meralco (Manila Electric Company), ang pinakamalaking kompanya  na namamahagi ng [[dagitab]] sa [[Pilipinas]]. Ang punong himpilan ng [[Pamilihang Sapi ng Pilipinas]], na tahanan ng isa sa sahig kalakalan sa bansa, ay matatagpuan din dito. Ang punong-himpilan ng [[San Miguel Corporation]], may-ari ng pinakamalaking producer ng serbesa sa Pilipinas, ay matatagpuan din dito. Dahil sa mga negosyo at mga pamumuhunan sa Ortigas Center, ang barangay San Antonio ang may pinakamalaking kita para sa isang lokal na yunit ng [[pamahalaan]] sa bansa.

Kasama sa mga hindi malilimot sa [[Abenida Ortigas|Ortigas Avenue]] at [[Abenida Eulogio Rodriguez Jr.|E. Rodriguez Jr. Avenue]] ([[Daang Palibot Blg. 5|C-5]]) ay ang Frontera Verde, isang bagong pribadong pagpapaunlad na lugar na mayroong restoran, pet shop, mall, parke, village, gusaling tanggapan at isang maliit na zoo. Ang El-Pueblo, ang isang may temang kolonyal na pangkalakalan ''(commercial)'' na lugar sa Ortigas Center, ay nagbibigay ng mga bagong konsepto ng cafe's, mga restoran at mga bar. Metrowalk (ang dating Payanig), isang pangkalakalan ''(commercial)'' na lugar sa kahabaan ng Ortigas Avenue at [[Abenida Meralco|Meralco Avenue]], ay itinayo noong 2005 malapit sa Ortigas Center na kung saan mayroong mga tindahan, warehouses, at mga mga restoran at mga bar.

Ang [[Medical City]], sa isang pribadong pagamutan na matatagpuan malapit sa bakuran ng Meralco sa kahabaan ng [[Abenida Ortigas|Ortigas Avenue]], ay nag-aalok ng ilang taong karanasan sa pagpapatakbo at pamamahala na naglilingkod hindi lamang sa mamamayan ng Pasig kundi pati na rin sa ibang mga bayan.

==Mga paaralan==
Ang [[Rizal High School]], isa sa itinuturing na pinakamalalaking sekundaryang paaralan sa buong mundo ayon sa bilang ng mag-aaral, ay matatagpuan sa Pasig. Dating itinanghal ng [[Mga Pandaigdigang Tala ng Guinness]] bilang pinakamalaking paaralan na may may bilang ng mga mag-aaral, ito ay dinaig ng [[City of Montessori School]] (CMS) sa Lucknow, India.

Ang [[Pamantasan ng Lungsod ng Pasig]], ang isang unibersidad na pagmamay-ari ng estado ay matatagpuan sa Kapasigan, nag-aalok ng mga kurso sa antas para sa mahihirap ngunit matatalino at karapat-dapat na mga residente ng Pasig. Ito ay itinatag sa ilalim ng paninilbihan ni [[Vicente C. Eusebio]] noong 1999.

Ang [[Mataas na Paaralang Pang-agham ng Lungsod ng Pasig]] (PCSHS) ay ang unang Mataas na Paaralang Pang-agham sa Pasig. Ito ay matatagpuan malapit sa Rainforest, ang isang pampublikong resort na itinatanghal ang zoo, park, swimming pool at iba pang mga pasilidad ng pagsasaya.

Ang [[PhilSports Complex]] o ang Philippine Institute of Sports Complex (dating ULTRA) ay isang bantog na pambansang sports complex ng Pilipinas. Matatagpuan sa Meralco Avenue, dito makikita ang tanggapan ng Philippine Sports Commission, Philippine Olympic Committee at ang ilang mga National Sports Associations.

== Mga zip code sa Lungsod ng Pasig ==
* Caniogan 1606 
* Green Park 1612 
* Kapasigan 1600 
* Kapitolyo 1603 
* Manggahan 1611 
* Maybunga 1607 
* Pinagbuhatan 1602 
* Rosario 1609 
* San Antonio 1605 
* San Joaquin 1601 
* Santolan 1610 
* Santa Lucia 1608 
* Ugong 1604

== Mga namuno ==
=== Alkalde ===
*Mario Lamercia (1750 - 1780)
* Aldrin Gersalia (1780's) (Gobernadorcillo)
* Resurrecion Balmaceda (1850)
* Don Rafael Umali (1852-1853, 1869-1870)
* Don Apolonio Santiago (1873-1884)
* Don Liberato Damian y Umali (1894)
* Hen. Valentin Cruz (1896)
* Don Pantalen Catanto (1897)
* Don Valentin Ruiz (1898)
* Felipe Benicio Gomez (1902–1904)
* Julio Raymundo (1904–1906)
* Jose Feliciano (1906–1909)
* Lupo Miguel (1909–1912)
* Francisco Reyes (1912–1915)
* Alejandro Ramos y Agullon (1915–1918)
* Don Fortunato Concepcion (1918–1921)
* Don Sixto J. Antonio (1924-1935)
* Francisco B. Legaspi (1945-1951)
* Cipriano A. Raymundo (1936-1942, 1942-1945, 1952-1955)
* Emiliano R. Caruncho, Jr. (1956-1986)
* Mario Raymundo (1986-1992) 
* Vicente Eusebio (1992-2001)
* Soledad Eusebio (2001-2004)
* Vicente Eusebio (2004-2007) : Si Henry Lanot ang umaangking nanalo sa halalan noong taong 2005, ngunit siya ay pinatay para mabawi ni Vicente Eusebio ang kanyang ranggo.&lt;ref&gt;[http://www.newsflash.org/2004/02/ht/ht005098.htm Philippine Headline News Online - Ex-Pasig Congressman Slain]{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Manila, 14 Abril 2005&lt;/ref&gt;
* Robert Eusebio (2007-2013)
* Maribel Eusebio (2013-2016) 
* Robert Eusebio (2016-2019)
* Victor Ma. Regis N. Sotto (2019-kasalukyan)

=== Bise-Alkalde ===
* Emiliano Santos (1956 - 1986)
* Lorna Bernardo (1992-2004)
* Rosalio &quot;Yoyong&quot; Martirez (2004-2013)
* Iyo Bernardo Caruncho (2013-2022 3 terms) 
* Robert &quot;Dodot&quot; Jaworski Jr. (2022-Kasalukuyan)

=== Kinatawan ===
* Kinatawan sa Saligang Batas ng 1935 - Don Mariano Melendres
* [[Ikawalong Kongreso ng Pilipinas|Ikawalong Kongreso]] Congress 1987–1992 - Rufino S. Javier 
* [[Ikasiyam na Kongreso ng Pilipinas|Ikasiyam na Kongreso]] 1992–1995 - Rufino S. Javier 
* [[Ikasampung Kongreso ng Pilipinas|Ikasampung Kongreso]] 1995–1998 - Rufino S. Javier  
* [[Ika-11 na Kongreso ng Pilipinas|Ika-11 na Kongreso]] 1998–2001 - Henry P. Lanot 
* [[Ika-12 na Kongreso ng Pilipinas|Ika-12 na Kongreso]] 2004 (1 day)- Noel Cariño (1)
* [[Ika-13 na Kongreso ng Pilipinas|Ika-13 na Kongreso]] 2004–2007 - Robert B. Jaworski, Jr. 
* [[Ika-14 na Kongreso ng Pilipinas|Ika-14 na Kongreso]] 2007–2013 - Roman T. Romulo

== Mga kilalang taong taga-Pasig==
*[[Lope K. Santos]], nobelista, at dating senador
*[[Jovito Salonga]], ika-14 [[Pangulo ng Senado ng Pilipinas]]
*[[Rene Saguisag]], dating Senador ng Republika (1987-1992)
*[[Francisco Coching]], [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Sining Biswal
*[[Ramon Santos]], [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Musika
*[[Susan Fernandez]], mang-aawit, aktibista at akademiko
*[[Mariano Melendres]], ika-5 [[Gobernador ng Rizal]]
*[[Vico Sotto]], mambabatas, incumbent city mayor ng Pasig
*[[Donya Tesoro]], mambabatas, incumbent municipal mayor ng [[San Manuel, Tarlac]]
*[[Roderick Macutay]], visual artist
*[[JC Jacinto]], visual artist
*[[Atoy Co]], artista, basketball player at dating konsehal ng unang distrito
*[[Marlou Aquino]], manlalaro ng basketbol
*[[Doug Kramer]], manlalaro ng basketbol
*[[Rome dela Rosa]], manlalaro ng basketbol
*[[Alberto Reynoso]], manlalaro ng basketbol
*[[Coney Reyes]], beteranong aktres, modelo ng komersyo
*[[John Lloyd Cruz]], aktor
*[[Ping Medina]], aktor
*[[Sam Milby]], aktor, mang-aawit, modelo
*[[Hero Angeles]], aktor
*[[Edgar Allan Guzman]], aktor
*[[Jerome Ponce]], aktor
*[[Arjo Atayde]], aktor
*[[Connie Sison]], mamamahayag; anchor ng balita
*[[Aljo Bendijo]], broadcast journalist
*[[Dion Ignacio]], artista
*[[Xian Lim]], [[Filipino Chinese]] artista, modelo, mang-aawit
*[[Ely Buendia]], lead vocalist para sa [[The Eraserheads]]
*[[Abra (rapper)|Raymond &quot;Abra&quot; Abracosa]], hip hop artist, emcee, mang-aawit
*[[Rachelle Ann Go]], mang-aawit, sikat na stage play [[theater]] at modelo
*[[Belle Mariano]], [[aktres]] at [[Modelo (tao)|modelo]]
*[[Laarni Lozada]], mang-aawit
*[[Kean Cipriano]], mang-aawit, artista at musikero
*[[RJ Jimenez]], acoustic singer
*[[Ricardo Penson]], aktibistang panlipunan
*[[Angelu de Leon]], aktres at kasalukuyang konsehal ng Pasig
*[[Roderick Macutay]], artista

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

{{Metro Manila}}

[[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas|Pasig]]
[[Kategorya:Mga lungsod sa Kalakhang Maynila]]</text>
      <sha1>bao9a5xwemlg5ctsfwz5vax3kd2mwqn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2215610</id>
      <parentid>2215609</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T01:36:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiro12345</username>
        <id>163892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Inayos ang balarila</comment>
      <origin>2215610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14353" sha1="0lvry11330wajpq1riwjkpmn4ktg6i2" xml:space="preserve">{{For|ilog|Ilog Pasig}}

{{Infobox Philippine city 2
| infoboxtitle = Lungsod ng Pasig
| native_name  = ᜉᜐᜒᜄ᜔
| sealfile     =  Ph seal ncr pasig.png
| image_skyline = Mm-pasigortigas-aerial2012.jpg
| caption      = Mapa ng [[Kalakhang Maynila]] na nagpapakita ng lokasyon ng Pasig 
| region          = {{PH wikidata|region}}
| province        = {{PH wikidata|province}}
| districts    = Mag-isang Distrito ng Lungsod ng Pasig
| barangays    = 30 
| founded      = 2 Hulyo 1573 
| website      = [http://www.pasigcity.gov.ph www.pasigcity.gov.ph] 
| class        = Unang klase 
| mayor        = [[Vico Sotto|Victor Ma. Regis N. Sotto]]
| vice_mayor   =
Robert Vincent Jude Jaworski Jr.
| language     = [[Wikang Tagalog|Tagalog]]&lt;br&gt;[[Taglish]]
| cityhood     = 21 Enero 1995 
| areakm2      = 31 
| pop2000      = 505058 
| popden2000   = 16292 
| coordinates  = 
}}
{{Listen
| help        = no
| filename    = Mutya ng Pasig.mp3
| title       = Martsa ng Pasig/ Mutya ng Pasig
| description = Ito ay ang Martsa ng Pasig, July 2, 1975&lt;br /&gt;(Duration: 1 minute, 56 seconds)
}}
Ang '''Lungsod ng Pasig''' ay isa sa mga [[Mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]] na bumubuo sa [[Kalakhang Maynila]] sa [[Pilipinas]]. Ito ang dating [[kabisera]] ng [[lalawigan]] ng [[Rizal]] at humiwalay upang mabuo ang Kalakhang Maynila. Matatagpuan sa silangang hangganan ng Kalakhang Maynila, ang Pasig ay napapaligiran sa kanluran ng [[Lungsod Quezon]] at [[Mandaluyong]]; sa hilaga ng [[Marikina]]; sa timog ng [[Makati]], bayan ng [[Pateros]], at [[Taguig]]; at sa silangan ng lungsod ng [[Antipolo]], bayan ng [[Cainta]] at [[Taytay, Rizal|Taytay]] ng lalawigan ng [[Rizal]].

Ang Pasig ay isang lungsod na panirahan at pang-industriya subalit unti-unti na itong nagiging isang lumalagong pangkalakalang lugar. Dahil nga dati iting kabisera ng Rizal, ang dating pamahalaang panlalawigan ng Rizal ay makikita rito, sa dulo ng [[Bulebar Shaw|Shaw Boulevard]].

Sa loob ng bayan nito matatagpuan ang Katedral ng Immaculada Concepcion, isa sa mga pinakalumang simbahan sa kalakhang Maynila. Ang lungsod ng Pasig ay isa sa tatlong lungsod na itinalaga ng diyosesis ng Simbahang [[Katoliko Romano]] sa Pilipinas (bilang [[Diyosesis ng Pasig|Katoliko Romano diyosesis ng Pasig]]).

==Kasaysayan ng salitang Pasig==
Ang pangalang Pasig ay pinaniniwalaang galing sa salitang [[Wikang Sanskrito|Sanskrit]] na &quot;passis&quot; o [[buhangin]] na tumutukoy sa komunidad sa mabuhangin gilid ng [[ilog]]. Ang ilang histoyardor naman ay sinasabing galing ang pangalan ng Pasig sa salitang [[Tagalog]] na 'mabagsik' na nangangahulugang marahas na pagkilos na maaaring maglarawan ng ilog na kung saan ang agos ay nagdadala nang mga kahoy mula [[Montalban]] patungong [[Manila]]

Ito ay tinatawag ding &quot;mapaksik&quot; ng mga [[Intsik]] sa Binondo, Maynila. Ang &quot;Mapaksik&quot; kalauna'y naging &quot;Pasik&quot; at pagkatapos ay &quot;Pasig&quot;. Maari ding galing ito sa &quot;pasigan&quot; na nangangahulugan tabi ng ilog.

Ayon kay [[Jose Villa Panganiban]], dating direktor ng Institusyon ng Pambansang Wika, ang &quot;Pasig&quot; ay lumang Sanskrit na tumutukoy sa &quot;ilog na umaagos mula sa isang katawan ng tubig patungo sa iba,&quot; at sa madaling sabi ay naglalarawan sa ilog dahil sa pagdaloy mula sa [[Lawa ng Laguna]] patungong [[Manila Bay]].

== Mga sagisag ng lungsod ==
* Ang babae ay kumakatawan sa Mutya ng Pasig, ang idealismo ng pagkaperpekto sa lahat ng aspeto na ehemplo ng katapatan, tapat na kalooban at kagandahan ng Lungsod ng Pasig.
* Ang katawan ng tubig sa magkabilang panig ng babae ay mungkahi ng [[Ilog Pasig]] na nagkokonekta sa dalawang anyong tubig, [[Lawa ng Laguna]] at [[Manila Bay]] pareho inilalarawan sa pamamagitan ng alon. Ang Pasig ay nagmula sa isang salitang Hindu na ang kahulugan ay isang anyong tubig na nagkokonekta ng dalawang anyong tubig.
* Sa ibabang kaliwang bahagi ay ang Katedral ng Inmaculada Concepcion, isa sa mga pinakalumang edipisyo sa lungsod. Ito rin ang kinaluluklukan ng mga [[Diyosesis ng Pasig]].
* Sa ibabang kanang bahagi ay ang nagpapahiwatig ng kasaganaan at pag-unlad ng lungsod.

== Kasaysayan ==
[[Talaksan:Pasig City 1.jpg|thumb|left|Lumang sentro ng Pasig sa Museo Panlungsod ng Pasig at malapit sa Katedral ng Immaculada Concepcion.]]

Noong 11 Hunyo 1901 ang mga lalawigan ng [[Rizal]] ay nilikha sa pamamagitan ng Batas bilang 137&amp;nbsp;ng [[Komisyon ng Pilipinas]]. Ang Pasig ay isinama sa lalawigan ng Rizal, at siya ang hinirang bilang kabisera ng bagong lalawigan.

Taong 1975, ang Pasig ay inalis sa lalawigan Rizal at naging bahagi ng Kalakhang Maynila nang ang Komisyon ng Kalakhang Maynila (ang pinagmulan ng Metro Manila Authority at sa katagala'y ang Metropolitan Manila Development Authority) ay nilikha sa ni [[Pangulo ng Pilipinas|pangulong]] [[Ferdinand Marcos]] sa pamamagitan ng Presidential decree 824.

Hulyo 1994, ang Pasig ay na-convert sa isang mataas na urbanisadong lungsod sa pamamagitan ng [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] bilang 7829. At noong Disyembre ng taong 1994, nilagdaan ito ni pangulong [[Fidel V. Ramos]] bilang isang batas, na sinang-ayunan naman ng mga tao sa ginanap na plebisito noong 21 Enero 1995.

== Mga distrito at mga barangay ==
[[Talaksan:Ph fil pasig barangays.png|250px|thumb|Mapang politikal ng Pasig]]

Ang Lungsod ng Pasig ay nahahati sa 30 barangay. Ito ay may dalawang mga heograpikal o mga distrito ng lungsod. Ang unang distrito ay binubuo ng timog at kanlurang bahagi ng lungsod, habang ang pangalawang distrito ay binubuo ng hilaga at silangang bahagi ng lungsod.

&lt;table border=0&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td valign=top&gt;
'''District 1 Barangays'''
* Bagong Ilog
* Bagong Katipunan
* Bambang
* Buting
* Caniogan
* Kalawaan
* Kapasigan
* Kapitolyo
* Malinao
* Oranbo
* Palatiw
* Pineda
* Sagad
* San Antonio
* San Joaquin
* San Jose
* San Nicolas (Poblacion)
* Santa Cruz
* Santa Rosa
* Santo Tomas
* Sumilang 
* Ugong
&lt;/td&gt;&lt;td valign=top&gt;
'''District 2 Barangays'''
* Dela Paz
* Manggahan
* Maybunga
* Pinagbuhatan
* Rosario
* Santa Lucia
* Santolan
* San Miguel
&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

==Ekonomiya==
[[Talaksan:Pasig City 3.jpg|250px|thumbnail|left|Ang Pasig City Public Market]]

Sa kanlurang hangganan ng Pasig, at pinagtatalunang mas makabuluhang silangang bahagi ng [[Lungsod ng Mandaluyong]], ay matatagpuan ang [[Ortigas Center]]. Bilang isa sa mga pangunahing distrito ng negosyo sa kalungsuran, iba't-ibang mataas na gusali ng opisina, residential condominiums, gusaling pangkalakalan ''(commercial)'', mga paaralan at mga malls ang matatagpuan dito. Ang [[Unibersidad ng Asya at ng Pasipiko]] (UA &amp; P), ang isa sa mga pinaka-eksklusibong unibersidad sa bansa, ay matatagpuan dito, pati na rin ang punong tanggapan ng [[Integrated Bar ng Pilipinas]]. Nasa hilagang-kanlurang bahagi ng Ortigas Center ang bakuran ng Meralco, tahanan at punong himpilan ng Meralco (Manila Electric Company), ang pinakamalaking kompanya  na namamahagi ng [[dagitab]] sa [[Pilipinas]]. Ang punong himpilan ng [[Pamilihang Sapi ng Pilipinas]], na tahanan ng isa sa sahig kalakalan sa bansa, ay matatagpuan din dito. Ang punong-himpilan ng [[San Miguel Corporation]], may-ari ng pinakamalaking producer ng serbesa sa Pilipinas, ay matatagpuan din dito. Dahil sa mga negosyo at mga pamumuhunan sa Ortigas Center, ang barangay San Antonio ang may pinakamalaking kita para sa isang lokal na yunit ng [[pamahalaan]] sa bansa.

Kasama sa mga hindi malilimot sa [[Abenida Ortigas|Ortigas Avenue]] at [[Abenida Eulogio Rodriguez Jr.|E. Rodriguez Jr. Avenue]] ([[Daang Palibot Blg. 5|C-5]]) ay ang Frontera Verde, isang bagong pribadong pagpapaunlad na lugar na mayroong restoran, pet shop, mall, parke, village, gusaling tanggapan at isang maliit na zoo. Ang El-Pueblo, ang isang may temang kolonyal na pangkalakalan ''(commercial)'' na lugar sa Ortigas Center, ay nagbibigay ng mga bagong konsepto ng cafe's, mga restoran at mga bar. Metrowalk (ang dating Payanig), isang pangkalakalan ''(commercial)'' na lugar sa kahabaan ng Ortigas Avenue at [[Abenida Meralco|Meralco Avenue]], ay itinayo noong 2005 malapit sa Ortigas Center na kung saan mayroong mga tindahan, warehouses, at mga mga restoran at mga bar.

Ang [[Medical City]], sa isang pribadong pagamutan na matatagpuan malapit sa bakuran ng Meralco sa kahabaan ng [[Abenida Ortigas|Ortigas Avenue]], ay nag-aalok ng ilang taong karanasan sa pagpapatakbo at pamamahala na naglilingkod hindi lamang sa mamamayan ng Pasig kundi pati na rin sa ibang mga bayan.

==Mga paaralan==
Ang [[Rizal High School]], isa sa itinuturing na pinakamalalaking sekundaryang paaralan sa buong mundo ayon sa bilang ng mag-aaral, ay matatagpuan sa Pasig. Dating itinanghal ng [[Mga Pandaigdigang Tala ng Guinness]] bilang pinakamalaking paaralan na may may bilang ng mga mag-aaral, ito ay dinaig ng [[City of Montessori School]] (CMS) sa Lucknow, India.

Ang [[Pamantasan ng Lungsod ng Pasig]], ang isang unibersidad na pagmamay-ari ng estado ay matatagpuan sa Kapasigan, nag-aalok ng mga kurso sa antas para sa mahihirap ngunit matatalino at karapat-dapat na mga residente ng Pasig. Ito ay itinatag sa ilalim ng paninilbihan ni [[Vicente C. Eusebio]] noong 1999.

Ang [[Mataas na Paaralang Pang-agham ng Lungsod ng Pasig]] (PCSHS) ay ang unang Mataas na Paaralang Pang-agham sa Pasig. Ito ay matatagpuan malapit sa Rainforest, ang isang pampublikong resort na itinatanghal ang zoo, park, swimming pool at iba pang mga pasilidad ng pagsasaya.

Ang [[PhilSports Complex]] o ang Philippine Institute of Sports Complex (dating ULTRA) ay isang bantog na pambansang sports complex ng Pilipinas. Matatagpuan sa Meralco Avenue, dito makikita ang tanggapan ng Philippine Sports Commission, Philippine Olympic Committee at ang ilang mga National Sports Associations.

== Mga zip code sa Lungsod ng Pasig ==
* Caniogan 1606 
* Green Park 1612 
* Kapasigan 1600 
* Kapitolyo 1603 
* Manggahan 1611 
* Maybunga 1607 
* Pinagbuhatan 1602 
* Rosario 1609 
* San Antonio 1605 
* San Joaquin 1601 
* Santolan 1610 
* Santa Lucia 1608 
* Ugong 1604

== Mga namuno ==
=== Alkalde ===
*Mario Lamercia (1750 - 1780)
* Aldrin Gersalia (1780's) (Gobernadorcillo)
* Resurrecion Balmaceda (1850)
* Don Rafael Umali (1852-1853, 1869-1870)
* Don Apolonio Santiago (1873-1884)
* Don Liberato Damian y Umali (1894)
* Hen. Valentin Cruz (1896)
* Don Pantalen Catanto (1897)
* Don Valentin Ruiz (1898)
* Felipe Benicio Gomez (1902–1904)
* Julio Raymundo (1904–1906)
* Jose Feliciano (1906–1909)
* Lupo Miguel (1909–1912)
* Francisco Reyes (1912–1915)
* Alejandro Ramos y Agullon (1915–1918)
* Don Fortunato Concepcion (1918–1921)
* Don Sixto J. Antonio (1924-1935)
* Francisco B. Legaspi (1945-1951)
* Cipriano A. Raymundo (1936-1942, 1942-1945, 1952-1955)
* Emiliano R. Caruncho, Jr. (1956-1986)
* Mario Raymundo (1986-1992) 
* Vicente Eusebio (1992-2001)
* Soledad Eusebio (2001-2004)
* Vicente Eusebio (2004-2007) : Si Henry Lanot ang umaangking nanalo sa halalan noong taong 2005, ngunit siya ay pinatay para mabawi ni Vicente Eusebio ang kanyang ranggo.&lt;ref&gt;[http://www.newsflash.org/2004/02/ht/ht005098.htm Philippine Headline News Online - Ex-Pasig Congressman Slain]{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Manila, 14 Abril 2005&lt;/ref&gt;
* Robert Eusebio (2007-2013)
* Maribel Eusebio (2013-2016) 
* Robert Eusebio (2016-2019)
* Victor Ma. Regis N. Sotto (2019-kasalukyan)

=== Bise-Alkalde ===
* Emiliano Santos (1956 - 1986)
* Lorna Bernardo (1992-2004)
* Rosalio &quot;Yoyong&quot; Martirez (2004-2013)
* Iyo Bernardo Caruncho (2013-2022 3 terms) 
* Robert &quot;Dodot&quot; Jaworski Jr. (2022-Kasalukuyan)

=== Kinatawan ===
* Kinatawan sa Saligang Batas ng 1935 - Don Mariano Melendres
* [[Ikawalong Kongreso ng Pilipinas|Ikawalong Kongreso]] Congress 1987–1992 - Rufino S. Javier 
* [[Ikasiyam na Kongreso ng Pilipinas|Ikasiyam na Kongreso]] 1992–1995 - Rufino S. Javier 
* [[Ikasampung Kongreso ng Pilipinas|Ikasampung Kongreso]] 1995–1998 - Rufino S. Javier  
* [[Ika-11 na Kongreso ng Pilipinas|Ika-11 na Kongreso]] 1998–2001 - Henry P. Lanot 
* [[Ika-12 na Kongreso ng Pilipinas|Ika-12 na Kongreso]] 2004 (1 day)- Noel Cariño (1)
* [[Ika-13 na Kongreso ng Pilipinas|Ika-13 na Kongreso]] 2004–2007 - Robert B. Jaworski, Jr. 
* [[Ika-14 na Kongreso ng Pilipinas|Ika-14 na Kongreso]] 2007–2013 - Roman T. Romulo

== Mga kilalang taong taga-Pasig==
*[[Lope K. Santos]], nobelista, at dating senador
*[[Jovito Salonga]], ika-14 [[Pangulo ng Senado ng Pilipinas]]
*[[Rene Saguisag]], dating Senador ng Republika (1987-1992)
*[[Francisco Coching]], [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Sining Biswal
*[[Ramon Santos]], [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Musika
*[[Susan Fernandez]], mang-aawit, aktibista at akademiko
*[[Mariano Melendres]], ika-5 [[Gobernador ng Rizal]]
*[[Vico Sotto]], mambabatas, incumbent city mayor ng Pasig
*[[Donya Tesoro]], mambabatas, incumbent municipal mayor ng [[San Manuel, Tarlac]]
*[[Roderick Macutay]], visual artist
*[[JC Jacinto]], visual artist
*[[Atoy Co]], artista, basketball player at dating konsehal ng unang distrito
*[[Marlou Aquino]], manlalaro ng basketbol
*[[Doug Kramer]], manlalaro ng basketbol
*[[Rome dela Rosa]], manlalaro ng basketbol
*[[Alberto Reynoso]], manlalaro ng basketbol
*[[Coney Reyes]], beteranong aktres, modelo ng komersyo
*[[John Lloyd Cruz]], aktor
*[[Ping Medina]], aktor
*[[Sam Milby]], aktor, mang-aawit, modelo
*[[Hero Angeles]], aktor
*[[Edgar Allan Guzman]], aktor
*[[Jerome Ponce]], aktor
*[[Arjo Atayde]], aktor
*[[Connie Sison]], mamamahayag; anchor ng balita
*[[Aljo Bendijo]], broadcast journalist
*[[Dion Ignacio]], artista
*[[Xian Lim]], [[Filipino Chinese]] artista, modelo, mang-aawit
*[[Ely Buendia]], lead vocalist para sa [[The Eraserheads]]
*[[Abra (rapper)|Raymond &quot;Abra&quot; Abracosa]], hip hop artist, emcee, mang-aawit
*[[Rachelle Ann Go]], mang-aawit, sikat na stage play [[theater]] at modelo
*[[Belle Mariano]], [[aktres]] at [[Modelo (tao)|modelo]]
*[[Laarni Lozada]], mang-aawit
*[[Kean Cipriano]], mang-aawit, artista at musikero
*[[RJ Jimenez]], acoustic singer
*[[Ricardo Penson]], aktibistang panlipunan
*[[Angelu de Leon]], aktres at kasalukuyang konsehal ng Pasig
*[[Roderick Macutay]], artista

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

{{Metro Manila}}

[[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas|Pasig]]
[[Kategorya:Mga lungsod sa Kalakhang Maynila]]</text>
      <sha1>0lvry11330wajpq1riwjkpmn4ktg6i2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2215611</id>
      <parentid>2215610</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T01:44:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiro12345</username>
        <id>163892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Nagdagdag ng mga link</comment>
      <origin>2215611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14361" sha1="1mo2f2ag6wq7feyhza16qaeu140hz2p" xml:space="preserve">{{For|ilog|Ilog Pasig}}

{{Infobox Philippine city 2
| infoboxtitle = Lungsod ng Pasig
| native_name  = ᜉᜐᜒᜄ᜔
| sealfile     =  Ph seal ncr pasig.png
| image_skyline = Mm-pasigortigas-aerial2012.jpg
| caption      = Mapa ng [[Kalakhang Maynila]] na nagpapakita ng lokasyon ng Pasig 
| region          = {{PH wikidata|region}}
| province        = {{PH wikidata|province}}
| districts    = Mag-isang Distrito ng Lungsod ng Pasig
| barangays    = 30 
| founded      = 2 Hulyo 1573 
| website      = [http://www.pasigcity.gov.ph www.pasigcity.gov.ph] 
| class        = Unang klase 
| mayor        = [[Vico Sotto|Victor Ma. Regis N. Sotto]]
| vice_mayor   =
Robert Vincent Jude Jaworski Jr.
| language     = [[Wikang Tagalog|Tagalog]]&lt;br&gt;[[Taglish]]
| cityhood     = 21 Enero 1995 
| areakm2      = 31 
| pop2000      = 505058 
| popden2000   = 16292 
| coordinates  = 
}}
{{Listen
| help        = no
| filename    = Mutya ng Pasig.mp3
| title       = Martsa ng Pasig/ Mutya ng Pasig
| description = Ito ay ang Martsa ng Pasig, [[July 2]], [[1975]]&lt;br /&gt;(Duration: 1 minute, 56 seconds)
}}
Ang '''Lungsod ng Pasig''' ay isa sa mga [[Mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]] na bumubuo sa [[Kalakhang Maynila]] sa [[Pilipinas]]. Ito ang dating [[kabisera]] ng [[lalawigan]] ng [[Rizal]] at humiwalay upang mabuo ang Kalakhang Maynila. Matatagpuan sa silangang hangganan ng Kalakhang Maynila, ang Pasig ay napapaligiran sa kanluran ng [[Lungsod Quezon]] at [[Mandaluyong]]; sa hilaga ng [[Marikina]]; sa timog ng [[Makati]], bayan ng [[Pateros]], at [[Taguig]]; at sa silangan ng lungsod ng [[Antipolo]], bayan ng [[Cainta]] at [[Taytay, Rizal|Taytay]] ng lalawigan ng [[Rizal]].

Ang Pasig ay isang lungsod na panirahan at pang-industriya subalit unti-unti na itong nagiging isang lumalagong pangkalakalang lugar. Dahil nga dati iting kabisera ng Rizal, ang dating pamahalaang panlalawigan ng Rizal ay makikita rito, sa dulo ng [[Bulebar Shaw|Shaw Boulevard]].

Sa loob ng bayan nito matatagpuan ang Katedral ng Immaculada Concepcion, isa sa mga pinakalumang simbahan sa kalakhang Maynila. Ang lungsod ng Pasig ay isa sa tatlong lungsod na itinalaga ng diyosesis ng Simbahang [[Katoliko Romano]] sa Pilipinas (bilang [[Diyosesis ng Pasig|Katoliko Romano diyosesis ng Pasig]]).

==Kasaysayan ng salitang Pasig==
Ang pangalang Pasig ay pinaniniwalaang galing sa salitang [[Wikang Sanskrito|Sanskrit]] na &quot;passis&quot; o [[buhangin]] na tumutukoy sa komunidad sa mabuhangin gilid ng [[ilog]]. Ang ilang histoyardor naman ay sinasabing galing ang pangalan ng Pasig sa salitang [[Tagalog]] na 'mabagsik' na nangangahulugang marahas na pagkilos na maaaring maglarawan ng ilog na kung saan ang agos ay nagdadala nang mga kahoy mula [[Montalban]] patungong [[Manila]]

Ito ay tinatawag ding &quot;mapaksik&quot; ng mga [[Intsik]] sa Binondo, Maynila. Ang &quot;Mapaksik&quot; kalauna'y naging &quot;Pasik&quot; at pagkatapos ay &quot;Pasig&quot;. Maari ding galing ito sa &quot;pasigan&quot; na nangangahulugan tabi ng ilog.

Ayon kay [[Jose Villa Panganiban]], dating direktor ng Institusyon ng Pambansang Wika, ang &quot;Pasig&quot; ay lumang Sanskrit na tumutukoy sa &quot;ilog na umaagos mula sa isang katawan ng tubig patungo sa iba,&quot; at sa madaling sabi ay naglalarawan sa ilog dahil sa pagdaloy mula sa [[Lawa ng Laguna]] patungong [[Manila Bay]].

== Mga sagisag ng lungsod ==
* Ang babae ay kumakatawan sa Mutya ng Pasig, ang idealismo ng pagkaperpekto sa lahat ng aspeto na ehemplo ng katapatan, tapat na kalooban at kagandahan ng Lungsod ng Pasig.
* Ang katawan ng tubig sa magkabilang panig ng babae ay mungkahi ng [[Ilog Pasig]] na nagkokonekta sa dalawang anyong tubig, [[Lawa ng Laguna]] at [[Manila Bay]] pareho inilalarawan sa pamamagitan ng alon. Ang Pasig ay nagmula sa isang salitang Hindu na ang kahulugan ay isang anyong tubig na nagkokonekta ng dalawang anyong tubig.
* Sa ibabang kaliwang bahagi ay ang Katedral ng Inmaculada Concepcion, isa sa mga pinakalumang edipisyo sa lungsod. Ito rin ang kinaluluklukan ng mga [[Diyosesis ng Pasig]].
* Sa ibabang kanang bahagi ay ang nagpapahiwatig ng kasaganaan at pag-unlad ng lungsod.

== Kasaysayan ==
[[Talaksan:Pasig City 1.jpg|thumb|left|Lumang sentro ng Pasig sa Museo Panlungsod ng Pasig at malapit sa Katedral ng Immaculada Concepcion.]]

Noong 11 Hunyo 1901 ang mga lalawigan ng [[Rizal]] ay nilikha sa pamamagitan ng Batas bilang 137&amp;nbsp;ng [[Komisyon ng Pilipinas]]. Ang Pasig ay isinama sa lalawigan ng Rizal, at siya ang hinirang bilang kabisera ng bagong lalawigan.

Taong 1975, ang Pasig ay inalis sa lalawigan Rizal at naging bahagi ng Kalakhang Maynila nang ang Komisyon ng Kalakhang Maynila (ang pinagmulan ng Metro Manila Authority at sa katagala'y ang Metropolitan Manila Development Authority) ay nilikha sa ni [[Pangulo ng Pilipinas|pangulong]] [[Ferdinand Marcos]] sa pamamagitan ng Presidential decree 824.

Hulyo 1994, ang Pasig ay na-convert sa isang mataas na urbanisadong lungsod sa pamamagitan ng [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] bilang 7829. At noong Disyembre ng taong 1994, nilagdaan ito ni pangulong [[Fidel V. Ramos]] bilang isang batas, na sinang-ayunan naman ng mga tao sa ginanap na plebisito noong 21 Enero 1995.

== Mga distrito at mga barangay ==
[[Talaksan:Ph fil pasig barangays.png|250px|thumb|Mapang politikal ng Pasig]]

Ang Lungsod ng Pasig ay nahahati sa 30 barangay. Ito ay may dalawang mga heograpikal o mga distrito ng lungsod. Ang unang distrito ay binubuo ng timog at kanlurang bahagi ng lungsod, habang ang pangalawang distrito ay binubuo ng hilaga at silangang bahagi ng lungsod.

&lt;table border=0&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td valign=top&gt;
'''District 1 Barangays'''
* Bagong Ilog
* Bagong Katipunan
* Bambang
* Buting
* Caniogan
* Kalawaan
* Kapasigan
* Kapitolyo
* Malinao
* Oranbo
* Palatiw
* Pineda
* Sagad
* San Antonio
* San Joaquin
* San Jose
* San Nicolas (Poblacion)
* Santa Cruz
* Santa Rosa
* Santo Tomas
* Sumilang 
* Ugong
&lt;/td&gt;&lt;td valign=top&gt;
'''District 2 Barangays'''
* Dela Paz
* Manggahan
* Maybunga
* Pinagbuhatan
* Rosario
* Santa Lucia
* Santolan
* San Miguel
&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

==Ekonomiya==
[[Talaksan:Pasig City 3.jpg|250px|thumbnail|left|Ang Pasig City Public Market]]

Sa kanlurang hangganan ng Pasig, at pinagtatalunang mas makabuluhang silangang bahagi ng [[Lungsod ng Mandaluyong]], ay matatagpuan ang [[Ortigas Center]]. Bilang isa sa mga pangunahing distrito ng negosyo sa kalungsuran, iba't-ibang mataas na gusali ng opisina, residential condominiums, gusaling pangkalakalan ''(commercial)'', mga paaralan at mga malls ang matatagpuan dito. Ang [[Unibersidad ng Asya at ng Pasipiko]] (UA &amp; P), ang isa sa mga pinaka-eksklusibong unibersidad sa bansa, ay matatagpuan dito, pati na rin ang punong tanggapan ng [[Integrated Bar ng Pilipinas]]. Nasa hilagang-kanlurang bahagi ng Ortigas Center ang bakuran ng Meralco, tahanan at punong himpilan ng Meralco (Manila Electric Company), ang pinakamalaking kompanya  na namamahagi ng [[dagitab]] sa [[Pilipinas]]. Ang punong himpilan ng [[Pamilihang Sapi ng Pilipinas]], na tahanan ng isa sa sahig kalakalan sa bansa, ay matatagpuan din dito. Ang punong-himpilan ng [[San Miguel Corporation]], may-ari ng pinakamalaking producer ng serbesa sa Pilipinas, ay matatagpuan din dito. Dahil sa mga negosyo at mga pamumuhunan sa Ortigas Center, ang barangay San Antonio ang may pinakamalaking kita para sa isang lokal na yunit ng [[pamahalaan]] sa bansa.

Kasama sa mga hindi malilimot sa [[Abenida Ortigas|Ortigas Avenue]] at [[Abenida Eulogio Rodriguez Jr.|E. Rodriguez Jr. Avenue]] ([[Daang Palibot Blg. 5|C-5]]) ay ang Frontera Verde, isang bagong pribadong pagpapaunlad na lugar na mayroong restoran, pet shop, mall, parke, village, gusaling tanggapan at isang maliit na zoo. Ang El-Pueblo, ang isang may temang kolonyal na pangkalakalan ''(commercial)'' na lugar sa Ortigas Center, ay nagbibigay ng mga bagong konsepto ng cafe's, mga restoran at mga bar. Metrowalk (ang dating Payanig), isang pangkalakalan ''(commercial)'' na lugar sa kahabaan ng Ortigas Avenue at [[Abenida Meralco|Meralco Avenue]], ay itinayo noong 2005 malapit sa Ortigas Center na kung saan mayroong mga tindahan, warehouses, at mga mga restoran at mga bar.

Ang [[Medical City]], sa isang pribadong pagamutan na matatagpuan malapit sa bakuran ng Meralco sa kahabaan ng [[Abenida Ortigas|Ortigas Avenue]], ay nag-aalok ng ilang taong karanasan sa pagpapatakbo at pamamahala na naglilingkod hindi lamang sa mamamayan ng Pasig kundi pati na rin sa ibang mga bayan.

==Mga paaralan==
Ang [[Rizal High School]], isa sa itinuturing na pinakamalalaking sekundaryang paaralan sa buong mundo ayon sa bilang ng mag-aaral, ay matatagpuan sa Pasig. Dating itinanghal ng [[Mga Pandaigdigang Tala ng Guinness]] bilang pinakamalaking paaralan na may may bilang ng mga mag-aaral, ito ay dinaig ng [[City of Montessori School]] (CMS) sa Lucknow, India.

Ang [[Pamantasan ng Lungsod ng Pasig]], ang isang unibersidad na pagmamay-ari ng estado ay matatagpuan sa Kapasigan, nag-aalok ng mga kurso sa antas para sa mahihirap ngunit matatalino at karapat-dapat na mga residente ng Pasig. Ito ay itinatag sa ilalim ng paninilbihan ni [[Vicente C. Eusebio]] noong 1999.

Ang [[Mataas na Paaralang Pang-agham ng Lungsod ng Pasig]] (PCSHS) ay ang unang Mataas na Paaralang Pang-agham sa Pasig. Ito ay matatagpuan malapit sa Rainforest, ang isang pampublikong resort na itinatanghal ang zoo, park, swimming pool at iba pang mga pasilidad ng pagsasaya.

Ang [[PhilSports Complex]] o ang Philippine Institute of Sports Complex (dating ULTRA) ay isang bantog na pambansang sports complex ng Pilipinas. Matatagpuan sa Meralco Avenue, dito makikita ang tanggapan ng Philippine Sports Commission, Philippine Olympic Committee at ang ilang mga National Sports Associations.

== Mga zip code sa Lungsod ng Pasig ==
* Caniogan 1606 
* Green Park 1612 
* Kapasigan 1600 
* Kapitolyo 1603 
* Manggahan 1611 
* Maybunga 1607 
* Pinagbuhatan 1602 
* Rosario 1609 
* San Antonio 1605 
* San Joaquin 1601 
* Santolan 1610 
* Santa Lucia 1608 
* Ugong 1604

== Mga namuno ==
=== Alkalde ===
*Mario Lamercia (1750 - 1780)
* Aldrin Gersalia (1780's) (Gobernadorcillo)
* Resurrecion Balmaceda (1850)
* Don Rafael Umali (1852-1853, 1869-1870)
* Don Apolonio Santiago (1873-1884)
* Don Liberato Damian y Umali (1894)
* Hen. Valentin Cruz (1896)
* Don Pantalen Catanto (1897)
* Don Valentin Ruiz (1898)
* Felipe Benicio Gomez (1902–1904)
* Julio Raymundo (1904–1906)
* Jose Feliciano (1906–1909)
* Lupo Miguel (1909–1912)
* Francisco Reyes (1912–1915)
* Alejandro Ramos y Agullon (1915–1918)
* Don Fortunato Concepcion (1918–1921)
* Don Sixto J. Antonio (1924-1935)
* Francisco B. Legaspi (1945-1951)
* Cipriano A. Raymundo (1936-1942, 1942-1945, 1952-1955)
* Emiliano R. Caruncho, Jr. (1956-1986)
* Mario Raymundo (1986-1992) 
* Vicente Eusebio (1992-2001)
* Soledad Eusebio (2001-2004)
* Vicente Eusebio (2004-2007) : Si Henry Lanot ang umaangking nanalo sa halalan noong taong 2005, ngunit siya ay pinatay para mabawi ni Vicente Eusebio ang kanyang ranggo.&lt;ref&gt;[http://www.newsflash.org/2004/02/ht/ht005098.htm Philippine Headline News Online - Ex-Pasig Congressman Slain]{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Manila, 14 Abril 2005&lt;/ref&gt;
* Robert Eusebio (2007-2013)
* Maribel Eusebio (2013-2016) 
* Robert Eusebio (2016-2019)
* Victor Ma. Regis N. Sotto (2019-kasalukyan)

=== Bise-Alkalde ===
* Emiliano Santos (1956 - 1986)
* Lorna Bernardo (1992-2004)
* Rosalio &quot;Yoyong&quot; Martirez (2004-2013)
* Iyo Bernardo Caruncho (2013-2022 3 terms) 
* Robert &quot;Dodot&quot; Jaworski Jr. (2022-Kasalukuyan)

=== Kinatawan ===
* Kinatawan sa Saligang Batas ng 1935 - Don Mariano Melendres
* [[Ikawalong Kongreso ng Pilipinas|Ikawalong Kongreso]] Congress 1987–1992 - Rufino S. Javier 
* [[Ikasiyam na Kongreso ng Pilipinas|Ikasiyam na Kongreso]] 1992–1995 - Rufino S. Javier 
* [[Ikasampung Kongreso ng Pilipinas|Ikasampung Kongreso]] 1995–1998 - Rufino S. Javier  
* [[Ika-11 na Kongreso ng Pilipinas|Ika-11 na Kongreso]] 1998–2001 - Henry P. Lanot 
* [[Ika-12 na Kongreso ng Pilipinas|Ika-12 na Kongreso]] 2004 (1 day)- Noel Cariño (1)
* [[Ika-13 na Kongreso ng Pilipinas|Ika-13 na Kongreso]] 2004–2007 - Robert B. Jaworski, Jr. 
* [[Ika-14 na Kongreso ng Pilipinas|Ika-14 na Kongreso]] 2007–2013 - Roman T. Romulo

== Mga kilalang taong taga-Pasig==
*[[Lope K. Santos]], nobelista, at dating senador
*[[Jovito Salonga]], ika-14 [[Pangulo ng Senado ng Pilipinas]]
*[[Rene Saguisag]], dating Senador ng Republika (1987-1992)
*[[Francisco Coching]], [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Sining Biswal
*[[Ramon Santos]], [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Musika
*[[Susan Fernandez]], mang-aawit, aktibista at akademiko
*[[Mariano Melendres]], ika-5 [[Gobernador ng Rizal]]
*[[Vico Sotto]], mambabatas, incumbent city mayor ng Pasig
*[[Donya Tesoro]], mambabatas, incumbent municipal mayor ng [[San Manuel, Tarlac]]
*[[Roderick Macutay]], visual artist
*[[JC Jacinto]], visual artist
*[[Atoy Co]], artista, basketball player at dating konsehal ng unang distrito
*[[Marlou Aquino]], manlalaro ng basketbol
*[[Doug Kramer]], manlalaro ng basketbol
*[[Rome dela Rosa]], manlalaro ng basketbol
*[[Alberto Reynoso]], manlalaro ng basketbol
*[[Coney Reyes]], beteranong aktres, modelo ng komersyo
*[[John Lloyd Cruz]], aktor
*[[Ping Medina]], aktor
*[[Sam Milby]], aktor, mang-aawit, modelo
*[[Hero Angeles]], aktor
*[[Edgar Allan Guzman]], aktor
*[[Jerome Ponce]], aktor
*[[Arjo Atayde]], aktor
*[[Connie Sison]], mamamahayag; anchor ng balita
*[[Aljo Bendijo]], broadcast journalist
*[[Dion Ignacio]], artista
*[[Xian Lim]], [[Filipino Chinese]] artista, modelo, mang-aawit
*[[Ely Buendia]], lead vocalist para sa [[The Eraserheads]]
*[[Abra (rapper)|Raymond &quot;Abra&quot; Abracosa]], hip hop artist, emcee, mang-aawit
*[[Rachelle Ann Go]], mang-aawit, sikat na stage play [[theater]] at modelo
*[[Belle Mariano]], [[aktres]] at [[Modelo (tao)|modelo]]
*[[Laarni Lozada]], mang-aawit
*[[Kean Cipriano]], mang-aawit, artista at musikero
*[[RJ Jimenez]], acoustic singer
*[[Ricardo Penson]], aktibistang panlipunan
*[[Angelu de Leon]], aktres at kasalukuyang konsehal ng Pasig
*[[Roderick Macutay]], artista

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

{{Metro Manila}}

[[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas|Pasig]]
[[Kategorya:Mga lungsod sa Kalakhang Maynila]]</text>
      <sha1>1mo2f2ag6wq7feyhza16qaeu140hz2p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2215612</id>
      <parentid>2215611</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T01:46:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiro12345</username>
        <id>163892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Nagdagdag ng mga link at Inayos ang balarila</comment>
      <origin>2215612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14362" sha1="nug8j7b55fqxy894t00mlmgv99khfaf" xml:space="preserve">{{For|ilog|Ilog Pasig}}

{{Infobox Philippine city 2
| infoboxtitle = Lungsod ng Pasig
| native_name  = ᜉᜐᜒᜄ᜔
| sealfile     =  Ph seal ncr pasig.png
| image_skyline = Mm-pasigortigas-aerial2012.jpg
| caption      = Mapa ng [[Kalakhang Maynila]] na nagpapakita ng lokasyon ng Pasig 
| region          = {{PH wikidata|region}}
| province        = {{PH wikidata|province}}
| districts    = Mag-isang Distrito ng Lungsod ng Pasig
| barangays    = 30 
| founded      = 2 Hulyo 1573 
| website      = [http://www.pasigcity.gov.ph www.pasigcity.gov.ph] 
| class        = Unang klase 
| mayor        = [[Vico Sotto|Victor Ma. Regis N. Sotto]]
| vice_mayor   =
Robert Vincent Jude Jaworski Jr.
| language     = [[Wikang Tagalog|Tagalog]]&lt;br&gt;[[Taglish]]
| cityhood     = 21 Enero 1995 
| areakm2      = 31 
| pop2000      = 505058 
| popden2000   = 16292 
| coordinates  = 
}}
{{Listen
| help        = no
| filename    = Mutya ng Pasig.mp3
| title       = Martsa ng Pasig/ Mutya ng Pasig
| description = Ito ay ang Martsa ng Pasig, [[Hulyo 2]], [[1975]]&lt;br /&gt;(Duration: 1 minute, 56 seconds)
}}
Ang '''Lungsod ng Pasig''' ay isa sa mga [[Mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]] na bumubuo sa [[Kalakhang Maynila]] sa [[Pilipinas]]. Ito ang dating [[kabisera]] ng [[lalawigan]] ng [[Rizal]] at humiwalay upang mabuo ang Kalakhang Maynila. Matatagpuan sa silangang hangganan ng Kalakhang Maynila, ang Pasig ay napapaligiran sa kanluran ng [[Lungsod Quezon]] at [[Mandaluyong]]; sa hilaga ng [[Marikina]]; sa timog ng [[Makati]], bayan ng [[Pateros]], at [[Taguig]]; at sa silangan ng lungsod ng [[Antipolo]], bayan ng [[Cainta]] at [[Taytay, Rizal|Taytay]] ng lalawigan ng [[Rizal]].

Ang Pasig ay isang lungsod na panirahan at pang-industriya subalit unti-unti na itong nagiging isang lumalagong pangkalakalang lugar. Dahil nga dati iting kabisera ng Rizal, ang dating pamahalaang panlalawigan ng Rizal ay makikita rito, sa dulo ng [[Bulebar Shaw|Shaw Boulevard]].

Sa loob ng bayan nito matatagpuan ang Katedral ng Immaculada Concepcion, isa sa mga pinakalumang simbahan sa kalakhang Maynila. Ang lungsod ng Pasig ay isa sa tatlong lungsod na itinalaga ng diyosesis ng Simbahang [[Katoliko Romano]] sa Pilipinas (bilang [[Diyosesis ng Pasig|Katoliko Romano diyosesis ng Pasig]]).

==Kasaysayan ng salitang Pasig==
Ang pangalang Pasig ay pinaniniwalaang galing sa salitang [[Wikang Sanskrito|Sanskrit]] na &quot;passis&quot; o [[buhangin]] na tumutukoy sa komunidad sa mabuhangin gilid ng [[ilog]]. Ang ilang histoyardor naman ay sinasabing galing ang pangalan ng Pasig sa salitang [[Tagalog]] na 'mabagsik' na nangangahulugang marahas na pagkilos na maaaring maglarawan ng ilog na kung saan ang agos ay nagdadala nang mga kahoy mula [[Montalban]] patungong [[Manila]]

Ito ay tinatawag ding &quot;mapaksik&quot; ng mga [[Intsik]] sa Binondo, Maynila. Ang &quot;Mapaksik&quot; kalauna'y naging &quot;Pasik&quot; at pagkatapos ay &quot;Pasig&quot;. Maari ding galing ito sa &quot;pasigan&quot; na nangangahulugan tabi ng ilog.

Ayon kay [[Jose Villa Panganiban]], dating direktor ng Institusyon ng Pambansang Wika, ang &quot;Pasig&quot; ay lumang Sanskrit na tumutukoy sa &quot;ilog na umaagos mula sa isang katawan ng tubig patungo sa iba,&quot; at sa madaling sabi ay naglalarawan sa ilog dahil sa pagdaloy mula sa [[Lawa ng Laguna]] patungong [[Manila Bay]].

== Mga sagisag ng lungsod ==
* Ang babae ay kumakatawan sa Mutya ng Pasig, ang idealismo ng pagkaperpekto sa lahat ng aspeto na ehemplo ng katapatan, tapat na kalooban at kagandahan ng Lungsod ng Pasig.
* Ang katawan ng tubig sa magkabilang panig ng babae ay mungkahi ng [[Ilog Pasig]] na nagkokonekta sa dalawang anyong tubig, [[Lawa ng Laguna]] at [[Manila Bay]] pareho inilalarawan sa pamamagitan ng alon. Ang Pasig ay nagmula sa isang salitang Hindu na ang kahulugan ay isang anyong tubig na nagkokonekta ng dalawang anyong tubig.
* Sa ibabang kaliwang bahagi ay ang Katedral ng Inmaculada Concepcion, isa sa mga pinakalumang edipisyo sa lungsod. Ito rin ang kinaluluklukan ng mga [[Diyosesis ng Pasig]].
* Sa ibabang kanang bahagi ay ang nagpapahiwatig ng kasaganaan at pag-unlad ng lungsod.

== Kasaysayan ==
[[Talaksan:Pasig City 1.jpg|thumb|left|Lumang sentro ng Pasig sa Museo Panlungsod ng Pasig at malapit sa Katedral ng Immaculada Concepcion.]]

Noong 11 Hunyo 1901 ang mga lalawigan ng [[Rizal]] ay nilikha sa pamamagitan ng Batas bilang 137&amp;nbsp;ng [[Komisyon ng Pilipinas]]. Ang Pasig ay isinama sa lalawigan ng Rizal, at siya ang hinirang bilang kabisera ng bagong lalawigan.

Taong 1975, ang Pasig ay inalis sa lalawigan Rizal at naging bahagi ng Kalakhang Maynila nang ang Komisyon ng Kalakhang Maynila (ang pinagmulan ng Metro Manila Authority at sa katagala'y ang Metropolitan Manila Development Authority) ay nilikha sa ni [[Pangulo ng Pilipinas|pangulong]] [[Ferdinand Marcos]] sa pamamagitan ng Presidential decree 824.

Hulyo 1994, ang Pasig ay na-convert sa isang mataas na urbanisadong lungsod sa pamamagitan ng [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] bilang 7829. At noong Disyembre ng taong 1994, nilagdaan ito ni pangulong [[Fidel V. Ramos]] bilang isang batas, na sinang-ayunan naman ng mga tao sa ginanap na plebisito noong 21 Enero 1995.

== Mga distrito at mga barangay ==
[[Talaksan:Ph fil pasig barangays.png|250px|thumb|Mapang politikal ng Pasig]]

Ang Lungsod ng Pasig ay nahahati sa 30 barangay. Ito ay may dalawang mga heograpikal o mga distrito ng lungsod. Ang unang distrito ay binubuo ng timog at kanlurang bahagi ng lungsod, habang ang pangalawang distrito ay binubuo ng hilaga at silangang bahagi ng lungsod.

&lt;table border=0&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td valign=top&gt;
'''District 1 Barangays'''
* Bagong Ilog
* Bagong Katipunan
* Bambang
* Buting
* Caniogan
* Kalawaan
* Kapasigan
* Kapitolyo
* Malinao
* Oranbo
* Palatiw
* Pineda
* Sagad
* San Antonio
* San Joaquin
* San Jose
* San Nicolas (Poblacion)
* Santa Cruz
* Santa Rosa
* Santo Tomas
* Sumilang 
* Ugong
&lt;/td&gt;&lt;td valign=top&gt;
'''District 2 Barangays'''
* Dela Paz
* Manggahan
* Maybunga
* Pinagbuhatan
* Rosario
* Santa Lucia
* Santolan
* San Miguel
&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

==Ekonomiya==
[[Talaksan:Pasig City 3.jpg|250px|thumbnail|left|Ang Pasig City Public Market]]

Sa kanlurang hangganan ng Pasig, at pinagtatalunang mas makabuluhang silangang bahagi ng [[Lungsod ng Mandaluyong]], ay matatagpuan ang [[Ortigas Center]]. Bilang isa sa mga pangunahing distrito ng negosyo sa kalungsuran, iba't-ibang mataas na gusali ng opisina, residential condominiums, gusaling pangkalakalan ''(commercial)'', mga paaralan at mga malls ang matatagpuan dito. Ang [[Unibersidad ng Asya at ng Pasipiko]] (UA &amp; P), ang isa sa mga pinaka-eksklusibong unibersidad sa bansa, ay matatagpuan dito, pati na rin ang punong tanggapan ng [[Integrated Bar ng Pilipinas]]. Nasa hilagang-kanlurang bahagi ng Ortigas Center ang bakuran ng Meralco, tahanan at punong himpilan ng Meralco (Manila Electric Company), ang pinakamalaking kompanya  na namamahagi ng [[dagitab]] sa [[Pilipinas]]. Ang punong himpilan ng [[Pamilihang Sapi ng Pilipinas]], na tahanan ng isa sa sahig kalakalan sa bansa, ay matatagpuan din dito. Ang punong-himpilan ng [[San Miguel Corporation]], may-ari ng pinakamalaking producer ng serbesa sa Pilipinas, ay matatagpuan din dito. Dahil sa mga negosyo at mga pamumuhunan sa Ortigas Center, ang barangay San Antonio ang may pinakamalaking kita para sa isang lokal na yunit ng [[pamahalaan]] sa bansa.

Kasama sa mga hindi malilimot sa [[Abenida Ortigas|Ortigas Avenue]] at [[Abenida Eulogio Rodriguez Jr.|E. Rodriguez Jr. Avenue]] ([[Daang Palibot Blg. 5|C-5]]) ay ang Frontera Verde, isang bagong pribadong pagpapaunlad na lugar na mayroong restoran, pet shop, mall, parke, village, gusaling tanggapan at isang maliit na zoo. Ang El-Pueblo, ang isang may temang kolonyal na pangkalakalan ''(commercial)'' na lugar sa Ortigas Center, ay nagbibigay ng mga bagong konsepto ng cafe's, mga restoran at mga bar. Metrowalk (ang dating Payanig), isang pangkalakalan ''(commercial)'' na lugar sa kahabaan ng Ortigas Avenue at [[Abenida Meralco|Meralco Avenue]], ay itinayo noong 2005 malapit sa Ortigas Center na kung saan mayroong mga tindahan, warehouses, at mga mga restoran at mga bar.

Ang [[Medical City]], sa isang pribadong pagamutan na matatagpuan malapit sa bakuran ng Meralco sa kahabaan ng [[Abenida Ortigas|Ortigas Avenue]], ay nag-aalok ng ilang taong karanasan sa pagpapatakbo at pamamahala na naglilingkod hindi lamang sa mamamayan ng Pasig kundi pati na rin sa ibang mga bayan.

==Mga paaralan==
Ang [[Rizal High School]], isa sa itinuturing na pinakamalalaking sekundaryang paaralan sa buong mundo ayon sa bilang ng mag-aaral, ay matatagpuan sa Pasig. Dating itinanghal ng [[Mga Pandaigdigang Tala ng Guinness]] bilang pinakamalaking paaralan na may may bilang ng mga mag-aaral, ito ay dinaig ng [[City of Montessori School]] (CMS) sa Lucknow, India.

Ang [[Pamantasan ng Lungsod ng Pasig]], ang isang unibersidad na pagmamay-ari ng estado ay matatagpuan sa Kapasigan, nag-aalok ng mga kurso sa antas para sa mahihirap ngunit matatalino at karapat-dapat na mga residente ng Pasig. Ito ay itinatag sa ilalim ng paninilbihan ni [[Vicente C. Eusebio]] noong 1999.

Ang [[Mataas na Paaralang Pang-agham ng Lungsod ng Pasig]] (PCSHS) ay ang unang Mataas na Paaralang Pang-agham sa Pasig. Ito ay matatagpuan malapit sa Rainforest, ang isang pampublikong resort na itinatanghal ang zoo, park, swimming pool at iba pang mga pasilidad ng pagsasaya.

Ang [[PhilSports Complex]] o ang Philippine Institute of Sports Complex (dating ULTRA) ay isang bantog na pambansang sports complex ng Pilipinas. Matatagpuan sa Meralco Avenue, dito makikita ang tanggapan ng Philippine Sports Commission, Philippine Olympic Committee at ang ilang mga National Sports Associations.

== Mga zip code sa Lungsod ng Pasig ==
* Caniogan 1606 
* Green Park 1612 
* Kapasigan 1600 
* Kapitolyo 1603 
* Manggahan 1611 
* Maybunga 1607 
* Pinagbuhatan 1602 
* Rosario 1609 
* San Antonio 1605 
* San Joaquin 1601 
* Santolan 1610 
* Santa Lucia 1608 
* Ugong 1604

== Mga namuno ==
=== Alkalde ===
*Mario Lamercia (1750 - 1780)
* Aldrin Gersalia (1780's) (Gobernadorcillo)
* Resurrecion Balmaceda (1850)
* Don Rafael Umali (1852-1853, 1869-1870)
* Don Apolonio Santiago (1873-1884)
* Don Liberato Damian y Umali (1894)
* Hen. Valentin Cruz (1896)
* Don Pantalen Catanto (1897)
* Don Valentin Ruiz (1898)
* Felipe Benicio Gomez (1902–1904)
* Julio Raymundo (1904–1906)
* Jose Feliciano (1906–1909)
* Lupo Miguel (1909–1912)
* Francisco Reyes (1912–1915)
* Alejandro Ramos y Agullon (1915–1918)
* Don Fortunato Concepcion (1918–1921)
* Don Sixto J. Antonio (1924-1935)
* Francisco B. Legaspi (1945-1951)
* Cipriano A. Raymundo (1936-1942, 1942-1945, 1952-1955)
* Emiliano R. Caruncho, Jr. (1956-1986)
* Mario Raymundo (1986-1992) 
* Vicente Eusebio (1992-2001)
* Soledad Eusebio (2001-2004)
* Vicente Eusebio (2004-2007) : Si Henry Lanot ang umaangking nanalo sa halalan noong taong 2005, ngunit siya ay pinatay para mabawi ni Vicente Eusebio ang kanyang ranggo.&lt;ref&gt;[http://www.newsflash.org/2004/02/ht/ht005098.htm Philippine Headline News Online - Ex-Pasig Congressman Slain]{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Manila, 14 Abril 2005&lt;/ref&gt;
* Robert Eusebio (2007-2013)
* Maribel Eusebio (2013-2016) 
* Robert Eusebio (2016-2019)
* Victor Ma. Regis N. Sotto (2019-kasalukyan)

=== Bise-Alkalde ===
* Emiliano Santos (1956 - 1986)
* Lorna Bernardo (1992-2004)
* Rosalio &quot;Yoyong&quot; Martirez (2004-2013)
* Iyo Bernardo Caruncho (2013-2022 3 terms) 
* Robert &quot;Dodot&quot; Jaworski Jr. (2022-Kasalukuyan)

=== Kinatawan ===
* Kinatawan sa Saligang Batas ng 1935 - Don Mariano Melendres
* [[Ikawalong Kongreso ng Pilipinas|Ikawalong Kongreso]] Congress 1987–1992 - Rufino S. Javier 
* [[Ikasiyam na Kongreso ng Pilipinas|Ikasiyam na Kongreso]] 1992–1995 - Rufino S. Javier 
* [[Ikasampung Kongreso ng Pilipinas|Ikasampung Kongreso]] 1995–1998 - Rufino S. Javier  
* [[Ika-11 na Kongreso ng Pilipinas|Ika-11 na Kongreso]] 1998–2001 - Henry P. Lanot 
* [[Ika-12 na Kongreso ng Pilipinas|Ika-12 na Kongreso]] 2004 (1 day)- Noel Cariño (1)
* [[Ika-13 na Kongreso ng Pilipinas|Ika-13 na Kongreso]] 2004–2007 - Robert B. Jaworski, Jr. 
* [[Ika-14 na Kongreso ng Pilipinas|Ika-14 na Kongreso]] 2007–2013 - Roman T. Romulo

== Mga kilalang taong taga-Pasig==
*[[Lope K. Santos]], nobelista, at dating senador
*[[Jovito Salonga]], ika-14 [[Pangulo ng Senado ng Pilipinas]]
*[[Rene Saguisag]], dating Senador ng Republika (1987-1992)
*[[Francisco Coching]], [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Sining Biswal
*[[Ramon Santos]], [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Musika
*[[Susan Fernandez]], mang-aawit, aktibista at akademiko
*[[Mariano Melendres]], ika-5 [[Gobernador ng Rizal]]
*[[Vico Sotto]], mambabatas, incumbent city mayor ng Pasig
*[[Donya Tesoro]], mambabatas, incumbent municipal mayor ng [[San Manuel, Tarlac]]
*[[Roderick Macutay]], visual artist
*[[JC Jacinto]], visual artist
*[[Atoy Co]], artista, basketball player at dating konsehal ng unang distrito
*[[Marlou Aquino]], manlalaro ng basketbol
*[[Doug Kramer]], manlalaro ng basketbol
*[[Rome dela Rosa]], manlalaro ng basketbol
*[[Alberto Reynoso]], manlalaro ng basketbol
*[[Coney Reyes]], beteranong aktres, modelo ng komersyo
*[[John Lloyd Cruz]], aktor
*[[Ping Medina]], aktor
*[[Sam Milby]], aktor, mang-aawit, modelo
*[[Hero Angeles]], aktor
*[[Edgar Allan Guzman]], aktor
*[[Jerome Ponce]], aktor
*[[Arjo Atayde]], aktor
*[[Connie Sison]], mamamahayag; anchor ng balita
*[[Aljo Bendijo]], broadcast journalist
*[[Dion Ignacio]], artista
*[[Xian Lim]], [[Filipino Chinese]] artista, modelo, mang-aawit
*[[Ely Buendia]], lead vocalist para sa [[The Eraserheads]]
*[[Abra (rapper)|Raymond &quot;Abra&quot; Abracosa]], hip hop artist, emcee, mang-aawit
*[[Rachelle Ann Go]], mang-aawit, sikat na stage play [[theater]] at modelo
*[[Belle Mariano]], [[aktres]] at [[Modelo (tao)|modelo]]
*[[Laarni Lozada]], mang-aawit
*[[Kean Cipriano]], mang-aawit, artista at musikero
*[[RJ Jimenez]], acoustic singer
*[[Ricardo Penson]], aktibistang panlipunan
*[[Angelu de Leon]], aktres at kasalukuyang konsehal ng Pasig
*[[Roderick Macutay]], artista

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

{{Metro Manila}}

[[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas|Pasig]]
[[Kategorya:Mga lungsod sa Kalakhang Maynila]]</text>
      <sha1>nug8j7b55fqxy894t00mlmgv99khfaf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tropiko</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1796</id>
    <revision>
      <id>2215619</id>
      <parentid>2215561</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T03:32:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>GinawaSaHapon</username>
        <id>102500</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kinansela ang pagbabagong 2215561 ni [[Special:Contributions/Johndeo333|Johndeo333]] ([[User talk:Johndeo333|Usapan]])</comment>
      <origin>2215619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2139" sha1="ltvobft79kx4es8cmhkt3p1t1ql6z72" xml:space="preserve">[[Talaksan:Tropical-area-mactan-philippines.jpg|thumb|240px|left|Ang hitsura ng [[Pilipinas]] ay isang tropikong rehiyon.]]
[[Talaksan:World map torrid.svg|thumb|300px|Mapa ng mundo kung saan ang tropiko ay ipinahiwatig ng isang pulang banda]]
Ang '''tropiko''' o mga bansa na tropiko ay ang heograpikong rehiyon sa [[Daigdig|Lupa]] o &quot;earth&quot; na naka-sentro sa [[ekwador]] o &quot;equator&quot;. Nililimitahan ito sa [[latitud]] ng dalawang ''tropiko'': ang [[Tropiko ng Cancer]] sa hilaga at ang [[Tropiko ng Capricorn]] sa timog na hemisperyo. Ito ay nagmula sa salitang [[Wikang Griyego|griyego]] na ''tropos'', na ang ibig sabihin ay bwelta o pag-ikot.

Ang rehiyong ito ay nakalatag sa pagitan ng 23.5° H latitud at 23.5° T latitud, at kasama dito ang lahat ng parte ng Lupa na direktang tinatamaan ng araw(o kung saan naka-anggulong 90° altitud ang araw mula sa lupa) nang maski isang beses lang sa isang taong solar (hindi nagagawa ito ng araw lampas hilaga ng Tropiko ng Cancer at lampas timog ng Tropiko ng Capricorn). Sa [[klasipikasyon ng klima ni Köppen|panukalang klasipikasyon ng klima]] ni [[Wladimir Köppen|Köppen]], ang [[klimang tropikal]] ay nilalarawan bilang isang klimang hindi-arid, na ang lahat sa labindalawang buwan ng taon ay may promedyong temperaturang hindi bababa sa 18&amp;nbsp;°C.

== Mga Organismo ==
Ang mga '''tropikal''' na [[halaman]] at [[hayop]] ay yung mga katutubong espesye (species) sa rehiyon. Ang salitang ito ay ginagamit din bilang pagtukoy sa isang lugar na mainit at mahalumigmig buong taon, na may saganang kahalamanan. Subalit may mga ilang lugar sa tropiko na hindi talaga &quot;tropikal&quot; at mga [[alpine tundra]] at niyebeng tuktok, tulad ng sa bundok ng [[Mauna Kea]].

== Halimbawa ng mga lungsod tropikal ==
* [[Bombay]], [[India]] (19.1º H)
* [[Hong Kong]], [[Hong Kong|Hong Kong SAR]], [[Tsina]] (22.3º H)
* [[Nairobi]], [[Kenya]] (1.3º S)
* [[Rio de Janeiro]], [[Brazil]] (22.9º T)
* [[Singapore]] (1.4º H)
* [[Maynila]], [[Pilipinas]]

== Tingnan din ==
* [[Taong tropikal]] (Ingles: ''tropical year'')
* [[Mga sakit tropikal]]

{{Klima}}

[[Kategorya:Mga tropiko|*]]
[[Kaurian:Klima]]</text>
      <sha1>ltvobft79kx4es8cmhkt3p1t1ql6z72</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2215655</id>
      <parentid>2215619</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T11:29:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Johndeo333</username>
        <id>163610</id>
      </contributor>
      <comment>/* Halimbawa ng mga lungsod tropikal */ Inayos ang baybay</comment>
      <origin>2215655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2140" sha1="311ee13rcjbc23lhhlesorgb9i8djzv" xml:space="preserve">[[Talaksan:Tropical-area-mactan-philippines.jpg|thumb|240px|left|Ang hitsura ng [[Pilipinas]] ay isang tropikong rehiyon.]]
[[Talaksan:World map torrid.svg|thumb|300px|Mapa ng mundo kung saan ang tropiko ay ipinahiwatig ng isang pulang banda]]
Ang '''tropiko''' o mga bansa na tropiko ay ang heograpikong rehiyon sa [[Daigdig|Lupa]] o &quot;earth&quot; na naka-sentro sa [[ekwador]] o &quot;equator&quot;. Nililimitahan ito sa [[latitud]] ng dalawang ''tropiko'': ang [[Tropiko ng Cancer]] sa hilaga at ang [[Tropiko ng Capricorn]] sa timog na hemisperyo. Ito ay nagmula sa salitang [[Wikang Griyego|griyego]] na ''tropos'', na ang ibig sabihin ay bwelta o pag-ikot.

Ang rehiyong ito ay nakalatag sa pagitan ng 23.5° H latitud at 23.5° T latitud, at kasama dito ang lahat ng parte ng Lupa na direktang tinatamaan ng araw(o kung saan naka-anggulong 90° altitud ang araw mula sa lupa) nang maski isang beses lang sa isang taong solar (hindi nagagawa ito ng araw lampas hilaga ng Tropiko ng Cancer at lampas timog ng Tropiko ng Capricorn). Sa [[klasipikasyon ng klima ni Köppen|panukalang klasipikasyon ng klima]] ni [[Wladimir Köppen|Köppen]], ang [[klimang tropikal]] ay nilalarawan bilang isang klimang hindi-arid, na ang lahat sa labindalawang buwan ng taon ay may promedyong temperaturang hindi bababa sa 18&amp;nbsp;°C.

== Mga Organismo ==
Ang mga '''tropikal''' na [[halaman]] at [[hayop]] ay yung mga katutubong espesye (species) sa rehiyon. Ang salitang ito ay ginagamit din bilang pagtukoy sa isang lugar na mainit at mahalumigmig buong taon, na may saganang kahalamanan. Subalit may mga ilang lugar sa tropiko na hindi talaga &quot;tropikal&quot; at mga [[alpine tundra]] at niyebeng tuktok, tulad ng sa bundok ng [[Mauna Kea]].

== Halimbawa ng mga lungsod tropikal ==
* [[Bombay]], [[India]] (19.1º H)
* [[Hong Kong]], [[Hong Kong|Hong Kong SAR]], [[Tsina]] (22.3º H)
* [[Nairobi]], [[Kenya]] (1.3º S)
* [[Rio de Janeiro]], [[Brazil]] (22.9º T)
* [[Singapore]] (1.4º H)
* [[[[Mindanao]][[Pilipinas]]

== Tingnan din ==
* [[Taong tropikal]] (Ingles: ''tropical year'')
* [[Mga sakit tropikal]]

{{Klima}}

[[Kategorya:Mga tropiko|*]]
[[Kaurian:Klima]]</text>
      <sha1>311ee13rcjbc23lhhlesorgb9i8djzv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Iglesia ni Cristo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7829</id>
    <revision>
      <id>2215628</id>
      <parentid>2215161</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T07:20:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39390-25</username>
        <id>163936</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2215628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62786" sha1="248lz6roxxmmibkcgf3ebajcul7gigg" xml:space="preserve">&lt;small&gt;''Para sa bersyon ng artikulo na ito sa wikang Ingles tingnan ang [[:en:Iglesia_ni_Cristo|Iglesia ni Cristo]]''&lt;/small&gt;

{{Infobox Christian denomination
|name = Iglesia Ni Cristo (Church Of Christ)
|image = Iglesia ni Cristo flag.svg
|caption = Ang Watawat ng Iglesia ni Cristo na pinaniniwalaang hango sa tricolor na bandera ng [[Italya]] na may kulay luntian, puti, at pula (unang lumabas ang watawat na ito noong panahon na nasakop ni [[Napoleon I ng Pransiya]] ang Italya). Sa gitna ay ang [[menorah]] ng mga [[Hudyo]].
|imagewidth = 
|main_classification = Occultism
|imagealttext = 
|orientation = 
|Executive Minister = [[Eduardo V. Manalo]] &lt;small&gt;(Tagapamahalang Pangkalahatan)&lt;/small&gt;
|polity =
|governance = Pamamahalang Sentral
|area = 72 [[malayang estado]] {{nowrap|(base sa opisyal na INC Directory&lt;ref name=&quot;incdirectory&quot;&gt;{{cite web |title=INC Directory |url=https://directory.iglesianicristo.net/ |website=Iglesia Ni Cristo |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}&lt;/ref&gt;{{efn|Maaaring hindi kasama sa listahan ng INC ang creative access na mga bansa. Ayon sa kanilang website, nasa 166 na bansa at teritoryo na ang INC.&lt;ref name=&quot;incabout&quot;&gt;{{cite web |title=About the Iglesia Ni Cristo  |url=https://iglesianicristo.net/about-us/ |website=Iglesia Ni Cristo About Us |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}&lt;/ref&gt;}})}}
|headquarters = Blg. 1 Central Avenue, New Era, [[Lunsod ng Quezon]], [[Pilipinas]]&lt;ref name=&quot;Harper 2&quot;/&gt;
|founder = [[Felix Manalo|Felix Y. Manalo]] 
|founded_date = {{Start date and age|1914|07|27}} (petsa ng pagkarehistro sa [[Pamahalaan ng Pilipinas]] bilang ''Iglesia ni Kristo'' o INK){{efn|Ayon sa Articles of Incorporation ng Iglesia, ang petsa ng pagkakarehistro nito ay Hulyo 13, 1914 bilang Iglesia ni Kristo o INK,&lt;ref name=&quot;increg&quot;&gt;{{cite web |title=Iglesia ni Kristo Registration Document 1914 |date=July 14, 1914 |url=https://archive.org/details/IglesiaNiKristoRegistrationDocument1914 |access-date=May 30, 2020}}&lt;/ref&gt; samantalang sa Amended Articles of Incorporation nito na isinumite noong 1948 ang nakalagay naman ng petsa ng pagkarehistro ay Hunyo 27, 1914 (bilang Iglesia ni Cristo o INC). Hulyo 27, 1914 na ang nakalagay na petsa sa Amended Articles of Incorporation na isinumite noong 1973.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Iglesia Ni Cristo Amended Articles Of Incorporation 1973 |url=https://archive.org/details/IglesiaNiCristoAmendedArticlesOfIncorporation1973/page/n1/mode/2up |website=Internet Archive |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt; Ang huling nabanggit na petsa ay nasa websayt na ng [[Komisyon sa mga Panagot at Palitan|SEC]] ngayon.&lt;ref name=&quot;sec&quot;&gt;{{cite web |title=SEC company verification system |url=https://checkwithsec.sec.gov.ph/check-with-sec/index |website=Securities and Exchange Commission Philippines |access-date=24 October 2025 |archive-date=8 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808162452/https://checkwithsec.sec.gov.ph/check-with-sec/index |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ito rin ang ginugunita ng Iglesia ngayon na petsa (Hulyo 27).}}&lt;br&gt;{{Start date and age|1913|12|25}} (petsa ng [[bautismo]] ng mga unang kaanib ng Iglesia ni Cristo)
|founded_place = Punta, Santa Ana, [[Maynila]], [[Pilipinas]]
|separated_from =
|parent =
|merger =
| separations        = Iglesia Verdadera de Cristo Jesus (1922, later renamed as The Most Holy Church of God in Christ Jesus)&lt;ref name=&quot;tuggy&quot;&gt;{{cite book |last1=Tuggy |first1=Arthur Leonard |title=Iglesia Ni Cristo A Study In Independent Church Dynamics |date=1976 |publisher=Conservative Baptist Publishing |location=Quezon City |url=https://archive.org/details/IglesiaNiCristoAStudyInIndependentChurchDynamics/IglesiaNiCristo-AStudyInIndependentChurchDynamics/page/n3/mode/2up |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tripod&quot;&gt;{{cite web |title=Felix Y. Manalo and the Iglesia ni Cristo |url=https://student631.tripod.com/id7.html |access-date=23 October 2025 }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Most Holy Church of God in Christ Jesus |url=https://mostholychurch.com/ |access-date=23 October 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Iglesia ng Dios kay Cristo Jesus (1928, later renamed as Iglesia ng Dios kay Cristo Jesus, Haligi at Suhay ng Katotohanan)&lt;ref name=&quot;tuggy&quot;/&gt;&lt;br&gt;INC Defenders (2015)&lt;ref&gt;[https://www.incdefenders.org/ INC Defenders]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;True Church of Christ (2015, also known as Small Remnant)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://smallremnant.org/index.php/en/ |title=Small Remnant |access-date=2025-11-10 |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128014842/https://smallremnant.org/index.php/en/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Church of Yahusha 1914 Ministries (2020)&lt;ref&gt;[https://churchofyahusha.org/ Church of Yahusha (Church of Yahusha 1914 Ministries)]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Assembly of Yahusha (2021)&lt;ref&gt;[https://www.aoy.today/ Assembly of Yahusha]&lt;/ref&gt;
|hospitals          = New Era General Hospital
|aid = Felix Y. Manalo Foundation, Inc&lt;br&gt;UNLAD International, Inc.
|congregations = 178 na distrito&lt;ref name=&quot;incabout&quot;&gt;{{cite web |title=About the Iglesia Ni Cristo  |url=https://iglesianicristo.net/about-us/ |website=Iglesia Ni Cristo About Us |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;3,222 na lokasyon (karamihan ay kapilya)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Thousands gather for Worldwide Evangelical Mission |url=https://www.pasugo.com.ph/thousands-gather-for-worldwide-evangelical-mission/ |website=Pasugo |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;5,968 na kongregasyon&lt;ref name=&quot;incdirectory&quot;/&gt;&lt;br&gt;2,715 house churches, group worship services, at church extensions&lt;ref name=&quot;incdirectory&quot;/&gt;
|ministers = 5,252 (naordenahan hanggang sa taong 2025)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ordination of Ministers, Recognitions, and 41st Commencement Exercises |url=https://incmedia.org/ordination-of-ministers-recognitions-and-41st-commencement-exercises/ |website=INC Media |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}&lt;/ref&gt;
|members = Noong 2020, tinatayang 2.8 milyon ang bilang sa Pilipinas lamang, at humigit-kumulang 3 milyon ang populasyon sa buong mundo.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Bullard |first1=Eric |title=Iglesia ni Cristo |url=https://www.ebsco.com/research-starters/religion-and-philosophy/iglesia-ni-cristo |website=EBSCO |access-date=23 October 2025}}&lt;/ref&gt;
| other_names = INC, Iglesia, {{lang-en|Church of Christ}},  {{lang-es|Iglesia de Cristo}},  {{lang-ger|Kirche Christi}}, {{lang-fr|Eglise du Christ}}, {{lang-pt|Igreja de Cristo}}
|tertiary = [[New Era University]]&lt;br&gt; College of Evangelical Ministry
| website = [http://www.incmedia.org www.incmedia.org] [http://www.iglesianicristo.net www.iglesianicristo.net]
}}

Ang '''Iglesia ni Cristo'''&lt;ref&gt;{{cite journal |date=May 2007 |title=The official name of the church with upper case ''I'' in ''Iglesia'' and ''C'' in ''Cristo'' and lower case ''n'' in ''ni'', as it appears on the copyright notice of the magazine Pasugo - Felix' Message |journal=Pasugo - Message |location=Quezon City, Philippines |publisher=Iglesia ni Cristo |volume=59 |issue=5 |issn=0116-1636}}&lt;/ref&gt; binibigkas na [ʔɪɡˌlɛː.ʃɐ nɪ ˈkɾiːs.to] (Ingles: Church of Christ; daglat '''INC''') ay isang occultism (''new religious movement'')&lt;ref name=&quot;Harper 2&quot;&gt;{{cite journal|url=http://www.sacredtribesjournal.org/stj/images/Encyclopedia/Iglesia_Cristo.pdf |pages=1–3 |journal=STJ's Encyclopedia of New Religious Movements |author=Anne C. Harper |title=Iglesia ni Cristo |publisher=Sacred Tribes Press |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111005190812/http://www.sacredtribesjournal.org/stj/images/Encyclopedia/Iglesia_Cristo.pdf |archive-date=October 5, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=yuchen&gt;{{cite journal |last1=Ma |first1=Yuchen |title=New Religious Movements in the Philippines: Their Development, Political Participation, and Impact |journal=Religions |date=7 April 2025 |volume=16 |issue=4 |page=471 |doi=10.3390/rel16040471 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; na itinatag sa Pilipinas noong 1913 at narehistro noong Hulyo 27, 1914 sa pangunguna ni [[Felix Manalo]] at ng kanyang mga kasamahan. &lt;ref name=&quot;nhi2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sophia2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Tipon&quot;&gt;Tipon, Emmanuel (Hulyo 28, 2004). [https://web.archive.org/web/20071013143118/http://philippinenews.com/news/view_article.html?article_id=586e5943f3ab9a2049e883c382ca1842 &quot;Iglesia ni Cristo celebrates 90th anniversary&quot;](sininop mula sa [http://philippinenews.com/news/view_article.html?article_id=586e5943f3ab9a2049e883c382ca1842 orihinal] noong 2007-10-13). ''PhilippineNews.com''. Hinango noong Agosto 19, 2005&lt;/ref&gt; Si Felix Ysagun Manalo ang unang Tagapamahalang Pangkalahatan at tagapagtatag ng Iglesia ni Cristo. 

Inilalarawan ng Iglesia ni Cristo ang kanilang sarili bilang &quot;nag-iisang tunay na Iglesia&quot; at nagsasabing sila ang muling pagbangon ng tunay na Iglesia na itinatag ni [[Hesus]], at ayon sa doktrinang INC ay nawala sa loob ng libo-libong taon.&lt;ref name='sophia'&gt;{{cite journal | url = http://repository.cc.sophia.ac.jp/dspace/bitstream/123456789/5124/1/200000079942_000012000_95.pdf | title = A Historical Analysis of the Iglesia ni Cristo: Christianity in the Far East, Philippine Islands Since 1914 | author = Adriel Obar Meimban | publisher = Sophia University | location = Tokyo | pages = 98–134 | year = 1994 | issue = 12 | journal = The Journal of Sophia Asian Studies | access-date = 2014-02-26 | archive-date = 2016-03-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160308064719/http://repository.cc.sophia.ac.jp/dspace/bitstream/123456789/5124/1/200000079942_000012000_95.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name='Harper 1'&gt;{{cite book | title = The Iglesia ni Cristo and Evangelical Christianity | author = Anne C. Harper | date = 2001-03-01 | accessdate = 2011-06-12 | pages = 101–119 | publisher = The Network for Strategic Missions | url = http://www.strategicnetwork.org/pdf/kb06048.pdf | archive-date = 2011-09-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110927131325/http://www.strategicnetwork.org/pdf/kb06048.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Sinasaad sa mga tala na ang opisyal na pagkakatala ng Iglesia ni Cristo sa pamahalaang Pilipinas noong 27 Hulyo 1914 sa pamamagitan ni [[Felix Manalo|Felix Y. Manalo.]] Ayon sa pananaw ng mga theologians, scholars, at iba pa, ang Iglesia ni Cristo ay may paniniwalang exclusivism, ibig sabihin naniniwala sila na sila lamang ang maliligtas sa araw ng paghuhukom.

Noong si Felix Y. Manalo ay pumanaw noong 1963, ang Iglesia ni Cristo ay isa nang pambansang simbahan na mayroong 1,250 kongregasyon, at 35 malalaking konkretong katedral.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;&gt;Sanders, Albert J., &quot;An Appraisal of the Iglesia ni Cristo,&quot; in Studies in ''Philippine Church History'', ed. Anderson, Gerald H. (Cornell University Press, 1969)&lt;/ref&gt; Ang kaniyang anak na si [[Eraño Manalo]] ang sumunod na tagapanguna ng simbahan at nanguna sa kilusang pagpapalaganap sa buong mundo hanggang siya ay pumanaw noong 31 Agosto 2009,&lt;ref name='erdy dead'&gt;{{cite news | url = http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/nation/view/20090902-223133/Iglesia-ni-Cristo-leader-Erao-Manalo-dies | title = Iglesia ni Cristo leader Eraño Manalo dies | author = Arlyn dela Cruz | newspaper = Philippine Daily Inquirer | date = 2009-09-02 | accessdate = 2011-06-07 | archive-date = 2012-02-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120204223359/http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/nation/view/20090902-223133/Iglesia-ni-Cristo-leader-Erao-Manalo-dies | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; ang kanya namang anak na si [[Eduardo V. Manalo]] ang humalili sa kanya bilang tagapamahalang pangkalahatan.&lt;ref name='eduardo'&gt;{{cite web | url = http://abs-cbnnews.com/nation/09/01/09/no-shifts-seen-when-ka-erdies-son-takes-over-inc | publisher = ABS–CBN News | title = No shifts seen when Ka Erdie's son takes over INC | author = Aries Rufo | date = 2009-09-02 | accessdate = 2011-10-07 | archive-date = 2011-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110808083108/http://www.abs-cbnnews.com/nation/09/01/09/no-shifts-seen-when-ka-erdies-son-takes-over-inc | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Noong 2020, ang [[senso]] ng Pilipinas mula sa Philippine Statistics Authority (PSA) ay nakapagtala ng 2.6 na bahagdan (2.6%) ng populasyon na nagpapakilalang mga kaanib sa Iglesia ni Cristo. Dahil dito, ang INC ang sinasabing panglima sa pinakamalaking samahang panrelihiyon sa Pilipinas kasunod ng [[Simbahang Katoliko]] (Roman Catholic Church) (78.8%), [[Islam]] (6.4%), Ebangheliko (Evangelical) (4.8%), at [[Protestante]] (Protestant) (2.8%).&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Religious Affiliation in the Philippines (2020 Census of Population and Housing) - Statistical Tables |url=https://psa.gov.ph/system/files/phcd/3_Statistical%20Table%20for%20Religious%20Affiliation%20%28for%20Posting%29_RML_12082022_PMMJ_CRD_1.xlsx |website=Phillipine Statistics Authority}}&lt;/ref&gt;

Noong Hulyo 2, 2014, idineklara ng pamahalaan ng Pilipinas ang taong 2014 bilang &quot;Taon ng Sentenaryo ng Iglesia Ni Cristo&quot; sa bisa ng Proklamasyon Blg. 815. Inilabas ang proklamasyong ito upang &quot;palawigin ang kabatiran ng mga tao&quot; sa mga naiambag ng INC sa pambansang pagsulong.&lt;ref name=centennial&gt;{{cite news|last1=Tan|first1=Kimberly Jane|title=PNoy forms task force for Iglesia ni Cristo centennial celebration|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/368657/news/nation/pnoy-forms-task-force-for-iglesia-ni-cristo-centennial-celebration|accessdate=July 4, 2014|publisher=GMA News|date=July 4, 2014}}&lt;/ref&gt;

==Antasan at pangangasiwa ng Iglesia ni Cristo==
Ang Iglesia Ni Cristo (INC) ay may maugnaying kayarian ng pamamahala na nakabatay sa isang antasan&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-12-27 |title=Definition of HIERARCHY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/hierarchy |access-date=2025-12-30 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}&lt;/ref&gt; ng mga posisyon mula sa sentral na pamunuan hanggang sa lokal na kongregasyon. Ang Iglesia ni Cristo ay nakatuon sa pagkakaroon ng direksyon ng doktrina, pangangaral, at nagpapaganap na pamahalaan sa mga sangay nito.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Church Administration – Iglesia Ni Cristo (Church Of Christ) |url=https://iglesianicristo.net/beliefs/the-church-administration/ |access-date=2025-12-30 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

[[Talaksan:Rodrigo Duterte - Eduardo Manalo meet (cropped).jpg|thumb|Si Eduardo Villanueva Manalo ang kasalukuyang tagapamahalang pangkalahatan (o ''general manager'') ng Iglesia ni Cristo. Itinakwil niya ang kaniyang mga magulang at kapatid sa gitna ng [https://www.philstar.com/headlines/2015/07/24/1480713/expelled-manalo-accuses-inc-corruption 2015 Iglesia Ni Cristo leadership scandal]. ]]

Ang pinakamataas na antas ng antasan ang tagapamahalang pangkalahatan&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cascante |first=Paul Matthew |date=2019-09-02 |title=The essential role of the Church Administration |url=https://www.pasugo.com.ph/the-essential-role-of-the-church-administration/ |access-date=2025-12-30 |website=Pasugo God's Message |language=en-US}}&lt;/ref&gt;, na itinuturing na pangunahing pinuno ng Iglesia ni Cristo. Ang tungkulin ng tagapamahalang pangkalahatan ay mamahala at magbigay ng pangunahing tagubilin o desisyon. Katuwang niya ang Deputy Executive Minister, na nagsisilbing sumusuporta at maaaring umako ng mga tungkulin kapag kinakailangan. Mula sa posisyong ito nagmumula ang karamihan sa mga desisyon at patakaran na ipinatutupad sa iba’t ibang antas ng Iglesia. Nasa ilalim ng pamunuan ang Central Administration o Central Office&lt;ref&gt;{{Citation |title=INC Central Temple |date=2025-11-16 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=INC_Central_Temple&amp;oldid=1322505805 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-12-30}}&lt;/ref&gt;, na nagsisilbing pangunahing administrative hub. Sa tanggapang ito matatagpuan ang mga departamento at opisina na responsable sa iba’t ibang gawain, tulad ng pangangasiwa sa pananalapi, pangangaral, edukasyon sa teolohiya, komunikasyon, at iba pang operasyon. Ang tungkulin ng mga sangay na ito ay ipatupad ang mga tagubilin ng pamunuan at tiyaking maipapadala ang mga ito sa bawat distrito at lokal na kongregasyon.

[[Talaksan:Iglesia ni Cristo (34381678065).jpg|thumb|Ang Templo Central ay isa sa pangunahing gusali ng pamunuan ng Iglesia ni Cristo]]

Ang Iglesia ay nahahati sa mga Ecclesiastical Districts, na pinangungunahan ng District Supervising Ministers. Ang kanilang papel ay mag-coordinate sa pagitan ng Central Administration at ng mga lokal na kongregasyon sa nasasakupan nila. Sa lokal na antas naman ay naroon ang Local Ministers, na may responsibilidad sa pangaraw-araw na gawaing pang-espiritwal at administratibo sa kani-kanilang kongregasyon.

Sa ibaba ng lokal na pamunuan ay ang iba’t ibang Church Officers, gaya ng mga diakono, diakonesa, kalihim, choir members, at iba pang opisyal. Ang mga tungkulin nila ay suportahan ang operasyon ng lokal, kabilang na ang paghahanda ng mga serbisyong panrelihiyon, gawaing pang-organisasyon, at iba pang gawaing itinalaga.

Sa kabuuan, ang hirarkiya at administrasyon ng Iglesia Ni Cristo ay nagbibigay-diin sa sentralisadong pamumuno na nanatili sa pamilyang Manalo at malinaw na pagkakahati ng tungkulin. Ang estrukturang ito ay iniulat na ginagamit upang mapanatili ang konsistensiya sa doktrina, patakaran, at pamamahala sa mga kongregasyon sa iba’t ibang lugar.

== Kasaysayan == 
[[Talaksan:felixManalo.jpg|thumb|170px|left|Larawan ni Felix Y. Manalo sa pabalat ng ''Pasugo''.]]

Ayon sa paniniwala ng INC, si Felix Manalo ang pinaniniwalaang hulíng [[propeta|propetang]] ipinadala ng Diyós, ang &quot;anghel mula sa Silangan&quot; na nasasaad sa Apocalipsis 7:1-3, at ang &quot;ibong mandaragit&quot; na nasasaad sa Isaias 46:11. Mula noong namatay si Manalo noong 1963, may dalawa na sa pamilya Manalo ang humalili sa kanyang tungkulin.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ma |first1=Yuchen |title=New Religious Movements in the Philippines: Their Development, Political Participation, and Impact |journal=Religions |date=7 April 2025 |volume=16 |issue=4 |access-date=23 October 2025}}&lt;/ref&gt;

[[File:Physical logo of Iglesia ni Cristo.jpg|thumb|Pisikal na larawan ng logo ng Iglesia ni Cristo, na may baliktad na tatsulok sa disenyo.]]

Ang nilalaman ng kasaysayan ng Iglesia ni Cristo ay nakasalalay at umiikot sa ika-dalawampung siglo, na makikilala sa pagbangon ng mga kilusang laban sa kolonyalismo sa mga kanayunan, na kadalasan ay may temang pananampalataya. Sa panahong ito, ang mga dayuhang misyonaryong mula sa Amerika ay nagpakilala sa kulturang Pilipino ng mga mapagpipilian sa [[Katolisismo]] na siya namang pamana ng mga Kastila.&lt;ref name=&quot;Partridge&quot;&gt;Partridge, Christopher (Ed.) (2004). ''Encyclopedia of new religions, new religious movements, sects and alternative spiritualities''. (Oxford: Lion Publishing, 2004) {{ISBN|0-7459-5073-6}}.&lt;/ref&gt;

[[Talaksan:Iglesia Ni Cristo Lokal ng Tondo.jpg|thumb|Ang Lokal ng Tondo, na itinatag noong Nobyembre 6, 1915, ang pangalawang pinakamatandang kongregasyon ng Iglesia ni Kristo matapos ang nabuo sa Punta, Santa Ana. Ang kasalukuyang bahay pananambahan nito ay nabuo noong 1967.]]

Sa edad na pito, lumahok siya sa mga klase ng isang &quot;Maestro Cario&quot;, ngunit bunsod ng [[Himagsikang Pilipino]] ay hindi nakapagtapos ng pag-aaral si Felix Manalo. Sa halip, siya ay natutong magsaka at gumawa ng mga sombrero.&lt;ref name=&quot;modesto&quot;&gt;{{cite journal |last1=Modesto |first1=Salvador Trani |title=The Iglesia Ni Kristo |journal=Unitas |date=October–December 1958 |volume=31 |issue=4 |url=https://digilib.ust.edu.ph/digital/collection/unitas/id/16887/rec/2 |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt; Sa kaniyang pagsasaliksik sa teolohiya mula pagkabata, si [[Felix Manalo]] ay nagpalipat-lipat sa iba't ibang samahang panrelihiyon. Matapos iwanan ang [[Katolisismo]], umanib siya sa mga Kolorum, isang pangkat ng mga relihiyosong pinagsama ang paniniwalang [[Kristiyano]] at [[Animismo]] ng mga sinaunang Pilipino. Sinubukan niyang aralin ang mga iba't ibang turo ng kanyang nasamahang relihiyon, una ang mga [[Metodista]], sunod ay ang mga [[Presbiterianismo|Presbyteriano]], mga [[Restorasyonismo|Discipulos]] (Iglesia Ni Cristo na naitatag sa Pilipinas ng Mision Cristiana noong 1901), at mga [[Adbentista]]. Kaya lamang, ayon kay Manalo, sa bawat isa ay mayroon siyang nasasabing mga kakulangan sa kanilang doktrina. Sa kanyang pagkabigo ay sinubukan din niya ang mga samahang [[ateista]] at [[agnostiko]].&lt;ref name=&quot;reed&quot;&gt;{{Cite journal | url = http://www.kitlv-journals.nl/index.php/btlv/article/viewFile/1659/2420 | title = The Iglesia ni Cristo, 1914-2000. From obscure Philippine faith to global belief system | date = 2001 | author = Robert R. Reed | journal = Journal of the Humanities and Social Sciences of Southeast Asia and Oceania | publisher = Royal Netherlands of Southeast Asian and Caribbean Studies | location = Leiden | volume = 157 | issue = 3 | pages = 561–608 | format = PDF | access-date = June 7, 2011 | archive-date = April 2, 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120402090624/http://www.kitlv-journals.nl/index.php/btlv/article/viewFile/1659/2420 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Subalit maging ang mga ito ay hindi napunan ang kaniyang pangangailangang espiritwal. Isang araw, gamit ang mga panitikang teolohiyang naipon niya mula sa mga relihiyong kanyang nasamahan, at dala maging ang iba't ibang salin ng bibliya, siya ay nagkulong sa isang silid at doon sinimulan niya ang pansariling pagsasaliksik sa teolohiya. Pagkatapos ng tatlong araw at gabi habang nag-aayuno, lumabas siya dala ang mga aral na siyang magiging pundasyon ng mga turo ng Iglesia ni Kristo noong Nobyembre 1913. Binautismuhan ang mga unang kaanib ng Iglesia noong Disyembre 25, 1913. Inimbitahan din ni Manalo ang mga kakilala sa mga Simbahang Protestante na umanib sa kanyang bagong tatag na samahan, katulad ni Justino Casanova ng Iglesia Ni Cristo (1901) at ni Obispo Nicolas Zamora ng mga Metodista. Sumama si Casanova kay Manalo, samantalang tinanggihan ni Zamora ang alok sa kanya.&lt;ref name=&quot;Palafox&quot;&gt;Palafox, Quennie Ann J. [http://www.nhi.gov.ph/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=158&amp;Itemid=1 'First Executive Minister of the Iglesia ni Cristo (Church of Christ)'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120213230302/http://www.nhi.gov.ph/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=158&amp;Itemid=1|date=2012-02-13}} &quot;National Historical Institute&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Villanueva&quot;&gt;Villanueva, Robert C. ''The Untold Story of the Iglesia ni Cristo'' (Philippine Panorama, 1992)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GM25Y1993&quot;&gt;'25 Years in the West, ''God's Message'' (Manila: 1993)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Crisostomo&quot;&gt;Crisostomo, Isabelo T. [http://www.iglesianicristo.us/fymbio.html  'Felix Y. Manalo and the Iglesia ni Cristo'], ''Pasugo'' (Mayo-Hunyo 1986)&lt;/ref&gt;{{efn|Ayon sa INC, kasapi si Manalo ng kongregasyong Metodista na pinamumunuan ni Zamora noong 1904. Hindi gaanong natatalakay ng INC or ng mga Metodista kung ano man ang koneksyon nila Zamora at Manalo. Yumao si Zamora noong Setyembre 14, 1914, dalawang buwan matapos irehistro ni Manalo ang ''Iglesia ni Kristo''.}}

Noong Hulyo 27, 1914, bunsod ng mga paniniwalang ilegal ang pamamalakaya at pamamahayag ni Felix Manalo kung walang nakarehistrong simbahan, inirehistro niya sa [[Kagawaran ng Pananalapi|Kagawaran ng Komersyo]] ang Iglesia Ni Kristo (INK), kung saan si Manalo ang naging Tagapamahalang Pangkalahatan. Ipinalaganap ni Felix Manalo ang kanyang mensahe sa kanyang pook at unti-unti niyang napalaki ang Iglesia. Hindi gaanong pinansin ng mga umiiral ng mga simbahan ang pag-usbong ng Iglesia ni Cristo na itinatag ni Felix Manalo.

[[Image:Punta.jpg|220px|left|thumb|Itinayo noong 1937, ang dating kapilya ng Lokal ng Punta sa Santa Ana, [[Manila]] ay ginawa nang INC Museum ngayon. Kapansin-pansin ang mga titik na '''INK''' sa bakod ng nasabing gusali, ang daglat ng ''Iglesia ni Kristo'' na orihinal na pangalang ipinarehistro ni Felix Manalo noong 1914.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Punta And The Iglesia ni Cristo|url=http://www.theurbanroamer.com/tag/punta/|website=www.theurbanroamer.com|publisher=The Urban Roamer|access-date=August 24, 2014}}&lt;/ref&gt;]]

Ang paglaki ng Iglesia ay maaring dahil sa pagnanais ng ibang mga Pilipinong Kristiyano na magkaroon ng malayang samahang Kristiyano, ngunit sa ilang taong buhay ang Iglesia ni Kristo ay hindi pa ganap na ministro si Felix Manalo. Kaya naman noong Disyembre 25, 1918, sa ikalimang anibersaryo ng Iglesia ni Kristo, inordernahan si Manalo ng mga sumusunod na mga obispo at pastor: Alejandro Reyes ([[Sangguniang Pambansa ng mga Simbahan sa Pilipinas|Iglesia Evangelica Metodista en las Islas Filipinas o IEMELIF]]), Victoriano Mariano ([[Sangguniang Pambansa ng mga Simbahan sa Pilipinas|IEMELIF]]), Gil Domingo ([[Sangguniang Pambansa ng mga Simbahan sa Pilipinas|Iglesia de los Cristianos Filipinos]]), Guillermo Zarco ([[Presbiterianismo|Simbahang Presbyteriano]]), Emiliano Quijano (Iglesia ni Cristo 1901){{efn|Maliban sa sermon ng pasasalamat sa okasyong ito, si Quijano rin ang nagkasal kay Manalo sa kanyang naging asawa. Ang simbahang itinatag ng Mision Cristiana (Discipulos) sa Pilipinas noong 1901 ay '''Iglesia Ni Cristo'''. Upang makilala ang pagkakaiba sa Iglesia Ni Kristo na itinatag ni Felix Manalo noong 1914, dinagdag ang taon ng pagkakatatag. Mangyaring maalala na ang simbahan ni Manalo ay nairehistro bilang ''Iglesia ni Kristo'' o INK.}}, Nicolas Fajardo ([[Cosmopolitan Church|Evangelical Church]]), Roque Bautista ([[Cosmopolitan Church|Evangelical Church]]).&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/IglesiaNiKristo5thYearAnniversaryAndOrdinationOfFelixY.ManaloDatedDecember251918 Iglesia Ni Kristo 5th Year Anniversary Letter of Invitation And Ordination Of Felix Y. Manalo Dated December 25, 1918]&lt;/ref&gt; Ilang buwan ang nakalipas, noong Mayo 1919, inordenahan naman ni Manalo ang tatlong unang ministro ng INC na sina Justino Casanova (''pangulo ng lupon''), Federico Inocencio (''kagawad ng lupon''), at Teodoro Santiago (''kalihim ng lupon'').

Bago lumisan patungo sa Estados Unidos noong Agosto 1919, dinalaw ni Manalo ang lahat ng kanilang mga kongregasyon at iniwan ang pamamahala sa mga bagong ordenang mga ministro hanggang sa kanyang pagbabalik sa Pilipinas noong 1921. Dalawang beses pumunta sa Estados Unidos si Manalo, noong 1919 at noong 1938.&lt;ref name=&quot;tripod&quot;&gt;{{cite web |title=Felix Y. Manalo and the Iglesia ni Cristo |url=https://student631.tripod.com/id7.html |access-date=23 October 2025 }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nhi&quot;&gt;{{cite web | url = http://nhcp.gov.ph/122nd-birth-anniversary-of-ka-felix-manalo/ | title = 122nd Birth Anniversary of Ka Felix Y. Manalo | author = Quennie Ann J. Palafox | publisher = National Historical Commission of the Philippines | pages = 1–2 | access-date = June 7, 2011 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20131204003308/http://nhcp.gov.ph/122nd-birth-anniversary-of-ka-felix-manalo/ | archive-date = December 4, 2013 | df = mdy-all}}&lt;/ref&gt; Ayon sa INC, nag-aral si Manalo sa seminaryong [[Protestante]] na Pacific School of Religion (PSR), isang institusyon na kaanib ng United Church of Christ (sa Amerika). Si Manalo mismo ay may alaalang nakaaway niyang kaklaseng Hapones roon. Kaya lamang, wala sa mga tala ng PSR na naging mag-aaral nila si Manalo sa kahit anong taon.&lt;ref&gt;[https://www.psr.edu/ Pacific School of Religion]&lt;/ref&gt; 

Habang wala sa Pilipinas si Manalo, may mga pagbabago na isinagawa sa loob ng Iglesia, katulad ng pagkakaroon ng midweek worship service (samba kapag Miyerkules). Pagbalik ni Manalo, nagustuhan nito ang pagkakaroon ng dalawang araw na sapilitang pagsamba kada linggo, kaya lamang imbes na Miyerkules ay ginawa niya itong Huwebes. Tinanggal rin ang kasanayan ng mga ministrong INC na pagsusuot ng sutana, na makikitang suot ng mga Katolikong pari at Protestanteng ministro.&lt;ref name=&quot;tuggy&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;zabala&quot;&gt;{{cite book |last1=Igmidio |first1=Zabala |title=Ako'y naging ministro ng &quot;Iglesya ni Cristo&quot; |date=1959 |publisher=L. Cribe Press}}&lt;/ref&gt; Sa kasalukuyan, iba-iba na ang araw ng pagsambang isinasagawa ng Iglesia. Depende sa lokal, may pagsamba na rin kada Miyerkules, Biyernes, at Sabado. May mga pagkakataon ring sinuspinde ng Pamamahala ng Iglesia ang pagsamba sa Linggo, araw na tinuturing na nararapat na [[Pagsamba sa simbahan|araw ng pagsamba]] sa [[Kristiyanismo]].&lt;ref name=&quot;incdirectory&quot;/&gt;

[[File:Iglesia ni Cristo Lokal ng San Francisco del Monte.jpg|thumb|Nakumpleto noong Hulyo 27, 1962, ang INC Lokal ng San Francisco del Monte, na kilala rin bilang ''Lokal ng Frisco'', ay isa sa mga malaking kapilya na dinisenyo ng arkitektong Pilipino na si Carlos A. Santos-Viola para sa INC. Ito rin ang isa sa mga huling kapilya na pinasinayaan ng tagapagtatag ng Iglesia ni Cristo na si [[Felix Manalo]], na kalaunan ay magiging pook ng kanyang burol noong 1963. Bago ang pagtatayo ng kasalukuyang gusali ng INC Lokal ng Tondo (1967) at ng INC Lokal ng Templo Central (1984), ang INC Lokal ng Frisco ang pinakamalaking kapilya ng Iglesia base sa seating capacity nitong 3,200.]]

Ang unang malaking pagsubok sa Iglesia ni Cristo (na kilala pa rin sa panahong ito bilang ''Iglesia ni Kristo'' o INK) ay ang paghiwalay ng ilan sa mga naunang ministro nito gaya nila Teofilo Ora, Januario Ponce, at Basilio Santiago noong 1922. Nahati ang Iglesia lalo na sa mga lalawigan tulad ng [[Bulacan]] at [[Nueva Ecija]] dahil na rin sa hindi pagkakaunawaan ng pangkat nila Ora at pangkat nila Manalo pagdating sa doktrina. Ayon kila Ora, hindi nagiging mahalaga si [[Hesus]] sa mga paksa, mali ang nagiging pag-unawa sa mga teksto, at hindi maayos ang nagiging pamamalakad ng Iglesia, lalo na sa mga pagpapasya ukol sa nauulat na pang-aabuso at imoralidad. Dahil na rin sa tindi ng naging epekto ng paghiwalay nila Ora, naisipan ni Manalo na ipangaral ang kanyang sarili bilang &quot;Huling Sugo ng Diyos sa mga Huling Araw&quot; at &quot;Ang Tanging Sugo na may Dalawang Pagkahalal sa Karapatan.&quot; Bunsod na rin nitong pagbabago sa doktrina, lalong humigipit ang hawak ni Manalo sa Iglesia at sa buhay ng kanyang mga miyembro. Ang tawag na sa mga kaanib ng mga taga-labas ay &quot;Iglesia ni Manalo&quot; at mga &quot;Manalista&quot; dahil na rin sa panatiko nilang pagsunod sa Pamamahala.&lt;ref name=&quot;reed&quot;/&gt;

Ilang taon lamang ang lumipas, sinundan naman ito ng kampanya para sa reporma ni Nicolas Perez noong 1928. Nagprotesta si Perez laban sa mga abuso sa Iglesia, ang pabago-bagong mga doktrina, lalo na tungkol sa mga bisyo at pagsusuot ng alahas, at ang matinding pagkontrol ng Iglesia sa kanilang mga kaanib, sa puntong sinisira na nito ang kanilang kapasidad sa bukas at [[kritikal na pag-iisip]]. Noong nagsimula ang Iglesia, pinagbabawal ni Manalo ang mga bisyo gaya ng paninigarilyo, pag-iinom, pati na soft drinks, at ang pagsusuot ng alahas. Kalaunan, sa pagdami ng mga may-kayang mga kaanib at dahil na rin sa hirap ipatupad sa mga bagong miyembro ang mahigpit na pagbabawal na ito, pinalitan rin ang doktrina ukol sa mga bisyo at alahas. Sa kanyang paghiwalay mula sa Iglesia, nagdala rin si Perez ng ilang daang mga miyembro na iniwan rin ang Iglesia.&lt;ref name=&quot;zabala&quot;/&gt;

Ayon kay Teodoro Santiago, ministro ng INC, nagsimulang hayagan na itakwil ni Manalo ang pagkadiyos ni [[Kristo]] noong 1932, ngunit pinanindigan pa rin ni Manalo na si [[Hesus]] ay Panginoon.&lt;ref name=&quot;tuggy&quot;/&gt;

[[File:Iglesia ni Cristo chapel, Bago Bantay.jpg|thumb|Ang INC Lokal ng Bago Bantay, na natapos itayo noong Disyembre 4, 1964, ang natatanging kapilya ng Iglesia ni Cristo sa kahabaan ng [[EDSA]].]]

Ang mga unang kaanib ng Iglesia, pati na mga ministro, ay sinasabing walang pinag-aralan, hindi nakakapagbasa, at karamihan ay galing sa laylayan ng lipunan.&lt;ref name=&quot;modesto&quot;/&gt; Nagpatuloy ang paglaki ng Iglesia maging sa gitna ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Inalok ng mga mananakop na Hapon si Felix Manalo na mamuno sa binabalak nilang Iglesia Evangelica (Evangelical Church) na ipinares sa binuo noon ng mga Amerikano. Nang tanggihan nito ni Manalo, umigting ang suspetsa at pagbabantay nila kay Manalo, hanggang sa mapilitang itong sumunod sa mga nais ng Hapon na bumaba siya sa kanyang tungkulin. Sa isang sirkular na inilabas at nilagdaan ni Manalo mismo noong Hunyo 29, 1942, itinalaga si Prudencio Vasquez, ministro ng Nueva Ecija at kalaunan ay ng Bicol, bilang Tagapamahalang Pangkalahatan. Nagbalik si Manalo sa kanyang tungkulin matapos ang digmaan.&lt;ref name=&quot;Suarez&quot;&gt;[http://www.mb.com.ph/MTNN2005072640351.html 'Iglesia ni Cristo turns 91 today']{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''Manila Bulletin'' (27 Hulyo 2005)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;manilatimesopedjul04&quot;&gt;[http://www.newsflash.org/2004/02/ht/ht004553.htm Manila Times Editorial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003185130/http://www.newsflash.org/2004/02/ht/ht004553.htm |date=2009-10-03 }}(MANILA,  27 Hulyo 2004)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;filexpress121105&quot;&gt;Filipino Express, The ''CBCP recognizes INC, El Shaddai'' Filipino Express, The (12-11-2005 MANILA)&lt;/ref&gt;

Malayo na ang narating ng Iglesia mula ng pagkatatag nito. Nang lumalaki na ang bilang ng kongregasyon, humirang ang pamunuan ng INC ng mga delegado para magpakilala ng paniniwala ng Iglesia ni Cristo sa iba't ibang lupain, kabilang na ang mga nasa labas ng bansa. Noong pumanaw si Felix Y. Manalo, taong 1963, ang kaniyang anak na si [[Eraño Manalo]] naman ang siyang humalili bilang ehekutibong ministro o Tagapamahalang Pangkalahatan at si [[Eduardo V. Manalo]] naman ang &quot;deputy executive minister&quot; o II Tagapamahalang Pangkalahatan.&lt;ref name=&quot;MBEditorial&quot;&gt;&quot;[http://www.mb.com.ph/issues/2006/07/27/OPED2006072770196.html 'Iglesia ni Cristo 92nd Anniversary]&quot; ''Manila Bulletin Online'' (27 Hulyo 2006)&lt;/ref&gt;

Umabot na sa limang libo apat na raan (5,400) kongregasyon na kung tawagin ay lokal sa mahigit na 90 na bansa at teritoryo sa buong mundo ang inaabot ng Iglesia ni Cristo.&lt;ref name=&quot;lurWho&quot;&gt;[http://www.letusreason.org/Iglesia1.htm 'Who Are They' ''Let Us Reason Ministries (2002)'']; cited by the [http://www.adherents.com/Na/Na_322.html Adherents.com religious geography citations database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930200741/http://www.adherents.com/Na/Na_322.html |date=2007-09-30 }}&lt;/ref&gt; Kilala rin ang Iglesia ni Cristo sa Hawaii at California, dalawang estadong kilala sa dami ng imigranteng Pilipino. Bagamat hindi naglalabas ang Iglesia ni Cristo ng bilang ng kanilang miyembro, ang ibang mga mananaliksik ay naniniwala na sila ay umabot na sa 3 milyon sa buong mundo.

==Gawaing pangmisyonaryo==
[[File:Cover page of Pasugo, July 1966.jpg|thumb|Si Pangulong [[Ferdinand Marcos]] kasama si [[Eraño Manalo]] ng Iglesia ni Cristo (INC) habang nasa presidential visit sa Barrio Maligaya, [[Nueva Ecija]].]]
Sa Pilipinas, may programang itinatanghal at sumasahimpapawid sa radyo DZEM-AM-954&amp;nbsp;kHz, DZEC 1062&amp;nbsp;kHz-AM at telebisyon Net 25, dalawang estasyong pag-aari ng INC at maging sa GEM-TV Channel 49-UHF ng Eagle Broadcasting Corporation.

Sa Hilagang America, isang programang pantelebisyon ang may pangalang &quot;The Message&quot; na ''produced'' naman ng Iglesia ni Cristo sa San Francisco Bay Area. Sa kasalukuyan ito ay naisasahimpapawid sa Estados Unidos at Canada at sa ilang bahagi ng Europa. Ang tatlumpong minutong programang ito ay tinatampukan ng ibat ibang pagtalakay ukol sa mga aral na sinasampalatayanang aral ng Iglesia Ni Cristo.

Mayroon ding magasin para sa kongregasyon sa buong mundo na may pamagat na &quot;God's Message&quot; (kilala rin sa dating tawag na Pasugo). Ang God's Message ay naipiprinta sa Tagalog at Ingles na edisyon. Mayroong mga edisyon na parehong may Tagalog at Ingles. Ang magasin na ito ay binubuo ng mga liham sa editor, balita sa mga lokal sa buong mundo, relihiyosong tula, at mga artikulo hinggil sa pananampalatayang pang Iglesia ni Cristo, direktoryo ng mga lokal sa labas ng Pilipinas, at nagpapalabas din ng mga talapalabas ng mga serbisyong pagsamba. May mga pamphlets din na ibinibigay sa mga miyembro na nagpapakilala sa mga paunahing tagapagsalita tuwing mayroong nakatakdang pagsamba.

Mayroon ding gawaing naglalayon nang pagtulong sa mahihirap. Nakapagtatag na sila ng pabahay gaya ng &quot;Tagumpay Village&quot; at nagbibigay ng libreng gamutan at serbisyong dental sa mga proyektong gaya ng &quot;Lingap Sa Mamamayan&quot;. Mayroon ring pabahay ang Iglesia ni Cristo para sa mga ministro nito at sa kanilang mga pamilya. Bukod dito, mayroon rin silang mga serbisyong pangkomunidad gaya ng paglilins ng [[lansangan]], pagtatanim (tree planting project) at pag-dodonate ng dugo.

== Pag-anib at mga doktrina ==
[[File:JfCiudadINC9814PhilArenafvf 11.JPG|thumb|Ang logo o tatak ng Iglesia ni Cristo (INC) ay binubuo ng maraming elemento. Ang ''Agnus Dei'' o [[Kordero ng Diyos (pamagat)|Kordero ng Diyos]] ay kumakatawan kay [[Hesus]]. Ang pagkakaiba nito sa simbulong [[Protestante]] ay ang pagpapalit ng INC sa tangang watawat at [[Krusipiksiyon|krus]] ng [[timbang|timbangan]] at [[Aguhon (sa pagguhit)|aguhon]] (''Square and Compasses'') ng Masoneriya. Ang [[kalapati]] naman ay kumakatawan sa [[Espiritu Santo]], habang kapansin-pansin na wala sa logo ng INC ang [[Diyos Ama]]. Samantala, ang [[kalasag]] na may kulay luntian, puti, at pula ay pinaniniwalaang hango sa tricolor na bandera ng [[Italya]], na unang lumabas noong panahon na nasakop ni [[Napoleon I ng Pransiya]] ang Italya (1796).]]

Ang Iglesia ni Cristo ay aktibo sa paghikayat ng mga panibagong miyembro, lalo na sa panahon ng mga gawain ng ebanhelikal na pamamahayag. Bago maging opisyal na miyembro at mabautismuhan, ang mga naghahangad na sumapi ay dumaraan sa pagdodoktrina sa loob ng anim na buwan. Ang ilang kasapi ay boluntaryong nakikibahagi sa pagpapalaganap ng aral ng simbahan.

Ayon sa INC, ang pag-anib sa kanilang simbahan ang daan tungo sa kaligtasan. Ang pagsapi sa Iglesia ni Cristo ay ibinibigay sa pamamagitan ng bautismo, hindi sa pananampalataya o pagtanggap kay [[Hesus]] o sa Kanyang naging misyon sa mundo. Ang sinuman na gustong mabautismuhan ay dapat munang sumailalim sa mga Bible study on doctrines, kung saan itinuturo ang dalawampu't lima na doktrina, matapos nito ay susubukin sila sa mga pagsamba na inaabot ng anim na buwan o mahigit pa kung hindi tuloy-tuloy. At kung ang aanib ay nagpasya na at tiyak nang sumasampalataya sa mga doktrina ay saka lamang sila tatanggap ng banal na bautismo. Kapag sya ay nakarehistro na sa kanilang lokal, sya ay binibigyan ng tarheta kung saan ay dapat itaob tuwing sasamba. Sa [[Estados Unidos]], meron tatlong karagdagang aral na itinuturo na karamihan ay naglalaman ng impormasyon ukol sa bahay sambahan at ang pagsisimula nito sa Pilipinas. Ang mga aral na ito ay nakasulat sa libro ng doktrina na isinulat ni [[Eraño G. Manalo]] na pinamagatang [[Fundamental Beliefs of the Iglesia ni Cristo]]. Ang libro ay ibinibigay sa mga ministro, ebanhelikal na mangagawa, at mga estudyanteng ministro ng INC. Bawat aral ay madalas na nagtatagal ng kalahati hanggang isang oras.

Matapos na marinig ang lahat ng aral, ang mga bagong aanib ay pumapasok sa probisyonaryong period kung saan sila ay obligado na lumahok sa labing limang prayer meeting o panata na ginaganap isang beses sa isang linggo. Dito ay itinuturo sa kanila ang pananalangin at sila ay ginagabayan habang isinasa-ayon nila ang kanilang pamumuhay sa INC. Kadalasang kasama ang Tagapamahalang Pangkalahatan sa panalangin ng mga kaanib ng Iglesia ni Cristo.&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=5R_2d7ndN_A Inside the Iglesia Ni Cristo: What They Really Believe]&lt;/ref&gt;

Dahil kailangan ng sapat na pagkakaunawa bago sila mabautismuhan sa INC, ang minimum na antas ng edad para lumahok sa bautismo ay labing dalawang taong gulang o kung sya ay nasa ika-anim na baitang. Para sa mga bagong panganak na sanggol, sila ay &quot;inihahandog&quot; habang ginaganap ang pagsamba. Ang pag-hahandog ng sanggol sa INC ay idinadaan sa pananalangin na pinamumunuan ng isang ministro ng INC.

Ang Iglesia ni Cristo ay naniniwala na ang kaligtasan ay nakukuha lamang sa pamamagitan ng muling pagkabuhay at pagiging aktibong kaanib sa INC. Dahil dto, kapag ang isang miyembro ag pumanaw, hindi na siya itinuturing na kaanib, sapagkat wala na siyang pagkakataong makilahok sa bihay espirituwal at mga sakramento ng simbahan. Sa doktrina ng INC, ipinagbabawal ang pag-aalala sa mga yumao, halimbawa ay pagdiriwang ng anibersaryo ng kamatayan, pagdarasal o pag-aalay at iba pa, dahil naniniwala sila na ang mga yumao ay wala ng kamalayan.

Ang mga kasapi ng Iglesia ni Cristo ay puwedeng matiwalag kung hindi nila sinusunod ang mga doktrina at alituntunin ng simbahan. Karaniwang unang hakbang ang pagbibigay ng babala o pagpapayo. Ang pagtanggal mula sa pagiging miyembro ay maaaring sanhi ng paglabag sa doktrina at aral ng INC, katulad ng pagkain ng dugo, pagtanggi sa sakramento ng bautismo, o pagsuway sa estruktura ng pamamahala ng simbahan. Maaari rin itong kaugnay sa pakikipag-ugnayan o pakikipagrelasyon sa mga hindi miyembro. Ang patuloy na pagsuway sa mga obligasyon ng kaanib gaya ng hindi pagdalo sa obligadong pagsamba o panata, o pagtanggi sa pamahalaan ng simbahan, tulad ng hindi pagsunod sa Tagapamahalang Pangkalahatan o hindi pagtanggap sa pangunahing paniniwala. Matapos ang babala at pagsubok na itama ang paglabag, ang tuloy-tuloy na paglabag ay maaaring magdulot sa pagkatanggal o ekskomunikasyon.

== Central Office ==
[[File:Iglesia Ni Cristo Lokal ng Cubao.jpg|thumb|Nakumpleto noong 1954, ang Iglesia Ni Cristo (INC) Lokal ng Cubao sa [[Lungsod Quezon]] ang unang malaking kapilya na dinisenyo ng arkitektong Pilipino na si Carlos A. Santos-Viola para sa INC. Dahil na rin sa [[arkitektura]] nito, pinaniniwalaang naging inspirasyon ito ng sumunod pang mga bahay sambahan na itinayo ng Iglesia Ni Cristo sa buong [[Pilipinas]].]]

[[File:Iglesia ni Cristo chapel, Makati.jpg|thumb|Ang INC Lokal ng Palanan, na dating kilala bilang INC Lokal ng [[Makati]], ay nabuo bilang isang kongregasyon noong 1955 mula sa mga kaanib na galing sa mga lokal sa [[Pasay]] at [[Maynila]]. Matapos mawasak ng apoy, ang nakatirik na gusaling sambahan sa kasalukuyan ay inayos at muling pinasinayaan noong 2011. Bunsod nito, naging isa ito sa mga unang bahay sambahan sa [[Pilipinas]] na tampok ang modernong disenyo sa arkitektura ng mga kapilya ng INC ngayon.]]

Ang pangunahing tanggapan ng Iglesia ni Cristo ay ang Iglesia ni Cristo Central Office; kabilang ito sa isang malaki at nababantayang kompleks na matatagpuan sa [[Abenidang Komonwelt]], New Era, [[Lungsod ng Quezon]], [[Pilipinas]]. Isang editoryal sa isyu ng [[Philippine Panorama Magazine]] noong 25 Enero 2004 ang naglarawan rin sa kompleks ang mga sumusunod: ang anim na palapag na Central Office Building; ang [[Templo|Central Temple]] na may 7,000 na upuan; ang [[Tabernakulo|Tabernacle]]; isang multi-purpose na hall; ang Central Pavilion na meron kapasidad na 70,000 upuan; ang College of Evangelical Ministry; ang New Era General Hospital; at ang [[New Era University]]. Matatagpuan rin dito ang bahay ng pamilya ng Executive Minister na si [[Eduardo V. Manalo]].

== Politikal na Impluwensya sa Pilipinas ==


Ang impluwensiyang pampolitika ng Iglesia ni Cristo ay unti-unting lumalakas mula kalagitnaan ng ika-20 siglo. Noong dekada 1950 hanggang 1960, napansin ng mga politiko ang pagkakaisa ng mga kaanib sa pagboto, na kalauna’y naging kilalang bloc voting. Sa mga sumunod na dekada, lalo na noong panahon ng pamahalaang [[Ferdinand Marcos|Marcos]], nakilala ang INC bilang isa sa mga grupong may organisadong suporta tuwing halalan.

Kilala ang mga kaanib ng Iglesia ni Cristo sa kanilang praktis ng bloc voting sa panahon ng halalan.&lt;ref name=&quot;Pasugo1986&quot;&gt;[http://128.32.250.15:8080/pepesblog/2005/02/21 an article in ''Pasugo'' (Manila: Iglesia ni Kristo, 1986) cited by &quot;Pepe&quot; 'Iglesia ni Kristo - religion and politics in Philippine society' ''Pepeslog'' (Berkeley: University of California, 21 Pebrero 2001)]{{Dead link|date=Enero 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Hinango noong 3 Hulyo 2005&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LoCPACS&quot;&gt;[http://countrystudies.us/philippines/48.htm 'Indigenous Christian Churches' ''Philippines: A Country Study'', (Washington, DC: US Library of Congress, 1993 4th ed.)] ''A representative of the INC Administration states that this site contains gross inaccuracies.''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tubeza&quot;&gt;[http://www.inq7.net/nat/2004/apr/01/nat_5-1.htm Tubeza, Philip C. 'SC ruling sought on sects' vote', ''Inquirer News Service'', (Manila: 1 Abril 2004)]. Hinango noong 6 Pebrero 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jurado&quot;&gt;[http://www.manilastandardtoday.com/?page=emilJurado_mar7_2007 Jurado, Emil. 'The so-called command votes', ''Manila Standard Today'', (Manila: 7 Marso 2007)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013162736/http://www.manilastandardtoday.com/?page=emilJurado_mar7_2007 |date=13 Oktubre 2007 }}. Hinango noong 13 Agosto 2007&lt;/ref&gt; Ayon sa mga pag-aaral ng mga [[Journalism|Mananaliksik]], malaking bahagi ng mga miyembro ng INC tinatayang nasa pagitan ng 68% hanggang 84% ang bumoboto ayon sa rekomendasyon ng pamunuan ng Iglesia ni Cristo. Itinuturing nila itong pagpapahayag ng doktrina ng pagkakaisa, na isang mahalagang bahagi ng kanilang pananampalataya. Dahil dito, madalas na ituring ng mga tagamasid sa politika na may makabuluhang papel ang INC sa mga halalan sa Pilipinas.

Itinuturing ng mga tagamasid sa politika na may impluwensiya ang bloc voting ng Iglesia ni Cristo sa resulta ng ilang halalan sa Pilipinas. Ayon sa ilang ulat sa [[Pamamahayag|midya]], ang suporta ng INC ay madalas na hinahangad ng mga kandidato dahil sa inaasahang pagkakaisa ng kanilang mga kaanib na botante. Gayunpaman, may mga pagkakataon din na ang ilang politiko ay tumanggi sa naturang suporta upang mapanatili ang kanilang kalayaan sa paninindigang pampolitika. Iba-iba ang pananaw ng mga mananaliksik at mamamahayag hinggil sa lawak ng aktuwal na impluwensiyang ito, ngunit karaniwang kinikilala ang INC bilang isa sa mga relihiyosong samahan na may organisadong ugnayan sa larangan ng politikal na impluwensya sa Pilipinas. Ito ang nagbigay sa INC ng malaking impluwensiyang pampolitika sa mga naihalal na opisyal.

==Teolohikal na pagsalungat at kritisismo==
[[File:Iglesia ni Cristo chapel (Maynila), Washington.jpg|thumb|Ang INC Lokal ng Washington ([[Sampaloc, Maynila]]) ang unang kapilyang [[kongkreto]] na itinayo ng Iglesia ni Cristo. Nakumpleto ito noong 1948. Galing sa INC Lokal ng Tayuman ang karamihan ng mga naunang kasapi ng kongregasyon na ito.]]

Ang Iglesia ni Cristo ay humaharap sa mga pagsusuri at teolohikal na pagsalungat mula sa mga apologist, theologian, scholar, at ibang denominasyong Kristiyano. Tulad ng ibang relihiyosong tradisyon, may mga tagamasid at eksperto na nagbibigay ng alterntibong interpretasyon at kritikal na pananaw sa mga turo at doktrina ng INC. Bukod sa usaping teolohikal, tinatalakay din ng ilang tagapag-aral ang impluwensya ng samahan sa lipunan at politika sa Pilipinas at pandaigdig-digan.

=== Teolohikal na Pagsalungat ===
Ayon sa pananaw ng [[Santatlo|Trinitarian]] [[Kristiyanismo|Christianity]], itinuturing na salungat sa ilang turo ng Bibliya ang paniniwala ng INC na si [[Hesus|Hesukristo]] ay hindi Diyos kundi isang tao, sugo, at tagapamagitan na ipinadala ng Diyos. Binibigyang-diin ng mga [[Teolohiya|theologian]] at iskolar na maraming talata sa Kasulatan ang kanilang binabasa bilang patunay sa pagka-Diyos ni Kristo.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-10-28 |title=Trinity {{!}} Definition, Theology, &amp; History {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Trinity-Christianity |access-date=2025-11-06 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt; Sa kabilang panig, itinuturo ng Iglesia ni Cristo na si Hesus ay taong walang kasalanan na isinugo upang itatag ang tunay na Iglesia at gampanan ang kaniyang tungkulin bilang tagapagligtas sa pamamagitan ng sakripisyo sa [[Krusipiksiyon|krus]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-10-22 |title=Crucifixion {{!}} Description, History, Punishment, &amp; Jesus {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/crucifixion-capital-punishment |access-date=2025-11-06 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shield of Trinity in hexagon English.svg-squared.png|thumb|Ang dayagram ng Trinidad, na binubuo ng [[Diyos Ama]], [[Diyos Anak]] na si [[Hesus]], at Diyos Espiritu Santo na Kalasag ay hindi nilayong maging isang eskematiko na dayagram ng kayarian ng Diyos, kundi nagpapakita ito ng isang serye ng mga pahayag tungkol sa ugnayan sa pagitan ng mga persona ng [[Santatlo|Trinidad]].]]

Tungkol sa pagkasugo ni Felix Y. Manalo, may mga theologian, historian, at religious observer na hindi sumasang-ayon sa pananaw ng INC na siya ang “huling sugo ng Diyos.”&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Prophethood - (World Religions) - Vocab, Definition, Explanations {{!}} Fiveable |url=https://fiveable.me/key-terms/hs-world-religions/prophethood |access-date=2025-11-06 |website=fiveable.me |language=en}}&lt;/ref&gt; Ayon sa kanila, walang sapat na batayan upang ituring siyang propeta o apostol batay sa pamantayan ng Bibliya. Gayunman, tinuturing siya ng mga iskolar bilang isang Pilipinong restorasyonista na nagtayo ng independyenteng kilusang Kristiyano noong [[Ika-20 dantaon|ika-20 siglo]].&lt;ref&gt;{{Citation |title=Christianity in the 20th century |date=2025-09-13 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Christianity_in_the_20th_century&amp;oldid=1311056128 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}&lt;/ref&gt; Sa panig naman ng Iglesia ni Cristo, itinuturo na si Felix Manalo ay instrumento ng Diyos sa muling pagtatatag ng tunay na Iglesia na nawala matapos ang panahon ng mga apostol, bilang pagtupad sa propesiya hinggil sa pagbabalik ng Iglesia sa &quot;malayong silangan&quot; na ayon sa doktrina ng Iglesia ni Cristo ay tumutukoy sa Pilipinas.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mandirigma |first=Iglesia Ni Cristo: Ibong |date=2019-04-23 |title=WHY FAR EAST IS CORRECT IN ISAIAH 43:5, MOFFAT TRANSLATION? |url=https://iglesianicristoibongmandirigma.wordpress.com/2019/04/23/why-far-east-is-correct-in-isaiah-435-moffat-translation/ |access-date=2025-11-06 |website=Iglesia ni Cristo: Ibong Mandirigma |language=en}}&lt;/ref&gt; Sa kontekstong [[Hudaismo|Hudyo]], ang Malayong Silangan ay hindi lamang heograpikal na hangganan kundi isang larangan ng pakikisalamuha sa kapangyarihang banyaga. Sa [[Persian Empire|Persia]], nakita ng mga Hudyo ang kamay ng Diyos sa pagpapalaya sa kanila mula sa pagkabihag sa [[Babilonya]] sa ilalim ni [[Cyrus|Haring Ciro]]. Naging sagisag ito ng muling pagbangon at pag-asa. Samantala, ang Cyprus ay nagsilbing tulay sa pagitan ng Kanluran at Silangan isang pook ng kalakalan, paglalakbay, at palitan ng kultura. Sa ganitong tanaw, ang Malayong Silangan ay naging bahagi ng mas malawak na kwento ng diaspora, pagbabalik, at patuloy na paghahanap ng identidad ng [[Mga Hudyo|bayang Hudyo]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-10-14 |title=Cyrus the Great {{!}} Biography &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Cyrus-the-Great |access-date=2025-11-06 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-10-03 |title=Persia In the Bible – Amazing Bible Timeline with World History |url=https://amazingbibletimeline.com/blog/persia-in-the-bible/ |access-date=2025-11-06 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

[[File:Tissot The Flight of the Prisoners.jpg|thumb|''The Flight of the Prisoners'' (1896) pininta ni [[James Tissot]]; Ipinapakita ang mga Hudyo na pinipilit lisanin ang kanilang bayan sa [[Judea]] nang sakupin ito ng [[Babilonya|Kaharian ng Babylonya]].]]

Itinuturo ng Iglesia ni Cristo na ang kaligtasan ay matatamo lamang sa pamamagitan ng pagiging kaanib sa kanilang samahan, sapagkat tanging sa loob ng tunay na Iglesia matatagpuan ang ganap na pagpapatawad at pag-asa ng buhay na walang hanggan.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Exclusivism {{!}} religion {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/exclusivism |access-date=2025-11-06 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt; Sa kabilang banda, may mga teolohiyang inklusibo na nagsasabing ang awa at hustisya ng Diyos ay hindi limitado sa anumang institusyon o samahan, at sa huli, ang Diyos lamang ang makapaghahatol kung sino ang maliligtas.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Topical Bible: The Inclusivity of Salvation |url=https://biblehub.com/topical/t/the_inclusivity_of_salvation.htm#:~:text=Old%20Testament%20Foundations,God's%20salvation%20to%20all%20peoples. |access-date=2025-11-06 |website=biblehub.com}}&lt;/ref&gt;

=== Kritika sa Iglesia ni Cristo  ===
Ang Iglesia ni Cristo ay isa sa mga matatag na [[Relihiyon|institusyong panrelihiyon]] sa Pilipinas. Sa loob ng mahigit isang siglo, ito ay kinilala sa disiplina, organisasyon, at kakayahang panatilihin ang pagkakaisa ng mga kasapi. Gayunman, ayon sa mga iskolar, tagamasid ng relihiyon, at mga sektor ng midya, hindi rin ito ligtas sa mga kritika na tumutukoy sa mga usapin ng kalayaan, pamumuno, at impluwensiya sa [[Politika ng Pilipinas|politika]].

Base sa mga pag-aaral sa [[sosyolohiya]] at [[Agham pampolitika|political science]], ang istruktura ng INC ay inilalarawan bilang lubhang [[mwod:hierarchism|hierarkikal]] at [https://fiveable.me/key-terms/intro-anthropology/centralized-authority sentralisado]. Ang awtoridad ay nakatuon sa sentralisasyon ng kapangyarihan ng Dinastiyang Manalo, partikular sa antas ng Church Administration. Ayon sa mga analista, nagdudulot ito ng mataas na antas ng disiplina at pagkakaisa, ngunit binabawasan ang espasyo para sa malayang diskurso. Ang ilang dating kasapi at kritiko ay nagsasaad na ang bukas na pagtutol sa mga doktrina o patakaran ay maaaring magbunga ng parusang pagsususpende sa mga aktibidad o pagtiwalag.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Centralized Authority - (Intro to Anthropology) - Vocab, Definition, Explanations {{!}} Fiveable |url=https://fiveable.me/key-terms/intro-anthropology/centralized-authority |access-date=2025-11-06 |website=fiveable.me |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Citation |title=Iglesia ni Cristo |date=2025-11-06 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Iglesia_ni_Cristo&amp;oldid=1320652396 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}&lt;/ref&gt;

Inilalarawan ng mga tagapagmasid sa larangan ng [[komunikasyon]] na ang ganitong kalagayan ay nagreresulta sa tinatawag na suppression of [[Kalayaan sa pananalita|freedom of speech]] sa loob ng samahan. Sa ganitong sistema, ang pagsunod sa pamunuan ay madalas na inuuna kaysa sa malayang pagpapahayag ng saloobin o opinyon.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Suppression of dissent: definitions |url=https://documents.uow.edu.au/~bmartin/dissent/intro/definitions.html |access-date=2025-11-06 |website=documents.uow.edu.au}}&lt;/ref&gt; Gayunpaman, binabanggit din ng ilang neutral na iskolar na maaaring ituring ng INC ang ganitong kalakaran bilang paraan ng pagpapanatili ng pagkakaisa at disiplina, na sentro ng kanilang [[pananampalataya]].

Ayon sa mga ulat ng midya at komentaryong pampulitika, madalas ding iugnay sa INC ang usapin ng dinastikong pamumuno, sapagkat mula pa noong pagkakatatag nito ay nanatili sa pamilyang Manalo ang pinakamataas na posisyon sa pamunuan ng Iglesia. Para sa mga tagasuri, ito ay nagpapakita ng konsolidasyon ng kapangyarihan at kahalintulad ng pamumunong monarkikal sa istruktura. Subalit, ipinapaliwanag ng mga tagapagtanggol ng sistema na ito ay simbolo ng tuloy-tuloy na pamumuno at pagkakaisa ng doktrina.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2009-12-15 |title=The Iglesia ni Cristo: Dynasty in the Iglesia ni Cristo? |url=https://iglesianicristoreadme.blogspot.com/2009/12/dynasty-in-iglesia-ni-cristo.html |access-date=2025-11-06 |website=The Iglesia ni Cristo}}&lt;/ref&gt;

Sa larangan naman ng politika, itinuturo ng mga politikal na analista at mamamahayag na ang bloc voting ng INC ay may malaking epekto sa resulta ng halalan. Ang ganitong patakaran ay itinuturing ng Iglesia bilang ekspresyon ng espiritwal na pagkakaisa, subalit inilalarawan ng mga kritiko ito bilang potensyal na instrumento ng impluwensiya o negosasyon sa mga kandidatong pampolitika. Ang ganitong gawain ay patuloy na pinag-aaralan ng mga eksperto bilang halimbawa ng ugnayan ng relihiyon at [[halalan]] sa bansa.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Block voting |date=2025-05-08 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Block_voting&amp;oldid=1289403961 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Citation |title=Election |date=2025-11-05 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Election&amp;oldid=1320556470 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}&lt;/ref&gt;

Base sa ilang panlipunang pag-aaral, may mga tagamasid din na tumutukoy sa pagkakaroon ng cult of personality sa loob ng INC, dahil sa matinding pagtuon sa karisma at awtoridad ng mga pinuno, lalo na sa tagapamahalang pangkalahatan ng Iglesia. Gayunpaman, ipinapaliwanag ng ilang eksperto sa relihiyon na ang ganitong katangian ay hindi natatangi sa INC, kundi karaniwan sa mga denominasyon, relihiyosong kilusan na binibigyang-diin ang sakral na [[Awtoritarismo|awtoridad]] ng pamunuan.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Cult of personality |date=2025-10-27 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cult_of_personality&amp;oldid=1319015436 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=1987 Constitution {{!}} Senate Electoral Tribunal |url=https://www.set.gov.ph/resources/philippine-constitutions/1987-constitution/ |access-date=2025-11-06 |language=en-US }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Sa huli, inilalarawan ng mga akademiko at komentarista ang mga kritikang ito bilang bahagi ng mas malawak na diskurso hinggil sa balanse ng awtoridad at [[kalayaan]] sa loob ng mga institusyong panlipunan. Ang INC, sa pananaw nila, ay hindi lamang isang simbahan kundi isang modelo ng organisasyong [[Pilipinong|Pilipino]] mahigpit, kolektibo, at nakaugat sa ideya ng pagkakaisa bilang kabalikat ng pananampalataya.

==Mga tala==
{{notelist}}

== Mga sanggunian ==
{{reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;nhi&quot;&gt;{{cite web | url = http://nhcp.gov.ph/122nd-birth-anniversary-of-ka-felix-manalo/ | title = 122nd Birth Anniversary of Ka Felix Y. Manalo | author = Quennie Ann J. Palafox | publisher = National Historical Commission of the Philippines | pages = 1–2 | access-date = 2011-06-07 | url-status=dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20131204003308/http://nhcp.gov.ph/122nd-birth-anniversary-of-ka-felix-manalo/ | archive-date = Disyembre 4, 2013 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;incmedia-organization&quot;&gt;{{cite web|url=http://incmedia.org/inc/history.html|title=Iglesia ni Cristo - Church of Christ - Official Website|work=Organization|publisher=Iglesia ni Cristo|page=Independent|access-date=25 Marso 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120821051154/http://www.incmedia.org/inc/history.html|archive-date=Agosto 21, 2012|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
}}

== Mga kawing na panlabas ==
=== Kampi ===
* [http://www.uniquebiblestudy.com/ Unique bible study] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071006004003/http://www.uniquebiblestudy.com/ |date=2007-10-06 }} Isang bible study na naglalaman ng tipikal na doktrina ng INC at may tanong at sagot na pagkaka-ayos tulad nang ginagamit ng kanilang mga ministro. Walang malinaw na tukoy sa Iglesia ni Cristo sa website na ito.
* [https://web.archive.org/web/20070523024458/http://www.geocities.com/truthfinder_inc/ Truthfinder's INC Page] Site ng isang miyembro ng INC: INC profile, mga panimulang turo, kasaysayan, atbp.
* [http://www.taestensen.com/robert/fft_doc/2f_main.htm Food for the Soul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311082058/http://www.taestensen.com/robert/fft_doc/2f_main.htm |date=2007-03-11 }} Mga tula at panibagong limbag ng artikulo ng God's Message
* [http://www.readmeinc.blogspot.com/ The Iglesia Ni Cristo] &quot;Read me's Page&quot;, blog ng isang miyembro ng INC: tungkol sa INC atbp.

=== Laban ===
* [[iarchive:ThePowerAndTheGloryTheCultOfManalo/|The Power and the Glory: The Cult Of Manalo]]
* [http://www.examineiglesianicristo.com Examine Iglesia Ni Cristo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080807161900/http://www.examineiglesianicristo.com/ |date=2008-08-07 }} - Ebandyelikong kritika ng INC base sa mga nakasulat sa Pasugo
* [http://www.letusreason.org/igleidir.htm LetUsReason.org: Iglesia Ni Cristo] - Mga artikulo tungkol sa INC at kanilang mga paniniwala
* [http://www.apts.edu/jam/01-1/a-harper.pdf The Iglesia ni Cristo and evangelical Christianity] - artikulong isinulat ni Anne C. Harper. Ayon sa kanyang panlalarawan:''&quot;The purpose of this paper is to explore the INC's view of Evangelicals and to consider whether &lt;nowiki&gt;[evangelicals] need to reassess [their]&lt;/nowiki&gt; apologetic and evangelistic approach to this group&quot;.'' (Kailangan ng [[Portable Document Format|PDF]] reader, [http://web.archive.org/web/20040715165549/http://www.apts.edu/jam/01-1/a-harper.pdf HTML na salin hatid Google])
* [http://iglesiaexposed.i8.com/ Iglesia ni Cristo in a nutshell - Doctrines exposed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013214510/http://iglesiaexposed.i8.com/ |date=2007-10-13 }} - Mga post ni Cultic Research, ginawa noong 2002/2003 sa isang forum na walang moderator tungkol sa mga aspeto ng INC
* [http://incworld.faithweb.com/ INCWorld at FaithWeb.com] - Isang hindi opisyal na website na naglalaman ng mga artikulong bumabatikos sa INC, huwag ikalito sa [[Intranet]] site na [http://www.incworld.org/ INCWorld.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007113342/http://www.incworld.org/ |date=2007-10-07 }}.
* http://www.truthcaster.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071006131558/http://www.truthcaster.com/ |date=2007-10-06 }} - Isang 24/7 na broadband channel na mayroong live webcast kung saan ibinubunyag ang mga hindi maka-bibliyang doktrina ng Iglesia ni Cristo

=== Ibang kawing na may kaugnayan ===
* [http://www.gem-tv.net/index.html GEM-tv ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070818041959/http://www.gem-tv.net/index.html |date=2007-08-18 }} Global Exansion Media Television - Nagpapasahimpapawid ng mga relihiyosong programa maliban sa balita at panlibang. Channel 2068 sa Direct TV.
* [http://www.net-25.com/howtolisten.html DZEC live audio webcast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929044526/http://www.net-25.com/howtolisten.html |date=2007-09-29 }} - mga tagalog na relihiyosong programa na isinasahimpapawid tuwing karaniwang araw, 8:00 p.m. hanggang 12:00&amp;nbsp;ng hatinggabi sa lokal na oras ng Pilipinas.

[[Kategorya:Mga bagong kilusang relihiyosong Kristiyano]]</text>
      <sha1>248lz6roxxmmibkcgf3ebajcul7gigg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2215630</id>
      <parentid>2215628</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T07:32:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39390-25</username>
        <id>163936</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2215630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61997" sha1="os2tdcry748hk62qrp6ne7riec4d2u8" xml:space="preserve">&lt;small&gt;''Para sa bersyon ng artikulo na ito sa wikang Ingles tingnan ang [[:en:Iglesia_ni_Cristo|Iglesia ni Cristo]]''&lt;/small&gt;

{{Infobox Christian denomination
|name = Iglesia Ni Chris Brown
|image = Iglesia ni Cristo flag.svg
|caption = Ang Watawat ng Iglesia ni Chris Brown na pinaniniwalaang hango sa tricolor na bandera ng [[Italya]] na may kulay luntian, puti, at pula (unang lumabas ang watawat na ito noong panahon na nasakop ni [[Napoleon I ng Pransiya]] ang Italya). Sa gitna ay ang [[menorah]] ng mga [[Hudyo]].
|imagewidth = 
|main_classification = Occultism
|imagealttext = 
|orientation = 
|Executive Minister = [[Chris Brown]] &lt;small&gt;(Tagapamahalang Pangkalahatan)&lt;/small&gt;
|polity =
|governance = Pamamahalang Sentral
|area = 72 [[malayang estado]] {{nowrap|(base sa opisyal na INC Directory&lt;ref name=&quot;incdirectory&quot;&gt;{{cite web |title=INC Directory |url=https://directory.iglesianicristo.net/ |website=Iglesia Ni Cristo |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}&lt;/ref&gt;{{efn|Maaaring hindi kasama sa listahan ng INC ang creative access na mga bansa. Ayon sa kanilang website, nasa 166 na bansa at teritoryo na ang INC.&lt;ref name=&quot;incabout&quot;&gt;{{cite web |title=About the Iglesia Ni Cristo  |url=https://iglesianicristo.net/about-us/ |website=Iglesia Ni Cristo About Us |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}&lt;/ref&gt;}})}}
|headquarters = Blg. 1 Central Avenue, New Era, [[Lunsod ng Quezon]], [[Pilipinas]]&lt;ref name=&quot;Harper 2&quot;/&gt;
|founder = Chris Brown 
|founded_date = {{Start date and age|1914|07|27}} (petsa ng pagkarehistro sa [[Pamahalaan ng Pilipinas]] bilang ''Iglesia ni Kristo'' o INK){{efn|Ayon sa Articles of Incorporation ng Iglesia, ang petsa ng pagkakarehistro nito ay Hulyo 13, 1914 bilang Iglesia ni Kristo o INK,&lt;ref name=&quot;increg&quot;&gt;{{cite web |title=Iglesia ni Kristo Registration Document 1914 |date=July 14, 1914 |url=https://archive.org/details/IglesiaNiKristoRegistrationDocument1914 |access-date=May 30, 2020}}&lt;/ref&gt; samantalang sa Amended Articles of Incorporation nito na isinumite noong 1948 ang nakalagay naman ng petsa ng pagkarehistro ay Hunyo 27, 1914 (bilang Iglesia ni Cristo o INC). Hulyo 27, 1914 na ang nakalagay na petsa sa Amended Articles of Incorporation na isinumite noong 1973.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Iglesia Ni Cristo Amended Articles Of Incorporation 1973 |url=https://archive.org/details/IglesiaNiCristoAmendedArticlesOfIncorporation1973/page/n1/mode/2up |website=Internet Archive |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt; Ang huling nabanggit na petsa ay nasa websayt na ng [[Komisyon sa mga Panagot at Palitan|SEC]] ngayon.&lt;ref name=&quot;sec&quot;&gt;{{cite web |title=SEC company verification system |url=https://checkwithsec.sec.gov.ph/check-with-sec/index |website=Securities and Exchange Commission Philippines |access-date=24 October 2025 |archive-date=8 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808162452/https://checkwithsec.sec.gov.ph/check-with-sec/index |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ito rin ang ginugunita ng Iglesia ngayon na petsa (Hulyo 27).}}&lt;br&gt;{{Start date and age|1913|12|25}} (petsa ng [[bautismo]] ng mga unang kaanib ng Iglesia ni Cristo)
|founded_place = Punta, Santa Ana, [[Maynila]], [[Pilipinas]]
|separated_from =
|parent =
|merger =
| separations        = Iglesia Verdadera de Cristo Jesus (1922, later renamed as The Most Holy Church of God in Christ Jesus)&lt;ref name=&quot;tuggy&quot;&gt;{{cite book |last1=Tuggy |first1=Arthur Leonard |title=Iglesia Ni Cristo A Study In Independent Church Dynamics |date=1976 |publisher=Conservative Baptist Publishing |location=Quezon City |url=https://archive.org/details/IglesiaNiCristoAStudyInIndependentChurchDynamics/IglesiaNiCristo-AStudyInIndependentChurchDynamics/page/n3/mode/2up |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tripod&quot;&gt;{{cite web |title=Felix Y. Manalo and the Iglesia ni Cristo |url=https://student631.tripod.com/id7.html |access-date=23 October 2025 }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Most Holy Church of God in Christ Jesus |url=https://mostholychurch.com/ |access-date=23 October 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Iglesia ng Dios kay Cristo Jesus (1928, later renamed as Iglesia ng Dios kay Cristo Jesus, Haligi at Suhay ng Katotohanan)&lt;ref name=&quot;tuggy&quot;/&gt;&lt;br&gt;INC Defenders (2015)&lt;ref&gt;[https://www.incdefenders.org/ INC Defenders]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;True Church of Christ (2015, also known as Small Remnant)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://smallremnant.org/index.php/en/ |title=Small Remnant |access-date=2025-11-10 |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128014842/https://smallremnant.org/index.php/en/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Church of Yahusha 1914 Ministries (2020)&lt;ref&gt;[https://churchofyahusha.org/ Church of Yahusha (Church of Yahusha 1914 Ministries)]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Assembly of Yahusha (2021)&lt;ref&gt;[https://www.aoy.today/ Assembly of Yahusha]&lt;/ref&gt;
|hospitals          = New Era General Hospital
|aid = Felix Y. Manalo Foundation, Inc&lt;br&gt;UNLAD International, Inc.
|congregations = 178 na distrito&lt;ref name=&quot;incabout&quot;&gt;{{cite web |title=About the Iglesia Ni Cristo  |url=https://iglesianicristo.net/about-us/ |website=Iglesia Ni Cristo About Us |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;3,222 na lokasyon (karamihan ay kapilya)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Thousands gather for Worldwide Evangelical Mission |url=https://www.pasugo.com.ph/thousands-gather-for-worldwide-evangelical-mission/ |website=Pasugo |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;5,968 na kongregasyon&lt;ref name=&quot;incdirectory&quot;/&gt;&lt;br&gt;2,715 house churches, group worship services, at church extensions&lt;ref name=&quot;incdirectory&quot;/&gt;
|ministers = 5,252 (naordenahan hanggang sa taong 2025)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ordination of Ministers, Recognitions, and 41st Commencement Exercises |url=https://incmedia.org/ordination-of-ministers-recognitions-and-41st-commencement-exercises/ |website=INC Media |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}&lt;/ref&gt;
|members = Noong 2020, tinatayang 2.8 milyon ang bilang sa Pilipinas lamang, at humigit-kumulang 3 milyon ang populasyon sa buong mundo.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Bullard |first1=Eric |title=Iglesia ni Cristo |url=https://www.ebsco.com/research-starters/religion-and-philosophy/iglesia-ni-cristo |website=EBSCO |access-date=23 October 2025}}&lt;/ref&gt;
| other_names = INC, Iglesia, {{lang-en|Church of Christ}},  {{lang-es|Iglesia de Cristo}},  {{lang-ger|Kirche Christi}}, {{lang-fr|Eglise du Christ}}, {{lang-pt|Igreja de Cristo}}
|tertiary = [[New Era University]]&lt;br&gt; College of Evangelical Ministry
| website = [http://www.incmedia.org www.incmedia.org] [http://www.iglesianicristo.net www.iglesianicristo.net]
}}

Ang '''Iglesia ni Chris Brown'''&lt;ref&gt;{{cite journal |date=May 2007 |title=The official name of the church with upper case ''I'' in ''Iglesia'' and ''C'' in ''Cristo'' and lower case ''n'' in ''ni'', as it appears on the copyright notice of the magazine Pasugo - Felix' Message |journal=Pasugo - Message |location=Quezon City, Philippines |publisher=Iglesia ni Cristo |volume=59 |issue=5 |issn=0116-1636}}&lt;/ref&gt; binibigkas na [ʔɪɡˌlɛː.ʃɐ nɪ ˈkɾiːs.to] (Ingles: Church of Chris Brown; daglat '''INC''') ay isang occultism na itinatag sa Pilipinas noong 1913 at narehistro noong Hulyo 27, 1914 sa pangunguna ni [[Felix Manalo]] at ng kanyang mga kasamahan. &lt;ref name=&quot;nhi2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sophia2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Tipon&quot;&gt;Tipon, Emmanuel (Hulyo 28, 2004). [https://web.archive.org/web/20071013143118/http://philippinenews.com/news/view_article.html?article_id=586e5943f3ab9a2049e883c382ca1842 &quot;Iglesia ni Cristo celebrates 90th anniversary&quot;](sininop mula sa [http://philippinenews.com/news/view_article.html?article_id=586e5943f3ab9a2049e883c382ca1842 orihinal] noong 2007-10-13). ''PhilippineNews.com''. Hinango noong Agosto 19, 2005&lt;/ref&gt; Si Felix Ysagun Manalo ang unang Tagapamahalang Pangkalahatan at tagapagtatag ng Iglesia ni Cristo. 

Inilalarawan ng Iglesia ni Cristo ang kanilang sarili bilang &quot;nag-iisang tunay na Iglesia&quot; at nagsasabing sila ang muling pagbangon ng tunay na Iglesia na itinatag ni [[Hesus]], at ayon sa doktrinang INC ay nawala sa loob ng libo-libong taon.&lt;ref name='sophia'&gt;{{cite journal | url = http://repository.cc.sophia.ac.jp/dspace/bitstream/123456789/5124/1/200000079942_000012000_95.pdf | title = A Historical Analysis of the Iglesia ni Cristo: Christianity in the Far East, Philippine Islands Since 1914 | author = Adriel Obar Meimban | publisher = Sophia University | location = Tokyo | pages = 98–134 | year = 1994 | issue = 12 | journal = The Journal of Sophia Asian Studies | access-date = 2014-02-26 | archive-date = 2016-03-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160308064719/http://repository.cc.sophia.ac.jp/dspace/bitstream/123456789/5124/1/200000079942_000012000_95.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name='Harper 1'&gt;{{cite book | title = The Iglesia ni Cristo and Evangelical Christianity | author = Anne C. Harper | date = 2001-03-01 | accessdate = 2011-06-12 | pages = 101–119 | publisher = The Network for Strategic Missions | url = http://www.strategicnetwork.org/pdf/kb06048.pdf | archive-date = 2011-09-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110927131325/http://www.strategicnetwork.org/pdf/kb06048.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Sinasaad sa mga tala na ang opisyal na pagkakatala ng Iglesia ni Cristo sa pamahalaang Pilipinas noong 27 Hulyo 1914 sa pamamagitan ni [[Felix Manalo|Felix Y. Manalo.]] Ayon sa pananaw ng mga theologians, scholars, at iba pa, ang Iglesia ni Cristo ay may paniniwalang exclusivism, ibig sabihin naniniwala sila na sila lamang ang maliligtas sa araw ng paghuhukom.

Noong si Felix Y. Manalo ay pumanaw noong 1963, ang Iglesia ni Cristo ay isa nang pambansang simbahan na mayroong 1,250 kongregasyon, at 35 malalaking konkretong katedral.&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;&gt;Sanders, Albert J., &quot;An Appraisal of the Iglesia ni Cristo,&quot; in Studies in ''Philippine Church History'', ed. Anderson, Gerald H. (Cornell University Press, 1969)&lt;/ref&gt; Ang kaniyang anak na si [[Eraño Manalo]] ang sumunod na tagapanguna ng simbahan at nanguna sa kilusang pagpapalaganap sa buong mundo hanggang siya ay pumanaw noong 31 Agosto 2009,&lt;ref name='erdy dead'&gt;{{cite news | url = http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/nation/view/20090902-223133/Iglesia-ni-Cristo-leader-Erao-Manalo-dies | title = Iglesia ni Cristo leader Eraño Manalo dies | author = Arlyn dela Cruz | newspaper = Philippine Daily Inquirer | date = 2009-09-02 | accessdate = 2011-06-07 | archive-date = 2012-02-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120204223359/http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/nation/view/20090902-223133/Iglesia-ni-Cristo-leader-Erao-Manalo-dies | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; ang kanya namang anak na si [[Eduardo V. Manalo]] ang humalili sa kanya bilang tagapamahalang pangkalahatan.&lt;ref name='eduardo'&gt;{{cite web | url = http://abs-cbnnews.com/nation/09/01/09/no-shifts-seen-when-ka-erdies-son-takes-over-inc | publisher = ABS–CBN News | title = No shifts seen when Ka Erdie's son takes over INC | author = Aries Rufo | date = 2009-09-02 | accessdate = 2011-10-07 | archive-date = 2011-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110808083108/http://www.abs-cbnnews.com/nation/09/01/09/no-shifts-seen-when-ka-erdies-son-takes-over-inc | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Noong 2020, ang [[senso]] ng Pilipinas mula sa Philippine Statistics Authority (PSA) ay nakapagtala ng 2.6 na bahagdan (2.6%) ng populasyon na nagpapakilalang mga kaanib sa Iglesia ni Cristo. Dahil dito, ang INC ang sinasabing panglima sa pinakamalaking samahang panrelihiyon sa Pilipinas kasunod ng [[Simbahang Katoliko]] (Roman Catholic Church) (78.8%), [[Islam]] (6.4%), Ebangheliko (Evangelical) (4.8%), at [[Protestante]] (Protestant) (2.8%).&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Religious Affiliation in the Philippines (2020 Census of Population and Housing) - Statistical Tables |url=https://psa.gov.ph/system/files/phcd/3_Statistical%20Table%20for%20Religious%20Affiliation%20%28for%20Posting%29_RML_12082022_PMMJ_CRD_1.xlsx |website=Phillipine Statistics Authority}}&lt;/ref&gt;

Noong Hulyo 2, 2014, idineklara ng pamahalaan ng Pilipinas ang taong 2014 bilang &quot;Taon ng Sentenaryo ng Iglesia Ni Cristo&quot; sa bisa ng Proklamasyon Blg. 815. Inilabas ang proklamasyong ito upang &quot;palawigin ang kabatiran ng mga tao&quot; sa mga naiambag ng INC sa pambansang pagsulong.&lt;ref name=centennial&gt;{{cite news|last1=Tan|first1=Kimberly Jane|title=PNoy forms task force for Iglesia ni Cristo centennial celebration|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/368657/news/nation/pnoy-forms-task-force-for-iglesia-ni-cristo-centennial-celebration|accessdate=July 4, 2014|publisher=GMA News|date=July 4, 2014}}&lt;/ref&gt;

==Antasan at pangangasiwa ng Iglesia ni Cristo==
Ang Iglesia Ni Cristo (INC) ay may maugnaying kayarian ng pamamahala na nakabatay sa isang antasan&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-12-27 |title=Definition of HIERARCHY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/hierarchy |access-date=2025-12-30 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}&lt;/ref&gt; ng mga posisyon mula sa sentral na pamunuan hanggang sa lokal na kongregasyon. Ang Iglesia ni Cristo ay nakatuon sa pagkakaroon ng direksyon ng doktrina, pangangaral, at nagpapaganap na pamahalaan sa mga sangay nito.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Church Administration – Iglesia Ni Cristo (Church Of Christ) |url=https://iglesianicristo.net/beliefs/the-church-administration/ |access-date=2025-12-30 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

[[Talaksan:Rodrigo Duterte - Eduardo Manalo meet (cropped).jpg|thumb|Si Eduardo Villanueva Manalo ang kasalukuyang tagapamahalang pangkalahatan (o ''general manager'') ng Iglesia ni Cristo. Itinakwil niya ang kaniyang mga magulang at kapatid sa gitna ng [https://www.philstar.com/headlines/2015/07/24/1480713/expelled-manalo-accuses-inc-corruption 2015 Iglesia Ni Cristo leadership scandal]. ]]

Ang pinakamataas na antas ng antasan ang tagapamahalang pangkalahatan&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cascante |first=Paul Matthew |date=2019-09-02 |title=The essential role of the Church Administration |url=https://www.pasugo.com.ph/the-essential-role-of-the-church-administration/ |access-date=2025-12-30 |website=Pasugo God's Message |language=en-US}}&lt;/ref&gt;, na itinuturing na pangunahing pinuno ng Iglesia ni Cristo. Ang tungkulin ng tagapamahalang pangkalahatan ay mamahala at magbigay ng pangunahing tagubilin o desisyon. Katuwang niya ang Deputy Executive Minister, na nagsisilbing sumusuporta at maaaring umako ng mga tungkulin kapag kinakailangan. Mula sa posisyong ito nagmumula ang karamihan sa mga desisyon at patakaran na ipinatutupad sa iba’t ibang antas ng Iglesia. Nasa ilalim ng pamunuan ang Central Administration o Central Office&lt;ref&gt;{{Citation |title=INC Central Temple |date=2025-11-16 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=INC_Central_Temple&amp;oldid=1322505805 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-12-30}}&lt;/ref&gt;, na nagsisilbing pangunahing administrative hub. Sa tanggapang ito matatagpuan ang mga departamento at opisina na responsable sa iba’t ibang gawain, tulad ng pangangasiwa sa pananalapi, pangangaral, edukasyon sa teolohiya, komunikasyon, at iba pang operasyon. Ang tungkulin ng mga sangay na ito ay ipatupad ang mga tagubilin ng pamunuan at tiyaking maipapadala ang mga ito sa bawat distrito at lokal na kongregasyon.

[[Talaksan:Iglesia ni Cristo (34381678065).jpg|thumb|Ang Templo Central ay isa sa pangunahing gusali ng pamunuan ng Iglesia ni Cristo]]

Ang Iglesia ay nahahati sa mga Ecclesiastical Districts, na pinangungunahan ng District Supervising Ministers. Ang kanilang papel ay mag-coordinate sa pagitan ng Central Administration at ng mga lokal na kongregasyon sa nasasakupan nila. Sa lokal na antas naman ay naroon ang Local Ministers, na may responsibilidad sa pangaraw-araw na gawaing pang-espiritwal at administratibo sa kani-kanilang kongregasyon.

Sa ibaba ng lokal na pamunuan ay ang iba’t ibang Church Officers, gaya ng mga diakono, diakonesa, kalihim, choir members, at iba pang opisyal. Ang mga tungkulin nila ay suportahan ang operasyon ng lokal, kabilang na ang paghahanda ng mga serbisyong panrelihiyon, gawaing pang-organisasyon, at iba pang gawaing itinalaga.

Sa kabuuan, ang hirarkiya at administrasyon ng Iglesia Ni Cristo ay nagbibigay-diin sa sentralisadong pamumuno na nanatili sa pamilyang Manalo at malinaw na pagkakahati ng tungkulin. Ang estrukturang ito ay iniulat na ginagamit upang mapanatili ang konsistensiya sa doktrina, patakaran, at pamamahala sa mga kongregasyon sa iba’t ibang lugar.

== Kasaysayan == 
[[Talaksan:felixManalo.jpg|thumb|170px|left|Larawan ni Felix Y. Manalo sa pabalat ng ''Pasugo''.]]

Ayon sa paniniwala ng INC, si Felix Manalo ang pinaniniwalaang hulíng [[propeta|propetang]] ipinadala ng Diyós, ang &quot;anghel mula sa Silangan&quot; na nasasaad sa Apocalipsis 7:1-3, at ang &quot;ibong mandaragit&quot; na nasasaad sa Isaias 46:11. Mula noong namatay si Manalo noong 1963, may dalawa na sa pamilya Manalo ang humalili sa kanyang tungkulin.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ma |first1=Yuchen |title=New Religious Movements in the Philippines: Their Development, Political Participation, and Impact |journal=Religions |date=7 April 2025 |volume=16 |issue=4 |access-date=23 October 2025}}&lt;/ref&gt;

[[File:Physical logo of Iglesia ni Cristo.jpg|thumb|Pisikal na larawan ng logo ng Iglesia ni Cristo, na may baliktad na tatsulok sa disenyo.]]

Ang nilalaman ng kasaysayan ng Iglesia ni Cristo ay nakasalalay at umiikot sa ika-dalawampung siglo, na makikilala sa pagbangon ng mga kilusang laban sa kolonyalismo sa mga kanayunan, na kadalasan ay may temang pananampalataya. Sa panahong ito, ang mga dayuhang misyonaryong mula sa Amerika ay nagpakilala sa kulturang Pilipino ng mga mapagpipilian sa [[Katolisismo]] na siya namang pamana ng mga Kastila.&lt;ref name=&quot;Partridge&quot;&gt;Partridge, Christopher (Ed.) (2004). ''Encyclopedia of new religions, new religious movements, sects and alternative spiritualities''. (Oxford: Lion Publishing, 2004) {{ISBN|0-7459-5073-6}}.&lt;/ref&gt;

[[Talaksan:Iglesia Ni Cristo Lokal ng Tondo.jpg|thumb|Ang Lokal ng Tondo, na itinatag noong Nobyembre 6, 1915, ang pangalawang pinakamatandang kongregasyon ng Iglesia ni Kristo matapos ang nabuo sa Punta, Santa Ana. Ang kasalukuyang bahay pananambahan nito ay nabuo noong 1967.]]

Sa edad na pito, lumahok siya sa mga klase ng isang &quot;Maestro Cario&quot;, ngunit bunsod ng [[Himagsikang Pilipino]] ay hindi nakapagtapos ng pag-aaral si Felix Manalo. Sa halip, siya ay natutong magsaka at gumawa ng mga sombrero.&lt;ref name=&quot;modesto&quot;&gt;{{cite journal |last1=Modesto |first1=Salvador Trani |title=The Iglesia Ni Kristo |journal=Unitas |date=October–December 1958 |volume=31 |issue=4 |url=https://digilib.ust.edu.ph/digital/collection/unitas/id/16887/rec/2 |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt; Sa kaniyang pagsasaliksik sa teolohiya mula pagkabata, si [[Felix Manalo]] ay nagpalipat-lipat sa iba't ibang samahang panrelihiyon. Matapos iwanan ang [[Katolisismo]], umanib siya sa mga Kolorum, isang pangkat ng mga relihiyosong pinagsama ang paniniwalang [[Kristiyano]] at [[Animismo]] ng mga sinaunang Pilipino. Sinubukan niyang aralin ang mga iba't ibang turo ng kanyang nasamahang relihiyon, una ang mga [[Metodista]], sunod ay ang mga [[Presbiterianismo|Presbyteriano]], mga [[Restorasyonismo|Discipulos]] (Iglesia Ni Cristo na naitatag sa Pilipinas ng Mision Cristiana noong 1901), at mga [[Adbentista]]. Kaya lamang, ayon kay Manalo, sa bawat isa ay mayroon siyang nasasabing mga kakulangan sa kanilang doktrina. Sa kanyang pagkabigo ay sinubukan din niya ang mga samahang [[ateista]] at [[agnostiko]].&lt;ref name=&quot;reed&quot;&gt;{{Cite journal | url = http://www.kitlv-journals.nl/index.php/btlv/article/viewFile/1659/2420 | title = The Iglesia ni Cristo, 1914-2000. From obscure Philippine faith to global belief system | date = 2001 | author = Robert R. Reed | journal = Journal of the Humanities and Social Sciences of Southeast Asia and Oceania | publisher = Royal Netherlands of Southeast Asian and Caribbean Studies | location = Leiden | volume = 157 | issue = 3 | pages = 561–608 | format = PDF | access-date = June 7, 2011 | archive-date = April 2, 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120402090624/http://www.kitlv-journals.nl/index.php/btlv/article/viewFile/1659/2420 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Subalit maging ang mga ito ay hindi napunan ang kaniyang pangangailangang espiritwal. Isang araw, gamit ang mga panitikang teolohiyang naipon niya mula sa mga relihiyong kanyang nasamahan, at dala maging ang iba't ibang salin ng bibliya, siya ay nagkulong sa isang silid at doon sinimulan niya ang pansariling pagsasaliksik sa teolohiya. Pagkatapos ng tatlong araw at gabi habang nag-aayuno, lumabas siya dala ang mga aral na siyang magiging pundasyon ng mga turo ng Iglesia ni Kristo noong Nobyembre 1913. Binautismuhan ang mga unang kaanib ng Iglesia noong Disyembre 25, 1913. Inimbitahan din ni Manalo ang mga kakilala sa mga Simbahang Protestante na umanib sa kanyang bagong tatag na samahan, katulad ni Justino Casanova ng Iglesia Ni Cristo (1901) at ni Obispo Nicolas Zamora ng mga Metodista. Sumama si Casanova kay Manalo, samantalang tinanggihan ni Zamora ang alok sa kanya.&lt;ref name=&quot;Palafox&quot;&gt;Palafox, Quennie Ann J. [http://www.nhi.gov.ph/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=158&amp;Itemid=1 'First Executive Minister of the Iglesia ni Cristo (Church of Christ)'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120213230302/http://www.nhi.gov.ph/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=158&amp;Itemid=1|date=2012-02-13}} &quot;National Historical Institute&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Villanueva&quot;&gt;Villanueva, Robert C. ''The Untold Story of the Iglesia ni Cristo'' (Philippine Panorama, 1992)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GM25Y1993&quot;&gt;'25 Years in the West, ''God's Message'' (Manila: 1993)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Crisostomo&quot;&gt;Crisostomo, Isabelo T. [http://www.iglesianicristo.us/fymbio.html  'Felix Y. Manalo and the Iglesia ni Cristo'], ''Pasugo'' (Mayo-Hunyo 1986)&lt;/ref&gt;{{efn|Ayon sa INC, kasapi si Manalo ng kongregasyong Metodista na pinamumunuan ni Zamora noong 1904. Hindi gaanong natatalakay ng INC or ng mga Metodista kung ano man ang koneksyon nila Zamora at Manalo. Yumao si Zamora noong Setyembre 14, 1914, dalawang buwan matapos irehistro ni Manalo ang ''Iglesia ni Kristo''.}}

Noong Hulyo 27, 1914, bunsod ng mga paniniwalang ilegal ang pamamalakaya at pamamahayag ni Felix Manalo kung walang nakarehistrong simbahan, inirehistro niya sa [[Kagawaran ng Pananalapi|Kagawaran ng Komersyo]] ang Iglesia Ni Kristo (INK), kung saan si Manalo ang naging Tagapamahalang Pangkalahatan. Ipinalaganap ni Felix Manalo ang kanyang mensahe sa kanyang pook at unti-unti niyang napalaki ang Iglesia. Hindi gaanong pinansin ng mga umiiral ng mga simbahan ang pag-usbong ng Iglesia ni Cristo na itinatag ni Felix Manalo.

[[Image:Punta.jpg|220px|left|thumb|Itinayo noong 1937, ang dating kapilya ng Lokal ng Punta sa Santa Ana, [[Manila]] ay ginawa nang INC Museum ngayon. Kapansin-pansin ang mga titik na '''INK''' sa bakod ng nasabing gusali, ang daglat ng ''Iglesia ni Kristo'' na orihinal na pangalang ipinarehistro ni Felix Manalo noong 1914.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Punta And The Iglesia ni Cristo|url=http://www.theurbanroamer.com/tag/punta/|website=www.theurbanroamer.com|publisher=The Urban Roamer|access-date=August 24, 2014}}&lt;/ref&gt;]]

Ang paglaki ng Iglesia ay maaring dahil sa pagnanais ng ibang mga Pilipinong Kristiyano na magkaroon ng malayang samahang Kristiyano, ngunit sa ilang taong buhay ang Iglesia ni Kristo ay hindi pa ganap na ministro si Felix Manalo. Kaya naman noong Disyembre 25, 1918, sa ikalimang anibersaryo ng Iglesia ni Kristo, inordernahan si Manalo ng mga sumusunod na mga obispo at pastor: Alejandro Reyes ([[Sangguniang Pambansa ng mga Simbahan sa Pilipinas|Iglesia Evangelica Metodista en las Islas Filipinas o IEMELIF]]), Victoriano Mariano ([[Sangguniang Pambansa ng mga Simbahan sa Pilipinas|IEMELIF]]), Gil Domingo ([[Sangguniang Pambansa ng mga Simbahan sa Pilipinas|Iglesia de los Cristianos Filipinos]]), Guillermo Zarco ([[Presbiterianismo|Simbahang Presbyteriano]]), Emiliano Quijano (Iglesia ni Cristo 1901){{efn|Maliban sa sermon ng pasasalamat sa okasyong ito, si Quijano rin ang nagkasal kay Manalo sa kanyang naging asawa. Ang simbahang itinatag ng Mision Cristiana (Discipulos) sa Pilipinas noong 1901 ay '''Iglesia Ni Cristo'''. Upang makilala ang pagkakaiba sa Iglesia Ni Kristo na itinatag ni Felix Manalo noong 1914, dinagdag ang taon ng pagkakatatag. Mangyaring maalala na ang simbahan ni Manalo ay nairehistro bilang ''Iglesia ni Kristo'' o INK.}}, Nicolas Fajardo ([[Cosmopolitan Church|Evangelical Church]]), Roque Bautista ([[Cosmopolitan Church|Evangelical Church]]).&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/IglesiaNiKristo5thYearAnniversaryAndOrdinationOfFelixY.ManaloDatedDecember251918 Iglesia Ni Kristo 5th Year Anniversary Letter of Invitation And Ordination Of Felix Y. Manalo Dated December 25, 1918]&lt;/ref&gt; Ilang buwan ang nakalipas, noong Mayo 1919, inordenahan naman ni Manalo ang tatlong unang ministro ng INC na sina Justino Casanova (''pangulo ng lupon''), Federico Inocencio (''kagawad ng lupon''), at Teodoro Santiago (''kalihim ng lupon'').

Bago lumisan patungo sa Estados Unidos noong Agosto 1919, dinalaw ni Manalo ang lahat ng kanilang mga kongregasyon at iniwan ang pamamahala sa mga bagong ordenang mga ministro hanggang sa kanyang pagbabalik sa Pilipinas noong 1921. Dalawang beses pumunta sa Estados Unidos si Manalo, noong 1919 at noong 1938.&lt;ref name=&quot;tripod&quot;&gt;{{cite web |title=Felix Y. Manalo and the Iglesia ni Cristo |url=https://student631.tripod.com/id7.html |access-date=23 October 2025 }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nhi&quot;&gt;{{cite web | url = http://nhcp.gov.ph/122nd-birth-anniversary-of-ka-felix-manalo/ | title = 122nd Birth Anniversary of Ka Felix Y. Manalo | author = Quennie Ann J. Palafox | publisher = National Historical Commission of the Philippines | pages = 1–2 | access-date = June 7, 2011 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20131204003308/http://nhcp.gov.ph/122nd-birth-anniversary-of-ka-felix-manalo/ | archive-date = December 4, 2013 | df = mdy-all}}&lt;/ref&gt; Ayon sa INC, nag-aral si Manalo sa seminaryong [[Protestante]] na Pacific School of Religion (PSR), isang institusyon na kaanib ng United Church of Christ (sa Amerika). Si Manalo mismo ay may alaalang nakaaway niyang kaklaseng Hapones roon. Kaya lamang, wala sa mga tala ng PSR na naging mag-aaral nila si Manalo sa kahit anong taon.&lt;ref&gt;[https://www.psr.edu/ Pacific School of Religion]&lt;/ref&gt; 

Habang wala sa Pilipinas si Manalo, may mga pagbabago na isinagawa sa loob ng Iglesia, katulad ng pagkakaroon ng midweek worship service (samba kapag Miyerkules). Pagbalik ni Manalo, nagustuhan nito ang pagkakaroon ng dalawang araw na sapilitang pagsamba kada linggo, kaya lamang imbes na Miyerkules ay ginawa niya itong Huwebes. Tinanggal rin ang kasanayan ng mga ministrong INC na pagsusuot ng sutana, na makikitang suot ng mga Katolikong pari at Protestanteng ministro.&lt;ref name=&quot;tuggy&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;zabala&quot;&gt;{{cite book |last1=Igmidio |first1=Zabala |title=Ako'y naging ministro ng &quot;Iglesya ni Cristo&quot; |date=1959 |publisher=L. Cribe Press}}&lt;/ref&gt; Sa kasalukuyan, iba-iba na ang araw ng pagsambang isinasagawa ng Iglesia. Depende sa lokal, may pagsamba na rin kada Miyerkules, Biyernes, at Sabado. May mga pagkakataon ring sinuspinde ng Pamamahala ng Iglesia ang pagsamba sa Linggo, araw na tinuturing na nararapat na [[Pagsamba sa simbahan|araw ng pagsamba]] sa [[Kristiyanismo]].&lt;ref name=&quot;incdirectory&quot;/&gt;

[[File:Iglesia ni Cristo Lokal ng San Francisco del Monte.jpg|thumb|Nakumpleto noong Hulyo 27, 1962, ang INC Lokal ng San Francisco del Monte, na kilala rin bilang ''Lokal ng Frisco'', ay isa sa mga malaking kapilya na dinisenyo ng arkitektong Pilipino na si Carlos A. Santos-Viola para sa INC. Ito rin ang isa sa mga huling kapilya na pinasinayaan ng tagapagtatag ng Iglesia ni Cristo na si [[Felix Manalo]], na kalaunan ay magiging pook ng kanyang burol noong 1963. Bago ang pagtatayo ng kasalukuyang gusali ng INC Lokal ng Tondo (1967) at ng INC Lokal ng Templo Central (1984), ang INC Lokal ng Frisco ang pinakamalaking kapilya ng Iglesia base sa seating capacity nitong 3,200.]]

Ang unang malaking pagsubok sa Iglesia ni Cristo (na kilala pa rin sa panahong ito bilang ''Iglesia ni Kristo'' o INK) ay ang paghiwalay ng ilan sa mga naunang ministro nito gaya nila Teofilo Ora, Januario Ponce, at Basilio Santiago noong 1922. Nahati ang Iglesia lalo na sa mga lalawigan tulad ng [[Bulacan]] at [[Nueva Ecija]] dahil na rin sa hindi pagkakaunawaan ng pangkat nila Ora at pangkat nila Manalo pagdating sa doktrina. Ayon kila Ora, hindi nagiging mahalaga si [[Hesus]] sa mga paksa, mali ang nagiging pag-unawa sa mga teksto, at hindi maayos ang nagiging pamamalakad ng Iglesia, lalo na sa mga pagpapasya ukol sa nauulat na pang-aabuso at imoralidad. Dahil na rin sa tindi ng naging epekto ng paghiwalay nila Ora, naisipan ni Manalo na ipangaral ang kanyang sarili bilang &quot;Huling Sugo ng Diyos sa mga Huling Araw&quot; at &quot;Ang Tanging Sugo na may Dalawang Pagkahalal sa Karapatan.&quot; Bunsod na rin nitong pagbabago sa doktrina, lalong humigipit ang hawak ni Manalo sa Iglesia at sa buhay ng kanyang mga miyembro. Ang tawag na sa mga kaanib ng mga taga-labas ay &quot;Iglesia ni Manalo&quot; at mga &quot;Manalista&quot; dahil na rin sa panatiko nilang pagsunod sa Pamamahala.&lt;ref name=&quot;reed&quot;/&gt;

Ilang taon lamang ang lumipas, sinundan naman ito ng kampanya para sa reporma ni Nicolas Perez noong 1928. Nagprotesta si Perez laban sa mga abuso sa Iglesia, ang pabago-bagong mga doktrina, lalo na tungkol sa mga bisyo at pagsusuot ng alahas, at ang matinding pagkontrol ng Iglesia sa kanilang mga kaanib, sa puntong sinisira na nito ang kanilang kapasidad sa bukas at [[kritikal na pag-iisip]]. Noong nagsimula ang Iglesia, pinagbabawal ni Manalo ang mga bisyo gaya ng paninigarilyo, pag-iinom, pati na soft drinks, at ang pagsusuot ng alahas. Kalaunan, sa pagdami ng mga may-kayang mga kaanib at dahil na rin sa hirap ipatupad sa mga bagong miyembro ang mahigpit na pagbabawal na ito, pinalitan rin ang doktrina ukol sa mga bisyo at alahas. Sa kanyang paghiwalay mula sa Iglesia, nagdala rin si Perez ng ilang daang mga miyembro na iniwan rin ang Iglesia.&lt;ref name=&quot;zabala&quot;/&gt;

Ayon kay Teodoro Santiago, ministro ng INC, nagsimulang hayagan na itakwil ni Manalo ang pagkadiyos ni [[Kristo]] noong 1932, ngunit pinanindigan pa rin ni Manalo na si [[Hesus]] ay Panginoon.&lt;ref name=&quot;tuggy&quot;/&gt;

[[File:Iglesia ni Cristo chapel, Bago Bantay.jpg|thumb|Ang INC Lokal ng Bago Bantay, na natapos itayo noong Disyembre 4, 1964, ang natatanging kapilya ng Iglesia ni Cristo sa kahabaan ng [[EDSA]].]]

Ang mga unang kaanib ng Iglesia, pati na mga ministro, ay sinasabing walang pinag-aralan, hindi nakakapagbasa, at karamihan ay galing sa laylayan ng lipunan.&lt;ref name=&quot;modesto&quot;/&gt; Nagpatuloy ang paglaki ng Iglesia maging sa gitna ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Inalok ng mga mananakop na Hapon si Felix Manalo na mamuno sa binabalak nilang Iglesia Evangelica (Evangelical Church) na ipinares sa binuo noon ng mga Amerikano. Nang tanggihan nito ni Manalo, umigting ang suspetsa at pagbabantay nila kay Manalo, hanggang sa mapilitang itong sumunod sa mga nais ng Hapon na bumaba siya sa kanyang tungkulin. Sa isang sirkular na inilabas at nilagdaan ni Manalo mismo noong Hunyo 29, 1942, itinalaga si Prudencio Vasquez, ministro ng Nueva Ecija at kalaunan ay ng Bicol, bilang Tagapamahalang Pangkalahatan. Nagbalik si Manalo sa kanyang tungkulin matapos ang digmaan.&lt;ref name=&quot;Suarez&quot;&gt;[http://www.mb.com.ph/MTNN2005072640351.html 'Iglesia ni Cristo turns 91 today']{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''Manila Bulletin'' (27 Hulyo 2005)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;manilatimesopedjul04&quot;&gt;[http://www.newsflash.org/2004/02/ht/ht004553.htm Manila Times Editorial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003185130/http://www.newsflash.org/2004/02/ht/ht004553.htm |date=2009-10-03 }}(MANILA,  27 Hulyo 2004)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;filexpress121105&quot;&gt;Filipino Express, The ''CBCP recognizes INC, El Shaddai'' Filipino Express, The (12-11-2005 MANILA)&lt;/ref&gt;

Malayo na ang narating ng Iglesia mula ng pagkatatag nito. Nang lumalaki na ang bilang ng kongregasyon, humirang ang pamunuan ng INC ng mga delegado para magpakilala ng paniniwala ng Iglesia ni Cristo sa iba't ibang lupain, kabilang na ang mga nasa labas ng bansa. Noong pumanaw si Felix Y. Manalo, taong 1963, ang kaniyang anak na si [[Eraño Manalo]] naman ang siyang humalili bilang ehekutibong ministro o Tagapamahalang Pangkalahatan at si [[Eduardo V. Manalo]] naman ang &quot;deputy executive minister&quot; o II Tagapamahalang Pangkalahatan.&lt;ref name=&quot;MBEditorial&quot;&gt;&quot;[http://www.mb.com.ph/issues/2006/07/27/OPED2006072770196.html 'Iglesia ni Cristo 92nd Anniversary]&quot; ''Manila Bulletin Online'' (27 Hulyo 2006)&lt;/ref&gt;

Umabot na sa limang libo apat na raan (5,400) kongregasyon na kung tawagin ay lokal sa mahigit na 90 na bansa at teritoryo sa buong mundo ang inaabot ng Iglesia ni Cristo.&lt;ref name=&quot;lurWho&quot;&gt;[http://www.letusreason.org/Iglesia1.htm 'Who Are They' ''Let Us Reason Ministries (2002)'']; cited by the [http://www.adherents.com/Na/Na_322.html Adherents.com religious geography citations database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930200741/http://www.adherents.com/Na/Na_322.html |date=2007-09-30 }}&lt;/ref&gt; Kilala rin ang Iglesia ni Cristo sa Hawaii at California, dalawang estadong kilala sa dami ng imigranteng Pilipino. Bagamat hindi naglalabas ang Iglesia ni Cristo ng bilang ng kanilang miyembro, ang ibang mga mananaliksik ay naniniwala na sila ay umabot na sa 3 milyon sa buong mundo.

==Gawaing pangmisyonaryo==
[[File:Cover page of Pasugo, July 1966.jpg|thumb|Si Pangulong [[Ferdinand Marcos]] kasama si [[Eraño Manalo]] ng Iglesia ni Cristo (INC) habang nasa presidential visit sa Barrio Maligaya, [[Nueva Ecija]].]]
Sa Pilipinas, may programang itinatanghal at sumasahimpapawid sa radyo DZEM-AM-954&amp;nbsp;kHz, DZEC 1062&amp;nbsp;kHz-AM at telebisyon Net 25, dalawang estasyong pag-aari ng INC at maging sa GEM-TV Channel 49-UHF ng Eagle Broadcasting Corporation.

Sa Hilagang America, isang programang pantelebisyon ang may pangalang &quot;The Message&quot; na ''produced'' naman ng Iglesia ni Cristo sa San Francisco Bay Area. Sa kasalukuyan ito ay naisasahimpapawid sa Estados Unidos at Canada at sa ilang bahagi ng Europa. Ang tatlumpong minutong programang ito ay tinatampukan ng ibat ibang pagtalakay ukol sa mga aral na sinasampalatayanang aral ng Iglesia Ni Cristo.

Mayroon ding magasin para sa kongregasyon sa buong mundo na may pamagat na &quot;God's Message&quot; (kilala rin sa dating tawag na Pasugo). Ang God's Message ay naipiprinta sa Tagalog at Ingles na edisyon. Mayroong mga edisyon na parehong may Tagalog at Ingles. Ang magasin na ito ay binubuo ng mga liham sa editor, balita sa mga lokal sa buong mundo, relihiyosong tula, at mga artikulo hinggil sa pananampalatayang pang Iglesia ni Cristo, direktoryo ng mga lokal sa labas ng Pilipinas, at nagpapalabas din ng mga talapalabas ng mga serbisyong pagsamba. May mga pamphlets din na ibinibigay sa mga miyembro na nagpapakilala sa mga paunahing tagapagsalita tuwing mayroong nakatakdang pagsamba.

Mayroon ding gawaing naglalayon nang pagtulong sa mahihirap. Nakapagtatag na sila ng pabahay gaya ng &quot;Tagumpay Village&quot; at nagbibigay ng libreng gamutan at serbisyong dental sa mga proyektong gaya ng &quot;Lingap Sa Mamamayan&quot;. Mayroon ring pabahay ang Iglesia ni Cristo para sa mga ministro nito at sa kanilang mga pamilya. Bukod dito, mayroon rin silang mga serbisyong pangkomunidad gaya ng paglilins ng [[lansangan]], pagtatanim (tree planting project) at pag-dodonate ng dugo.

== Pag-anib at mga doktrina ==
[[File:JfCiudadINC9814PhilArenafvf 11.JPG|thumb|Ang logo o tatak ng Iglesia ni Cristo (INC) ay binubuo ng maraming elemento. Ang ''Agnus Dei'' o [[Kordero ng Diyos (pamagat)|Kordero ng Diyos]] ay kumakatawan kay [[Hesus]]. Ang pagkakaiba nito sa simbulong [[Protestante]] ay ang pagpapalit ng INC sa tangang watawat at [[Krusipiksiyon|krus]] ng [[timbang|timbangan]] at [[Aguhon (sa pagguhit)|aguhon]] (''Square and Compasses'') ng Masoneriya. Ang [[kalapati]] naman ay kumakatawan sa [[Espiritu Santo]], habang kapansin-pansin na wala sa logo ng INC ang [[Diyos Ama]]. Samantala, ang [[kalasag]] na may kulay luntian, puti, at pula ay pinaniniwalaang hango sa tricolor na bandera ng [[Italya]], na unang lumabas noong panahon na nasakop ni [[Napoleon I ng Pransiya]] ang Italya (1796).]]

Ang Iglesia ni Cristo ay aktibo sa paghikayat ng mga panibagong miyembro, lalo na sa panahon ng mga gawain ng ebanhelikal na pamamahayag. Bago maging opisyal na miyembro at mabautismuhan, ang mga naghahangad na sumapi ay dumaraan sa pagdodoktrina sa loob ng anim na buwan. Ang ilang kasapi ay boluntaryong nakikibahagi sa pagpapalaganap ng aral ng simbahan.

Ayon sa INC, ang pag-anib sa kanilang simbahan ang daan tungo sa kaligtasan. Ang pagsapi sa Iglesia ni Cristo ay ibinibigay sa pamamagitan ng bautismo, hindi sa pananampalataya o pagtanggap kay [[Hesus]] o sa Kanyang naging misyon sa mundo. Ang sinuman na gustong mabautismuhan ay dapat munang sumailalim sa mga Bible study on doctrines, kung saan itinuturo ang dalawampu't lima na doktrina, matapos nito ay susubukin sila sa mga pagsamba na inaabot ng anim na buwan o mahigit pa kung hindi tuloy-tuloy. At kung ang aanib ay nagpasya na at tiyak nang sumasampalataya sa mga doktrina ay saka lamang sila tatanggap ng banal na bautismo. Kapag sya ay nakarehistro na sa kanilang lokal, sya ay binibigyan ng tarheta kung saan ay dapat itaob tuwing sasamba. Sa [[Estados Unidos]], meron tatlong karagdagang aral na itinuturo na karamihan ay naglalaman ng impormasyon ukol sa bahay sambahan at ang pagsisimula nito sa Pilipinas. Ang mga aral na ito ay nakasulat sa libro ng doktrina na isinulat ni [[Eraño G. Manalo]] na pinamagatang [[Fundamental Beliefs of the Iglesia ni Cristo]]. Ang libro ay ibinibigay sa mga ministro, ebanhelikal na mangagawa, at mga estudyanteng ministro ng INC. Bawat aral ay madalas na nagtatagal ng kalahati hanggang isang oras.

Matapos na marinig ang lahat ng aral, ang mga bagong aanib ay pumapasok sa probisyonaryong period kung saan sila ay obligado na lumahok sa labing limang prayer meeting o panata na ginaganap isang beses sa isang linggo. Dito ay itinuturo sa kanila ang pananalangin at sila ay ginagabayan habang isinasa-ayon nila ang kanilang pamumuhay sa INC. Kadalasang kasama ang Tagapamahalang Pangkalahatan sa panalangin ng mga kaanib ng Iglesia ni Cristo.&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=5R_2d7ndN_A Inside the Iglesia Ni Cristo: What They Really Believe]&lt;/ref&gt;

Dahil kailangan ng sapat na pagkakaunawa bago sila mabautismuhan sa INC, ang minimum na antas ng edad para lumahok sa bautismo ay labing dalawang taong gulang o kung sya ay nasa ika-anim na baitang. Para sa mga bagong panganak na sanggol, sila ay &quot;inihahandog&quot; habang ginaganap ang pagsamba. Ang pag-hahandog ng sanggol sa INC ay idinadaan sa pananalangin na pinamumunuan ng isang ministro ng INC.

Ang Iglesia ni Cristo ay naniniwala na ang kaligtasan ay nakukuha lamang sa pamamagitan ng muling pagkabuhay at pagiging aktibong kaanib sa INC. Dahil dto, kapag ang isang miyembro ag pumanaw, hindi na siya itinuturing na kaanib, sapagkat wala na siyang pagkakataong makilahok sa bihay espirituwal at mga sakramento ng simbahan. Sa doktrina ng INC, ipinagbabawal ang pag-aalala sa mga yumao, halimbawa ay pagdiriwang ng anibersaryo ng kamatayan, pagdarasal o pag-aalay at iba pa, dahil naniniwala sila na ang mga yumao ay wala ng kamalayan.

Ang mga kasapi ng Iglesia ni Cristo ay puwedeng matiwalag kung hindi nila sinusunod ang mga doktrina at alituntunin ng simbahan. Karaniwang unang hakbang ang pagbibigay ng babala o pagpapayo. Ang pagtanggal mula sa pagiging miyembro ay maaaring sanhi ng paglabag sa doktrina at aral ng INC, katulad ng pagkain ng dugo, pagtanggi sa sakramento ng bautismo, o pagsuway sa estruktura ng pamamahala ng simbahan. Maaari rin itong kaugnay sa pakikipag-ugnayan o pakikipagrelasyon sa mga hindi miyembro. Ang patuloy na pagsuway sa mga obligasyon ng kaanib gaya ng hindi pagdalo sa obligadong pagsamba o panata, o pagtanggi sa pamahalaan ng simbahan, tulad ng hindi pagsunod sa Tagapamahalang Pangkalahatan o hindi pagtanggap sa pangunahing paniniwala. Matapos ang babala at pagsubok na itama ang paglabag, ang tuloy-tuloy na paglabag ay maaaring magdulot sa pagkatanggal o ekskomunikasyon.

== Central Office ==
[[File:Iglesia Ni Cristo Lokal ng Cubao.jpg|thumb|Nakumpleto noong 1954, ang Iglesia Ni Cristo (INC) Lokal ng Cubao sa [[Lungsod Quezon]] ang unang malaking kapilya na dinisenyo ng arkitektong Pilipino na si Carlos A. Santos-Viola para sa INC. Dahil na rin sa [[arkitektura]] nito, pinaniniwalaang naging inspirasyon ito ng sumunod pang mga bahay sambahan na itinayo ng Iglesia Ni Cristo sa buong [[Pilipinas]].]]

[[File:Iglesia ni Cristo chapel, Makati.jpg|thumb|Ang INC Lokal ng Palanan, na dating kilala bilang INC Lokal ng [[Makati]], ay nabuo bilang isang kongregasyon noong 1955 mula sa mga kaanib na galing sa mga lokal sa [[Pasay]] at [[Maynila]]. Matapos mawasak ng apoy, ang nakatirik na gusaling sambahan sa kasalukuyan ay inayos at muling pinasinayaan noong 2011. Bunsod nito, naging isa ito sa mga unang bahay sambahan sa [[Pilipinas]] na tampok ang modernong disenyo sa arkitektura ng mga kapilya ng INC ngayon.]]

Ang pangunahing tanggapan ng Iglesia ni Cristo ay ang Iglesia ni Cristo Central Office; kabilang ito sa isang malaki at nababantayang kompleks na matatagpuan sa [[Abenidang Komonwelt]], New Era, [[Lungsod ng Quezon]], [[Pilipinas]]. Isang editoryal sa isyu ng [[Philippine Panorama Magazine]] noong 25 Enero 2004 ang naglarawan rin sa kompleks ang mga sumusunod: ang anim na palapag na Central Office Building; ang [[Templo|Central Temple]] na may 7,000 na upuan; ang [[Tabernakulo|Tabernacle]]; isang multi-purpose na hall; ang Central Pavilion na meron kapasidad na 70,000 upuan; ang College of Evangelical Ministry; ang New Era General Hospital; at ang [[New Era University]]. Matatagpuan rin dito ang bahay ng pamilya ng Executive Minister na si [[Eduardo V. Manalo]].

== Politikal na Impluwensya sa Pilipinas ==


Ang impluwensiyang pampolitika ng Iglesia ni Cristo ay unti-unting lumalakas mula kalagitnaan ng ika-20 siglo. Noong dekada 1950 hanggang 1960, napansin ng mga politiko ang pagkakaisa ng mga kaanib sa pagboto, na kalauna’y naging kilalang bloc voting. Sa mga sumunod na dekada, lalo na noong panahon ng pamahalaang [[Ferdinand Marcos|Marcos]], nakilala ang INC bilang isa sa mga grupong may organisadong suporta tuwing halalan.

Kilala ang mga kaanib ng Iglesia ni Cristo sa kanilang praktis ng bloc voting sa panahon ng halalan.&lt;ref name=&quot;Pasugo1986&quot;&gt;[http://128.32.250.15:8080/pepesblog/2005/02/21 an article in ''Pasugo'' (Manila: Iglesia ni Kristo, 1986) cited by &quot;Pepe&quot; 'Iglesia ni Kristo - religion and politics in Philippine society' ''Pepeslog'' (Berkeley: University of California, 21 Pebrero 2001)]{{Dead link|date=Enero 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Hinango noong 3 Hulyo 2005&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LoCPACS&quot;&gt;[http://countrystudies.us/philippines/48.htm 'Indigenous Christian Churches' ''Philippines: A Country Study'', (Washington, DC: US Library of Congress, 1993 4th ed.)] ''A representative of the INC Administration states that this site contains gross inaccuracies.''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tubeza&quot;&gt;[http://www.inq7.net/nat/2004/apr/01/nat_5-1.htm Tubeza, Philip C. 'SC ruling sought on sects' vote', ''Inquirer News Service'', (Manila: 1 Abril 2004)]. Hinango noong 6 Pebrero 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jurado&quot;&gt;[http://www.manilastandardtoday.com/?page=emilJurado_mar7_2007 Jurado, Emil. 'The so-called command votes', ''Manila Standard Today'', (Manila: 7 Marso 2007)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013162736/http://www.manilastandardtoday.com/?page=emilJurado_mar7_2007 |date=13 Oktubre 2007 }}. Hinango noong 13 Agosto 2007&lt;/ref&gt; Ayon sa mga pag-aaral ng mga [[Journalism|Mananaliksik]], malaking bahagi ng mga miyembro ng INC tinatayang nasa pagitan ng 68% hanggang 84% ang bumoboto ayon sa rekomendasyon ng pamunuan ng Iglesia ni Cristo. Itinuturing nila itong pagpapahayag ng doktrina ng pagkakaisa, na isang mahalagang bahagi ng kanilang pananampalataya. Dahil dito, madalas na ituring ng mga tagamasid sa politika na may makabuluhang papel ang INC sa mga halalan sa Pilipinas.

Itinuturing ng mga tagamasid sa politika na may impluwensiya ang bloc voting ng Iglesia ni Cristo sa resulta ng ilang halalan sa Pilipinas. Ayon sa ilang ulat sa [[Pamamahayag|midya]], ang suporta ng INC ay madalas na hinahangad ng mga kandidato dahil sa inaasahang pagkakaisa ng kanilang mga kaanib na botante. Gayunpaman, may mga pagkakataon din na ang ilang politiko ay tumanggi sa naturang suporta upang mapanatili ang kanilang kalayaan sa paninindigang pampolitika. Iba-iba ang pananaw ng mga mananaliksik at mamamahayag hinggil sa lawak ng aktuwal na impluwensiyang ito, ngunit karaniwang kinikilala ang INC bilang isa sa mga relihiyosong samahan na may organisadong ugnayan sa larangan ng politikal na impluwensya sa Pilipinas. Ito ang nagbigay sa INC ng malaking impluwensiyang pampolitika sa mga naihalal na opisyal.

==Teolohikal na pagsalungat at kritisismo==
[[File:Iglesia ni Cristo chapel (Maynila), Washington.jpg|thumb|Ang INC Lokal ng Washington ([[Sampaloc, Maynila]]) ang unang kapilyang [[kongkreto]] na itinayo ng Iglesia ni Cristo. Nakumpleto ito noong 1948. Galing sa INC Lokal ng Tayuman ang karamihan ng mga naunang kasapi ng kongregasyon na ito.]]

Ang Iglesia ni Cristo ay humaharap sa mga pagsusuri at teolohikal na pagsalungat mula sa mga apologist, theologian, scholar, at ibang denominasyong Kristiyano. Tulad ng ibang relihiyosong tradisyon, may mga tagamasid at eksperto na nagbibigay ng alterntibong interpretasyon at kritikal na pananaw sa mga turo at doktrina ng INC. Bukod sa usaping teolohikal, tinatalakay din ng ilang tagapag-aral ang impluwensya ng samahan sa lipunan at politika sa Pilipinas at pandaigdig-digan.

=== Teolohikal na Pagsalungat ===
Ayon sa pananaw ng [[Santatlo|Trinitarian]] [[Kristiyanismo|Christianity]], itinuturing na salungat sa ilang turo ng Bibliya ang paniniwala ng INC na si [[Hesus|Hesukristo]] ay hindi Diyos kundi isang tao, sugo, at tagapamagitan na ipinadala ng Diyos. Binibigyang-diin ng mga [[Teolohiya|theologian]] at iskolar na maraming talata sa Kasulatan ang kanilang binabasa bilang patunay sa pagka-Diyos ni Kristo.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-10-28 |title=Trinity {{!}} Definition, Theology, &amp; History {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Trinity-Christianity |access-date=2025-11-06 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt; Sa kabilang panig, itinuturo ng Iglesia ni Cristo na si Hesus ay taong walang kasalanan na isinugo upang itatag ang tunay na Iglesia at gampanan ang kaniyang tungkulin bilang tagapagligtas sa pamamagitan ng sakripisyo sa [[Krusipiksiyon|krus]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-10-22 |title=Crucifixion {{!}} Description, History, Punishment, &amp; Jesus {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/crucifixion-capital-punishment |access-date=2025-11-06 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shield of Trinity in hexagon English.svg-squared.png|thumb|Ang dayagram ng Trinidad, na binubuo ng [[Diyos Ama]], [[Diyos Anak]] na si [[Hesus]], at Diyos Espiritu Santo na Kalasag ay hindi nilayong maging isang eskematiko na dayagram ng kayarian ng Diyos, kundi nagpapakita ito ng isang serye ng mga pahayag tungkol sa ugnayan sa pagitan ng mga persona ng [[Santatlo|Trinidad]].]]

Tungkol sa pagkasugo ni Felix Y. Manalo, may mga theologian, historian, at religious observer na hindi sumasang-ayon sa pananaw ng INC na siya ang “huling sugo ng Diyos.”&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Prophethood - (World Religions) - Vocab, Definition, Explanations {{!}} Fiveable |url=https://fiveable.me/key-terms/hs-world-religions/prophethood |access-date=2025-11-06 |website=fiveable.me |language=en}}&lt;/ref&gt; Ayon sa kanila, walang sapat na batayan upang ituring siyang propeta o apostol batay sa pamantayan ng Bibliya. Gayunman, tinuturing siya ng mga iskolar bilang isang Pilipinong restorasyonista na nagtayo ng independyenteng kilusang Kristiyano noong [[Ika-20 dantaon|ika-20 siglo]].&lt;ref&gt;{{Citation |title=Christianity in the 20th century |date=2025-09-13 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Christianity_in_the_20th_century&amp;oldid=1311056128 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}&lt;/ref&gt; Sa panig naman ng Iglesia ni Cristo, itinuturo na si Felix Manalo ay instrumento ng Diyos sa muling pagtatatag ng tunay na Iglesia na nawala matapos ang panahon ng mga apostol, bilang pagtupad sa propesiya hinggil sa pagbabalik ng Iglesia sa &quot;malayong silangan&quot; na ayon sa doktrina ng Iglesia ni Cristo ay tumutukoy sa Pilipinas.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mandirigma |first=Iglesia Ni Cristo: Ibong |date=2019-04-23 |title=WHY FAR EAST IS CORRECT IN ISAIAH 43:5, MOFFAT TRANSLATION? |url=https://iglesianicristoibongmandirigma.wordpress.com/2019/04/23/why-far-east-is-correct-in-isaiah-435-moffat-translation/ |access-date=2025-11-06 |website=Iglesia ni Cristo: Ibong Mandirigma |language=en}}&lt;/ref&gt; Sa kontekstong [[Hudaismo|Hudyo]], ang Malayong Silangan ay hindi lamang heograpikal na hangganan kundi isang larangan ng pakikisalamuha sa kapangyarihang banyaga. Sa [[Persian Empire|Persia]], nakita ng mga Hudyo ang kamay ng Diyos sa pagpapalaya sa kanila mula sa pagkabihag sa [[Babilonya]] sa ilalim ni [[Cyrus|Haring Ciro]]. Naging sagisag ito ng muling pagbangon at pag-asa. Samantala, ang Cyprus ay nagsilbing tulay sa pagitan ng Kanluran at Silangan isang pook ng kalakalan, paglalakbay, at palitan ng kultura. Sa ganitong tanaw, ang Malayong Silangan ay naging bahagi ng mas malawak na kwento ng diaspora, pagbabalik, at patuloy na paghahanap ng identidad ng [[Mga Hudyo|bayang Hudyo]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-10-14 |title=Cyrus the Great {{!}} Biography &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Cyrus-the-Great |access-date=2025-11-06 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-10-03 |title=Persia In the Bible – Amazing Bible Timeline with World History |url=https://amazingbibletimeline.com/blog/persia-in-the-bible/ |access-date=2025-11-06 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

[[File:Tissot The Flight of the Prisoners.jpg|thumb|''The Flight of the Prisoners'' (1896) pininta ni [[James Tissot]]; Ipinapakita ang mga Hudyo na pinipilit lisanin ang kanilang bayan sa [[Judea]] nang sakupin ito ng [[Babilonya|Kaharian ng Babylonya]].]]

Itinuturo ng Iglesia ni Cristo na ang kaligtasan ay matatamo lamang sa pamamagitan ng pagiging kaanib sa kanilang samahan, sapagkat tanging sa loob ng tunay na Iglesia matatagpuan ang ganap na pagpapatawad at pag-asa ng buhay na walang hanggan.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Exclusivism {{!}} religion {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/exclusivism |access-date=2025-11-06 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt; Sa kabilang banda, may mga teolohiyang inklusibo na nagsasabing ang awa at hustisya ng Diyos ay hindi limitado sa anumang institusyon o samahan, at sa huli, ang Diyos lamang ang makapaghahatol kung sino ang maliligtas.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Topical Bible: The Inclusivity of Salvation |url=https://biblehub.com/topical/t/the_inclusivity_of_salvation.htm#:~:text=Old%20Testament%20Foundations,God's%20salvation%20to%20all%20peoples. |access-date=2025-11-06 |website=biblehub.com}}&lt;/ref&gt;

=== Kritika sa Iglesia ni Cristo  ===
Ang Iglesia ni Cristo ay isa sa mga matatag na [[Relihiyon|institusyong panrelihiyon]] sa Pilipinas. Sa loob ng mahigit isang siglo, ito ay kinilala sa disiplina, organisasyon, at kakayahang panatilihin ang pagkakaisa ng mga kasapi. Gayunman, ayon sa mga iskolar, tagamasid ng relihiyon, at mga sektor ng midya, hindi rin ito ligtas sa mga kritika na tumutukoy sa mga usapin ng kalayaan, pamumuno, at impluwensiya sa [[Politika ng Pilipinas|politika]].

Base sa mga pag-aaral sa [[sosyolohiya]] at [[Agham pampolitika|political science]], ang istruktura ng INC ay inilalarawan bilang lubhang [[mwod:hierarchism|hierarkikal]] at [https://fiveable.me/key-terms/intro-anthropology/centralized-authority sentralisado]. Ang awtoridad ay nakatuon sa sentralisasyon ng kapangyarihan ng Dinastiyang Manalo, partikular sa antas ng Church Administration. Ayon sa mga analista, nagdudulot ito ng mataas na antas ng disiplina at pagkakaisa, ngunit binabawasan ang espasyo para sa malayang diskurso. Ang ilang dating kasapi at kritiko ay nagsasaad na ang bukas na pagtutol sa mga doktrina o patakaran ay maaaring magbunga ng parusang pagsususpende sa mga aktibidad o pagtiwalag.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Centralized Authority - (Intro to Anthropology) - Vocab, Definition, Explanations {{!}} Fiveable |url=https://fiveable.me/key-terms/intro-anthropology/centralized-authority |access-date=2025-11-06 |website=fiveable.me |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Citation |title=Iglesia ni Cristo |date=2025-11-06 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Iglesia_ni_Cristo&amp;oldid=1320652396 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}&lt;/ref&gt;

Inilalarawan ng mga tagapagmasid sa larangan ng [[komunikasyon]] na ang ganitong kalagayan ay nagreresulta sa tinatawag na suppression of [[Kalayaan sa pananalita|freedom of speech]] sa loob ng samahan. Sa ganitong sistema, ang pagsunod sa pamunuan ay madalas na inuuna kaysa sa malayang pagpapahayag ng saloobin o opinyon.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Suppression of dissent: definitions |url=https://documents.uow.edu.au/~bmartin/dissent/intro/definitions.html |access-date=2025-11-06 |website=documents.uow.edu.au}}&lt;/ref&gt; Gayunpaman, binabanggit din ng ilang neutral na iskolar na maaaring ituring ng INC ang ganitong kalakaran bilang paraan ng pagpapanatili ng pagkakaisa at disiplina, na sentro ng kanilang [[pananampalataya]].

Ayon sa mga ulat ng midya at komentaryong pampulitika, madalas ding iugnay sa INC ang usapin ng dinastikong pamumuno, sapagkat mula pa noong pagkakatatag nito ay nanatili sa pamilyang Manalo ang pinakamataas na posisyon sa pamunuan ng Iglesia. Para sa mga tagasuri, ito ay nagpapakita ng konsolidasyon ng kapangyarihan at kahalintulad ng pamumunong monarkikal sa istruktura. Subalit, ipinapaliwanag ng mga tagapagtanggol ng sistema na ito ay simbolo ng tuloy-tuloy na pamumuno at pagkakaisa ng doktrina.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2009-12-15 |title=The Iglesia ni Cristo: Dynasty in the Iglesia ni Cristo? |url=https://iglesianicristoreadme.blogspot.com/2009/12/dynasty-in-iglesia-ni-cristo.html |access-date=2025-11-06 |website=The Iglesia ni Cristo}}&lt;/ref&gt;

Sa larangan naman ng politika, itinuturo ng mga politikal na analista at mamamahayag na ang bloc voting ng INC ay may malaking epekto sa resulta ng halalan. Ang ganitong patakaran ay itinuturing ng Iglesia bilang ekspresyon ng espiritwal na pagkakaisa, subalit inilalarawan ng mga kritiko ito bilang potensyal na instrumento ng impluwensiya o negosasyon sa mga kandidatong pampolitika. Ang ganitong gawain ay patuloy na pinag-aaralan ng mga eksperto bilang halimbawa ng ugnayan ng relihiyon at [[halalan]] sa bansa.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Block voting |date=2025-05-08 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Block_voting&amp;oldid=1289403961 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Citation |title=Election |date=2025-11-05 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Election&amp;oldid=1320556470 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}&lt;/ref&gt;

Base sa ilang panlipunang pag-aaral, may mga tagamasid din na tumutukoy sa pagkakaroon ng cult of personality sa loob ng INC, dahil sa matinding pagtuon sa karisma at awtoridad ng mga pinuno, lalo na sa tagapamahalang pangkalahatan ng Iglesia. Gayunpaman, ipinapaliwanag ng ilang eksperto sa relihiyon na ang ganitong katangian ay hindi natatangi sa INC, kundi karaniwan sa mga denominasyon, relihiyosong kilusan na binibigyang-diin ang sakral na [[Awtoritarismo|awtoridad]] ng pamunuan.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Cult of personality |date=2025-10-27 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cult_of_personality&amp;oldid=1319015436 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=1987 Constitution {{!}} Senate Electoral Tribunal |url=https://www.set.gov.ph/resources/philippine-constitutions/1987-constitution/ |access-date=2025-11-06 |language=en-US }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Sa huli, inilalarawan ng mga akademiko at komentarista ang mga kritikang ito bilang bahagi ng mas malawak na diskurso hinggil sa balanse ng awtoridad at [[kalayaan]] sa loob ng mga institusyong panlipunan. Ang INC, sa pananaw nila, ay hindi lamang isang simbahan kundi isang modelo ng organisasyong [[Pilipinong|Pilipino]] mahigpit, kolektibo, at nakaugat sa ideya ng pagkakaisa bilang kabalikat ng pananampalataya.

==Mga tala==
{{notelist}}

== Mga sanggunian ==
{{reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;nhi&quot;&gt;{{cite web | url = http://nhcp.gov.ph/122nd-birth-anniversary-of-ka-felix-manalo/ | title = 122nd Birth Anniversary of Ka Felix Y. Manalo | author = Quennie Ann J. Palafox | publisher = National Historical Commission of the Philippines | pages = 1–2 | access-date = 2011-06-07 | url-status=dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20131204003308/http://nhcp.gov.ph/122nd-birth-anniversary-of-ka-felix-manalo/ | archive-date = Disyembre 4, 2013 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;incmedia-organization&quot;&gt;{{cite web|url=http://incmedia.org/inc/history.html|title=Iglesia ni Cristo - Church of Christ - Official Website|work=Organization|publisher=Iglesia ni Cristo|page=Independent|access-date=25 Marso 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120821051154/http://www.incmedia.org/inc/history.html|archive-date=Agosto 21, 2012|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
}}

== Mga kawing na panlabas ==
=== Kampi ===
* [http://www.uniquebiblestudy.com/ Unique bible study] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071006004003/http://www.uniquebiblestudy.com/ |date=2007-10-06 }} Isang bible study na naglalaman ng tipikal na doktrina ng INC at may tanong at sagot na pagkaka-ayos tulad nang ginagamit ng kanilang mga ministro. Walang malinaw na tukoy sa Iglesia ni Cristo sa website na ito.
* [https://web.archive.org/web/20070523024458/http://www.geocities.com/truthfinder_inc/ Truthfinder's INC Page] Site ng isang miyembro ng INC: INC profile, mga panimulang turo, kasaysayan, atbp.
* [http://www.taestensen.com/robert/fft_doc/2f_main.htm Food for the Soul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311082058/http://www.taestensen.com/robert/fft_doc/2f_main.htm |date=2007-03-11 }} Mga tula at panibagong limbag ng artikulo ng God's Message
* [http://www.readmeinc.blogspot.com/ The Iglesia Ni Cristo] &quot;Read me's Page&quot;, blog ng isang miyembro ng INC: tungkol sa INC atbp.

=== Laban ===
* [[iarchive:ThePowerAndTheGloryTheCultOfManalo/|The Power and the Glory: The Cult Of Manalo]]
* [http://www.examineiglesianicristo.com Examine Iglesia Ni Cristo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080807161900/http://www.examineiglesianicristo.com/ |date=2008-08-07 }} - Ebandyelikong kritika ng INC base sa mga nakasulat sa Pasugo
* [http://www.letusreason.org/igleidir.htm LetUsReason.org: Iglesia Ni Cristo] - Mga artikulo tungkol sa INC at kanilang mga paniniwala
* [http://www.apts.edu/jam/01-1/a-harper.pdf The Iglesia ni Cristo and evangelical Christianity] - artikulong isinulat ni Anne C. Harper. Ayon sa kanyang panlalarawan:''&quot;The purpose of this paper is to explore the INC's view of Evangelicals and to consider whether &lt;nowiki&gt;[evangelicals] need to reassess [their]&lt;/nowiki&gt; apologetic and evangelistic approach to this group&quot;.'' (Kailangan ng [[Portable Document Format|PDF]] reader, [http://web.archive.org/web/20040715165549/http://www.apts.edu/jam/01-1/a-harper.pdf HTML na salin hatid Google])
* [http://iglesiaexposed.i8.com/ Iglesia ni Cristo in a nutshell - Doctrines exposed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013214510/http://iglesiaexposed.i8.com/ |date=2007-10-13 }} - Mga post ni Cultic Research, ginawa noong 2002/2003 sa isang forum na walang moderator tungkol sa mga aspeto ng INC
* [http://incworld.faithweb.com/ INCWorld at FaithWeb.com] - Isang hindi opisyal na website na naglalaman ng mga artikulong bumabatikos sa INC, huwag ikalito sa [[Intranet]] site na [http://www.incworld.org/ INCWorld.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007113342/http://www.incworld.org/ |date=2007-10-07 }}.
* http://www.truthcaster.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071006131558/http://www.truthcaster.com/ |date=2007-10-06 }} - Isang 24/7 na broadband channel na mayroong live webcast kung saan ibinubunyag ang mga hindi maka-bibliyang doktrina ng Iglesia ni Cristo

=== Ibang kawing na may kaugnayan ===
* [http://www.gem-tv.net/index.html GEM-tv ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070818041959/http://www.gem-tv.net/index.html |date=2007-08-18 }} Global Exansion Media Television - Nagpapasahimpapawid ng mga relihiyosong programa maliban sa balita at panlibang. Channel 2068 sa Direct TV.
* [http://www.net-25.com/howtolisten.html DZEC live audio webcast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929044526/http://www.net-25.com/howtolisten.html |date=2007-09-29 }} - mga tagalog na relihiyosong programa na isinasahimpapawid tuwing karaniwang araw, 8:00 p.m. hanggang 12:00&amp;nbsp;ng hatinggabi sa lokal na oras ng Pilipinas.

[[Kategorya:Mga bagong kilusang relihiyosong Kristiyano]]</text>
      <sha1>os2tdcry748hk62qrp6ne7riec4d2u8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ekwador</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7939</id>
    <revision>
      <id>2215620</id>
      <parentid>2215562</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T03:33:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>GinawaSaHapon</username>
        <id>102500</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kinansela ang pagbabagong 2215562 ni [[Special:Contributions/Johndeo333|Johndeo333]] ([[User talk:Johndeo333|Usapan]])</comment>
      <origin>2215620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5775" sha1="2o8kbg1ft5ddjri91q0lemtcvfem0xl" xml:space="preserve">:''Para sa bansa sa Timog Amerika, tingnan ang [[Ekwador (bansa)]].''

[[File:Equator and Prime Meridian.svg|thumb|300px|Mga bansang nadadaanan ng Ekwador (pula) o ng [[Punong Meridyano]] (bughaw)]]

Ang '''ekwador''' (Kastila: ''ecuador terrestre'', Portuges: ''equador'', Ingles: ''equator'', bigkas: /ek-wey-tor/) ay isang kathang-isip na [[bilog|linya]] na gumuguhit sa palibot ng isang [[planeta]] sa layong kalahati sa pagitan ng mga [[dulo ng mundo|polo ng mundo]] (''pole'' sa Ingles). Hinahati ng ekwador ang planeta sa [[Hilagang Hemispero]] at [[Katimugang Hemispero]]. Ang [[latitud]] ng ekwador ay, sa kahulugan, 0°. Nasa 40,075 [[kilometro|km]], o 24,901 [[milya]] ang haba ng ekwador ng [[daigdig]].

==Mga bansa at teritoryo ng ekwador==
{{kml}}
Ang ekwador ay sumasaklaw sa lupain ng 11 [[bansa]]. Simula sa [[Punong meridyano]] n at papuntang silangan, ang Equator ay dumadaan sa:

{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Longitude / latitude
! scope=&quot;col&quot; | Bansa, teritoryo o dagat
! scope=&quot;col&quot; | Mga Tala
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|N|0|E|type:landmark|name=Prime Meridian}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Karagatang Atlantiko]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Gulf of Guinea]]
|-
| {{Coord|0|0|N|6|31|E|type:country|name=São Tomé and Príncipe}}
! scope=&quot;row&quot; | {{STP}}
| [[Ilhéu das Rolas]]
|-
| {{Coord|0|0|N|9|21|E|type:country|name=Gabon}}
! scope=&quot;row&quot; | {{GAB}}
| pumasa {{convert|8.9|km|abbr=on}} timog ng Ayem,{{convert|10.6|km|abbr=on}} sa hilaga ng [[Mayene]], [[Booue]] 
|-
| {{Coord|0|0|N|13|56|E|type:country|name=Republic of the Congo}}
! scope=&quot;row&quot; | {{COG}}
| Passing through the town of [[Makoua]].
|-
| {{Coord|0|0|N|17|46|E|type:country|name=Democratic Republic of the Congo}}
! scope=&quot;row&quot; | {{COD}}
| Passing {{convert|9|km|abbr=on}} south of central [[Butembo]]
|-
| {{Coord|0|0|N|29|43|E|type:country|name=Uganda}}
! scope=&quot;row&quot; | {{UGA}}
| Passing {{convert|32|km|abbr=on}} south of central [[Kampala]]
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|32|22|E|type:waterbody|name=Lawa ng Victoria}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Lawa ng Victoria]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | Passing through some islands of {{UGA}}
|-
| {{Coord|0|0|N|34|0|E|type:country|name=Kenya}}
! scope=&quot;row&quot; | {{KEN}}
| Passing {{convert|6|km|abbr=on}} north of central [[Kisumu]]
|-
| {{Coord|0|0|N|41|0|E|type:country|name=Somalia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{SOM}}
| 
|-valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|42|53|E|type:waterbody|name=Indian Ocean}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Karagatang Indiyano]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | Dumadaan sa pagitan ng [[Huvadhu Atoll]] at [[Fuvahmulah]] ng {{MDV}}
|-
| {{Coord|0|0|N|98|12|E|type:country|name=Indonesia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{IDN}}
| The [[Batu Islands]], [[Sumatra]] at [[Lingga Islands]]
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|104|34|E|type:waterbody|name=Karimata Strait}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Karimata Strait]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; |
|-
| {{Coord|0|0|N|109|9|E|type:country|name=Indonesia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{IDN}}
| [[Borneo]]
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|117|30|E|type:waterbody|name=Makassar Strait}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Makassar Strait]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | 
|-
| {{Coord|0|0|N|119|40|E|type:country|name=Indonesia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{IDN}}
| [[Sulawesi|Sulawesi (Celebes)]]
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|120|5|E|type:waterbody|name=Gulf of Tomini}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Gulf of Tomini]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|124|0|E|type:waterbody|name=Molucca Sea}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Molucca Sea]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; |
|-
| {{Coord|0|0|N|127|24|E|type:country|name=Indonesia}} 
! scope=&quot;row&quot; | {{IDN}}
| Kayoa and [[Halmahera]] islands
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|127|53|E|type:waterbody|name=Halmahera Sea}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Halmahera Sea]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; |
|-
| {{Coord|0|0|N|129|20|E|type:country|name=Indonesia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{IDN}}
| [[Gebe]] and Kawe islands
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|129|21|E|type:waterbody|name=Karagatang Pasipiko}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Karagatang Pasipiko]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | Dumadaan sa pagitan ng mga atoll ng [[Aranuka]] and [[Nonouti]], {{KIR}} (at {{Coord|0|0|N|173|40|E}})
|-
| {{Coord|0|0|N|80|6|W|type:country|name=Ecuador}}
! scope=&quot;row&quot; | {{ECU}}
| Dumadaan sa {{convert|24|km|abbr=on}} hilaga ng gitnang [[Quito]], malapit sa [[Ciudad Mitad del Mundo|Mitad del Mundo]], at nasa lugar ng [[Catequilla]], isang ruin na pre-Columbian&lt;br/&gt;Karagdagan, [[Isabela Island (Ecuador)|Isabela Island]] in the [[Galápagos Islands]]
|-
| {{Coord|0|0|N|75|32|W|type:country|name=Colombia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{COL}}
| Dumadaan sa {{convert|4.3|km|abbr=on}} hilaga sa hangganan ng [[Peru]]
|-valign=&quot;top&quot;
| {{Coord|0|0|N|70|3|W|type:country|name=Brazil}}
! scope=&quot;row&quot; | {{BRA}}
| [[Amazonas (Brazilian state)|Amazonas]]&lt;br/&gt; [[Roraima]]&lt;br/&gt; [[Pará]]&lt;br/&gt; [[Amapá]] (passing slightly south of the city center of the state capital [[Macapá]])
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|49|21|W|type:waterbody|name=Karagatang Atlantiko}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Karagatang Atlantiko]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | At the [[:sv:Canal Perigoso|Perigoso Canal]] on the mouth of the [[Amazon River]]
|-
|}

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

{{commons category|Equator}}

[[Kategorya:Mga guhit ng latitud|0]]
[[Kategorya:Heodesiya]]
[[Kategorya:Mga tropiko]]


{{stub|Heograpiya}}</text>
      <sha1>2o8kbg1ft5ddjri91q0lemtcvfem0xl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Voltes V</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10785</id>
    <revision>
      <id>2215629</id>
      <parentid>2214943</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T07:32:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lolbet101</username>
        <id>163542</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Naglagay ng link ng &quot;Voltes V: Legacy&quot;. (Inserted a link of &quot;Voltes V: Legacy&quot;.)</comment>
      <origin>2215629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12435" sha1="1ino4qz24wod4sltxp5wiqtrx02cypw" xml:space="preserve">{{Infobox animanga/Header
| name      = Chōdenji Machine Voltes V
| image     = Voltesscreenshot.jpg
| caption   = Si ''Voltes V'' at ang kanyang ''ultraelectomagnetic top''
| ja_kanji  = 超電磁マシーン ボルテスＶ
| ja_romaji = Chōdenji Mashīn Borutesu Faibu
| genre     = Mecha, [[Drama]], Militar na ''[[sci-fi]]''
| creator   = [[Toei Company#Saburo Yatsude|Saburo Yatsude]]
}}
{{Infobox animanga/Video
| type         = tv series
| director     = Tadao Nagahama
| producer     = Yoshiyuki Tomino
| writer       = [[Yoshitake Suzuki]]&lt;br /&gt;Masaaki Sakurai&lt;br /&gt;Masaki Tsuji&lt;br /&gt;Katsuhiko Taguchi&lt;br /&gt;Yumiko Tsukamoto
| music        = Hiroshi Tsutsui
| studio       = Tohokushinsha Film&lt;br /&gt;[[Sunrise (company)|Nippon Sunrise]]&lt;br&gt;Toei Animation
| licensee     = {{English anime licensee |PH=Telesuccess Productions|NA=[[Discotek Media]]}}
| network      = TV Asahi
| first        = Hunyo 4, 1977
| last         = Marso 25, 1978
| episodes     = 40
}}
{{Infobox animanga/Video
| type            = drama
| title           = Voltes V Legacy
| producer        = [[Mark A. Reyes]] 
| studio          = {{Unbulleted list|GMA Productions|Telesuccess Productions|Toei Company}}
| network         = {{Unbulleted list|[[GMA Network|GMA]]}}
}}
{{Infobox animanga/Footer}}
Ang {{nihongo|'''''Chōdenji Machine Voltes V'''''|超電磁マシーン ボルテスＶ|Chōdenji Mashīn Borutesu Faibu|lit. sa Ingles bilang &quot;Super Electromagnetic Machine Voltes V&quot; |lead=yes}}, mas kilala bilang '''''Voltes V ''''' (ang V ay binigbikas sa bilang Romano sa Ingles: ''Voltes Five''), ay isang seryeng pantelebisyon na [[anime]] mula sa bansang [[Hapon]] na ginawa ng Toei Animation at [[Sunrise (company)|Nippon Sunrise]]. Ito ang ikalawang serye ng ''Robot Romance Trilogy'', na kinabibilangan din ng ''Chōdenji Robo Combattler V'' at ''Tōshō Daimos''. Dinirehe ito ni Tadao Nagahama at si Yoshiyuki Tomino ang prodyuser. Unere ito sa TV Asahi mula Hunyo 4, 1977 hanggang Marso 25, 1978. Umiinog ang tema ng ''Voltes V'' sa [[rebelyon]], partikular na katulad sa [[Rebolusyong Pranses]] at gayon din sa mga usaping [[lipunan|panlipunan]] tulad ng pag-uuring panlipunan at [[diskriminasyon ng lahi]].

Sa kabila ng katamtamang tagumpay, nakatanggap ang serye ng kahalagahang [[kalinangan|pangkalinangan]] dulot ng labis na kasikatan nito sa [[Pilipinas]], [[Cuba]] at [[Indonesia]]. Sa [[Estados Unidos]], ang super robot na ito kasama ang dalawa pang super robot ng ''trilogy'' ay lumabas noong dekada 1970 bilang bahagi ng mga linya ng laruan ng Mattel na Shogun Warriors.

Ang paparating na adaptasyong ''live-action'' na seryeng pantelebisyon mula sa [[Pilipinas]] ay lalabas sa 2020 na pinamagatang ''[[Voltes V: Legacy]]''. Kasalukuyan itong nasa produksyon sa ilalim ng [[GMA Network]] at nasa direksyon ni [[Mark A. Reyes]].&lt;ref name=&quot;revealsdetails&quot;&gt;{{cite web |last1=Alegre |first1=Dianara |title=Direk Mark Reyes reveals details of upcoming GMA Network show 'Voltes V: Legacy' |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/news/57998/direk-mark-reyes-reveals-details-of-upcoming-gma-network-show-voltes-v-legacy/story |website=GMA Entertainment |publisher=[[GMA Network Inc.]] |accessdate=5 Enero 2020 |date=3 Enero 2020|language=Ingles}}&lt;/ref&gt;

==Balangkas ng kuwento==

Sa isang panahon sa hinaharap, sinakop ang [[Daigdig]] ng isang hukbo ng mga mukhang-taong may-sungay na dayuhang mula sa kalawakan na kilala bilang mga Boazanian na pangunahing kinakalaban ang [[Hapon (bansa)|bansang Hapon]].  Kung hindi dahil sa nataong paggawa sa huling pang-depensang robot, ang Voltes-V, nawasak sana ng tuluyan ang bansang Hapon.  Sang-ayon sa kuwento, nilikha si Voltes V ng isang koponan na kabilang sina Dr. Ned Armstrong, Dr. Marianne Collins-Armstrong at dalawang katiwalang kasama, Dr. Richard Smith, at Dr. Hook. Magkakahiwalay na mga sasakyang ang robot ng Voltes V na nabubuo sa isang robot at pinipiloto nina Steve Armstong, Big Bert Armstrong, Little John Armstrong, Jaime Robinson, at Mark Gordon.  Ama nina Steve, Big Bert at Little John si Dr. Ned Armstrong.  Ama naman ni Jamie si Commander Robinson, ang ''Supreme Commander-General'' ng [[United Nations|UN]], samantalang isang ''cowboy'' na may talento si Mark na napasama sa serbisyo.

Ang Camp Big Falcon ang ''home base'' ng Voltes V, isang ''fortress'' na matatagpuan sa hugis-[[ibon]] na pulo na malapit sa pampang ng bansang Hapon.  Ang mga kalaban ni Voltes V ay mga Boazanian na pinamumunuan ni Prince Zardoz at kanyang mga tagapayo na sina, Zandra, Draco, at Zuhl.  Nakatuon ang kuwento sa paghahanap ng mga magkakapatid na Armstrong sa kanilang amang si Dr. Ned Armstrong.  Habang sumusulong ang kuwento, dalawang pangunahing mga tauhan ang namatay, sina Dr. Smith at Zuhl.  Napalitan sila ng dalawang bagong tauhan sina Dr. Hook at si Belgan.  Nang matatapos na ang serye, napag-alaman ng mga magkakapatid ang kanilang naiibang pinanggalingan, na mga may lahing tao at lahing Boazanian sila.  Naramdaman nila na dapat nilang bigyan pansin ito kung paano makakaapekto ito sa kanilang buhay sa gitna ng kanilang malalapit na kaibigan at mga kasama.  Nalaman din nila na kapatid nila ang Boaznian na si Prince Zardoz sa unang asawa ni Dr. Ned Armstrong.

==Mga tauhan==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot; width=99%
! scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;15.25%&quot; | Pangkat
! scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;21.25%&quot; | Pangalan sa orihinal&lt;br/&gt; na Hapong bersyon
! scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;21.25%&quot; | Pangalan sa Ingles at&lt;br/&gt;Tagalog na bersyon
! scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;21.25%&quot; | Nagboses sa wikang Hapon
! scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;21.25%&quot; | Nagboses sa iba't ibang Ingles&lt;br/&gt;at Tagalog na bersyon&lt;ref&gt;{{Citation|title=Chôdenji mashin Borutesu Faibu (TV Series 1977– ) - IMDb|url=http://www.imdb.com/title/tt0159855/fullcredits|access-date=2020-03-12|language=Ingles|publisher=IMDb}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Voltes V (TV) - Anime News Network|url=https://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/anime.php?id=1272|website=www.animenewsnetwork.com|access-date=2020-03-12|publisher=[[Anime News Network]]|language=Ingles}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ken Chan, Derrick, Bea Binene lend voices for Voltes V TV comeback|url=https://www.pep.ph/guide/tv/25814/ken-chan-derrick-bea-binene-lend-voices-for-emvoltes-vem-tv-comeback|website=PEP.ph|access-date=2020-03-12|language=en|first=James Patrick|last=Anarcon|date=2017-03-27}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=5 | Pangkat ng Voltes
| {{nihongo|'''Kenichi Go'''|剛健一|Gō Ken'ichi}}
| '''Steve Armstrong'''
| Yukinaga Shiraishi
| Tony Nierras,&lt;br/&gt;Earl Palma,&lt;br/&gt;Fourth Lee&lt;br/&gt;[[Kim Atienza]],&lt;br/&gt;[[Dennis Trillo]].&lt;br/&gt;[[Derrick Monasterio]]
|-
| {{nihongo|'''Ippei Mine'''|峰一平|Mine Ippei}}
| '''Mark Gordon'''
| Kazuyuki Sogabe
| Cris Vertido,&lt;br/&gt;P.J. Ramos,&lt;br/&gt;Neil Yu,&lt;br/&gt;Blair Arellano,&lt;br/&gt;[[Jak Roberto]] 
|-
| {{nihongo|'''Daijiro Go'''|剛大次郎|Gō Daijirō}}
| '''Big Bert Armstrong'''
| Tesshô Genda
| Noel Mallonga,&lt;br/&gt;Bob Borjal,&lt;br/&gt;Montreal Repuyan,&lt;br/&gt;Bob Dela Cruz,&lt;br/&gt;Hiro Peralta
|-
| {{nihongo|'''Hiyoshi Go'''|剛日吉|Gō Hiyoshi}}
| '''Little John Armstrong'''
| [[Noriko Ohara]]
| Celina S. Cristobal,&lt;br/&gt;Dada Carlos,&lt;br/&gt;Christine Bonnevie,&lt;br/&gt;Geraldine Oca,&lt;br/&gt;Rowena Raganit,&lt;br/&gt;Igi Boy Flores&lt;br /&gt;
|-
| {{nihongo|'''Megumi Oka'''|岡めぐみ|Oka Megumi}}
| '''Jamie Robinson'''
| Miyuki Ueda
| Dada Carlos,&lt;br/&gt;Christine Bonnevie,&lt;br/&gt;[[Sandara Park]],&lt;br/&gt;[[Bea Binene]]
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=7 | Mga kakampi ng Voltes
| {{nihongo|'''Prof. Kentaro Go'''&lt;br/&gt;|剛健太郎|Gō Kentarō}},&lt;br/&gt;{{nihongo|'''Prince La Gour'''&lt;br/&gt;|プリンスラゴア|Purinsu Ra Goa}}
| '''Dr. Ned Armstrong'''&lt;br&gt;'''Baron Hrothgar'''
| Yū Mizushima
| Tony Nierras,&lt;br/&gt;Montreal Repuyan
|-
| {{nihongo|'''Prof. Mitsuyo Go'''|剛光代|Gō Mitsuyo}}
| ''' Dr. Mary Ann Armstrong'''
| Takako Kondo
|Christine Bonnevie,&lt;br/&gt;Rowena Raganit 
|-
| {{nihongo|'''Prof. Hamaguchi'''&lt;br/&gt;|浜口博士|Hamaguchi-hakase}}
|'''Dr. Richard Smith''' 
| Seizō Katō
|[[Joonee Gamboa]],&lt;br/&gt;Dodo Crisol,&lt;br/&gt;Alexx Agcaoili,&lt;br/&gt;Montreal Repuyan
|-
| {{nihongo|'''Gen. Oka'''|岡防衛長官|Oka-chōkan}}
| ''' Commander Robinson'''
| Hiroshi Masuoka
|Chito Vicente,&lt;br/&gt;Vincent Gutierrez 
|-
| {{nihongo|'''Prof. Sakunji'''&lt;br/&gt;|左近寺博士|Sakunji-hakase}}
| ''' Dr. Hook'''
| Tamio Ouki
|Joonee Gamboa,&lt;br/&gt;Montreal Repuyan
[[Michael de Mesa]]
|-
| {{nihongo|'''Gen. Dange'''|ダンゲ将軍|Dange-shōgun}}
| ''' General Watson'''
| Hisashi Katsuta
|Dodo Crisol
|-
| {{nihongo|'''Gen. Doir'''|ドイル将軍|Doiru-shōgun}}
| ''' Commander Garth'''
| Seizō Katō
|Earl Palma
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=8 | Nobilidad sa Bozania
|{{nihongo|'''Emperor Zu Zambajil'''&lt;br/&gt;|皇帝ズ・ザンバジル|Kōtei Zu Zanbajiru}}
| ''' Emperor Zu Zambajil'''
|Mikio Terashima
|Vincent Gutierrez,&lt;br/&gt;Cris Vertido,&lt;br/&gt;Bob Borjal  
|-
|{{nihongo|'''Prince Heinel'''&lt;br/&gt;|プリンス・ハイネル|Purinsu Haineru}}
| ''' Prince Zardoz'''
|Osamu Ichikawa
|Apollo Abraham,&lt;br/&gt;Dodo Crisol,&lt;br/&gt;[[Joseph Bitangcol]],&lt;br/&gt;[[Ken Chan]]
|-
|{{nihongo|'''Ri Katherine'''&lt;br/&gt;|リー・カザリーン|Rī Kazarīn}}
|'''Zandra''' 
|[[Noriko Ohara]]
|Celina S. Cristobal,&lt;br/&gt;Dada Carlos,&lt;br/&gt;Geraldine Oca,&lt;br/&gt;Nikki Valdez,&lt;br/&gt;Rose Barin
|-
|{{nihongo|'''Rui Jangal'''&lt;br/&gt;|ルイ・ジャンギャル|Rui Jangyaru}}
| ''' Draco'''
|Mikio Terashima
|Chito Vicente,&lt;br/&gt;Earl Palma,&lt;br/&gt;Neil Yu
|-
|{{nihongo|'''Zuhl'''|ズール|Zūru}}
| ''' Zuhl'''
|Hiroshi Masuoka
|Cris Vertido,&lt;br/&gt;Ricci Chan 
|-
|{{nihongo|'''Do Bergan'''|ド・ベルガン|Do Berugan}}
| ''' General Oslack'''
|Kenji Utsumi
|Vincent Gutierrez,&lt;br/&gt;Dido de la Paz,&lt;br/&gt;P.J. Ramos
|-
|{{nihongo|'''Gen. Gururu'''&lt;br/&gt;|グルル将軍|Gururu shōgun}}
| ''' Baron Zander'''
|Ryusuke Shiomi
|Daniel Deopante
|-
|{{nihongo|'''Duke Zaki'''|ザキ侯爵|Zaki Kōshaku}}
|'''Duke Zaki''' 
|Tamio Oki
|Joonee Gamboa
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=2 | Iba pa
|'''''Narrator'''''
| '''''Tagapagsalaysay'''''
|Daisuke Maki
|Noel Mallonga  
|-
|'''Tako-chan'''
| '''Octo-1'''
|
|Christine Bonnevie ,&lt;br/&gt;Dada Carlos,&lt;br/&gt;Rose Barin
|}

==Awiting tema ng Voltes V (テーマ曲)==

;Pagbungad na awit (オープニングテーマ)
:&quot;Voltes V no Uta&quot; (ボルテスVのうた)
:[[Mitsuko Horie]] (堀江美都子), Koorogi '73 (こおろぎ'73) at Colombia Yurikago Kai (コロムビアゆりかご会)
;Pangwakas na awit (エンディングテーマ)
:&quot;Chi Chi wo Motomete&quot; (父をもとめて/[[Tagalog]]; Ang Paghahanap Sa Ama/[[Ilokano]]; Ti Panagsapul Iti Ama/[[Sebwano]]; Ang Nasayran Sa Amahan/[[Hiligaynon]]; Ang Pangitaon Sa Amay/[[Chabacano]]; El Quiere Yo Tata)
:[[Ichiro Mizuki]] (水木一郎) at Koorogi 73 (こおろぎ'73)

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

==Mga panlabas na link==

;Lahat sa wikang Ingles:
* [http://volt.beatifique.org The Voltes V Fanlisting: Uniting All Voltes Fans]
* [http://users.animanga.com/voltesv/index.html Ivan CHEN's Choudenji Machine Voltes V Shrine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060628215951/http://users.animanga.com/voltesv/index.html |date=2006-06-28 }}
* [http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/anime.php?id=1272 Anime News Network]
* [http://members.tripod.com/voltes_5/ Voltes V Homepage]
* [http://web.kyoto-inet.or.jp/org/kicainc/ronbun/2003ron/terence.htm KICA Prize Winning Essay about Voltes V, Mazinger Z, Daimos and Star Rangers by Terence P. Talorete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060622080741/http://web.kyoto-inet.or.jp/org/kicainc/ronbun/2003ron/terence.htm |date=2006-06-22 }}
* [http://www.philippinestoday.net/2003/June/consumerbeat603.htm A Philippine article recollecting the Star Rangers, Voltes V and Mazinger Z cartoon series] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060706151920/http://www.philippinestoday.net/2003/June/consumerbeat603.htm |date=2006-07-06 }}
* [https://web.archive.org/web/20010726072358/http://www.geocities.com/tokyo/ginza/7280/ Voltes V At Geocities, the original webpage that sparked the clamor for the return to Philippine TV]
* [https://web.archive.org/web/20070824155735/http://magtibayanime2000.blogspot.com/2006/04/voltes-v-evolution-on-hero-tv-exposed.html ANIME KABAYAN: The Way &quot;Eye&quot; See It article on Voltes V Evolution (Hero TV's Tagalog-dubbed version)]

[[Kategorya:Serye ng manga]]
[[Kategorya:Mga serye sa telebisyon]]</text>
      <sha1>1ino4qz24wod4sltxp5wiqtrx02cypw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorya:Mga kompanya ayon sa produkto o serbisyo</title>
    <ns>14</ns>
    <id>16668</id>
    <revision>
      <id>2215594</id>
      <parentid>1592992</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T21:37:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NicoScribe</username>
        <id>67655</id>
      </contributor>
      <comment>new key for [[Category:Mga kategorya ayon sa paksa]]: &quot;kompanya&quot; using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>2215594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="o4cgvpn8l25rltt8aco0tkc7883f7je" xml:space="preserve">[[Category:Mga kompanya]]
[[Kategorya:Mga kategorya ayon sa paksa|kompanya]]</text>
      <sha1>o4cgvpn8l25rltt8aco0tkc7883f7je</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mais</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41284</id>
    <revision>
      <id>2215617</id>
      <parentid>2169028</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T03:17:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2215617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22899" sha1="bml4orvmcnwujijzsammzlrcb3q7y1n" xml:space="preserve">{{Speciesbox
|name          = Maize
|image         = Koeh-283.jpg
|image_caption = Kabilang ang mga [[bulaklak]] na lalaki at babae
|image_alt     = Ilustrasyong pambotanik na pinapakita ang mga bulaklak na lalaki at babae
|genus         = Zea (plant)
|species       = mays
|status        = LC
|status_system = IUCN3.1
|status_ref    = &lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Contreras |first1=A. |last2=Ruíz Corral |first2=J. A. |last3=Menjívar |first3=J. |last4=Aragón Cuevas |first4=F. |last5=González Ledesma |first5=M. |last6=Sánchez |first6=J. J. |date=2019 |title=Zea mays |journal=The IUCN Red List of Threatened Species 2019: E.T77726273A77726310 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-2.RLTS.T77726273A77726310.en |doi-access=free|language=en }}&lt;/ref&gt;
|authority     = [[Carl Linnaeus|L.]]
}}
Ang '''mais'''  ('''''Zea mays''''') ay isang mataas na matabang [[Poaceae|damo]] na nagbubunga ng [[Angkak|butil na angkak]]. Dinomestikado ito ng mga katutubo sa timog [[Mehiko]] noong mga 9,000 taon na ang nakalilipas mula sa ligaw na teosinte. Itinanim ito ng mga [[katutubong Amerikano]] kasama ang priholes at [[kalabasa]] sa polikulturang Tatlong Magkakapatid na Babae. Nagdudulot ang madahong tangkay ng halaman ng mga lalaking pamumukadkad o palawit na nakakalikha ng [[Bulo (bulaklak)|bulo]], at mga babaeng pamumukadkad na tinatawag na tainga. Ang mga tainga ay nagbubunga ng butil, na kilala bilang ubod (o ''kernel'') o [[Buto ng halaman|buto]]. Sa modernong komersyal na mga bariyedad, karaniwang ang mga ito na [[dilaw]] o [[puti]]; maaaring maraming mga kulay ang iba pang mga bariyedad.

Umaasa ang mais sa mga tao para sa pagpaparami nito. Mula sa [[Palitang Kolumbiyano]], ito ang naging [[pangunahing pagkain]] sa maraming bahagi ng mundo, na nahigitan ng mais ang kabuuang produksyon ng  [[trigo]] at [[Palay|bigas]]. Karamihan ginagamit ang mais para sa pakain sa hayop, maging bilang butil o bilang buong halaman, na maaaring itali o gawing mas malasang ensilahe. Tinatawag na matamis na mais ang mga uri ng mais na  mayaman sa asukal na  itinatanim para kainin ng tao, habang ginagamit ang mga uri ng mais pambukid bilang pakain sa hayop, para gawin tulad ng giniling na mais (o ''cornmeal'') o masa ng mais, gawgaw na mais, sirup na mais, dinidiin para maging mantika na mais, bilang mga [[Inuming nakakalasing|inuming nakalalasing]] tulad ng wisking ''bourbon'', at bilang mga kemikal na panggatong kabilang ang etanol at iba pang mga ''biofuel''.

== Mga pangalan ==
Hinango ang pangalang ''mais'' o ''maize'' sa anyong [[Kastila]] na {{Lang|es|maíz}} ng Taíno na {{Lang|tnq|mahis}}.&lt;ref&gt;{{Cite OED|maize, n. (and adj.)}}&lt;/ref&gt; Ginamit ng [[Botanika|botanikong]] [[Suweko]] na si [[Carl Linnaeus]] ang karaniwang pangalan ng ''maize'' bilang epitetong espesye sa ''Zea mays''.&lt;ref name=&quot;Ranum&quot;&gt;{{Cite journal |last=Ranum |first=Peter |last2=Peña-Rosas |first2=Juan Pablo |last3=Garcia-Casal |first3=Maria Nieves |date=Abril 2014 |title=Global maize production, utilization, and consumption |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |language=en |volume=1312 |issue=1 |pages=105–112 |bibcode=2014NYASA1312..105R |doi=10.1111/nyas.12396 |pmid=24650320 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Mas ninanais ang pangalang ''Maize'' sa pormal, siyentipiko, at internasyonal na paggamit bilang karaniwang pangalan dahil partikular itong tumutukoy sa isang butil na ito, hindi tulad ng ibang tawag, na may kumplikadong iba't ibang kahulugan na nag-iiba depende sa konteksto at heyograpikong rehiyon.&lt;ref name=&quot;Ensminger&quot;&gt;{{Cite book |last=Ensminger |first=Audrey H. |title=Foods and Nutrition Encyclopedia, 2nd ed. |publisher=CRC Press |year=1994 |isbn=978-0-8493-8980-1 |page=[{{google books |plainurl=y |id=XMA9gYIj-C4C|page=479}} 479] |language=en |quote=The word &quot;maize&quot; is preferred in international usage because in many countries the term &quot;corn&quot;, the name by which the plant is known in the United States, is synonymous with the leading cereal grain; thus, in England &quot;corn&quot; refers to wheat, and in Scotland and Ireland it refers to oats.}}&lt;/ref&gt; Karamihan sa mga bansa ay pangunahing gumagamit ng terminong ''maize'', at sa [[Wikang Ingles|Ingles]], tinatawag itong ''corn'' na pangunahing ginagamit sa [[Estados Unidos]] at ilang iba pang mga bansang nagsasalita ng Ingles.&lt;ref name=&quot;OxfordEncyclopedia&quot;&gt;{{Cite book |last=McLellan Plaisted |first=Susan |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780199734962.001.0001/acref-9780199734962-e-0218 |title=The Oxford Encyclopedia of Food and Drink in America |date=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199739226 |editor-last=Smith |editor-first=Andrew |edition=Ikalawa |location=New York |language=en |chapter=Corn |quote=The use of the word &quot;corn&quot; for what is termed &quot;maize&quot; by most other countries is peculiar to the United States. Europeans who were accustomed to the names &quot;wheat corn&quot;, &quot;barley corn&quot;, and &quot;rye corn&quot; for other small-seeded cereal grains referred to the unique American grain maize as &quot;Indian corn.&quot; The term was shortened to just &quot;corn&quot;, which has become the American word for the plant of American genesis. |access-date=15 Pebrero 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Espinoza 2015&quot;&gt;{{Cite web |last=Espinoza |first=Mauricio |date=Abril 1, 2015 |title='All Corn Is the Same,' and Other Foolishness about America's King of Crops |url=https://cfaes.osu.edu/news/articles/‘all-corn-is-the-same’-and-other-foolishness-about-america’s-king-crops |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203073514/https://cfaes.osu.edu/news/articles/‘all-corn-is-the-same’-and-other-foolishness-about-america’s-king-crops |archive-date=Disyembre 3, 2020 |access-date=21 Setyembre 2022 |publisher=Ohio State University: College of Food, Agricultural, and Environmental Sciences |language=en}}&lt;/ref&gt; Sa mga bansang Ingles pangunahing gumagamit ng terminong ''maize'', ang salitang &quot;''corn''&quot; ay maaaring tumukoy sa anumang pananim na [[angkak]], na nag-iiba depende sa [[heograpiya]] na may lokal na [[pangunahing pagkain]],&lt;ref name=&quot;OED_corn&quot;&gt;{{Cite OED|corn, n.1}}&lt;/ref&gt; tulad ng [[trigo]] sa [[Inglatera]] at [[abena]] sa [[Eskosya]] at [[Irlandes]].&lt;ref name=&quot;Ensminger&quot; /&gt; Ang paggamit ng ''corn'' para sa ''maize'' ay nagsimula bilang isang pagpapaikli ng &quot;''Indian corn''&quot; noong ika-18 dantaon sa [[Hilagang Amerika]].&lt;ref name=&quot;Mencken&quot;&gt;{{Cite book |last=Mencken |first=H. L. |title=The American language : an inquiry into the development of English in the United States |url=https://archive.org/details/americanlanguage0000menc_j3c1 |date=1984 |publisher=Alfred A. Knopf |isbn=0394400755 |edition=Ika-4 |location=New York |page=[https://archive.org/details/americanlanguage0000menc_j3c1/page/122 122] |language=en |quote=Corn, in orthodox English, means grain for human consumption, especially wheat, e.g., the Corn Laws. The earliest settlers, following this usage, gave the name of Indian corn to what the Spaniards, following the Indians themselves, had called maiz. . . . But gradually the adjective fell off, and by the middle of the Eighteenth Century maize was simply called corn and grains in general were called breadstuffs. Thomas Hutchinson, discoursing to George III in 1774, used corn in this restricted sense speaking of &quot;rye and corn mixed.&quot; &quot;What corn?&quot; asked George. &quot;Indian corn,&quot; explained Hutchinson, &quot;or as it is called in authors, maize.&quot;}}&lt;/ref&gt; Sa [[Wikang Tagalog|Tagalog]], tinatawag itong &quot;mais&quot; na hango sa Kastilang &quot;''maiz''&quot;, at binabaybay ng ganito alinsunod sa [[Palabaybayan ng Filipino|ortograpiyang Filipino]].

Itinuturing ng mga internasyonal na grupo tulad ng ''Center for Agriculture at Bioscience International'' (Sentro para sa Agrikultura at Internasyunal na Biyosiyensa) ang mais na karaniwang pangalan.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=''Zea mays'' (maize) |url=https://www.cabi.org/isc/datasheet/57417 |access-date=16 Setyembre 2022 |publisher=CABI |language=en}}&lt;/ref&gt; Ginagamit ang salitang ''maize'' ng [[Organisasyon ng Pagkain at Agrikultura|FAO]] ng [[Mga Nagkakaisang Bansa]],&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Maize |url=https://www.fao.org/land-water/databases-and-software/crop-information/maize/en/ |access-date=16 September 2022 |publisher=FAO |language=en |archive-date=16 Septiyembre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220916024937/https://www.fao.org/land-water/databases-and-software/crop-information/maize/en/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; at sa mga pangalan ng ''International Maize and Wheat Improvement Center'' (Sentrong Pandaigdigan sa Pagpapabuti ng Mais at Trigo) ng [[Mehiko]], ang ''Indian Institute of Maize Research'' (Institutong Indiyano ng Pananaliksik ng Mais), &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Overview – ICAR-Indian Institute of Maize Research |url=https://iimr.icar.gov.in/overview/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005162737/https://iimr.icar.gov.in/overview/ |archive-date=2022-10-05 |access-date=2022-09-16 |language=en}}&lt;/ref&gt; ang ''Maize Association of Australia'' (Asosasyon ng Mais ng [[Australya]]),&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Maize Association - Maize Association Australia |url=https://www.maizeaustralia.com.au/ |access-date=16 Setyembre 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt; ang ''National Maize Association of Nigeria'' (Pambansang Samahan ng Mais ng [[Nigeria]]),&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Maize Association of Nigeria honors IITA for supporting the nation's agriculture |url=https://www.iita.org/news-item/the-maize-association-of-nigeria-honors-iita-for-supporting-the-nations-agriculture/ |access-date=16 Setyembre 2022 |publisher=International Institute of Tropical Agriculture |language=en}}&lt;/ref&gt; ang ''National Maize Association of Ghana'' (Pambansang Samahan ng Mais ng [[Ghana]]),&lt;ref&gt;{{Cite web |date=18 March 2016 |title=SARD-SC Maize component supports the launch of the Ghana Maize Association |url=http://bulletin.iita.org/sard-sc-maize-component-supports-the-launch-of-the-ghana-maize-association/ |access-date=10 Marso 2024 |publisher=International Institute of Tropical Agriculture |language=en |archive-date=10 Marso 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310141545/http://bulletin.iita.org/sard-sc-maize-component-supports-the-launch-of-the-ghana-maize-association/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ang ''Maize Trust of South Africa'' (Tiwalang Mais ng [[Timog Aprika]]),&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Du Plessis |first=Leon |title=THE MAIZE TRUST: Custodian of the maize industry |url=https://www.grainsa.co.za/the-maize-trust:-custodian-of-the-maize-industry |access-date=10 Marso 2024 |publisher=Grain SA |language=en}}&lt;/ref&gt; at ang ''Zimbabwe Seed Maize Association'' (Asosasyong Punlang Mais ng [[Zimbabwe]]).&lt;ref name=&quot;Rusike Donovan 1995&quot;&gt;{{Cite journal |last=Rusike |first=Joseph |last2=Donovan |first2=Philip A |date=1995 |title=The maize seed industry in Zimbabwe |journal=Development Southern Africa |language=en |volume=12 |issue=2 |pages=189–196 |doi=10.1080/03768359508439804 |issn=0376-835X}}&lt;/ref&gt;

== Istraktura at pisyolohiya ==
[[Talaksan:Maize_plant_diagram,_large_labels.svg|alt=Mga bahagi ng halamang mais sa Ingles|right|frameless]]
Ang mais ay isang mataas damong taunan na may iisang tangkay, mula sa {{Convert|1.2|m|ft|0}} hanggang {{Convert|4|m|ft|0}} ang taas.&lt;ref name=&quot;Solaimalai Anantharaju 2020 ch.6&quot; /&gt; Umusbong ang mahabang makitid na dahon  mula sa mga alimpuso o buko, salit-salitan sa magkabilang panig sa tangkay.&lt;ref name=&quot;Solaimalai Anantharaju 2020 ch.6&quot; /&gt; Monoiko ang mais, na may hiwalay na lalaki at babaeng bulaklak sa iisang halaman.&lt;ref name=&quot;Solaimalai Anantharaju 2020 ch.6&quot; /&gt; Nasa tuktok ng tangkay ang lambo, isang pamumukadkad ng mga lalaking bulaklak; naglalabas ang kanilang mga anter ng polen, na ikinakalat ng hangin.&lt;ref name=&quot;Solaimalai Anantharaju 2020 ch.6&quot; /&gt; Tulad ng ibang polen, isa itong alerheno, subalit nahuhulog karamihan sa loob ng ilang metro ng lambo at pangkalahatng limitado ang panganib sa mga manggagawang nasa [[bukid]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Oldenburg |first=Marcus |last2=Petersen |first2=Arnd |last3=Baur |first3=Xaver |date=2011 |title=Maize pollen is an important allergen in occupationally exposed workers |journal=Journal of Occupational Medicine and Toxicology |language=en |volume=6 |issue=1 |pages=32 |doi=10.1186/1745-6673-6-32 |pmc=3269392 |pmid=22165847 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Unang nakikita ang babaeng pamumukadkad, doon sa pababa sa tangkay mula sa lambo, bilang isang sutla, isang bigkis ng malambot na buhok na malatubo, isa para sa karpelo sa bawat babaeng bulaklak, na nagiging ''kernel'' o butil (madalas na tinatawag na buto. Sa [[botanika]], tulad sa lahat ng damo, isa itong [[Bungang-kahoy|prutas]], na pinagsama sa balat ng binhi upang bumuo ng isang kariyopside&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Caryopsis |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/caryopsis |access-date=Enero 9, 2024 |publisher=Merriam Webster |language=en}}&lt;/ref&gt;) kapag nakaroon ng [[polinisasyon]] ito.&lt;ref name=&quot;Solaimalai Anantharaju 2020 ch.6&quot; /&gt; Ang isang buong babaeng pamumukadkad ay nabubuo sa isang tainga o busal ng mais, na nababalot ng maraming madahong patong o mga talukap.&lt;ref name=&quot;Solaimalai Anantharaju 2020 ch.6&quot;&gt;{{Cite book |last=Solaimalai |first=A. |title=Maize Crop: Improvement, Production, Protection and Post Harvest Technology |last2=Anantharaju |first2=P. |last3=Irulandi |first3=S. |last4=Theradimani |first4=M. |date=2020-05-10 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-000-17695-7 |language=en |chapter=6. Growth and Development Stages |chapter-url=https://books.google.com/books?id=T7XjDwAAQBAJ&amp;pg=PT60}}&lt;/ref&gt; Ang dahong tainga ay ang dahon na pinakamalapit na nauugnay sa isang partikular na tumutubong tainga. Nag-aambag ang dahon na ito at ang nasa itaas nito ng mahigit tatlong sangkapat ng [[karbohidrato]] ([[gawgaw]]) na pumupuno sa butil.&lt;ref name=&quot;USA-IA-ext-fung&quot;&gt;{{Cite web |title=Before applying fungicides to corn: Stop! Look! Consider! |url=http://crops.extension.iastate.edu/encyclopedia/applying-fungicides-corn-stop-look-consider |access-date=2021-07-24 |website=Integrated Crop Management |publisher=Iowa State University Extension |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang mga butil ay karaniwang [[dilaw]] o [[puti]] sa mga modernong uri; kabilang sa ibang kulay ng ibang uri ang [[Narangha (kulay)|kahel]], [[pula]], [[kayumanggi]], [[bughaw]], [[lila]], o [[itim]] na butil. Nakaayos ang mga ito sa 8 hanggang 32 na hanay sa paligid ng busal; maaaring magkaroon ng hanggang 1200 butil sa isang malaking busal.&lt;ref name=&quot;Davidson 2014&quot;&gt;{{Cite book |last=Davidson |first=Alan |title=The Oxford Companion to Food |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000davi_w2w6 |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-967733-7 |edition=Ika-3 |pages=[https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000davi_w2w6/page/484 484]–486 |language=en |chapter=Maize}}&lt;/ref&gt;  Nakuha ng mais ang kulay dilaw  mula sa mga karatenoide; nagkakaroon ng mga pulang mais dahil sa antosiyanina at plobapeno; at nagiging kahel at [[luntian]] ang ibang uri dahil maaaring mayroon itong mga kumbinasyon ng mga pigmento na ito.&lt;ref name=&quot;Chatham Paulsmeyer Juvik 2019&quot;&gt;{{Cite journal |last=Chatham |first=Laura A. |last2=Paulsmeyer |first2=Michael |last3=Juvik |first3=John A. |date=2019 |title=Prospects for economical natural colorants: insights from maize |journal=Theoretical and Applied Genetics |language=en |volume=132 |issue=11 |pages=2927–2946, and Figure 1 |doi=10.1007/s00122-019-03414-0 |pmid=31451836}}&lt;/ref&gt;

== Pinagmulan ==

=== Panlabas na pilohenya ===
Ang [[Genus|henero]] ng mais na ''Zea'' ay medyo malapit na may kaugnayan sa sa sorgo, parehong nasa kladong PACMAD ng mga damo sa [[Lumang Mundo]], at mas malayo sa [[Palay|bigas]] at [[trigo]], na nasa iba pang pangunahing grupo ng mga damo, ang kladong BOP. Malapit ito na nauugnay sa ''Tripsacum'', na ''gamagrass'' o damong gama.&lt;ref name=&quot;Gaut Le Thierry dEnnequin Peek Sawkins 2000&quot;&gt;{{Cite journal |last=Gaut |first=Brandon S. |last2=Le Thierry d'Ennequin |first2=Maud |last3=Peek |first3=Andrew S. |last4=Sawkins |first4=Mark C. |date=2000-06-20 |title=Maize as a model for the evolution of plant nuclear genomes |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=97 |issue=13 |pages=7008–7015 |bibcode=2000PNAS...97.7008G |doi=10.1073/pnas.97.13.7008 |pmc=34377 |pmid=10860964 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;{{Clade|{{clade
   |label1= Kladong BOP
   |1={{clade
      |1={{clade
         |1=iba't ibang damo, hal. ''fescue'', ''ryegrass''
         |2={{clade
            |1=''[[Hordeum]]'' (sebada)
            |2=''[[Triticum]]'' (trigo)
            }}
         }}
      |2=''[[Oryza]]'' (bigas)
      }}
   |label2= Kladong PACMAD
   |2={{clade
      |1=''[[Pennisetum]]'' (''fountaingrasses'')
      |2={{clade
         |1=''[[Sorghum]]'' (sorgo)
         |2={{clade
            |1=''[[Tripsacum]]'' (''gamagrass'')
            |label2=''Zea'' 
            |2={{clade
               |1='''''Zea mays''''' (maize o mais)
               |2=ibang espesyeng ''Zea'' (mga teosinte)
               }}
            }}
         }}
      }}
   }}|style=font-size:100%;line-height:100%|label1=(Bahagi ng [[Poaceae]])}}

== Produksyon ==
{{Infobox agricultural production 
|year        = 2020
|plant = mais
|country1      = {{USA}}
|amount1      =360.3
|country2      ={{CHN}}
|amount2      =260.7
|country3      ={{BRA}}
|amount3      =104.0
|country4      ={{ARG}} 
|amount4      =58.4
|country5      ={{UKR}} 
|amount5      =30.3
|country6      ={{IND}} 
|amount6      =30.2
|country7      ={{MEX}} 
|amount7      =27.4
|country8      ={{IDN}} 
|amount8      =22.5
|country9      ={{ZAF}} 
|amount9      =15.3
|country10     ={{RUS}} 
|amount10      =13.9
|world       =1162.4
|source       = [[FAOSTAT]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Maize production in 2017, Crops/Regions/Production Quantity from pick lists |url=http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC |publisher=United Nations, Food and Agriculture Organization, Statistics Division (FAOSTAT) |date=2018 |access-date=15 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fao.org&quot;/&gt;
}}
Ang mais ay malawakang nililinang sa buong mundo, at mas malaking bigat ng mais ang nagagawa bawat taon kaysa sa anumang iba pang butil.&lt;ref name=&quot;global&quot;&gt;{{Cite web |last=International Grains Council (international organization) |year=2013 |title=International Grains Council Market Report 28 November 2013 |url=http://www.igc.int/downloads/gmrsummary/gmrsumme.pdf |language=en}}&lt;/ref&gt; Noong 2020, ang kabuuang produksyon ng mundo ay 1.16 bilyong tonelada, pinangunahan ng Estados Unidos na may 31.0% ng kabuuan (tingnan ang talahanayan). Nakakagawa ang Tsina ng 22.4% sa kabuuang pandaigdig.&lt;ref name=&quot;fao.org&quot;&gt;{{Cite web |title=FAOSTAT |url=http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC |publisher=FAO |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Mga peste==

Maraming mga [[peste]] ang nakakaapekto sa paglago ng mais, kabilang ang mga [[inbertebrado]], damo, at pataheno.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Corn Pests |url=https://extension.usu.edu/pests/ipm/notes_ag/veg-list-corn |publisher=Utah State University|language=en |access-date=11 Enero 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Mueller |editor1-first=Daren |editor2-last=Pope |editor2-first=Rich |title=Corn Field Guide |date=2009 |publisher=Iowa State University Extension |url=https://crops.extension.iastate.edu/files/icm/corn-field-guide.pdf |access-date=11 Enero 2024 |language=en |archive-date=11 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240111163925/https://crops.extension.iastate.edu/files/icm/corn-field-guide.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Madaling kapitan ang mais ng maraming [[sakit]] sa [[halaman]] dulot ng mikotiko, [[bakterya]], at [[bayrus]]. Kabilang sa mga may kahalagang ekonomiko ang mga sakit sa dahon, mga ''smut'' tulad ng ''corn smut'' (o sakit dulot ng isang uri ng mikotiko o ''fungus''), mga bulok na tainga at mga bulok na tangkay.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Diseases and Disorders of Corn |url=https://www.gov.mb.ca/agriculture/crops/crop-management/grain-corn/corn-diseases-and-disorders.html |publisher=[[Manitoba|Province of Manitoba]] - Agriculture |access-date=11 Enero 2024|language=en}}&lt;/ref&gt; Winawasak ng ''northern corn leaf blight'' (o pagkalanta ng dahon ng mais ng hilaga) ang mais sa buong sakop nito, habang suliranin ang ''banded leaf and sheath blight'' (o dahong nakabanda at pagkalanta ng upak) sa [[Asya]].&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Wise |first1=Kiersten |title=Diseasees of Corn: Northern Corn Leaf Blight |url=http://www.extension.purdue.edu/extmedia/BP/BP-84-W.pdf |access-date=11 Enero 2024 |publisher=Purdue University |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Juroszek von Tiedemann 2013&quot;&gt;{{cite journal |last1=Juroszek |first1=Peter |last2=von Tiedemann |first2=Andreas |title=Climatic changes and the potential future importance of maize diseases: a short review |journal=Journal of Plant Diseases and Protection |date=2013 |volume=120 |issue=2 |pages=49–56 |doi=10.1007/BF03356454 |s2cid=87234896 |url=https://www.researchgate.net/publication/295797868|language=en}}&lt;/ref&gt;

==Mga gamit==

Ang mais at ''cornmeal'' (giniling na pinatuyong mais) ay bumubuo ng isang [[pangunahing pagkain]] sa maraming rehiyon sa mundo.&lt;ref name=&quot;Davidson 2014&quot;/&gt; Ginagamit ang mais upang makagawa ng [[gawgaw]] na sangkap sa [[pagkain]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/cornstarch |title=Cornstarch |publisher=Merriam-Webster |access-date=2016-05-14 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304081317/http://www.merriam-webster.com/dictionary/cornstarch |archive-date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt; Maaring idekomposisyon at lagyan ng [[ensima]] ang mais upang makagawa ng sirup ng mais na mataas ang [[pruktosa]], isang pampatamis.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.aaf-eu.org/factsheet-on-glucose-fructose-syrups-and-isoglucose/ |title=Factsheet on Glucose Fructose Syrups and Isoglucose |author=European Starch Association |date=10 Hunyo 2013 |language=en |access-date=29 Mayo 2024 |archive-date=3 Hunyo 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140603234139/http://www.aaf-eu.org/factsheet-on-glucose-fructose-syrups-and-isoglucose/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Maaring paasimin at gawing dalisay ang mais upang makagawa ng wisking ''Bourbon''.&lt;ref name=bstreet&gt;Kiniry, Laura. &quot;[http://www.smithsonianmag.com/arts-culture/where-bourbon-really-got-its-name-and-more-tips-on-americas-native-spirit-145879/?no-ist Where Bourbon Really Got Its Name and More Tips on America's Native Spirit]&quot;. ''Smithsonian.com''. Hunyo 13, 2013. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Kinukuha ang mantika ng mais mula sa hermen ng butil.&lt;ref name=&quot;corn dot org&quot;&gt;Corn Refiners Association. [http://www.corn.org/wp-content/uploads/2009/12/CornOil.pdf Corn Oil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412091052/https://corn.org/wp-content/uploads/2009/12/CornOil.pdf |date=2019-04-12 |}} (sa Ingles) Ika-5 edisyon. 2006&lt;/ref&gt;

== Mga sanggunian ==
{{Reflist|30em}}
[[Kategorya:Pangunahing pagkain]]</text>
      <sha1>bml4orvmcnwujijzsammzlrcb3q7y1n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorya:Mga pelikula ayon sa wika</title>
    <ns>14</ns>
    <id>43437</id>
    <revision>
      <id>2215583</id>
      <parentid>1458502</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T20:47:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NicoScribe</username>
        <id>67655</id>
      </contributor>
      <comment>new key for [[Category:Mga kategorya ayon sa wika]]: &quot;pelikula&quot; using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>2215583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="2p5afw5upttzfuhy75rw30p2czog8nm" xml:space="preserve">[[Category:Mga pelikula]]
[[Kategorya:Mga kategorya ayon sa wika|pelikula]]</text>
      <sha1>2p5afw5upttzfuhy75rw30p2czog8nm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kakaw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56868</id>
    <revision>
      <id>2215563</id>
      <parentid>2214967</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T14:33:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LknFenix</username>
        <id>125962</id>
      </contributor>
      <comment>+ Paglalarawan</comment>
      <origin>2215563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6527" sha1="mo7cno3paehvtwzrkkyprhvei42a0oq" xml:space="preserve">{{Speciesbox
| name = Kakaw
| image = Matadecacao.jpg
| image_width = 240px
| image_caption = Mga bunga sa puno ng kakaw
| taxon = Theobroma cacao
| authority = [[Carolus Linnaeus|L.]]&lt;ref name=&quot;WFO&quot;&gt;{{cite web |title=''Theobroma cacao'' L. Sp. Pl. : 782 (1753) |url=http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000458440 |website=World Flora Online  |date=2022 |publisher=World flora Consortium |access-date=14 December 2022}}&lt;/ref&gt;
|synonyms = *''Cacao mina'' {{small|Gaertn.}} 
*''Cacao minus '' &lt;small&gt;Gaertn.&lt;/small&gt;
*''Cacao sativa'' &lt;small&gt; Aubl.&lt;/small&gt; 
*''Cacao theobroma'' &lt;small&gt; Tussac &lt;/small&gt; 
*''Theobroma cacao f. leiocarpum '' &lt;small&gt;(Bernoulli) Ducke&lt;/small&gt; 
*''Theobroma cacao subsp. leiocarpum '' &lt;small&gt;(Bernoulli) Cuatrec.&lt;/small&gt; 
*''Theobroma cacao var. leiocarpum '' &lt;small&gt;(Bernoulli) Cif.&lt;/small&gt;
*''Theobroma cacao subsp. sativa '' &lt;small&gt;(Aubl.) León&lt;/small&gt;
*''Theobroma cacao var. typica '' &lt;small&gt;Cif.&lt;/small&gt; 
*''Theobroma caribaea '' &lt;small&gt;Sweet&lt;/small&gt; 
*''Theobroma integerrima '' &lt;small&gt;Stokes&lt;/small&gt; 
*''Theobroma kalagua'' &lt;small&gt; De Wild.&lt;/small&gt;
*''Theobroma leiocarpum'' &lt;small&gt; Bernoulli&lt;/small&gt; 
*''Theobroma pentagonum '' &lt;small&gt;Bernoulli&lt;/small&gt;
*''Theobroma saltzmanniana '' &lt;small&gt;Bernoulli&lt;/small&gt;
*''Theobroma sapidum '' &lt;small&gt;Pittier&lt;/small&gt; 
*''Theobroma sativa'' &lt;small&gt; (Aubl.) Lign. &amp; Le Bey&lt;/small&gt; 
*''Theobroma sativa var. leucosperma '' &lt;small&gt;A. Chev.&lt;/small&gt; 
*''Theobroma sativa var. melanosperma '' &lt;small&gt;A. Chev.&lt;/small&gt; 
*''Theobroma sativum'' &lt;small&gt;(Aubl.) Lign. &amp; Bey&lt;/small&gt;
| synonyms_ref = &lt;ref name=&quot;WFO&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:320783-2#synonyms |title=''Mentha canadensis'' L. |date=2022 |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=14 Disyembre 2022 }}&lt;/ref&gt;
}}
[[File:Theobroma cacao MHNT.BOT.2004.0.204.jpg|thumb|''Theobroma cacao'']]
{{otheruses|Cacao}}


Ang '''kakaw'''&lt;ref name=&quot;JETE&quot;&gt;{{cite-JETE|Kakaw}}&lt;/ref&gt; ('''''Theobroma cacao''''') ay isang maliit na [[Palaging luntian|laging luntiang]] [[tree|puno]] na may taas na {{convert|6|-|12|m|ft|abbr=on|0}} at kabilang sa pamilyang [[Malvaceae]].&lt;ref name=&quot;WFO&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Theobroma cacao |url=http://eol.org/pages/484592/overview |encyclopedia=Encyclopedia of Life |access-date=9 Nobyembre 2012 |archive-date=4 Nobyembre 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104063223/http://eol.org/pages/484592/overview |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ang mga buto nito—na tinatawag na mga butil ng kakaw kapag pinatuyo at binuro—ay ginagamit sa paggawa ng likor ng kakaw, pulbos na kokwa, mantikilyang kokwa, at [[tsokolate]].&lt;ref name=&quot;drugs&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.drugs.com/npp/cocoa.html |title=Cocoa |publisher=Drugs.com |date=6 Enero 2020 |access-date=3 Setyembre 2020 |archive-date=20 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120103652/https://www.drugs.com/npp/cocoa.html|url-status=live|language=en|trans-title=Kokwa}}&lt;/ref&gt; Bagama't katutubo ang puno sa [[tropiko]] ng [[Kaamerikahan]], ang pinakamalaking prodyuser ng mga butil ng kakaw noong 2022 ay [[Côte d'Ivoire]].

== Paglalarawan ==

=== Mga katangiang behetatibo ===
Ang mga [[Dahon (halaman)|dahon]] ng halaman ay salitan, buo, at walang lobo; may haba itong {{convert|10|-|50|cm|in|abbr=on|0}} at lapad na {{convert|5|-|10|cm|in|abbr=on|0}}.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Theobroma cacao, the food of the gods {{!}} Barry Callebaut |url=https://www.barry-callebaut.com/en/about-us/media/press-kit/theobroma-cacao-food-gods |access-date=2026-04-21 |website=www.barry-callebaut.com |language=en|trans-title=Theobroma cacao, ang pagkain ng mga diyos {{!}} Barry Callebaut}}&lt;/ref&gt;

=== Mga bulaklak ===

Ang mga [[bulaklak]] ay namumuo nang kumpol direkta sa puno ng kahoy at sa mas matatandang mga sanga; ang katangiang ito ay tinatawag na ''cauliflory''. Ang mga bulaklak ay maliliit, may diyametrong {{convert|1|-|2|cm|in|abbr=on|frac=16}}, at may kulay-rosas na takupis. Ang pormulang ploral, na ginagamit upang katawanin ang estruktura ng isang [[bulaklak]] sa pamamagitan ng mga simbolo at numero, ay ✶ K5 C5 A(5°+5&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) {{underline |G}}(5).&lt;ref name=&quot;craene&quot;&gt;{{cite book |last=Ronse De Craene |first=Louis P. |title=Floral Diagrams: An Aid to Understanding Flower Morphology and Evolution |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge |date=4 Pebrero 2010 |url=https://books.google.com/books?id=24p-LgWPA50C |page=224 |isbn=978-0-521-49346-8 |access-date=16 Setyembre 2017 |archive-date=28 Abril 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210428023554/https://books.google.com/books?id=24p-LgWPA50C |url-status=live|language=en|trans-title=Mga Diyagramong Pambulaklak: Isang Tulong sa Pag-unawa sa Morpolohiya at Ebolusyon ng Bulaklak}}&lt;/ref&gt;

Bagama't marami sa mga bulaklak sa daigdig ang napopolina ng mga [[bubuyog]] ([[Hymenoptera]]) o mga [[paruparo]] at [[gamugamo]] ([[Lepidoptera]]), ang mga bulaklak ng kakaw ay napopolina ng maliliit na nangangagat na ''midge'' ng henerong ''Forcipomyia''.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Hernández B. |first=J. |title=Insect pollination of cacao (''Theobroma cacao'' L.) in Costa Rica |publisher=[[University of Wisconsin]] |year=1965 |url=http://orton.catie.ac.cr/cgi-bin/wxis.exe/?IsisScript=ORTON.xis&amp;method=post&amp;formato=2&amp;cantidad=1&amp;expresion=mfn=032010 |access-date=27 Nobyembre 2012 |archive-date=4 Oktubre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004220619/http://orton.catie.ac.cr/cgi-bin/wxis.exe/?IsisScript=ORTON.xis&amp;method=post&amp;formato=2&amp;cantidad=1&amp;expresion=mfn=032010 |url-status=dead|language=en|trans-title=Polinasyon ng kakaw (''Theobroma cacao'' L.) ng mga insekto sa Kosta Rika}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Forbes |first1=Samantha J. |last2=Northfield |first2=Tobin D. |date=26 Disyembre 2016 |title=Increased pollinator habitat enhances cacao fruit set and predator conservation |journal=[[Ecological Applications]] |doi=10.1002/eap.1491 |pmid=28019052 |volume=27 |issue=3 |pages=887–899 |s2cid=6858627|language=en|trans-title=Ang pagpapalawak ng tirahan ng mga polinisador ay nagpapahusay sa pagbuo ng bunga ng kakaw at sa konserbasyon ng mga mandaragit}}&lt;/ref&gt; Ang paggamit ng likas na polinisador na ''Forcipomyia'' ay nagbunga ng mas maraming bunga kaysa sa paggamit ng mga artipisyal na polinisador.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

{{usbong|Halaman|Puno|Pagkain}}

[[Kaurian:Tsokolate]]
[[Kaurian:Punongkahoy]]
[[Kategorya:Malvaceae]]</text>
      <sha1>mo7cno3paehvtwzrkkyprhvei42a0oq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2215566</id>
      <parentid>2215563</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T15:49:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LknFenix</username>
        <id>125962</id>
      </contributor>
      <comment>+ Paglalarawan</comment>
      <origin>2215566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7025" sha1="fvty9a8rt4727w3zzzemhzsbbdcylep" xml:space="preserve">{{Speciesbox
| name = Kakaw
| image = Matadecacao.jpg
| image_width = 240px
| image_caption = Mga bunga sa puno ng kakaw
| taxon = Theobroma cacao
| authority = [[Carolus Linnaeus|L.]]&lt;ref name=&quot;WFO&quot;&gt;{{cite web |title=''Theobroma cacao'' L. Sp. Pl. : 782 (1753) |url=http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000458440 |website=World Flora Online  |date=2022 |publisher=World flora Consortium |access-date=14 December 2022}}&lt;/ref&gt;
|synonyms = *''Cacao mina'' {{small|Gaertn.}} 
*''Cacao minus '' &lt;small&gt;Gaertn.&lt;/small&gt;
*''Cacao sativa'' &lt;small&gt; Aubl.&lt;/small&gt; 
*''Cacao theobroma'' &lt;small&gt; Tussac &lt;/small&gt; 
*''Theobroma cacao f. leiocarpum '' &lt;small&gt;(Bernoulli) Ducke&lt;/small&gt; 
*''Theobroma cacao subsp. leiocarpum '' &lt;small&gt;(Bernoulli) Cuatrec.&lt;/small&gt; 
*''Theobroma cacao var. leiocarpum '' &lt;small&gt;(Bernoulli) Cif.&lt;/small&gt;
*''Theobroma cacao subsp. sativa '' &lt;small&gt;(Aubl.) León&lt;/small&gt;
*''Theobroma cacao var. typica '' &lt;small&gt;Cif.&lt;/small&gt; 
*''Theobroma caribaea '' &lt;small&gt;Sweet&lt;/small&gt; 
*''Theobroma integerrima '' &lt;small&gt;Stokes&lt;/small&gt; 
*''Theobroma kalagua'' &lt;small&gt; De Wild.&lt;/small&gt;
*''Theobroma leiocarpum'' &lt;small&gt; Bernoulli&lt;/small&gt; 
*''Theobroma pentagonum '' &lt;small&gt;Bernoulli&lt;/small&gt;
*''Theobroma saltzmanniana '' &lt;small&gt;Bernoulli&lt;/small&gt;
*''Theobroma sapidum '' &lt;small&gt;Pittier&lt;/small&gt; 
*''Theobroma sativa'' &lt;small&gt; (Aubl.) Lign. &amp; Le Bey&lt;/small&gt; 
*''Theobroma sativa var. leucosperma '' &lt;small&gt;A. Chev.&lt;/small&gt; 
*''Theobroma sativa var. melanosperma '' &lt;small&gt;A. Chev.&lt;/small&gt; 
*''Theobroma sativum'' &lt;small&gt;(Aubl.) Lign. &amp; Bey&lt;/small&gt;
| synonyms_ref = &lt;ref name=&quot;WFO&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:320783-2#synonyms |title=''Mentha canadensis'' L. |date=2022 |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=14 Disyembre 2022 }}&lt;/ref&gt;
}}
[[File:Theobroma cacao MHNT.BOT.2004.0.204.jpg|thumb|''Theobroma cacao'']]
{{otheruses|Cacao}}


Ang '''kakaw'''&lt;ref name=&quot;JETE&quot;&gt;{{cite-JETE|Kakaw}}&lt;/ref&gt; ('''''Theobroma cacao''''') ay isang maliit na [[Palaging luntian|laging luntiang]] [[tree|puno]] na may taas na {{convert|6|-|12|m|ft|abbr=on|0}} at kabilang sa pamilyang [[Malvaceae]].&lt;ref name=&quot;WFO&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Theobroma cacao |url=http://eol.org/pages/484592/overview |encyclopedia=Encyclopedia of Life |access-date=9 Nobyembre 2012 |archive-date=4 Nobyembre 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104063223/http://eol.org/pages/484592/overview |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ang mga buto nito—na tinatawag na mga butil ng kakaw kapag pinatuyo at binuro—ay ginagamit sa paggawa ng likor ng kakaw, pulbos na kokwa, mantikilyang kokwa, at [[tsokolate]].&lt;ref name=&quot;drugs&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.drugs.com/npp/cocoa.html |title=Cocoa |publisher=Drugs.com |date=6 Enero 2020 |access-date=3 Setyembre 2020 |archive-date=20 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120103652/https://www.drugs.com/npp/cocoa.html|url-status=live|language=en|trans-title=Kokwa}}&lt;/ref&gt; Bagama't katutubo ang puno sa [[tropiko]] ng [[Kaamerikahan]], ang pinakamalaking prodyuser ng mga butil ng kakaw noong 2022 ay [[Côte d'Ivoire]].

== Paglalarawan ==

=== Mga katangiang behetatibo ===
Ang mga [[Dahon (halaman)|dahon]] ng halaman ay salitan, buo, at walang lobo; may haba itong {{convert|10|-|50|cm|in|abbr=on|0}} at lapad na {{convert|5|-|10|cm|in|abbr=on|0}}.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Theobroma cacao, the food of the gods {{!}} Barry Callebaut |url=https://www.barry-callebaut.com/en/about-us/media/press-kit/theobroma-cacao-food-gods |access-date=2026-04-21 |website=www.barry-callebaut.com |language=en|trans-title=Theobroma cacao, ang pagkain ng mga diyos {{!}} Barry Callebaut}}&lt;/ref&gt;

=== Mga bulaklak ===

Ang mga [[bulaklak]] ay namumuo nang kumpol direkta sa puno ng kahoy at sa mas matatandang mga sanga; ang katangiang ito ay tinatawag na ''cauliflory''. Ang mga bulaklak ay maliliit, may diyametrong {{convert|1|-|2|cm|in|abbr=on|frac=16}}, at may kulay-rosas na takupis. Ang pormulang ploral, na ginagamit upang katawanin ang estruktura ng isang [[bulaklak]] sa pamamagitan ng mga simbolo at numero, ay ✶ K5 C5 A(5°+5&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) {{underline |G}}(5).&lt;ref name=&quot;craene&quot;&gt;{{cite book |last=Ronse De Craene |first=Louis P. |title=Floral Diagrams: An Aid to Understanding Flower Morphology and Evolution |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge |date=4 Pebrero 2010 |url=https://books.google.com/books?id=24p-LgWPA50C |page=224 |isbn=978-0-521-49346-8 |access-date=16 Setyembre 2017 |archive-date=28 Abril 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210428023554/https://books.google.com/books?id=24p-LgWPA50C |url-status=live|language=en|trans-title=Mga Diyagramong Pambulaklak: Isang Tulong sa Pag-unawa sa Morpolohiya at Ebolusyon ng Bulaklak}}&lt;/ref&gt;

Bagama't marami sa mga bulaklak sa daigdig ang napopolina ng mga [[bubuyog]] ([[Hymenoptera]]) o mga [[paruparo]] at [[gamugamo]] ([[Lepidoptera]]), ang mga bulaklak ng kakaw ay napopolina ng maliliit na nangangagat na ''midge'' ng henerong ''Forcipomyia''.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Hernández B. |first=J. |title=Insect pollination of cacao (''Theobroma cacao'' L.) in Costa Rica |publisher=[[University of Wisconsin]] |year=1965 |url=http://orton.catie.ac.cr/cgi-bin/wxis.exe/?IsisScript=ORTON.xis&amp;method=post&amp;formato=2&amp;cantidad=1&amp;expresion=mfn=032010 |access-date=27 Nobyembre 2012 |archive-date=4 Oktubre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004220619/http://orton.catie.ac.cr/cgi-bin/wxis.exe/?IsisScript=ORTON.xis&amp;method=post&amp;formato=2&amp;cantidad=1&amp;expresion=mfn=032010 |url-status=dead|language=en|trans-title=Polinasyon ng kakaw (''Theobroma cacao'' L.) ng mga insekto sa Kosta Rika}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Forbes |first1=Samantha J. |last2=Northfield |first2=Tobin D. |date=26 Disyembre 2016 |title=Increased pollinator habitat enhances cacao fruit set and predator conservation |journal=[[Ecological Applications]] |doi=10.1002/eap.1491 |pmid=28019052 |volume=27 |issue=3 |pages=887–899 |s2cid=6858627|language=en|trans-title=Ang pagpapalawak ng tirahan ng mga polinisador ay nagpapahusay sa pagbuo ng bunga ng kakaw at sa konserbasyon ng mga mandaragit}}&lt;/ref&gt; Ang paggamit ng likas na polinisador na ''Forcipomyia'' ay nagbunga ng mas maraming bunga kaysa sa paggamit ng mga artipisyal na polinisador.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

[[Talaksan:Theobroma cacao2.jpg|thumb|center|Mga bulaklak ng kakaw]]

=== Prutas ===

Ang [[bunga]], na tinatawag na bao ng kakaw, ay hugis-itlog, may habang {{convert|15|-|30|cm|in|abbr=on|0}} at lapad na {{convert|8|-|10|cm|in|abbr=on|0}}, nagiging dilaw hanggang kahel kapag nahihinog, at tumitimbang ng humigit-kumulang {{convert|500|g|lb|abbr=on|0}} kapag hinog na. Naglalaman ito ng 20 hanggang 60 [[Buto ng halaman|buto]], na karaniwang tinatawag na &quot;beans&quot;, na nakapaloob sa puting laman.

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

{{usbong|Halaman|Puno|Pagkain}}

[[Kaurian:Tsokolate]]
[[Kaurian:Punongkahoy]]
[[Kategorya:Malvaceae]]</text>
      <sha1>fvty9a8rt4727w3zzzemhzsbbdcylep</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2215567</id>
      <parentid>2215566</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T15:50:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LknFenix</username>
        <id>125962</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>- Usbong</comment>
      <origin>2215567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6992" sha1="568cm8kof19r98nehy61uemz4ijq5zu" xml:space="preserve">{{Speciesbox
| name = Kakaw
| image = Matadecacao.jpg
| image_width = 240px
| image_caption = Mga bunga sa puno ng kakaw
| taxon = Theobroma cacao
| authority = [[Carolus Linnaeus|L.]]&lt;ref name=&quot;WFO&quot;&gt;{{cite web |title=''Theobroma cacao'' L. Sp. Pl. : 782 (1753) |url=http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000458440 |website=World Flora Online  |date=2022 |publisher=World flora Consortium |access-date=14 December 2022}}&lt;/ref&gt;
|synonyms = *''Cacao mina'' {{small|Gaertn.}} 
*''Cacao minus '' &lt;small&gt;Gaertn.&lt;/small&gt;
*''Cacao sativa'' &lt;small&gt; Aubl.&lt;/small&gt; 
*''Cacao theobroma'' &lt;small&gt; Tussac &lt;/small&gt; 
*''Theobroma cacao f. leiocarpum '' &lt;small&gt;(Bernoulli) Ducke&lt;/small&gt; 
*''Theobroma cacao subsp. leiocarpum '' &lt;small&gt;(Bernoulli) Cuatrec.&lt;/small&gt; 
*''Theobroma cacao var. leiocarpum '' &lt;small&gt;(Bernoulli) Cif.&lt;/small&gt;
*''Theobroma cacao subsp. sativa '' &lt;small&gt;(Aubl.) León&lt;/small&gt;
*''Theobroma cacao var. typica '' &lt;small&gt;Cif.&lt;/small&gt; 
*''Theobroma caribaea '' &lt;small&gt;Sweet&lt;/small&gt; 
*''Theobroma integerrima '' &lt;small&gt;Stokes&lt;/small&gt; 
*''Theobroma kalagua'' &lt;small&gt; De Wild.&lt;/small&gt;
*''Theobroma leiocarpum'' &lt;small&gt; Bernoulli&lt;/small&gt; 
*''Theobroma pentagonum '' &lt;small&gt;Bernoulli&lt;/small&gt;
*''Theobroma saltzmanniana '' &lt;small&gt;Bernoulli&lt;/small&gt;
*''Theobroma sapidum '' &lt;small&gt;Pittier&lt;/small&gt; 
*''Theobroma sativa'' &lt;small&gt; (Aubl.) Lign. &amp; Le Bey&lt;/small&gt; 
*''Theobroma sativa var. leucosperma '' &lt;small&gt;A. Chev.&lt;/small&gt; 
*''Theobroma sativa var. melanosperma '' &lt;small&gt;A. Chev.&lt;/small&gt; 
*''Theobroma sativum'' &lt;small&gt;(Aubl.) Lign. &amp; Bey&lt;/small&gt;
| synonyms_ref = &lt;ref name=&quot;WFO&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:320783-2#synonyms |title=''Mentha canadensis'' L. |date=2022 |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=14 Disyembre 2022 }}&lt;/ref&gt;
}}
[[File:Theobroma cacao MHNT.BOT.2004.0.204.jpg|thumb|''Theobroma cacao'']]
{{otheruses|Cacao}}


Ang '''kakaw'''&lt;ref name=&quot;JETE&quot;&gt;{{cite-JETE|Kakaw}}&lt;/ref&gt; ('''''Theobroma cacao''''') ay isang maliit na [[Palaging luntian|laging luntiang]] [[tree|puno]] na may taas na {{convert|6|-|12|m|ft|abbr=on|0}} at kabilang sa pamilyang [[Malvaceae]].&lt;ref name=&quot;WFO&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Theobroma cacao |url=http://eol.org/pages/484592/overview |encyclopedia=Encyclopedia of Life |access-date=9 Nobyembre 2012 |archive-date=4 Nobyembre 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104063223/http://eol.org/pages/484592/overview |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ang mga buto nito—na tinatawag na mga butil ng kakaw kapag pinatuyo at binuro—ay ginagamit sa paggawa ng likor ng kakaw, pulbos na kokwa, mantikilyang kokwa, at [[tsokolate]].&lt;ref name=&quot;drugs&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.drugs.com/npp/cocoa.html |title=Cocoa |publisher=Drugs.com |date=6 Enero 2020 |access-date=3 Setyembre 2020 |archive-date=20 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120103652/https://www.drugs.com/npp/cocoa.html|url-status=live|language=en|trans-title=Kokwa}}&lt;/ref&gt; Bagama't katutubo ang puno sa [[tropiko]] ng [[Kaamerikahan]], ang pinakamalaking prodyuser ng mga butil ng kakaw noong 2022 ay [[Côte d'Ivoire]].

== Paglalarawan ==

=== Mga katangiang behetatibo ===
Ang mga [[Dahon (halaman)|dahon]] ng halaman ay salitan, buo, at walang lobo; may haba itong {{convert|10|-|50|cm|in|abbr=on|0}} at lapad na {{convert|5|-|10|cm|in|abbr=on|0}}.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Theobroma cacao, the food of the gods {{!}} Barry Callebaut |url=https://www.barry-callebaut.com/en/about-us/media/press-kit/theobroma-cacao-food-gods |access-date=2026-04-21 |website=www.barry-callebaut.com |language=en|trans-title=Theobroma cacao, ang pagkain ng mga diyos {{!}} Barry Callebaut}}&lt;/ref&gt;

=== Mga bulaklak ===

Ang mga [[bulaklak]] ay namumuo nang kumpol direkta sa puno ng kahoy at sa mas matatandang mga sanga; ang katangiang ito ay tinatawag na ''cauliflory''. Ang mga bulaklak ay maliliit, may diyametrong {{convert|1|-|2|cm|in|abbr=on|frac=16}}, at may kulay-rosas na takupis. Ang pormulang ploral, na ginagamit upang katawanin ang estruktura ng isang [[bulaklak]] sa pamamagitan ng mga simbolo at numero, ay ✶ K5 C5 A(5°+5&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) {{underline |G}}(5).&lt;ref name=&quot;craene&quot;&gt;{{cite book |last=Ronse De Craene |first=Louis P. |title=Floral Diagrams: An Aid to Understanding Flower Morphology and Evolution |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge |date=4 Pebrero 2010 |url=https://books.google.com/books?id=24p-LgWPA50C |page=224 |isbn=978-0-521-49346-8 |access-date=16 Setyembre 2017 |archive-date=28 Abril 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210428023554/https://books.google.com/books?id=24p-LgWPA50C |url-status=live|language=en|trans-title=Mga Diyagramong Pambulaklak: Isang Tulong sa Pag-unawa sa Morpolohiya at Ebolusyon ng Bulaklak}}&lt;/ref&gt;

Bagama't marami sa mga bulaklak sa daigdig ang napopolina ng mga [[bubuyog]] ([[Hymenoptera]]) o mga [[paruparo]] at [[gamugamo]] ([[Lepidoptera]]), ang mga bulaklak ng kakaw ay napopolina ng maliliit na nangangagat na ''midge'' ng henerong ''Forcipomyia''.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Hernández B. |first=J. |title=Insect pollination of cacao (''Theobroma cacao'' L.) in Costa Rica |publisher=[[University of Wisconsin]] |year=1965 |url=http://orton.catie.ac.cr/cgi-bin/wxis.exe/?IsisScript=ORTON.xis&amp;method=post&amp;formato=2&amp;cantidad=1&amp;expresion=mfn=032010 |access-date=27 Nobyembre 2012 |archive-date=4 Oktubre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004220619/http://orton.catie.ac.cr/cgi-bin/wxis.exe/?IsisScript=ORTON.xis&amp;method=post&amp;formato=2&amp;cantidad=1&amp;expresion=mfn=032010 |url-status=dead|language=en|trans-title=Polinasyon ng kakaw (''Theobroma cacao'' L.) ng mga insekto sa Kosta Rika}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Forbes |first1=Samantha J. |last2=Northfield |first2=Tobin D. |date=26 Disyembre 2016 |title=Increased pollinator habitat enhances cacao fruit set and predator conservation |journal=[[Ecological Applications]] |doi=10.1002/eap.1491 |pmid=28019052 |volume=27 |issue=3 |pages=887–899 |s2cid=6858627|language=en|trans-title=Ang pagpapalawak ng tirahan ng mga polinisador ay nagpapahusay sa pagbuo ng bunga ng kakaw at sa konserbasyon ng mga mandaragit}}&lt;/ref&gt; Ang paggamit ng likas na polinisador na ''Forcipomyia'' ay nagbunga ng mas maraming bunga kaysa sa paggamit ng mga artipisyal na polinisador.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

[[Talaksan:Theobroma cacao2.jpg|thumb|center|Mga bulaklak ng kakaw]]

=== Prutas ===

Ang [[bunga]], na tinatawag na bao ng kakaw, ay hugis-itlog, may habang {{convert|15|-|30|cm|in|abbr=on|0}} at lapad na {{convert|8|-|10|cm|in|abbr=on|0}}, nagiging dilaw hanggang kahel kapag nahihinog, at tumitimbang ng humigit-kumulang {{convert|500|g|lb|abbr=on|0}} kapag hinog na. Naglalaman ito ng 20 hanggang 60 [[Buto ng halaman|buto]], na karaniwang tinatawag na &quot;beans&quot;, na nakapaloob sa puting laman.

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

[[Kaurian:Tsokolate]]
[[Kaurian:Punongkahoy]]
[[Kategorya:Malvaceae]]</text>
      <sha1>568cm8kof19r98nehy61uemz4ijq5zu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2215581</id>
      <parentid>2215567</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T20:47:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LknFenix</username>
        <id>125962</id>
      </contributor>
      <comment>+ Paglalarawan</comment>
      <origin>2215581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9147" sha1="byt70dp4qgzw9qxt4nuam1bs8e5zkii" xml:space="preserve">{{Speciesbox
| name = Kakaw
| image = Matadecacao.jpg
| image_width = 240px
| image_caption = Mga bunga sa puno ng kakaw
| taxon = Theobroma cacao
| authority = [[Carolus Linnaeus|L.]]&lt;ref name=&quot;WFO&quot;&gt;{{cite web |title=''Theobroma cacao'' L. Sp. Pl. : 782 (1753) |url=http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000458440 |website=World Flora Online  |date=2022 |publisher=World flora Consortium |access-date=14 December 2022}}&lt;/ref&gt;
|synonyms = *''Cacao mina'' {{small|Gaertn.}} 
*''Cacao minus '' &lt;small&gt;Gaertn.&lt;/small&gt;
*''Cacao sativa'' &lt;small&gt; Aubl.&lt;/small&gt; 
*''Cacao theobroma'' &lt;small&gt; Tussac &lt;/small&gt; 
*''Theobroma cacao f. leiocarpum '' &lt;small&gt;(Bernoulli) Ducke&lt;/small&gt; 
*''Theobroma cacao subsp. leiocarpum '' &lt;small&gt;(Bernoulli) Cuatrec.&lt;/small&gt; 
*''Theobroma cacao var. leiocarpum '' &lt;small&gt;(Bernoulli) Cif.&lt;/small&gt;
*''Theobroma cacao subsp. sativa '' &lt;small&gt;(Aubl.) León&lt;/small&gt;
*''Theobroma cacao var. typica '' &lt;small&gt;Cif.&lt;/small&gt; 
*''Theobroma caribaea '' &lt;small&gt;Sweet&lt;/small&gt; 
*''Theobroma integerrima '' &lt;small&gt;Stokes&lt;/small&gt; 
*''Theobroma kalagua'' &lt;small&gt; De Wild.&lt;/small&gt;
*''Theobroma leiocarpum'' &lt;small&gt; Bernoulli&lt;/small&gt; 
*''Theobroma pentagonum '' &lt;small&gt;Bernoulli&lt;/small&gt;
*''Theobroma saltzmanniana '' &lt;small&gt;Bernoulli&lt;/small&gt;
*''Theobroma sapidum '' &lt;small&gt;Pittier&lt;/small&gt; 
*''Theobroma sativa'' &lt;small&gt; (Aubl.) Lign. &amp; Le Bey&lt;/small&gt; 
*''Theobroma sativa var. leucosperma '' &lt;small&gt;A. Chev.&lt;/small&gt; 
*''Theobroma sativa var. melanosperma '' &lt;small&gt;A. Chev.&lt;/small&gt; 
*''Theobroma sativum'' &lt;small&gt;(Aubl.) Lign. &amp; Bey&lt;/small&gt;
| synonyms_ref = &lt;ref name=&quot;WFO&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:320783-2#synonyms |title=''Mentha canadensis'' L. |date=2022 |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=14 Disyembre 2022 }}&lt;/ref&gt;
}}
[[File:Theobroma cacao MHNT.BOT.2004.0.204.jpg|thumb|''Theobroma cacao'']]
{{otheruses|Cacao}}

Ang '''kakaw'''&lt;ref name=&quot;JETE&quot;&gt;{{cite-JETE|Kakaw}}&lt;/ref&gt; ('''''Theobroma cacao''''') ay isang maliit na [[Palaging luntian|laging luntiang]] [[tree|puno]] na may taas na {{convert|6|-|12|m|ft|abbr=on|0}} at kabilang sa pamilyang [[Malvaceae]].&lt;ref name=&quot;WFO&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Theobroma cacao |url=http://eol.org/pages/484592/overview |encyclopedia=Encyclopedia of Life |access-date=9 Nobyembre 2012 |archive-date=4 Nobyembre 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104063223/http://eol.org/pages/484592/overview |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ang mga buto nito—na tinatawag na mga butil ng kakaw kapag pinatuyo at binuro—ay ginagamit sa paggawa ng likor ng kakaw, pulbos na kokwa, mantikilyang kokwa, at [[tsokolate]].&lt;ref name=&quot;drugs&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.drugs.com/npp/cocoa.html |title=Cocoa |publisher=Drugs.com |date=6 Enero 2020 |access-date=3 Setyembre 2020 |archive-date=20 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120103652/https://www.drugs.com/npp/cocoa.html|url-status=live|language=en|trans-title=Kokwa}}&lt;/ref&gt; Bagama't katutubo ang puno sa [[tropiko]] ng [[Kaamerikahan]], ang pinakamalaking prodyuser ng mga butil ng kakaw noong 2022 ay [[Côte d'Ivoire]].

== Paglalarawan ==

=== Mga katangiang behetatibo ===
Ang mga [[Dahon (halaman)|dahon]] ng halaman ay salitan, buo, at walang lobo; may haba itong {{convert|10|-|50|cm|in|abbr=on|0}} at lapad na {{convert|5|-|10|cm|in|abbr=on|0}}.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Theobroma cacao, the food of the gods {{!}} Barry Callebaut |url=https://www.barry-callebaut.com/en/about-us/media/press-kit/theobroma-cacao-food-gods |access-date=2026-04-21 |website=www.barry-callebaut.com |language=en|trans-title=Theobroma cacao, ang pagkain ng mga diyos {{!}} Barry Callebaut}}&lt;/ref&gt;

=== Mga bulaklak ===

Ang mga [[bulaklak]] ay namumuo nang kumpol direkta sa puno ng kahoy at sa mas matatandang mga sanga; ang katangiang ito ay tinatawag na ''cauliflory''. Ang mga bulaklak ay maliliit, may diyametrong {{convert|1|-|2|cm|in|abbr=on|frac=16}}, at may kulay-rosas na takupis. Ang pormulang ploral, na ginagamit upang katawanin ang estruktura ng isang [[bulaklak]] sa pamamagitan ng mga simbolo at numero, ay ✶ K5 C5 A(5°+5&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) {{underline |G}}(5).&lt;ref name=&quot;craene&quot;&gt;{{cite book |last=Ronse De Craene |first=Louis P. |title=Floral Diagrams: An Aid to Understanding Flower Morphology and Evolution |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge |date=4 Pebrero 2010 |url=https://books.google.com/books?id=24p-LgWPA50C |page=224 |isbn=978-0-521-49346-8 |access-date=16 Setyembre 2017 |archive-date=28 Abril 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210428023554/https://books.google.com/books?id=24p-LgWPA50C |url-status=live|language=en|trans-title=Mga Diyagramong Pambulaklak: Isang Tulong sa Pag-unawa sa Morpolohiya at Ebolusyon ng Bulaklak}}&lt;/ref&gt;

Bagama't marami sa mga bulaklak sa daigdig ang napopolina ng mga [[bubuyog]] ([[Hymenoptera]]) o mga [[paruparo]] at [[gamugamo]] ([[Lepidoptera]]), ang mga bulaklak ng kakaw ay napopolina ng maliliit na nangangagat na ''midge'' ng henerong ''Forcipomyia''.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Hernández B. |first=J. |title=Insect pollination of cacao (''Theobroma cacao'' L.) in Costa Rica |publisher=[[University of Wisconsin]] |year=1965 |url=http://orton.catie.ac.cr/cgi-bin/wxis.exe/?IsisScript=ORTON.xis&amp;method=post&amp;formato=2&amp;cantidad=1&amp;expresion=mfn=032010 |access-date=27 Nobyembre 2012 |archive-date=4 Oktubre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004220619/http://orton.catie.ac.cr/cgi-bin/wxis.exe/?IsisScript=ORTON.xis&amp;method=post&amp;formato=2&amp;cantidad=1&amp;expresion=mfn=032010 |url-status=dead|language=en|trans-title=Polinasyon ng kakaw (''Theobroma cacao'' L.) ng mga insekto sa Kosta Rika}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Forbes |first1=Samantha J. |last2=Northfield |first2=Tobin D. |date=26 Disyembre 2016 |title=Increased pollinator habitat enhances cacao fruit set and predator conservation |journal=[[Ecological Applications]] |doi=10.1002/eap.1491 |pmid=28019052 |volume=27 |issue=3 |pages=887–899 |s2cid=6858627|language=en|trans-title=Ang pagpapalawak ng tirahan ng mga polinisador ay nagpapahusay sa pagbuo ng bunga ng kakaw at sa konserbasyon ng mga mandaragit}}&lt;/ref&gt; Ang paggamit ng likas na polinisador na ''Forcipomyia'' ay nagbunga ng mas maraming bunga kaysa sa paggamit ng mga artipisyal na polinisador.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

[[Talaksan:Theobroma cacao2.jpg|thumb|center|Mga bulaklak ng kakaw]]

=== Bunga ===

Ang [[bunga]], na tinatawag na bao ng kakaw, ay hugis-itlog, may habang {{convert|15|-|30|cm|in|abbr=on|0}} at lapad na {{convert|8|-|10|cm|in|abbr=on|0}}, nagiging dilaw hanggang kahel kapag nahihinog, at tumitimbang ng humigit-kumulang {{convert|500|g|lb|abbr=on|0}} kapag hinog na. Naglalaman ito ng 20 hanggang 60 [[Buto ng halaman|buto]], na karaniwang tinatawag na &quot;beans&quot;, na nakapaloob sa puting laman.

Ang mga buto ang pangunahing sangkap ng [[tsokolate]], samantalang ang laman ay ginagamit sa ilang bansa upang gumawa ng [[Katas (inumin)|katas]], smoothie, helatina, at krema. Dati ay karaniwang itinatapon ang laman, ngunit mula noong ika-21 siglo, ang permentadong laman nito ay maaari nang idistila upang maging inuming may alkohol.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Bell |first=Katie K. |url=https://www.forbes.com/sites/katiebell/2014/09/10/cacao-cocktails-a-new-tequila-like-spirit-distilled-from-cacao-fruit/ |title=Cacao Cocktails: A New Tequila-Like Spirit Distilled from Cacao Fruit  |website=[[Forbes]] |access-date=17 Marso 2015 |archive-date=28 Abril 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428064621/http://www.forbes.com/sites/katiebell/2014/09/10/cacao-cocktails-a-new-tequila-like-spirit-distilled-from-cacao-fruit/ |url-status=live|language=en|trans-title=Mga Kaktel na Kakaw: Isang Bagong Alkohol na Mala-tequila na Distilado mula sa Prutas ng Kakaw}}&lt;/ref&gt; Ang laman ay may lasa ng [[litsiyas]] o [[Milon|tropikal na milon]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Martin |first=Carla D |author-link=Carla Martin (anthropologist) |date=Marso 9, 2020 |title=What Makes Chocolate &quot;Good&quot;? |url=https://www.youtube.com/watch?v=PFGKUZdGap4 |url-status= |access-date=Pebrero 9, 2025 |via=[[YouTube]] |publisher=[[Peabody Museum of Archaeology and Ethnology]] |at=19:35|language=en|trans-title=Ano ang &quot;Nagpapasarap&quot; sa Tsokolate?}}&lt;/ref&gt; Ang bawat buto ay naglalaman ng malaking dami ng taba (40–50%) sa anyo ng mantikilyang kokwa.

Ang aktibong sangkap ng prutas ay ang pampasiglang teobromina, isang kompuwestong kahalintulad ng [[kapeyna]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wilson |first=Philip K. |editor-last1=Wilson |editor-first1=P. |editor-last2=Hurst |editor-first2=W. |year=2015 |chapter=Chocolate in Science, Nutrition and Therapy: A Historical Perspective |title=Chocolate and Health: Chemistry, Nutrition and Therapy |url=https://pubs.rsc.org/en/content/ebook/978-1-84973-912-2 |location=Cambridge, UK |publisher=Royal Society of Chemistry |page=18 |isbn=978-1-84973-912-2|language=en|trans-title=Tsokolate at Kalusugan: Kimika, Nutrisyon at Terapiya}}&lt;/ref&gt;

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

[[Kaurian:Tsokolate]]
[[Kaurian:Punongkahoy]]
[[Kategorya:Malvaceae]]</text>
      <sha1>byt70dp4qgzw9qxt4nuam1bs8e5zkii</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mephitidae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75416</id>
    <revision>
      <id>2215624</id>
      <parentid>2125696</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T05:10:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>79921</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>2215624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3071" sha1="n3mh7odvut9c9yo034h9874wa1ujcpi" xml:space="preserve">{{automatic taxobox
| name = Skunk
| image = Striped Skunk.jpg
| image_width = 
| image_caption = 
| taxon = Mephitidae
| authority = Bonaparte, 1845
| subdivision_ranks = [[Genus|Genera]]
| subdivision =
''[[Conepatus]]''&lt;br /&gt;
''[[Mydaus]]''&lt;br /&gt;
''[[Mephitis (genus)|Mephitis]]'' &lt;small&gt;([[Type (zoology)|type]])&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''[[Spilogale]]''&lt;br /&gt;
}}

Ang '''Mephitidae''' ({{lang-es|mofeta}}, {{lang-en|skunk}}) ay isang [[mamalya]]ng karaniwang may isang puting guhit sa likod at may makapal na balahibong buntot.  Pinakanatatanging bahagi ng katawan nito ang pampuslit ng mga mabahong likido mula sa ilalim ng buntot, partikular na ang dalawang butas na nasa loob ng [[tumbong]] nito.  Isinasagawa ng mopeta ang pagpapatalsik ng maamoy na likidong ito upang bugawin ang ibang mga hayop na maaaring makapanakit sa kanya.  Kumakain ito ng halaman at maliliit na mga hayop katulad ng bulati, palaka, ahas, ibon, mga itlog, at mga bungang [[ratiles]], dahon, damo, at mga mani.  Pinakakilala sa mga uri ng mopeta ang guhitang mopeta na may timbang na mula 2.5 hanggang 14 mga libra (1.2–6.3&amp;nbsp;kg) at may haba ng katawang 13 hanggang 18 pulgada (33–46 sentimetro), hindi kasama ang buntot.  May habang 7 hanggang 10 mga pulgada (18–25 sentimetro) ang buntot, at may puting dulo kung minsan.

== Mga genus ==
{{Wikidata list|sparql=
SELECT ?item (concat(&quot;''[[&quot;, ?taxonname, &quot;]]''&quot;) as ?taxonLink) 
  (concat(&quot;[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&amp;id=&quot;, ?msw, &quot; Mammal Species of the World]&quot;) as ?mswLink)
WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q16521 ;
        wdt:P105 wd:Q34740 ;
        wdt:P171* wd:Q83244 ;
        wdt:P225 ?taxonname .
  
  optional { ?item wdt:P959 ?msw . }   
}
|columns=P18:Larawan,?taxonLink:Genus,P1843:Ibang tawag,?mswLink:MSW
|section=
|min_section=3
|sort=P225
|links=text
|thumb=128
|autolist=fallback
}}
{| class='wikitable sortable'
! Larawan
! Genus
! Ibang tawag
! MSW
|-
| 
| ''[[Brachyprotoma]]''
| 
| 
|-
| [[Talaksan:Hog-nosed-skunk.png|center|128px]]
| ''[[Conepatus]]''
| en:Hog-nosed skunks&lt;br/&gt;es:Zorrinos&lt;br/&gt;tr:Domuz burunlu kokarca
| [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&amp;id=14001522 Mammal Species of the World]
|-
| [[Talaksan:Mephitis.png|center|128px]]
| ''[[Mephitis]]''
| tr:Şeritli kokarca
| [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&amp;id=14001546 Mammal Species of the World]
|-
| [[Talaksan:Mydaus javanensis lucifer 236799987.jpg|center|128px]]
| ''[[Mydaus]]''
| fr:Télagons
| [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&amp;id=14001566 Mammal Species of the World]
|-
| 
| ''[[Osmotherium]]''
| 
| 
|-
| [[Talaksan:Spilogale gracilis.jpg|center|128px]]
| ''[[Spilogale]]''
| en:Spotted Skunks&lt;br/&gt;tr:Benekli kokarca&lt;br/&gt;zh:斑臭鼬屬
| [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&amp;id=14001572 Mammal Species of the World]
|}
{{Wikidata list end}}

{{wikispecies|Mephitidae}}
{{commonscat|Mephitidae}}

{{usbong|Mamalya}}

[[Kategorya:Carnivora]]</text>
      <sha1>n3mh7odvut9c9yo034h9874wa1ujcpi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorya:Mga nobela ayon sa wika</title>
    <ns>14</ns>
    <id>76649</id>
    <revision>
      <id>2215582</id>
      <parentid>2049579</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T20:47:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NicoScribe</username>
        <id>67655</id>
      </contributor>
      <comment>new key for [[Category:Mga kategorya ayon sa wika]]: &quot;nobela&quot; using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>2215582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101" sha1="cdd4ow1t9kli1hsl9n7mdw8q0qdoxqd" xml:space="preserve">[[Kaurian:Nobela]]
[[Kaurian:Panitikan ayon sa wika]]
[[Kategorya:Mga kategorya ayon sa wika|nobela]]</text>
      <sha1>cdd4ow1t9kli1hsl9n7mdw8q0qdoxqd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Katwiran</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77183</id>
    <redirect title="Pangangatuwiran (epistemolohiya)" />
    <revision>
      <id>2215603</id>
      <parentid>387985</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T23:17:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>14117</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]]</comment>
      <origin>2215603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="sihx5paxp9a4rz2sye80ohfehz0pz16" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]]</text>
      <sha1>sihx5paxp9a4rz2sye80ohfehz0pz16</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anarkismo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87382</id>
    <revision>
      <id>2215640</id>
      <parentid>2215476</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T11:00:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <comment>/* Klasiko */</comment>
      <origin>2215640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74430" sha1="mgewlai1q35fjny9pcymxxi1cr20ql6" xml:space="preserve">{{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay &quot;talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado.&quot;{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} 

Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon.

Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo.

== Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan ==
[[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}&lt;ref name=&quot;Merriman2&quot;&gt;Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Leier2&quot;&gt;Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.&lt;/ref&gt;]]
Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang &quot;walang pinuno&quot; o &quot;walang namumuno&quot;. Binubuo ito ng unlaping ''an-'' (&quot;walang&quot;) at ng salitang ''arkhos'' (&quot;pinuno&quot; o &quot;tagapamahala&quot;). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc=&quot;Anarchism&quot;|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc=&quot;Anarchism&quot;|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}}

Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}&lt;ref name=&quot;Merriman2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Leier&quot;&gt;Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc=&quot;The Basic Ideas of Anarchism&quot;}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}}

Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}}

Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang &quot;pinakasukdulang kabaligtaran&quot; ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, &quot;sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina.&quot;{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, &quot;mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito&quot;—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—&quot;ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo.&quot; Dagdag pa niya, &quot;ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan.&quot;{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na &quot;ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito.&quot;{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na &quot;nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan&quot; ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}}

Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}}

== Simbolismo ==
{{multiple image
| total_width       = 320
| image1            = Anarchy-symbol.svg
| caption1          = Simbolong bilog na A
| image2            = Circle-A red.svg
| caption2          = Naka-istilong Bilog na A na punk
| align             = right
| header            = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}&lt;/ref&gt;
}}
Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].&lt;ref name=&quot;Baillargeon&quot;&gt;{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&amp;q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&amp;q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;An Anarchist FAQ&quot;&gt;{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}&lt;/ref&gt; Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod.

Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A.

Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].&lt;ref name=&quot;revival&quot;&gt;{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gordon&quot;&gt;{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga paaralan ng kaisipan ==
Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc=&quot;Anarchism&quot;|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc=&quot;Anarchism&quot;}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}}

Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc=&quot;Critique of authoritarian socialism&quot;}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&amp;pg=PP15 xi]|1ps=, &quot;Usually considered to be an extreme left-wing ideology&quot;.}}&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}}

Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}}

Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.&lt;ref name=&quot;sa&quot;&gt;{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}&lt;/ref&gt; Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}}

=== Klasiko ===
Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}}

Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang &quot;pagbuwag sa estado&quot;,&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}&lt;/ref&gt; pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang &quot;ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari.&quot;{{Sfn|Pierson|2013|p=187}}

Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}}

Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]], na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan. Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong &quot;[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]].&quot; Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]], subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal. Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]], na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.

== Kasaysayan ==
Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan.  Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na &quot;What is Property?&quot; bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan.

== Anarkismo ni Rizal ==
Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, &quot;[[El Filibusterismo]]&quot;.

Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista.

=== La Liga Filipina ===
Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang  pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]].

=== El Filibusterismo ===
''Salin ng salita:'' 

Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas

Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed 

Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay  inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao,  ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao.  

Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang &quot;[[Propaganda ng Gawain]]&quot; ng mga Anarkista sa kapanahunan niya.    

Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun.  

&quot;''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''&quot; 

&lt;small&gt;~Isagani&lt;/small&gt;


''&quot;-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?&quot;'' 

&lt;small&gt;~Padre Florentino&lt;/small&gt;

== Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas ==
Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na &quot;Banaag at Sikat&quot; na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo.

Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon.

Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang &quot;utak pulbura&quot; na siyang tanyag sa paggamit ng &quot;pillbox&quot;. Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista.

Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito.

Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na &quot;Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines&quot;. Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na &quot;Bandilang itim&quot;. Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na &quot;The Promise of an Anarchist Sociological Imagination&quot;. At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang &quot;Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism&quot;.

Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. 

== Mga Konsepto ==

'''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' 

Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga  makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. 

'''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' 

Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. 


'''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)'''

Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin.

'''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' 

Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis.  

'''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)'''

Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, 

&quot;Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan.&quot;

'''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)'''

Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa.

'''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''')

Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi  tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga.

'''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)'''

Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen.

'''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)'''

Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. 

Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya.

'''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)'''

Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila.

'''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)'''

Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki.

== Perspektibong Pangekonomiya ==

=== Komunismo (Communism) ===
Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito.

Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral.

=== Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) ===
Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan.

Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng &quot;bangko ng mga tao&quot; kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit.

=== Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) ===
Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng &quot;utang na loob&quot; na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa.

=== Aklatang Ekonomiya (Library Economy) ===
Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga &quot;community pantry&quot; na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya.

=== Counter-Economics ===
Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o &quot;Agorismo&quot; ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan.

Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag.

== Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan ==

=== '''Rebolusyon sa Catalonia''' ===
Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante.

Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza.

Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng  kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan.

=== '''Komunidad sa Manchuria''' ===
Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo.  Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang &quot;Shinmin Prefecture&quot; o maskilala bilang &quot;Korean People's Association in Manchuria&quot; (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon.

=== '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' ===
Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya.

=== Zomia ===

Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. 

=== Exarcheia ng Greece ===

Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian.

== Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw ==

=== Liberalismo ===
Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao.

Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad.

Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may  anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao.

=== Pasismo at Pagmamakabansa ===
Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema  ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita,  bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. 

Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea.

Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa.

Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw.

=== Sosyalistang Pamahalaan ===
Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo.

Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon.

=== Teokrasya ===
Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan.

=== Pangmaramihang Demokrasya ===
Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan.

=== Kapitalismo at Merkadong Lipunan ===
Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan.

=== Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) ===
Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido.

=== Meritokrasya at Kakistokrasya ===
Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon.

Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal.

Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din.

=== Minarkismo ===
Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster.

== Tingnan din ==

* [[Komunismo]]
* [[Mutualismo]]
* [[Sosyalismo]]

== Mga pananda ==
&lt;references group=&quot;nb&quot;/&gt;

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

== Mga talababa ==
* {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}}
* {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley &amp; Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}}
* {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}}
* {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}}
* {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&amp;pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&amp;pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}}
* {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip  |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}}
* {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}}
* {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}}
* {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}}
* {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}}
* {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}}
* {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}}
* {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}}
* {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}}
* {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}}
* {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}}
* {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger  |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}}
* {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}}
* {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&amp;pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&amp;pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}}
* {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}}
* {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}}
* {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}}
* {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}}
* {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}}
* {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}}
* {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&amp;pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&amp;pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}}
* {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}}
* {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}}
* {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}}
* {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}}
* {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}}
* {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}}
* {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&amp;pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&amp;pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&amp;pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&amp;pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy  |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}}

[[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]]
[[Kategorya:Anarkismo|*]]
[[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]]</text>
      <sha1>mgewlai1q35fjny9pcymxxi1cr20ql6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2215641</id>
      <parentid>2215640</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T11:02:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <comment>/* Klasiko */</comment>
      <origin>2215641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74659" sha1="6eokc2tcpqt8t0ui10hpw9ky1nujlsc" xml:space="preserve">{{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay &quot;talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado.&quot;{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} 

Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon.

Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo.

== Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan ==
[[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}&lt;ref name=&quot;Merriman2&quot;&gt;Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Leier2&quot;&gt;Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.&lt;/ref&gt;]]
Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang &quot;walang pinuno&quot; o &quot;walang namumuno&quot;. Binubuo ito ng unlaping ''an-'' (&quot;walang&quot;) at ng salitang ''arkhos'' (&quot;pinuno&quot; o &quot;tagapamahala&quot;). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc=&quot;Anarchism&quot;|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc=&quot;Anarchism&quot;|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}}

Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}&lt;ref name=&quot;Merriman2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Leier&quot;&gt;Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc=&quot;The Basic Ideas of Anarchism&quot;}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}}

Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}}

Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang &quot;pinakasukdulang kabaligtaran&quot; ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, &quot;sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina.&quot;{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, &quot;mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito&quot;—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—&quot;ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo.&quot; Dagdag pa niya, &quot;ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan.&quot;{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na &quot;ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito.&quot;{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na &quot;nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan&quot; ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}}

Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}}

== Simbolismo ==
{{multiple image
| total_width       = 320
| image1            = Anarchy-symbol.svg
| caption1          = Simbolong bilog na A
| image2            = Circle-A red.svg
| caption2          = Naka-istilong Bilog na A na punk
| align             = right
| header            = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}&lt;/ref&gt;
}}
Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].&lt;ref name=&quot;Baillargeon&quot;&gt;{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&amp;q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&amp;q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;An Anarchist FAQ&quot;&gt;{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}&lt;/ref&gt; Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod.

Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A.

Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].&lt;ref name=&quot;revival&quot;&gt;{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gordon&quot;&gt;{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga paaralan ng kaisipan ==
Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc=&quot;Anarchism&quot;|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc=&quot;Anarchism&quot;}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}}

Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc=&quot;Critique of authoritarian socialism&quot;}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&amp;pg=PP15 xi]|1ps=, &quot;Usually considered to be an extreme left-wing ideology&quot;.}}&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}}

Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}}

Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.&lt;ref name=&quot;sa&quot;&gt;{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}&lt;/ref&gt; Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}}

=== Klasiko ===
Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}}

Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang &quot;pagbuwag sa estado&quot;,&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}&lt;/ref&gt; pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang &quot;ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari.&quot;{{Sfn|Pierson|2013|p=187}}

Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}}

Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong &quot;[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]].&quot;{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}}

== Kasaysayan ==
Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan.  Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na &quot;What is Property?&quot; bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan.

== Anarkismo ni Rizal ==
Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, &quot;[[El Filibusterismo]]&quot;.

Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista.

=== La Liga Filipina ===
Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang  pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]].

=== El Filibusterismo ===
''Salin ng salita:'' 

Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas

Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed 

Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay  inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao,  ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao.  

Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang &quot;[[Propaganda ng Gawain]]&quot; ng mga Anarkista sa kapanahunan niya.    

Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun.  

&quot;''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''&quot; 

&lt;small&gt;~Isagani&lt;/small&gt;


''&quot;-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?&quot;'' 

&lt;small&gt;~Padre Florentino&lt;/small&gt;

== Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas ==
Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na &quot;Banaag at Sikat&quot; na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo.

Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon.

Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang &quot;utak pulbura&quot; na siyang tanyag sa paggamit ng &quot;pillbox&quot;. Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista.

Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito.

Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na &quot;Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines&quot;. Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na &quot;Bandilang itim&quot;. Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na &quot;The Promise of an Anarchist Sociological Imagination&quot;. At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang &quot;Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism&quot;.

Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. 

== Mga Konsepto ==

'''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' 

Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga  makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. 

'''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' 

Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. 


'''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)'''

Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin.

'''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' 

Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis.  

'''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)'''

Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, 

&quot;Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan.&quot;

'''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)'''

Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa.

'''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''')

Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi  tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga.

'''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)'''

Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen.

'''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)'''

Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. 

Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya.

'''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)'''

Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila.

'''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)'''

Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki.

== Perspektibong Pangekonomiya ==

=== Komunismo (Communism) ===
Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito.

Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral.

=== Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) ===
Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan.

Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng &quot;bangko ng mga tao&quot; kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit.

=== Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) ===
Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng &quot;utang na loob&quot; na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa.

=== Aklatang Ekonomiya (Library Economy) ===
Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga &quot;community pantry&quot; na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya.

=== Counter-Economics ===
Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o &quot;Agorismo&quot; ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan.

Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag.

== Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan ==

=== '''Rebolusyon sa Catalonia''' ===
Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante.

Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza.

Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng  kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan.

=== '''Komunidad sa Manchuria''' ===
Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo.  Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang &quot;Shinmin Prefecture&quot; o maskilala bilang &quot;Korean People's Association in Manchuria&quot; (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon.

=== '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' ===
Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya.

=== Zomia ===

Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. 

=== Exarcheia ng Greece ===

Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian.

== Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw ==

=== Liberalismo ===
Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao.

Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad.

Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may  anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao.

=== Pasismo at Pagmamakabansa ===
Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema  ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita,  bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. 

Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea.

Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa.

Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw.

=== Sosyalistang Pamahalaan ===
Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo.

Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon.

=== Teokrasya ===
Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan.

=== Pangmaramihang Demokrasya ===
Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan.

=== Kapitalismo at Merkadong Lipunan ===
Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan.

=== Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) ===
Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido.

=== Meritokrasya at Kakistokrasya ===
Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon.

Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal.

Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din.

=== Minarkismo ===
Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster.

== Tingnan din ==

* [[Komunismo]]
* [[Mutualismo]]
* [[Sosyalismo]]

== Mga pananda ==
&lt;references group=&quot;nb&quot;/&gt;

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

== Mga talababa ==
* {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}}
* {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley &amp; Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}}
* {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}}
* {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}}
* {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&amp;pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&amp;pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}}
* {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip  |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}}
* {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}}
* {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}}
* {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}}
* {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}}
* {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}}
* {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}}
* {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}}
* {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}}
* {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}}
* {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}}
* {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger  |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}}
* {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}}
* {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&amp;pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&amp;pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}}
* {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}}
* {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}}
* {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}}
* {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}}
* {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}}
* {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}}
* {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&amp;pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&amp;pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}}
* {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}}
* {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}}
* {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}}
* {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}}
* {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}}
* {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}}
* {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&amp;pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&amp;pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&amp;pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&amp;pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy  |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}}

[[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]]
[[Kategorya:Anarkismo|*]]
[[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]]</text>
      <sha1>6eokc2tcpqt8t0ui10hpw9ky1nujlsc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2215642</id>
      <parentid>2215641</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T11:04:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga talababa */</comment>
      <origin>2215642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75252" sha1="hggel1r690giluzj07cu3owcibna734" xml:space="preserve">{{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay &quot;talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado.&quot;{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} 

Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon.

Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo.

== Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan ==
[[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}&lt;ref name=&quot;Merriman2&quot;&gt;Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Leier2&quot;&gt;Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.&lt;/ref&gt;]]
Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang &quot;walang pinuno&quot; o &quot;walang namumuno&quot;. Binubuo ito ng unlaping ''an-'' (&quot;walang&quot;) at ng salitang ''arkhos'' (&quot;pinuno&quot; o &quot;tagapamahala&quot;). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc=&quot;Anarchism&quot;|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc=&quot;Anarchism&quot;|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}}

Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}&lt;ref name=&quot;Merriman2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Leier&quot;&gt;Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc=&quot;The Basic Ideas of Anarchism&quot;}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}}

Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}}

Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang &quot;pinakasukdulang kabaligtaran&quot; ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, &quot;sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina.&quot;{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, &quot;mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito&quot;—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—&quot;ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo.&quot; Dagdag pa niya, &quot;ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan.&quot;{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na &quot;ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito.&quot;{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na &quot;nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan&quot; ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}}

Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}}

== Simbolismo ==
{{multiple image
| total_width       = 320
| image1            = Anarchy-symbol.svg
| caption1          = Simbolong bilog na A
| image2            = Circle-A red.svg
| caption2          = Naka-istilong Bilog na A na punk
| align             = right
| header            = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}&lt;/ref&gt;
}}
Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].&lt;ref name=&quot;Baillargeon&quot;&gt;{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&amp;q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&amp;q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;An Anarchist FAQ&quot;&gt;{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}&lt;/ref&gt; Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod.

Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A.

Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].&lt;ref name=&quot;revival&quot;&gt;{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gordon&quot;&gt;{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga paaralan ng kaisipan ==
Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc=&quot;Anarchism&quot;|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc=&quot;Anarchism&quot;}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}}

Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc=&quot;Critique of authoritarian socialism&quot;}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&amp;pg=PP15 xi]|1ps=, &quot;Usually considered to be an extreme left-wing ideology&quot;.}}&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}}

Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}}

Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.&lt;ref name=&quot;sa&quot;&gt;{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}&lt;/ref&gt; Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}}

=== Klasiko ===
Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}}

Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang &quot;pagbuwag sa estado&quot;,&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}&lt;/ref&gt; pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang &quot;ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari.&quot;{{Sfn|Pierson|2013|p=187}}

Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}}

Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong &quot;[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]].&quot;{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}}

== Kasaysayan ==
Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan.  Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na &quot;What is Property?&quot; bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan.

== Anarkismo ni Rizal ==
Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, &quot;[[El Filibusterismo]]&quot;.

Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista.

=== La Liga Filipina ===
Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang  pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]].

=== El Filibusterismo ===
''Salin ng salita:'' 

Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas

Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed 

Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay  inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao,  ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao.  

Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang &quot;[[Propaganda ng Gawain]]&quot; ng mga Anarkista sa kapanahunan niya.    

Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun.  

&quot;''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''&quot; 

&lt;small&gt;~Isagani&lt;/small&gt;


''&quot;-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?&quot;'' 

&lt;small&gt;~Padre Florentino&lt;/small&gt;

== Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas ==
Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na &quot;Banaag at Sikat&quot; na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo.

Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon.

Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang &quot;utak pulbura&quot; na siyang tanyag sa paggamit ng &quot;pillbox&quot;. Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista.

Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito.

Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na &quot;Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines&quot;. Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na &quot;Bandilang itim&quot;. Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na &quot;The Promise of an Anarchist Sociological Imagination&quot;. At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang &quot;Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism&quot;.

Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. 

== Mga Konsepto ==

'''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' 

Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga  makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. 

'''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' 

Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. 


'''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)'''

Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin.

'''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' 

Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis.  

'''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)'''

Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, 

&quot;Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan.&quot;

'''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)'''

Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa.

'''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''')

Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi  tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga.

'''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)'''

Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen.

'''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)'''

Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. 

Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya.

'''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)'''

Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila.

'''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)'''

Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki.

== Perspektibong Pangekonomiya ==

=== Komunismo (Communism) ===
Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito.

Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral.

=== Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) ===
Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan.

Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng &quot;bangko ng mga tao&quot; kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit.

=== Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) ===
Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng &quot;utang na loob&quot; na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa.

=== Aklatang Ekonomiya (Library Economy) ===
Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga &quot;community pantry&quot; na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya.

=== Counter-Economics ===
Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o &quot;Agorismo&quot; ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan.

Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag.

== Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan ==

=== '''Rebolusyon sa Catalonia''' ===
Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante.

Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza.

Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng  kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan.

=== '''Komunidad sa Manchuria''' ===
Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo.  Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang &quot;Shinmin Prefecture&quot; o maskilala bilang &quot;Korean People's Association in Manchuria&quot; (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon.

=== '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' ===
Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya.

=== Zomia ===

Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. 

=== Exarcheia ng Greece ===

Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian.

== Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw ==

=== Liberalismo ===
Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao.

Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad.

Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may  anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao.

=== Pasismo at Pagmamakabansa ===
Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema  ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita,  bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. 

Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea.

Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa.

Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw.

=== Sosyalistang Pamahalaan ===
Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo.

Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon.

=== Teokrasya ===
Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan.

=== Pangmaramihang Demokrasya ===
Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan.

=== Kapitalismo at Merkadong Lipunan ===
Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan.

=== Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) ===
Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido.

=== Meritokrasya at Kakistokrasya ===
Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon.

Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal.

Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din.

=== Minarkismo ===
Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster.

== Tingnan din ==

* [[Komunismo]]
* [[Mutualismo]]
* [[Sosyalismo]]

== Mga pananda ==
&lt;references group=&quot;nb&quot;/&gt;

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

== Mga talababa ==
* {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}}
* {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley &amp; Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}}
* {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}}
* {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}}
* {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&amp;pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&amp;pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}}
* {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip  |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}}
* {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}}
* {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}}
* {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}}
* {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}}
* {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}}
* {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}}
* {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}}
* {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}}
* {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}}
* {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}}
* {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger  |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}}
* {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}}
* {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&amp;pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&amp;pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}}
* {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}}
* {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}}
* {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}}
* {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}}
* {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}}
* {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}}
* {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&amp;pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&amp;pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}}
* {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}}
* {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}}
* {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}}
* {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}}
* {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}}
* {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}}
* {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&amp;pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&amp;pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&amp;pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&amp;pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy  |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}}
* {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&amp;q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&amp;pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&amp;q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&amp;pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}}

[[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]]
[[Kategorya:Anarkismo|*]]
[[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]]</text>
      <sha1>hggel1r690giluzj07cu3owcibna734</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2215643</id>
      <parentid>2215642</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T11:06:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga talababa */</comment>
      <origin>2215643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75528" sha1="4w0umi9no4k7ae0be7jiubeoeq0h5lp" xml:space="preserve">{{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay &quot;talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado.&quot;{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} 

Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon.

Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo.

== Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan ==
[[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}&lt;ref name=&quot;Merriman2&quot;&gt;Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Leier2&quot;&gt;Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.&lt;/ref&gt;]]
Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang &quot;walang pinuno&quot; o &quot;walang namumuno&quot;. Binubuo ito ng unlaping ''an-'' (&quot;walang&quot;) at ng salitang ''arkhos'' (&quot;pinuno&quot; o &quot;tagapamahala&quot;). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc=&quot;Anarchism&quot;|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc=&quot;Anarchism&quot;|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}}

Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}&lt;ref name=&quot;Merriman2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Leier&quot;&gt;Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc=&quot;The Basic Ideas of Anarchism&quot;}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}}

Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}}

Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang &quot;pinakasukdulang kabaligtaran&quot; ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, &quot;sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina.&quot;{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, &quot;mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito&quot;—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—&quot;ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo.&quot; Dagdag pa niya, &quot;ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan.&quot;{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na &quot;ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito.&quot;{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na &quot;nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan&quot; ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}}

Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}}

== Simbolismo ==
{{multiple image
| total_width       = 320
| image1            = Anarchy-symbol.svg
| caption1          = Simbolong bilog na A
| image2            = Circle-A red.svg
| caption2          = Naka-istilong Bilog na A na punk
| align             = right
| header            = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}&lt;/ref&gt;
}}
Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].&lt;ref name=&quot;Baillargeon&quot;&gt;{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&amp;q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&amp;q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;An Anarchist FAQ&quot;&gt;{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}&lt;/ref&gt; Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod.

Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A.

Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].&lt;ref name=&quot;revival&quot;&gt;{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gordon&quot;&gt;{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga paaralan ng kaisipan ==
Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc=&quot;Anarchism&quot;|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc=&quot;Anarchism&quot;}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}}

Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc=&quot;Critique of authoritarian socialism&quot;}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&amp;pg=PP15 xi]|1ps=, &quot;Usually considered to be an extreme left-wing ideology&quot;.}}&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}}

Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}}

Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.&lt;ref name=&quot;sa&quot;&gt;{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}&lt;/ref&gt; Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}}

=== Klasiko ===
Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}}

Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang &quot;pagbuwag sa estado&quot;,&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}&lt;/ref&gt; pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang &quot;ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari.&quot;{{Sfn|Pierson|2013|p=187}}

Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}}

Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong &quot;[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]].&quot;{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}}

== Kasaysayan ==
Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan.  Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na &quot;What is Property?&quot; bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan.

== Anarkismo ni Rizal ==
Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, &quot;[[El Filibusterismo]]&quot;.

Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista.

=== La Liga Filipina ===
Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang  pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]].

=== El Filibusterismo ===
''Salin ng salita:'' 

Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas

Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed 

Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay  inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao,  ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao.  

Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang &quot;[[Propaganda ng Gawain]]&quot; ng mga Anarkista sa kapanahunan niya.    

Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun.  

&quot;''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''&quot; 

&lt;small&gt;~Isagani&lt;/small&gt;


''&quot;-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?&quot;'' 

&lt;small&gt;~Padre Florentino&lt;/small&gt;

== Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas ==
Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na &quot;Banaag at Sikat&quot; na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo.

Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon.

Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang &quot;utak pulbura&quot; na siyang tanyag sa paggamit ng &quot;pillbox&quot;. Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista.

Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito.

Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na &quot;Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines&quot;. Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na &quot;Bandilang itim&quot;. Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na &quot;The Promise of an Anarchist Sociological Imagination&quot;. At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang &quot;Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism&quot;.

Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. 

== Mga Konsepto ==

'''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' 

Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga  makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. 

'''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' 

Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. 


'''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)'''

Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin.

'''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' 

Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis.  

'''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)'''

Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, 

&quot;Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan.&quot;

'''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)'''

Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa.

'''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''')

Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi  tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga.

'''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)'''

Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen.

'''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)'''

Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. 

Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya.

'''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)'''

Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila.

'''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)'''

Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki.

== Perspektibong Pangekonomiya ==

=== Komunismo (Communism) ===
Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito.

Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral.

=== Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) ===
Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan.

Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng &quot;bangko ng mga tao&quot; kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit.

=== Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) ===
Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng &quot;utang na loob&quot; na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa.

=== Aklatang Ekonomiya (Library Economy) ===
Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga &quot;community pantry&quot; na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya.

=== Counter-Economics ===
Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o &quot;Agorismo&quot; ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan.

Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag.

== Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan ==

=== '''Rebolusyon sa Catalonia''' ===
Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante.

Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza.

Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng  kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan.

=== '''Komunidad sa Manchuria''' ===
Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo.  Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang &quot;Shinmin Prefecture&quot; o maskilala bilang &quot;Korean People's Association in Manchuria&quot; (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon.

=== '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' ===
Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya.

=== Zomia ===

Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. 

=== Exarcheia ng Greece ===

Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian.

== Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw ==

=== Liberalismo ===
Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao.

Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad.

Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may  anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao.

=== Pasismo at Pagmamakabansa ===
Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema  ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita,  bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. 

Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea.

Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa.

Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw.

=== Sosyalistang Pamahalaan ===
Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo.

Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon.

=== Teokrasya ===
Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan.

=== Pangmaramihang Demokrasya ===
Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan.

=== Kapitalismo at Merkadong Lipunan ===
Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan.

=== Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) ===
Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido.

=== Meritokrasya at Kakistokrasya ===
Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon.

Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal.

Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din.

=== Minarkismo ===
Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster.

== Tingnan din ==

* [[Komunismo]]
* [[Mutualismo]]
* [[Sosyalismo]]

== Mga pananda ==
&lt;references group=&quot;nb&quot;/&gt;

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

== Mga talababa ==
* {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}}
* {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley &amp; Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}}
* {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}}
* {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}}
* {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&amp;pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&amp;pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}}
* {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip  |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}}
* {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}}
* {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}}
* {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}}
* {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}}
* {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}}
* {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}}
* {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}}
* {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}}
* {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}}
* {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}}
* {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger  |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}}
* {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}}
* {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&amp;pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&amp;pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}}
* {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}}
* {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}}
* {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}}
* {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}}
* {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}}
* {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}}
* {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&amp;pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&amp;pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}}
* {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}}
* {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}}
* {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}}
* {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}}
* {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}}
* {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}}
* {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&amp;pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&amp;pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&amp;pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&amp;pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy  |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}}
* {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&amp;q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&amp;pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&amp;q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&amp;pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}

[[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]]
[[Kategorya:Anarkismo|*]]
[[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]]</text>
      <sha1>4w0umi9no4k7ae0be7jiubeoeq0h5lp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2215644</id>
      <parentid>2215643</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T11:08:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga talababa */</comment>
      <origin>2215644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75793" sha1="4bs57mfab38chmp23an8mcla33gk19x" xml:space="preserve">{{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay &quot;talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado.&quot;{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} 

Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon.

Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo.

== Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan ==
[[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}&lt;ref name=&quot;Merriman2&quot;&gt;Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Leier2&quot;&gt;Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.&lt;/ref&gt;]]
Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang &quot;walang pinuno&quot; o &quot;walang namumuno&quot;. Binubuo ito ng unlaping ''an-'' (&quot;walang&quot;) at ng salitang ''arkhos'' (&quot;pinuno&quot; o &quot;tagapamahala&quot;). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc=&quot;Anarchism&quot;|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc=&quot;Anarchism&quot;|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}}

Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}&lt;ref name=&quot;Merriman2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Leier&quot;&gt;Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc=&quot;The Basic Ideas of Anarchism&quot;}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}}

Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}}

Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang &quot;pinakasukdulang kabaligtaran&quot; ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, &quot;sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina.&quot;{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, &quot;mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito&quot;—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—&quot;ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo.&quot; Dagdag pa niya, &quot;ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan.&quot;{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na &quot;ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito.&quot;{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na &quot;nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan&quot; ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}}

Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}}

== Simbolismo ==
{{multiple image
| total_width       = 320
| image1            = Anarchy-symbol.svg
| caption1          = Simbolong bilog na A
| image2            = Circle-A red.svg
| caption2          = Naka-istilong Bilog na A na punk
| align             = right
| header            = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}&lt;/ref&gt;
}}
Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].&lt;ref name=&quot;Baillargeon&quot;&gt;{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&amp;q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&amp;q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;An Anarchist FAQ&quot;&gt;{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}&lt;/ref&gt; Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod.

Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A.

Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].&lt;ref name=&quot;revival&quot;&gt;{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gordon&quot;&gt;{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga paaralan ng kaisipan ==
Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc=&quot;Anarchism&quot;|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc=&quot;Anarchism&quot;}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}}

Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc=&quot;Critique of authoritarian socialism&quot;}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&amp;pg=PP15 xi]|1ps=, &quot;Usually considered to be an extreme left-wing ideology&quot;.}}&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}}

Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}}

Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.&lt;ref name=&quot;sa&quot;&gt;{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}&lt;/ref&gt; Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}}

=== Klasiko ===
Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}}

Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang &quot;pagbuwag sa estado&quot;,&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}&lt;/ref&gt; pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang &quot;ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari.&quot;{{Sfn|Pierson|2013|p=187}}

Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}}

Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong &quot;[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]].&quot;{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}}

== Kasaysayan ==
Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan.  Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na &quot;What is Property?&quot; bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan.

== Anarkismo ni Rizal ==
Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, &quot;[[El Filibusterismo]]&quot;.

Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista.

=== La Liga Filipina ===
Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang  pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]].

=== El Filibusterismo ===
''Salin ng salita:'' 

Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas

Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed 

Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay  inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao,  ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao.  

Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang &quot;[[Propaganda ng Gawain]]&quot; ng mga Anarkista sa kapanahunan niya.    

Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun.  

&quot;''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''&quot; 

&lt;small&gt;~Isagani&lt;/small&gt;


''&quot;-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?&quot;'' 

&lt;small&gt;~Padre Florentino&lt;/small&gt;

== Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas ==
Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na &quot;Banaag at Sikat&quot; na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo.

Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon.

Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang &quot;utak pulbura&quot; na siyang tanyag sa paggamit ng &quot;pillbox&quot;. Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista.

Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito.

Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na &quot;Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines&quot;. Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na &quot;Bandilang itim&quot;. Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na &quot;The Promise of an Anarchist Sociological Imagination&quot;. At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang &quot;Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism&quot;.

Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. 

== Mga Konsepto ==

'''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' 

Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga  makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. 

'''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' 

Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. 


'''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)'''

Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin.

'''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' 

Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis.  

'''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)'''

Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, 

&quot;Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan.&quot;

'''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)'''

Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa.

'''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''')

Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi  tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga.

'''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)'''

Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen.

'''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)'''

Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. 

Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya.

'''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)'''

Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila.

'''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)'''

Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki.

== Perspektibong Pangekonomiya ==

=== Komunismo (Communism) ===
Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito.

Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral.

=== Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) ===
Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan.

Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng &quot;bangko ng mga tao&quot; kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit.

=== Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) ===
Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng &quot;utang na loob&quot; na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa.

=== Aklatang Ekonomiya (Library Economy) ===
Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga &quot;community pantry&quot; na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya.

=== Counter-Economics ===
Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o &quot;Agorismo&quot; ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan.

Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag.

== Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan ==

=== '''Rebolusyon sa Catalonia''' ===
Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante.

Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza.

Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng  kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan.

=== '''Komunidad sa Manchuria''' ===
Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo.  Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang &quot;Shinmin Prefecture&quot; o maskilala bilang &quot;Korean People's Association in Manchuria&quot; (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon.

=== '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' ===
Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya.

=== Zomia ===

Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. 

=== Exarcheia ng Greece ===

Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian.

== Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw ==

=== Liberalismo ===
Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao.

Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad.

Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may  anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao.

=== Pasismo at Pagmamakabansa ===
Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema  ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita,  bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. 

Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea.

Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa.

Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw.

=== Sosyalistang Pamahalaan ===
Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo.

Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon.

=== Teokrasya ===
Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan.

=== Pangmaramihang Demokrasya ===
Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan.

=== Kapitalismo at Merkadong Lipunan ===
Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan.

=== Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) ===
Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido.

=== Meritokrasya at Kakistokrasya ===
Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon.

Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal.

Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din.

=== Minarkismo ===
Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster.

== Tingnan din ==

* [[Komunismo]]
* [[Mutualismo]]
* [[Sosyalismo]]

== Mga pananda ==
&lt;references group=&quot;nb&quot;/&gt;

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

== Mga talababa ==
* {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}}
* {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley &amp; Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}}
* {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}}
* {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}}
* {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&amp;pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&amp;pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}}
* {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip  |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}}
* {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}}
* {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}}
* {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}}
* {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}}
* {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}}
* {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}}
* {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}}
* {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}}
* {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}}
* {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}}
* {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger  |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}}
* {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}}
* {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&amp;pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&amp;pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}}
* {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}}
* {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}}
* {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}}
* {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}}
* {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}}
* {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}}
* {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&amp;pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&amp;pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}}
* {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}}
* {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}}
* {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}}
* {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}}
* {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}}
* {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}}
* {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&amp;pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&amp;pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&amp;pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&amp;pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy  |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}}
* {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&amp;q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&amp;pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&amp;q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&amp;pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Graham |first=Robert |author-link=Robert Graham (historian) |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}}

[[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]]
[[Kategorya:Anarkismo|*]]
[[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]]</text>
      <sha1>4bs57mfab38chmp23an8mcla33gk19x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2215645</id>
      <parentid>2215644</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T11:08:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga talababa */</comment>
      <origin>2215645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75754" sha1="q4oyvbsdedjxwtyb3jkjj87xsq16ouq" xml:space="preserve">{{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay &quot;talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado.&quot;{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} 

Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon.

Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo.

== Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan ==
[[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}&lt;ref name=&quot;Merriman2&quot;&gt;Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Leier2&quot;&gt;Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.&lt;/ref&gt;]]
Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang &quot;walang pinuno&quot; o &quot;walang namumuno&quot;. Binubuo ito ng unlaping ''an-'' (&quot;walang&quot;) at ng salitang ''arkhos'' (&quot;pinuno&quot; o &quot;tagapamahala&quot;). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc=&quot;Anarchism&quot;|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc=&quot;Anarchism&quot;|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}}

Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}&lt;ref name=&quot;Merriman2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Leier&quot;&gt;Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc=&quot;The Basic Ideas of Anarchism&quot;}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}}

Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}}

Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang &quot;pinakasukdulang kabaligtaran&quot; ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, &quot;sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina.&quot;{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, &quot;mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito&quot;—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—&quot;ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo.&quot; Dagdag pa niya, &quot;ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan.&quot;{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na &quot;ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito.&quot;{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na &quot;nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan&quot; ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}}

Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}}

== Simbolismo ==
{{multiple image
| total_width       = 320
| image1            = Anarchy-symbol.svg
| caption1          = Simbolong bilog na A
| image2            = Circle-A red.svg
| caption2          = Naka-istilong Bilog na A na punk
| align             = right
| header            = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}&lt;/ref&gt;
}}
Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].&lt;ref name=&quot;Baillargeon&quot;&gt;{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&amp;q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&amp;q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;An Anarchist FAQ&quot;&gt;{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}&lt;/ref&gt; Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod.

Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A.

Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].&lt;ref name=&quot;revival&quot;&gt;{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gordon&quot;&gt;{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga paaralan ng kaisipan ==
Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc=&quot;Anarchism&quot;|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc=&quot;Anarchism&quot;}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}}

Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc=&quot;Critique of authoritarian socialism&quot;}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&amp;pg=PP15 xi]|1ps=, &quot;Usually considered to be an extreme left-wing ideology&quot;.}}&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}}

Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}}

Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.&lt;ref name=&quot;sa&quot;&gt;{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}&lt;/ref&gt; Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}}

=== Klasiko ===
Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}}

Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang &quot;pagbuwag sa estado&quot;,&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}&lt;/ref&gt; pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang &quot;ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari.&quot;{{Sfn|Pierson|2013|p=187}}

Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}}

Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong &quot;[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]].&quot;{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}}

== Kasaysayan ==
Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan.  Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na &quot;What is Property?&quot; bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan.

== Anarkismo ni Rizal ==
Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, &quot;[[El Filibusterismo]]&quot;.

Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista.

=== La Liga Filipina ===
Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang  pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]].

=== El Filibusterismo ===
''Salin ng salita:'' 

Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas

Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed 

Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay  inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao,  ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao.  

Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang &quot;[[Propaganda ng Gawain]]&quot; ng mga Anarkista sa kapanahunan niya.    

Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun.  

&quot;''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''&quot; 

&lt;small&gt;~Isagani&lt;/small&gt;


''&quot;-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?&quot;'' 

&lt;small&gt;~Padre Florentino&lt;/small&gt;

== Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas ==
Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na &quot;Banaag at Sikat&quot; na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo.

Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon.

Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang &quot;utak pulbura&quot; na siyang tanyag sa paggamit ng &quot;pillbox&quot;. Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista.

Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito.

Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na &quot;Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines&quot;. Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na &quot;Bandilang itim&quot;. Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na &quot;The Promise of an Anarchist Sociological Imagination&quot;. At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang &quot;Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism&quot;.

Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. 

== Mga Konsepto ==

'''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' 

Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga  makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. 

'''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' 

Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. 


'''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)'''

Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin.

'''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' 

Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis.  

'''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)'''

Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, 

&quot;Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan.&quot;

'''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)'''

Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa.

'''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''')

Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi  tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga.

'''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)'''

Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen.

'''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)'''

Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. 

Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya.

'''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)'''

Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila.

'''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)'''

Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki.

== Perspektibong Pangekonomiya ==

=== Komunismo (Communism) ===
Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito.

Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral.

=== Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) ===
Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan.

Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng &quot;bangko ng mga tao&quot; kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit.

=== Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) ===
Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng &quot;utang na loob&quot; na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa.

=== Aklatang Ekonomiya (Library Economy) ===
Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga &quot;community pantry&quot; na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya.

=== Counter-Economics ===
Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o &quot;Agorismo&quot; ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan.

Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag.

== Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan ==

=== '''Rebolusyon sa Catalonia''' ===
Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante.

Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza.

Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng  kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan.

=== '''Komunidad sa Manchuria''' ===
Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo.  Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang &quot;Shinmin Prefecture&quot; o maskilala bilang &quot;Korean People's Association in Manchuria&quot; (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon.

=== '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' ===
Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya.

=== Zomia ===

Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. 

=== Exarcheia ng Greece ===

Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian.

== Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw ==

=== Liberalismo ===
Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao.

Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad.

Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may  anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao.

=== Pasismo at Pagmamakabansa ===
Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema  ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita,  bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. 

Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea.

Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa.

Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw.

=== Sosyalistang Pamahalaan ===
Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo.

Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon.

=== Teokrasya ===
Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan.

=== Pangmaramihang Demokrasya ===
Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan.

=== Kapitalismo at Merkadong Lipunan ===
Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan.

=== Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) ===
Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido.

=== Meritokrasya at Kakistokrasya ===
Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon.

Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal.

Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din.

=== Minarkismo ===
Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster.

== Tingnan din ==

* [[Komunismo]]
* [[Mutualismo]]
* [[Sosyalismo]]

== Mga pananda ==
&lt;references group=&quot;nb&quot;/&gt;

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

== Mga talababa ==
* {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}}
* {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley &amp; Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}}
* {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}}
* {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}}
* {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&amp;pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&amp;pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}}
* {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip  |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}}
* {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}}
* {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}}
* {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}}
* {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}}
* {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}}
* {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}}
* {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}}
* {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}}
* {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}}
* {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}}
* {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger  |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}}
* {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}}
* {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&amp;pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&amp;pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}}
* {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}}
* {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}}
* {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}}
* {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}}
* {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}}
* {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}}
* {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&amp;pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&amp;pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}}
* {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}}
* {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}}
* {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}}
* {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}}
* {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}}
* {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}}
* {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&amp;pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&amp;pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&amp;pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&amp;pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy  |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}}
* {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&amp;q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&amp;pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&amp;q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&amp;pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}}

[[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]]
[[Kategorya:Anarkismo|*]]
[[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]]</text>
      <sha1>q4oyvbsdedjxwtyb3jkjj87xsq16ouq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2215646</id>
      <parentid>2215645</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T11:09:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga talababa */</comment>
      <origin>2215646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76150" sha1="e4kxq7bxucy6yi4cg1jf30xlkszz8x1" xml:space="preserve">{{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay &quot;talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado.&quot;{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} 

Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon.

Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo.

== Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan ==
[[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}&lt;ref name=&quot;Merriman2&quot;&gt;Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Leier2&quot;&gt;Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.&lt;/ref&gt;]]
Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang &quot;walang pinuno&quot; o &quot;walang namumuno&quot;. Binubuo ito ng unlaping ''an-'' (&quot;walang&quot;) at ng salitang ''arkhos'' (&quot;pinuno&quot; o &quot;tagapamahala&quot;). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc=&quot;Anarchism&quot;|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc=&quot;Anarchism&quot;|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}}

Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}&lt;ref name=&quot;Merriman2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Leier&quot;&gt;Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc=&quot;The Basic Ideas of Anarchism&quot;}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}}

Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}}

Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang &quot;pinakasukdulang kabaligtaran&quot; ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, &quot;sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina.&quot;{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, &quot;mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito&quot;—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—&quot;ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo.&quot; Dagdag pa niya, &quot;ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan.&quot;{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na &quot;ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito.&quot;{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na &quot;nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan&quot; ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}}

Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}}

== Simbolismo ==
{{multiple image
| total_width       = 320
| image1            = Anarchy-symbol.svg
| caption1          = Simbolong bilog na A
| image2            = Circle-A red.svg
| caption2          = Naka-istilong Bilog na A na punk
| align             = right
| header            = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}&lt;/ref&gt;
}}
Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].&lt;ref name=&quot;Baillargeon&quot;&gt;{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&amp;q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&amp;q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;An Anarchist FAQ&quot;&gt;{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}&lt;/ref&gt; Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod.

Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A.

Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].&lt;ref name=&quot;revival&quot;&gt;{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gordon&quot;&gt;{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga paaralan ng kaisipan ==
Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc=&quot;Anarchism&quot;|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc=&quot;Anarchism&quot;}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}}

Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc=&quot;Critique of authoritarian socialism&quot;}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&amp;pg=PP15 xi]|1ps=, &quot;Usually considered to be an extreme left-wing ideology&quot;.}}&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}}

Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}}

Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.&lt;ref name=&quot;sa&quot;&gt;{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}&lt;/ref&gt; Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}}

=== Klasiko ===
Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}}

Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang &quot;pagbuwag sa estado&quot;,&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}&lt;/ref&gt; pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang &quot;ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari.&quot;{{Sfn|Pierson|2013|p=187}}

Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}}

Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong &quot;[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]].&quot;{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}}

== Kasaysayan ==
Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan.  Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na &quot;What is Property?&quot; bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan.

== Anarkismo ni Rizal ==
Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, &quot;[[El Filibusterismo]]&quot;.

Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista.

=== La Liga Filipina ===
Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang  pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]].

=== El Filibusterismo ===
''Salin ng salita:'' 

Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas

Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed 

Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay  inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao,  ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao.  

Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang &quot;[[Propaganda ng Gawain]]&quot; ng mga Anarkista sa kapanahunan niya.    

Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun.  

&quot;''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''&quot; 

&lt;small&gt;~Isagani&lt;/small&gt;


''&quot;-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?&quot;'' 

&lt;small&gt;~Padre Florentino&lt;/small&gt;

== Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas ==
Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na &quot;Banaag at Sikat&quot; na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo.

Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon.

Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang &quot;utak pulbura&quot; na siyang tanyag sa paggamit ng &quot;pillbox&quot;. Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista.

Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito.

Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na &quot;Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines&quot;. Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na &quot;Bandilang itim&quot;. Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na &quot;The Promise of an Anarchist Sociological Imagination&quot;. At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang &quot;Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism&quot;.

Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. 

== Mga Konsepto ==

'''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' 

Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga  makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. 

'''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' 

Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. 


'''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)'''

Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin.

'''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' 

Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis.  

'''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)'''

Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, 

&quot;Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan.&quot;

'''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)'''

Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa.

'''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''')

Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi  tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga.

'''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)'''

Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen.

'''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)'''

Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. 

Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya.

'''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)'''

Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila.

'''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)'''

Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki.

== Perspektibong Pangekonomiya ==

=== Komunismo (Communism) ===
Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito.

Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral.

=== Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) ===
Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan.

Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng &quot;bangko ng mga tao&quot; kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit.

=== Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) ===
Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng &quot;utang na loob&quot; na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa.

=== Aklatang Ekonomiya (Library Economy) ===
Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga &quot;community pantry&quot; na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya.

=== Counter-Economics ===
Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o &quot;Agorismo&quot; ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan.

Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag.

== Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan ==

=== '''Rebolusyon sa Catalonia''' ===
Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante.

Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza.

Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng  kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan.

=== '''Komunidad sa Manchuria''' ===
Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo.  Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang &quot;Shinmin Prefecture&quot; o maskilala bilang &quot;Korean People's Association in Manchuria&quot; (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon.

=== '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' ===
Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya.

=== Zomia ===

Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. 

=== Exarcheia ng Greece ===

Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian.

== Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw ==

=== Liberalismo ===
Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao.

Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad.

Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may  anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao.

=== Pasismo at Pagmamakabansa ===
Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema  ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita,  bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. 

Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea.

Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa.

Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw.

=== Sosyalistang Pamahalaan ===
Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo.

Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon.

=== Teokrasya ===
Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan.

=== Pangmaramihang Demokrasya ===
Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan.

=== Kapitalismo at Merkadong Lipunan ===
Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan.

=== Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) ===
Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido.

=== Meritokrasya at Kakistokrasya ===
Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon.

Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal.

Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din.

=== Minarkismo ===
Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster.

== Tingnan din ==

* [[Komunismo]]
* [[Mutualismo]]
* [[Sosyalismo]]

== Mga pananda ==
&lt;references group=&quot;nb&quot;/&gt;

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

== Mga talababa ==
* {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}}
* {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley &amp; Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}}
* {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}}
* {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}}
* {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&amp;pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&amp;pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}}
* {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip  |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}}
* {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}}
* {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}}
* {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}}
* {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}}
* {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}}
* {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}}
* {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}}
* {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}}
* {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}}
* {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}}
* {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger  |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}}
* {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}}
* {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&amp;pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&amp;pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}}
* {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}}
* {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}}
* {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}}
* {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}}
* {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}}
* {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}}
* {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&amp;pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&amp;pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}}
* {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}}
* {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}}
* {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}}
* {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}}
* {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}}
* {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}}
* {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&amp;pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&amp;pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&amp;pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&amp;pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy  |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}}
* {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&amp;q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&amp;pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&amp;q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&amp;pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}}
* {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}}

[[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]]
[[Kategorya:Anarkismo|*]]
[[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]]</text>
      <sha1>e4kxq7bxucy6yi4cg1jf30xlkszz8x1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2215647</id>
      <parentid>2215646</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T11:13:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga talababa */</comment>
      <origin>2215647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76397" sha1="dx89ht34q4egdfoxvkh2gfbu5vivcv1" xml:space="preserve">{{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay &quot;talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado.&quot;{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} 

Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon.

Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo.

== Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan ==
[[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}&lt;ref name=&quot;Merriman2&quot;&gt;Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Leier2&quot;&gt;Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.&lt;/ref&gt;]]
Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang &quot;walang pinuno&quot; o &quot;walang namumuno&quot;. Binubuo ito ng unlaping ''an-'' (&quot;walang&quot;) at ng salitang ''arkhos'' (&quot;pinuno&quot; o &quot;tagapamahala&quot;). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc=&quot;Anarchism&quot;|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc=&quot;Anarchism&quot;|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}}

Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}&lt;ref name=&quot;Merriman2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Leier&quot;&gt;Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc=&quot;The Basic Ideas of Anarchism&quot;}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}}

Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}}

Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang &quot;pinakasukdulang kabaligtaran&quot; ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, &quot;sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina.&quot;{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, &quot;mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito&quot;—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—&quot;ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo.&quot; Dagdag pa niya, &quot;ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan.&quot;{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na &quot;ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito.&quot;{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na &quot;nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan&quot; ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}}

Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}}

== Simbolismo ==
{{multiple image
| total_width       = 320
| image1            = Anarchy-symbol.svg
| caption1          = Simbolong bilog na A
| image2            = Circle-A red.svg
| caption2          = Naka-istilong Bilog na A na punk
| align             = right
| header            = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}&lt;/ref&gt;
}}
Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].&lt;ref name=&quot;Baillargeon&quot;&gt;{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&amp;q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&amp;q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;An Anarchist FAQ&quot;&gt;{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}&lt;/ref&gt; Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod.

Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A.

Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].&lt;ref name=&quot;revival&quot;&gt;{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gordon&quot;&gt;{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga paaralan ng kaisipan ==
Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc=&quot;Anarchism&quot;|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc=&quot;Anarchism&quot;}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}}

Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc=&quot;Critique of authoritarian socialism&quot;}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&amp;pg=PP15 xi]|1ps=, &quot;Usually considered to be an extreme left-wing ideology&quot;.}}&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}}

Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}}

Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.&lt;ref name=&quot;sa&quot;&gt;{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}&lt;/ref&gt; Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}}

=== Klasiko ===
Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}}

Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang &quot;pagbuwag sa estado&quot;,&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}&lt;/ref&gt; pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang &quot;ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari.&quot;{{Sfn|Pierson|2013|p=187}}

Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}}

Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong &quot;[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]].&quot;{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}}

== Kasaysayan ==
Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan.  Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na &quot;What is Property?&quot; bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan.

== Anarkismo ni Rizal ==
Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, &quot;[[El Filibusterismo]]&quot;.

Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista.

=== La Liga Filipina ===
Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang  pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]].

=== El Filibusterismo ===
''Salin ng salita:'' 

Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas

Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed 

Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay  inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao,  ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao.  

Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang &quot;[[Propaganda ng Gawain]]&quot; ng mga Anarkista sa kapanahunan niya.    

Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun.  

&quot;''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''&quot; 

&lt;small&gt;~Isagani&lt;/small&gt;


''&quot;-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?&quot;'' 

&lt;small&gt;~Padre Florentino&lt;/small&gt;

== Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas ==
Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na &quot;Banaag at Sikat&quot; na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo.

Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon.

Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang &quot;utak pulbura&quot; na siyang tanyag sa paggamit ng &quot;pillbox&quot;. Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista.

Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito.

Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na &quot;Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines&quot;. Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na &quot;Bandilang itim&quot;. Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na &quot;The Promise of an Anarchist Sociological Imagination&quot;. At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang &quot;Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism&quot;.

Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. 

== Mga Konsepto ==

'''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' 

Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga  makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. 

'''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' 

Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. 


'''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)'''

Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin.

'''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' 

Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis.  

'''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)'''

Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, 

&quot;Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan.&quot;

'''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)'''

Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa.

'''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''')

Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi  tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga.

'''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)'''

Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen.

'''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)'''

Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. 

Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya.

'''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)'''

Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila.

'''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)'''

Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki.

== Perspektibong Pangekonomiya ==

=== Komunismo (Communism) ===
Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito.

Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral.

=== Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) ===
Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan.

Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng &quot;bangko ng mga tao&quot; kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit.

=== Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) ===
Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng &quot;utang na loob&quot; na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa.

=== Aklatang Ekonomiya (Library Economy) ===
Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga &quot;community pantry&quot; na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya.

=== Counter-Economics ===
Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o &quot;Agorismo&quot; ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan.

Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag.

== Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan ==

=== '''Rebolusyon sa Catalonia''' ===
Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante.

Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza.

Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng  kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan.

=== '''Komunidad sa Manchuria''' ===
Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo.  Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang &quot;Shinmin Prefecture&quot; o maskilala bilang &quot;Korean People's Association in Manchuria&quot; (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon.

=== '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' ===
Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya.

=== Zomia ===

Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. 

=== Exarcheia ng Greece ===

Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian.

== Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw ==

=== Liberalismo ===
Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao.

Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad.

Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may  anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao.

=== Pasismo at Pagmamakabansa ===
Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema  ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita,  bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. 

Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea.

Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa.

Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw.

=== Sosyalistang Pamahalaan ===
Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo.

Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon.

=== Teokrasya ===
Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan.

=== Pangmaramihang Demokrasya ===
Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan.

=== Kapitalismo at Merkadong Lipunan ===
Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan.

=== Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) ===
Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido.

=== Meritokrasya at Kakistokrasya ===
Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon.

Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal.

Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din.

=== Minarkismo ===
Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster.

== Tingnan din ==

* [[Komunismo]]
* [[Mutualismo]]
* [[Sosyalismo]]

== Mga pananda ==
&lt;references group=&quot;nb&quot;/&gt;

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

== Mga talababa ==
* {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}}
* {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley &amp; Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}}
* {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}}
* {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}}
* {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&amp;pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&amp;pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}}
* {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip  |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}}
* {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}}
* {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}}
* {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}}
* {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}}
* {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}}
* {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}}
* {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}}
* {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}}
* {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}}
* {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}}
* {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger  |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}}
* {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}}
* {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&amp;pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&amp;pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}}
* {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}}
* {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}}
* {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}}
* {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}}
* {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}}
* {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}}
* {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&amp;pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&amp;pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}}
* {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}}
* {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}}
* {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}}
* {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}}
* {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}}
* {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}}
* {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&amp;pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&amp;pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&amp;pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&amp;pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy  |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}}
* {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&amp;q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&amp;pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&amp;q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&amp;pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}}
* {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}}

[[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]]
[[Kategorya:Anarkismo|*]]
[[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]]</text>
      <sha1>dx89ht34q4egdfoxvkh2gfbu5vivcv1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2215648</id>
      <parentid>2215647</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T11:16:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <comment>/* Klasiko */</comment>
      <origin>2215648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76872" sha1="5c0efr260q205k48nz36aeo35y6y53h" xml:space="preserve">{{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay &quot;talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado.&quot;{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} 

Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon.

Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo.

== Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan ==
[[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}&lt;ref name=&quot;Merriman2&quot;&gt;Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Leier2&quot;&gt;Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.&lt;/ref&gt;]]
Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang &quot;walang pinuno&quot; o &quot;walang namumuno&quot;. Binubuo ito ng unlaping ''an-'' (&quot;walang&quot;) at ng salitang ''arkhos'' (&quot;pinuno&quot; o &quot;tagapamahala&quot;). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc=&quot;Anarchism&quot;|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc=&quot;Anarchism&quot;|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}}

Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}&lt;ref name=&quot;Merriman2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Leier&quot;&gt;Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc=&quot;The Basic Ideas of Anarchism&quot;}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}}

Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}}

Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang &quot;pinakasukdulang kabaligtaran&quot; ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, &quot;sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina.&quot;{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, &quot;mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito&quot;—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—&quot;ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo.&quot; Dagdag pa niya, &quot;ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan.&quot;{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na &quot;ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito.&quot;{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na &quot;nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan&quot; ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}}

Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}}

== Simbolismo ==
{{multiple image
| total_width       = 320
| image1            = Anarchy-symbol.svg
| caption1          = Simbolong bilog na A
| image2            = Circle-A red.svg
| caption2          = Naka-istilong Bilog na A na punk
| align             = right
| header            = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}&lt;/ref&gt;
}}
Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].&lt;ref name=&quot;Baillargeon&quot;&gt;{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&amp;q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&amp;q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;An Anarchist FAQ&quot;&gt;{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}&lt;/ref&gt; Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod.

Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A.

Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].&lt;ref name=&quot;revival&quot;&gt;{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gordon&quot;&gt;{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga paaralan ng kaisipan ==
Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc=&quot;Anarchism&quot;|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc=&quot;Anarchism&quot;}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}}

Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc=&quot;Critique of authoritarian socialism&quot;}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&amp;pg=PP15 xi]|1ps=, &quot;Usually considered to be an extreme left-wing ideology&quot;.}}&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}}

Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}}

Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.&lt;ref name=&quot;sa&quot;&gt;{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}&lt;/ref&gt; Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}}

=== Klasiko ===
Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}}

Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang &quot;pagbuwag sa estado&quot;,&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}&lt;/ref&gt; pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang &quot;ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari.&quot;{{Sfn|Pierson|2013|p=187}}

Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}}

Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong &quot;[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]].&quot;{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}}

Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.

== Kasaysayan ==
Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan.  Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na &quot;What is Property?&quot; bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan.

== Anarkismo ni Rizal ==
Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, &quot;[[El Filibusterismo]]&quot;.

Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista.

=== La Liga Filipina ===
Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang  pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]].

=== El Filibusterismo ===
''Salin ng salita:'' 

Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas

Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed 

Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay  inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao,  ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao.  

Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang &quot;[[Propaganda ng Gawain]]&quot; ng mga Anarkista sa kapanahunan niya.    

Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun.  

&quot;''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''&quot; 

&lt;small&gt;~Isagani&lt;/small&gt;


''&quot;-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?&quot;'' 

&lt;small&gt;~Padre Florentino&lt;/small&gt;

== Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas ==
Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na &quot;Banaag at Sikat&quot; na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo.

Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon.

Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang &quot;utak pulbura&quot; na siyang tanyag sa paggamit ng &quot;pillbox&quot;. Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista.

Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito.

Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na &quot;Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines&quot;. Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na &quot;Bandilang itim&quot;. Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na &quot;The Promise of an Anarchist Sociological Imagination&quot;. At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang &quot;Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism&quot;.

Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. 

== Mga Konsepto ==

'''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' 

Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga  makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. 

'''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' 

Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. 


'''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)'''

Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin.

'''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' 

Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis.  

'''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)'''

Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, 

&quot;Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan.&quot;

'''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)'''

Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa.

'''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''')

Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi  tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga.

'''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)'''

Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen.

'''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)'''

Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. 

Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya.

'''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)'''

Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila.

'''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)'''

Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki.

== Perspektibong Pangekonomiya ==

=== Komunismo (Communism) ===
Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito.

Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral.

=== Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) ===
Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan.

Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng &quot;bangko ng mga tao&quot; kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit.

=== Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) ===
Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng &quot;utang na loob&quot; na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa.

=== Aklatang Ekonomiya (Library Economy) ===
Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga &quot;community pantry&quot; na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya.

=== Counter-Economics ===
Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o &quot;Agorismo&quot; ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan.

Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag.

== Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan ==

=== '''Rebolusyon sa Catalonia''' ===
Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante.

Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza.

Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng  kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan.

=== '''Komunidad sa Manchuria''' ===
Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo.  Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang &quot;Shinmin Prefecture&quot; o maskilala bilang &quot;Korean People's Association in Manchuria&quot; (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon.

=== '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' ===
Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya.

=== Zomia ===

Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. 

=== Exarcheia ng Greece ===

Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian.

== Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw ==

=== Liberalismo ===
Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao.

Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad.

Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may  anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao.

=== Pasismo at Pagmamakabansa ===
Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema  ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita,  bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. 

Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea.

Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa.

Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw.

=== Sosyalistang Pamahalaan ===
Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo.

Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon.

=== Teokrasya ===
Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan.

=== Pangmaramihang Demokrasya ===
Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan.

=== Kapitalismo at Merkadong Lipunan ===
Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan.

=== Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) ===
Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido.

=== Meritokrasya at Kakistokrasya ===
Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon.

Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal.

Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din.

=== Minarkismo ===
Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster.

== Tingnan din ==

* [[Komunismo]]
* [[Mutualismo]]
* [[Sosyalismo]]

== Mga pananda ==
&lt;references group=&quot;nb&quot;/&gt;

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

== Mga talababa ==
* {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}}
* {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley &amp; Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}}
* {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}}
* {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}}
* {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&amp;pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&amp;pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}}
* {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip  |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}}
* {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}}
* {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}}
* {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}}
* {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}}
* {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}}
* {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}}
* {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}}
* {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}}
* {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}}
* {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}}
* {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger  |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}}
* {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}}
* {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&amp;pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&amp;pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}}
* {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}}
* {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}}
* {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}}
* {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}}
* {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}}
* {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}}
* {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&amp;pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&amp;pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}}
* {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}}
* {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}}
* {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}}
* {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}}
* {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}}
* {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}}
* {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&amp;pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&amp;pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&amp;pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&amp;pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy  |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}}
* {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&amp;q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&amp;pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&amp;q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&amp;pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}}
* {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}}

[[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]]
[[Kategorya:Anarkismo|*]]
[[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]]</text>
      <sha1>5c0efr260q205k48nz36aeo35y6y53h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2215650</id>
      <parentid>2215648</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T11:18:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kasaysayan */</comment>
      <origin>2215650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76903" sha1="plpvyvbfs5d4pngedxsyshkq5yl27a7" xml:space="preserve">{{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay &quot;talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado.&quot;{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} 

Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon.

Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo.

== Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan ==
[[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}&lt;ref name=&quot;Merriman2&quot;&gt;Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Leier2&quot;&gt;Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.&lt;/ref&gt;]]
Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang &quot;walang pinuno&quot; o &quot;walang namumuno&quot;. Binubuo ito ng unlaping ''an-'' (&quot;walang&quot;) at ng salitang ''arkhos'' (&quot;pinuno&quot; o &quot;tagapamahala&quot;). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc=&quot;Anarchism&quot;|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc=&quot;Anarchism&quot;|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}}

Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}&lt;ref name=&quot;Merriman2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Leier&quot;&gt;Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc=&quot;The Basic Ideas of Anarchism&quot;}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}}

Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}}

Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang &quot;pinakasukdulang kabaligtaran&quot; ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, &quot;sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina.&quot;{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, &quot;mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito&quot;—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—&quot;ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo.&quot; Dagdag pa niya, &quot;ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan.&quot;{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na &quot;ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito.&quot;{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na &quot;nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan&quot; ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}}

Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}}

== Simbolismo ==
{{multiple image
| total_width       = 320
| image1            = Anarchy-symbol.svg
| caption1          = Simbolong bilog na A
| image2            = Circle-A red.svg
| caption2          = Naka-istilong Bilog na A na punk
| align             = right
| header            = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}&lt;/ref&gt;
}}
Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].&lt;ref name=&quot;Baillargeon&quot;&gt;{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&amp;q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&amp;q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;An Anarchist FAQ&quot;&gt;{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}&lt;/ref&gt; Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod.

Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A.

Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].&lt;ref name=&quot;revival&quot;&gt;{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gordon&quot;&gt;{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga paaralan ng kaisipan ==
Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc=&quot;Anarchism&quot;|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc=&quot;Anarchism&quot;}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}}

Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc=&quot;Critique of authoritarian socialism&quot;}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&amp;pg=PP15 xi]|1ps=, &quot;Usually considered to be an extreme left-wing ideology&quot;.}}&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}}

Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}}

Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.&lt;ref name=&quot;sa&quot;&gt;{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}&lt;/ref&gt; Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}}

=== Klasiko ===
Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}}

Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang &quot;pagbuwag sa estado&quot;,&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}&lt;/ref&gt; pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang &quot;ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari.&quot;{{Sfn|Pierson|2013|p=187}}

Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}}

Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong &quot;[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]].&quot;{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}}

Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}}

== Kasaysayan ==
Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan.  Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na &quot;What is Property?&quot; bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan.

== Anarkismo ni Rizal ==
Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, &quot;[[El Filibusterismo]]&quot;.

Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista.

=== La Liga Filipina ===
Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang  pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]].

=== El Filibusterismo ===
''Salin ng salita:'' 

Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas

Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed 

Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay  inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao,  ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao.  

Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang &quot;[[Propaganda ng Gawain]]&quot; ng mga Anarkista sa kapanahunan niya.    

Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun.  

&quot;''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''&quot; 

&lt;small&gt;~Isagani&lt;/small&gt;


''&quot;-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?&quot;'' 

&lt;small&gt;~Padre Florentino&lt;/small&gt;

== Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas ==
Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na &quot;Banaag at Sikat&quot; na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo.

Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon.

Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang &quot;utak pulbura&quot; na siyang tanyag sa paggamit ng &quot;pillbox&quot;. Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista.

Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito.

Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na &quot;Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines&quot;. Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na &quot;Bandilang itim&quot;. Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na &quot;The Promise of an Anarchist Sociological Imagination&quot;. At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang &quot;Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism&quot;.

Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. 

== Mga Konsepto ==

'''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' 

Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga  makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. 

'''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' 

Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. 


'''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)'''

Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin.

'''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' 

Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis.  

'''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)'''

Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, 

&quot;Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan.&quot;

'''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)'''

Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa.

'''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''')

Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi  tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga.

'''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)'''

Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen.

'''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)'''

Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. 

Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya.

'''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)'''

Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila.

'''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)'''

Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki.

== Perspektibong Pangekonomiya ==

=== Komunismo (Communism) ===
Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito.

Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral.

=== Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) ===
Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan.

Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng &quot;bangko ng mga tao&quot; kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit.

=== Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) ===
Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng &quot;utang na loob&quot; na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa.

=== Aklatang Ekonomiya (Library Economy) ===
Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga &quot;community pantry&quot; na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya.

=== Counter-Economics ===
Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o &quot;Agorismo&quot; ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan.

Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag.

== Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan ==

=== '''Rebolusyon sa Catalonia''' ===
Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante.

Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza.

Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng  kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan.

=== '''Komunidad sa Manchuria''' ===
Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo.  Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang &quot;Shinmin Prefecture&quot; o maskilala bilang &quot;Korean People's Association in Manchuria&quot; (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon.

=== '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' ===
Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya.

=== Zomia ===

Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. 

=== Exarcheia ng Greece ===

Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian.

== Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw ==

=== Liberalismo ===
Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao.

Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad.

Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may  anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao.

=== Pasismo at Pagmamakabansa ===
Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema  ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita,  bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. 

Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea.

Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa.

Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw.

=== Sosyalistang Pamahalaan ===
Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo.

Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon.

=== Teokrasya ===
Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan.

=== Pangmaramihang Demokrasya ===
Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan.

=== Kapitalismo at Merkadong Lipunan ===
Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan.

=== Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) ===
Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido.

=== Meritokrasya at Kakistokrasya ===
Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon.

Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal.

Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din.

=== Minarkismo ===
Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster.

== Tingnan din ==

* [[Komunismo]]
* [[Mutualismo]]
* [[Sosyalismo]]

== Mga pananda ==
&lt;references group=&quot;nb&quot;/&gt;

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

== Mga talababa ==
* {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}}
* {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley &amp; Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}}
* {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}}
* {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}}
* {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&amp;pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&amp;pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}}
* {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip  |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}}
* {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}}
* {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}}
* {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}}
* {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}}
* {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}}
* {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}}
* {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}}
* {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}}
* {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}}
* {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}}
* {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger  |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}}
* {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}}
* {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&amp;pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&amp;pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}}
* {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}}
* {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}}
* {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}}
* {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}}
* {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}}
* {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}}
* {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&amp;pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&amp;pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}}
* {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}}
* {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}}
* {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}}
* {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}}
* {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}}
* {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}}
* {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&amp;pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&amp;pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&amp;pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&amp;pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy  |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}}
* {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&amp;q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&amp;pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&amp;q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&amp;pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}}
* {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}}

[[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]]
[[Kategorya:Anarkismo|*]]
[[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]]</text>
      <sha1>plpvyvbfs5d4pngedxsyshkq5yl27a7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2215651</id>
      <parentid>2215650</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T11:21:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga talababa */</comment>
      <origin>2215651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77195" sha1="1f93alpx94yzpb6krorkt7hs8042uzv" xml:space="preserve">{{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay &quot;talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado.&quot;{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} 

Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon.

Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo.

== Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan ==
[[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}&lt;ref name=&quot;Merriman2&quot;&gt;Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Leier2&quot;&gt;Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.&lt;/ref&gt;]]
Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang &quot;walang pinuno&quot; o &quot;walang namumuno&quot;. Binubuo ito ng unlaping ''an-'' (&quot;walang&quot;) at ng salitang ''arkhos'' (&quot;pinuno&quot; o &quot;tagapamahala&quot;). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc=&quot;Anarchism&quot;|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc=&quot;Anarchism&quot;|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}}

Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}&lt;ref name=&quot;Merriman2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Leier&quot;&gt;Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc=&quot;The Basic Ideas of Anarchism&quot;}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}}

Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}}

Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang &quot;pinakasukdulang kabaligtaran&quot; ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, &quot;sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina.&quot;{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, &quot;mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito&quot;—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—&quot;ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo.&quot; Dagdag pa niya, &quot;ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan.&quot;{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na &quot;ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito.&quot;{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na &quot;nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan&quot; ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}}

Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}}

== Simbolismo ==
{{multiple image
| total_width       = 320
| image1            = Anarchy-symbol.svg
| caption1          = Simbolong bilog na A
| image2            = Circle-A red.svg
| caption2          = Naka-istilong Bilog na A na punk
| align             = right
| header            = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}&lt;/ref&gt;
}}
Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].&lt;ref name=&quot;Baillargeon&quot;&gt;{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&amp;q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&amp;q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;An Anarchist FAQ&quot;&gt;{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}&lt;/ref&gt; Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod.

Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A.

Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].&lt;ref name=&quot;revival&quot;&gt;{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gordon&quot;&gt;{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga paaralan ng kaisipan ==
Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc=&quot;Anarchism&quot;|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc=&quot;Anarchism&quot;}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}}

Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc=&quot;Critique of authoritarian socialism&quot;}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&amp;pg=PP15 xi]|1ps=, &quot;Usually considered to be an extreme left-wing ideology&quot;.}}&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}}

Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}}

Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.&lt;ref name=&quot;sa&quot;&gt;{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}&lt;/ref&gt; Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}}

=== Klasiko ===
Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}}

Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang &quot;pagbuwag sa estado&quot;,&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}&lt;/ref&gt; pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang &quot;ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari.&quot;{{Sfn|Pierson|2013|p=187}}

Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}}

Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong &quot;[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]].&quot;{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}}

Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}}

== Kasaysayan ==
Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan.  Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na &quot;What is Property?&quot; bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan.

== Anarkismo ni Rizal ==
Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, &quot;[[El Filibusterismo]]&quot;.

Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista.

=== La Liga Filipina ===
Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang  pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]].

=== El Filibusterismo ===
''Salin ng salita:'' 

Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas

Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed 

Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay  inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao,  ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao.  

Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang &quot;[[Propaganda ng Gawain]]&quot; ng mga Anarkista sa kapanahunan niya.    

Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun.  

&quot;''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''&quot; 

&lt;small&gt;~Isagani&lt;/small&gt;


''&quot;-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?&quot;'' 

&lt;small&gt;~Padre Florentino&lt;/small&gt;

== Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas ==
Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na &quot;Banaag at Sikat&quot; na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo.

Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon.

Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang &quot;utak pulbura&quot; na siyang tanyag sa paggamit ng &quot;pillbox&quot;. Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista.

Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito.

Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na &quot;Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines&quot;. Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na &quot;Bandilang itim&quot;. Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na &quot;The Promise of an Anarchist Sociological Imagination&quot;. At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang &quot;Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism&quot;.

Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. 

== Mga Konsepto ==

'''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' 

Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga  makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. 

'''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' 

Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. 


'''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)'''

Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin.

'''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' 

Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis.  

'''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)'''

Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, 

&quot;Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan.&quot;

'''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)'''

Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa.

'''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''')

Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi  tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga.

'''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)'''

Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen.

'''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)'''

Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. 

Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya.

'''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)'''

Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila.

'''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)'''

Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki.

== Perspektibong Pangekonomiya ==

=== Komunismo (Communism) ===
Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito.

Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral.

=== Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) ===
Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan.

Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng &quot;bangko ng mga tao&quot; kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit.

=== Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) ===
Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng &quot;utang na loob&quot; na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa.

=== Aklatang Ekonomiya (Library Economy) ===
Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga &quot;community pantry&quot; na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya.

=== Counter-Economics ===
Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o &quot;Agorismo&quot; ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan.

Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag.

== Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan ==

=== '''Rebolusyon sa Catalonia''' ===
Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante.

Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza.

Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng  kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan.

=== '''Komunidad sa Manchuria''' ===
Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo.  Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang &quot;Shinmin Prefecture&quot; o maskilala bilang &quot;Korean People's Association in Manchuria&quot; (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon.

=== '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' ===
Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya.

=== Zomia ===

Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. 

=== Exarcheia ng Greece ===

Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian.

== Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw ==

=== Liberalismo ===
Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao.

Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad.

Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may  anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao.

=== Pasismo at Pagmamakabansa ===
Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema  ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita,  bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. 

Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea.

Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa.

Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw.

=== Sosyalistang Pamahalaan ===
Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo.

Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon.

=== Teokrasya ===
Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan.

=== Pangmaramihang Demokrasya ===
Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan.

=== Kapitalismo at Merkadong Lipunan ===
Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan.

=== Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) ===
Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido.

=== Meritokrasya at Kakistokrasya ===
Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon.

Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal.

Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din.

=== Minarkismo ===
Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster.

== Tingnan din ==

* [[Komunismo]]
* [[Mutualismo]]
* [[Sosyalismo]]

== Mga pananda ==
&lt;references group=&quot;nb&quot;/&gt;

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

== Mga talababa ==
* {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}}
* {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley &amp; Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}}
* {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}}
* {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}}
* {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&amp;pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&amp;pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}}
* {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip  |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}}
* {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}}
* {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}}
* {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}}
* {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}}
* {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}}
* {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}}
* {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}}
* {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}}
* {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}}
* {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}}
* {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger  |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}}
* {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}}
* {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&amp;pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&amp;pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}}
* {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}}
* {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}}
* {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}}
* {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}}
* {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}}
* {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}}
* {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&amp;pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&amp;pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}}
* {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}}
* {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}}
* {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}}
* {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}}
* {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}}
* {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}}
* {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&amp;pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&amp;pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&amp;pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&amp;pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy  |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}}
* {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&amp;q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&amp;pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&amp;q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&amp;pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}}
* {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}}
* {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl  |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}

[[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]]
[[Kategorya:Anarkismo|*]]
[[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]]</text>
      <sha1>1f93alpx94yzpb6krorkt7hs8042uzv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2215652</id>
      <parentid>2215651</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T11:26:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <comment>/* Klasiko */</comment>
      <origin>2215652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77912" sha1="6yuw6vvgpsme6ib9vf1xmam6u0bxry2" xml:space="preserve">{{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay &quot;talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado.&quot;{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} 

Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon.

Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo.

== Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan ==
[[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}&lt;ref name=&quot;Merriman2&quot;&gt;Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Leier2&quot;&gt;Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.&lt;/ref&gt;]]
Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang &quot;walang pinuno&quot; o &quot;walang namumuno&quot;. Binubuo ito ng unlaping ''an-'' (&quot;walang&quot;) at ng salitang ''arkhos'' (&quot;pinuno&quot; o &quot;tagapamahala&quot;). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc=&quot;Anarchism&quot;|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc=&quot;Anarchism&quot;|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}}

Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}&lt;ref name=&quot;Merriman2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Leier&quot;&gt;Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc=&quot;The Basic Ideas of Anarchism&quot;}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}}

Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}}

Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang &quot;pinakasukdulang kabaligtaran&quot; ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, &quot;sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina.&quot;{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, &quot;mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito&quot;—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—&quot;ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo.&quot; Dagdag pa niya, &quot;ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan.&quot;{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na &quot;ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito.&quot;{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na &quot;nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan&quot; ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}}

Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}}

== Simbolismo ==
{{multiple image
| total_width       = 320
| image1            = Anarchy-symbol.svg
| caption1          = Simbolong bilog na A
| image2            = Circle-A red.svg
| caption2          = Naka-istilong Bilog na A na punk
| align             = right
| header            = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}&lt;/ref&gt;
}}
Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].&lt;ref name=&quot;Baillargeon&quot;&gt;{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&amp;q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&amp;q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;An Anarchist FAQ&quot;&gt;{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}&lt;/ref&gt; Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod.

Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A.

Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].&lt;ref name=&quot;revival&quot;&gt;{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gordon&quot;&gt;{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga paaralan ng kaisipan ==
Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc=&quot;Anarchism&quot;|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc=&quot;Anarchism&quot;}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}}

Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc=&quot;Critique of authoritarian socialism&quot;}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&amp;pg=PP15 xi]|1ps=, &quot;Usually considered to be an extreme left-wing ideology&quot;.}}&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}}

Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}}

Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.&lt;ref name=&quot;sa&quot;&gt;{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}&lt;/ref&gt; Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}}

=== Klasiko ===
Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}}

Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang &quot;pagbuwag sa estado&quot;,&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}&lt;/ref&gt; pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang &quot;ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari.&quot;{{Sfn|Pierson|2013|p=187}}

Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}}

Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong &quot;[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]].&quot;{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}}

Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}}

Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang malayang pagpapasya kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos. Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]], gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.

== Kasaysayan ==
Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan.  Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na &quot;What is Property?&quot; bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan.

== Anarkismo ni Rizal ==
Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, &quot;[[El Filibusterismo]]&quot;.

Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista.

=== La Liga Filipina ===
Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang  pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]].

=== El Filibusterismo ===
''Salin ng salita:'' 

Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas

Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed 

Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay  inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao,  ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao.  

Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang &quot;[[Propaganda ng Gawain]]&quot; ng mga Anarkista sa kapanahunan niya.    

Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun.  

&quot;''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''&quot; 

&lt;small&gt;~Isagani&lt;/small&gt;


''&quot;-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?&quot;'' 

&lt;small&gt;~Padre Florentino&lt;/small&gt;

== Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas ==
Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na &quot;Banaag at Sikat&quot; na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo.

Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon.

Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang &quot;utak pulbura&quot; na siyang tanyag sa paggamit ng &quot;pillbox&quot;. Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista.

Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito.

Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na &quot;Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines&quot;. Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na &quot;Bandilang itim&quot;. Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na &quot;The Promise of an Anarchist Sociological Imagination&quot;. At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang &quot;Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism&quot;.

Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. 

== Mga Konsepto ==

'''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' 

Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga  makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. 

'''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' 

Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. 


'''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)'''

Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin.

'''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' 

Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis.  

'''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)'''

Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, 

&quot;Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan.&quot;

'''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)'''

Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa.

'''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''')

Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi  tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga.

'''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)'''

Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen.

'''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)'''

Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. 

Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya.

'''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)'''

Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila.

'''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)'''

Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki.

== Perspektibong Pangekonomiya ==

=== Komunismo (Communism) ===
Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito.

Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral.

=== Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) ===
Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan.

Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng &quot;bangko ng mga tao&quot; kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit.

=== Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) ===
Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng &quot;utang na loob&quot; na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa.

=== Aklatang Ekonomiya (Library Economy) ===
Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga &quot;community pantry&quot; na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya.

=== Counter-Economics ===
Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o &quot;Agorismo&quot; ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan.

Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag.

== Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan ==

=== '''Rebolusyon sa Catalonia''' ===
Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante.

Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza.

Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng  kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan.

=== '''Komunidad sa Manchuria''' ===
Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo.  Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang &quot;Shinmin Prefecture&quot; o maskilala bilang &quot;Korean People's Association in Manchuria&quot; (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon.

=== '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' ===
Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya.

=== Zomia ===

Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. 

=== Exarcheia ng Greece ===

Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian.

== Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw ==

=== Liberalismo ===
Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao.

Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad.

Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may  anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao.

=== Pasismo at Pagmamakabansa ===
Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema  ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita,  bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. 

Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea.

Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa.

Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw.

=== Sosyalistang Pamahalaan ===
Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo.

Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon.

=== Teokrasya ===
Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan.

=== Pangmaramihang Demokrasya ===
Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan.

=== Kapitalismo at Merkadong Lipunan ===
Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan.

=== Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) ===
Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido.

=== Meritokrasya at Kakistokrasya ===
Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon.

Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal.

Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din.

=== Minarkismo ===
Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster.

== Tingnan din ==

* [[Komunismo]]
* [[Mutualismo]]
* [[Sosyalismo]]

== Mga pananda ==
&lt;references group=&quot;nb&quot;/&gt;

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

== Mga talababa ==
* {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}}
* {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley &amp; Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}}
* {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}}
* {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}}
* {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&amp;pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&amp;pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}}
* {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip  |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}}
* {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}}
* {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}}
* {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}}
* {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}}
* {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}}
* {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}}
* {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}}
* {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}}
* {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}}
* {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}}
* {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger  |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}}
* {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}}
* {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&amp;pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&amp;pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}}
* {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}}
* {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}}
* {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}}
* {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}}
* {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}}
* {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}}
* {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&amp;pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&amp;pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}}
* {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}}
* {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}}
* {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}}
* {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}}
* {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}}
* {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}}
* {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&amp;pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&amp;pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&amp;pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&amp;pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy  |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}}
* {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&amp;q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&amp;pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&amp;q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&amp;pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}}
* {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}}
* {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl  |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}

[[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]]
[[Kategorya:Anarkismo|*]]
[[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]]</text>
      <sha1>6yuw6vvgpsme6ib9vf1xmam6u0bxry2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2215654</id>
      <parentid>2215652</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T11:28:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <comment>/* Klasiko */</comment>
      <origin>2215654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77934" sha1="pnwiuc6k19ocox623ww63p1slokm4vp" xml:space="preserve">{{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay &quot;talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado.&quot;{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} 

Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon.

Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo.

== Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan ==
[[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}&lt;ref name=&quot;Merriman2&quot;&gt;Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Leier2&quot;&gt;Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.&lt;/ref&gt;]]
Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang &quot;walang pinuno&quot; o &quot;walang namumuno&quot;. Binubuo ito ng unlaping ''an-'' (&quot;walang&quot;) at ng salitang ''arkhos'' (&quot;pinuno&quot; o &quot;tagapamahala&quot;). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc=&quot;Anarchism&quot;|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc=&quot;Anarchism&quot;|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}}

Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}&lt;ref name=&quot;Merriman2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Leier&quot;&gt;Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc=&quot;The Basic Ideas of Anarchism&quot;}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}}

Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}}

Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang &quot;pinakasukdulang kabaligtaran&quot; ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, &quot;sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina.&quot;{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, &quot;mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito&quot;—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—&quot;ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo.&quot; Dagdag pa niya, &quot;ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan.&quot;{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na &quot;ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito.&quot;{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na &quot;nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan&quot; ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}}

Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}}

== Simbolismo ==
{{multiple image
| total_width       = 320
| image1            = Anarchy-symbol.svg
| caption1          = Simbolong bilog na A
| image2            = Circle-A red.svg
| caption2          = Naka-istilong Bilog na A na punk
| align             = right
| header            = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}&lt;/ref&gt;
}}
Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].&lt;ref name=&quot;Baillargeon&quot;&gt;{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&amp;q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&amp;q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;An Anarchist FAQ&quot;&gt;{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}&lt;/ref&gt; Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod.

Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A.

Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].&lt;ref name=&quot;revival&quot;&gt;{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gordon&quot;&gt;{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga paaralan ng kaisipan ==
Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc=&quot;Anarchism&quot;|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc=&quot;Anarchism&quot;}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}}

Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc=&quot;Critique of authoritarian socialism&quot;}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&amp;pg=PP15 xi]|1ps=, &quot;Usually considered to be an extreme left-wing ideology&quot;.}}&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}}

Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}}

Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.&lt;ref name=&quot;sa&quot;&gt;{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}&lt;/ref&gt; Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}}

=== Klasiko ===
Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}}

Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang &quot;pagbuwag sa estado&quot;,&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}&lt;/ref&gt; pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang &quot;ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari.&quot;{{Sfn|Pierson|2013|p=187}}

Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}}

Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong &quot;[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]].&quot;{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}}

Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}}

Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos. Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]], gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.

== Kasaysayan ==
Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan.  Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na &quot;What is Property?&quot; bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan.

== Anarkismo ni Rizal ==
Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, &quot;[[El Filibusterismo]]&quot;.

Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista.

=== La Liga Filipina ===
Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang  pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]].

=== El Filibusterismo ===
''Salin ng salita:'' 

Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas

Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed 

Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay  inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao,  ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao.  

Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang &quot;[[Propaganda ng Gawain]]&quot; ng mga Anarkista sa kapanahunan niya.    

Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun.  

&quot;''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''&quot; 

&lt;small&gt;~Isagani&lt;/small&gt;


''&quot;-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?&quot;'' 

&lt;small&gt;~Padre Florentino&lt;/small&gt;

== Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas ==
Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na &quot;Banaag at Sikat&quot; na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo.

Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon.

Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang &quot;utak pulbura&quot; na siyang tanyag sa paggamit ng &quot;pillbox&quot;. Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista.

Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito.

Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na &quot;Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines&quot;. Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na &quot;Bandilang itim&quot;. Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na &quot;The Promise of an Anarchist Sociological Imagination&quot;. At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang &quot;Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism&quot;.

Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. 

== Mga Konsepto ==

'''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' 

Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga  makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. 

'''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' 

Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. 


'''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)'''

Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin.

'''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' 

Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis.  

'''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)'''

Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, 

&quot;Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan.&quot;

'''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)'''

Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa.

'''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''')

Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi  tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga.

'''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)'''

Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen.

'''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)'''

Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. 

Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya.

'''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)'''

Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila.

'''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)'''

Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki.

== Perspektibong Pangekonomiya ==

=== Komunismo (Communism) ===
Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito.

Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral.

=== Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) ===
Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan.

Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng &quot;bangko ng mga tao&quot; kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit.

=== Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) ===
Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng &quot;utang na loob&quot; na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa.

=== Aklatang Ekonomiya (Library Economy) ===
Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga &quot;community pantry&quot; na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya.

=== Counter-Economics ===
Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o &quot;Agorismo&quot; ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan.

Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag.

== Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan ==

=== '''Rebolusyon sa Catalonia''' ===
Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante.

Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza.

Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng  kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan.

=== '''Komunidad sa Manchuria''' ===
Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo.  Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang &quot;Shinmin Prefecture&quot; o maskilala bilang &quot;Korean People's Association in Manchuria&quot; (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon.

=== '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' ===
Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya.

=== Zomia ===

Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. 

=== Exarcheia ng Greece ===

Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian.

== Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw ==

=== Liberalismo ===
Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao.

Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad.

Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may  anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao.

=== Pasismo at Pagmamakabansa ===
Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema  ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita,  bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. 

Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea.

Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa.

Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw.

=== Sosyalistang Pamahalaan ===
Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo.

Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon.

=== Teokrasya ===
Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan.

=== Pangmaramihang Demokrasya ===
Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan.

=== Kapitalismo at Merkadong Lipunan ===
Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan.

=== Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) ===
Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido.

=== Meritokrasya at Kakistokrasya ===
Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon.

Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal.

Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din.

=== Minarkismo ===
Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster.

== Tingnan din ==

* [[Komunismo]]
* [[Mutualismo]]
* [[Sosyalismo]]

== Mga pananda ==
&lt;references group=&quot;nb&quot;/&gt;

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

== Mga talababa ==
* {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}}
* {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley &amp; Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}}
* {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}}
* {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}}
* {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&amp;pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&amp;pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}}
* {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip  |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}}
* {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}}
* {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}}
* {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}}
* {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}}
* {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}}
* {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}}
* {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}}
* {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}}
* {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}}
* {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}}
* {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger  |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}}
* {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}}
* {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&amp;pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&amp;pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}}
* {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}}
* {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}}
* {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}}
* {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}}
* {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}}
* {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}}
* {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&amp;pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&amp;pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}}
* {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}}
* {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}}
* {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}}
* {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}}
* {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}}
* {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}}
* {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&amp;pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&amp;pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&amp;pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&amp;pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy  |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}}
* {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&amp;q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&amp;pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&amp;q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&amp;pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}}
* {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}}
* {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl  |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}

[[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]]
[[Kategorya:Anarkismo|*]]
[[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]]</text>
      <sha1>pnwiuc6k19ocox623ww63p1slokm4vp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2215656</id>
      <parentid>2215654</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T11:30:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <comment>/* Klasiko */</comment>
      <origin>2215656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78035" sha1="9i1ubv4pluebvuxr8edu3y41k122yzm" xml:space="preserve">{{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay &quot;talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado.&quot;{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} 

Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon.

Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo.

== Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan ==
[[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}&lt;ref name=&quot;Merriman2&quot;&gt;Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Leier2&quot;&gt;Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.&lt;/ref&gt;]]
Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang &quot;walang pinuno&quot; o &quot;walang namumuno&quot;. Binubuo ito ng unlaping ''an-'' (&quot;walang&quot;) at ng salitang ''arkhos'' (&quot;pinuno&quot; o &quot;tagapamahala&quot;). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc=&quot;Anarchism&quot;|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc=&quot;Anarchism&quot;|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}}

Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}&lt;ref name=&quot;Merriman2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Leier&quot;&gt;Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc=&quot;The Basic Ideas of Anarchism&quot;}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}}

Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}}

Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang &quot;pinakasukdulang kabaligtaran&quot; ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, &quot;sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina.&quot;{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, &quot;mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito&quot;—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—&quot;ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo.&quot; Dagdag pa niya, &quot;ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan.&quot;{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na &quot;ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito.&quot;{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na &quot;nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan&quot; ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}}

Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}}

== Simbolismo ==
{{multiple image
| total_width       = 320
| image1            = Anarchy-symbol.svg
| caption1          = Simbolong bilog na A
| image2            = Circle-A red.svg
| caption2          = Naka-istilong Bilog na A na punk
| align             = right
| header            = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}&lt;/ref&gt;
}}
Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].&lt;ref name=&quot;Baillargeon&quot;&gt;{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&amp;q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&amp;q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;An Anarchist FAQ&quot;&gt;{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}&lt;/ref&gt; Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod.

Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A.

Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].&lt;ref name=&quot;revival&quot;&gt;{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gordon&quot;&gt;{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga paaralan ng kaisipan ==
Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc=&quot;Anarchism&quot;|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc=&quot;Anarchism&quot;}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}}

Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc=&quot;Critique of authoritarian socialism&quot;}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&amp;pg=PP15 xi]|1ps=, &quot;Usually considered to be an extreme left-wing ideology&quot;.}}&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}}

Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}}

Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.&lt;ref name=&quot;sa&quot;&gt;{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}&lt;/ref&gt; Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}}

=== Klasiko ===
Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}}

Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang &quot;pagbuwag sa estado&quot;,&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}&lt;/ref&gt; pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang &quot;ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari.&quot;{{Sfn|Pierson|2013|p=187}}

Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}}

Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong &quot;[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]].&quot;{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}}

Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}}

Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}}

== Kasaysayan ==
Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan.  Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na &quot;What is Property?&quot; bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan.

== Anarkismo ni Rizal ==
Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, &quot;[[El Filibusterismo]]&quot;.

Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista.

=== La Liga Filipina ===
Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang  pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]].

=== El Filibusterismo ===
''Salin ng salita:'' 

Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas

Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed 

Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay  inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao,  ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao.  

Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang &quot;[[Propaganda ng Gawain]]&quot; ng mga Anarkista sa kapanahunan niya.    

Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun.  

&quot;''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''&quot; 

&lt;small&gt;~Isagani&lt;/small&gt;


''&quot;-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?&quot;'' 

&lt;small&gt;~Padre Florentino&lt;/small&gt;

== Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas ==
Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na &quot;Banaag at Sikat&quot; na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo.

Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon.

Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang &quot;utak pulbura&quot; na siyang tanyag sa paggamit ng &quot;pillbox&quot;. Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista.

Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito.

Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na &quot;Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines&quot;. Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na &quot;Bandilang itim&quot;. Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na &quot;The Promise of an Anarchist Sociological Imagination&quot;. At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang &quot;Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism&quot;.

Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. 

== Mga Konsepto ==

'''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' 

Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga  makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. 

'''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' 

Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. 


'''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)'''

Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin.

'''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' 

Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis.  

'''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)'''

Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, 

&quot;Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan.&quot;

'''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)'''

Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa.

'''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''')

Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi  tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga.

'''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)'''

Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen.

'''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)'''

Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. 

Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya.

'''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)'''

Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila.

'''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)'''

Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki.

== Perspektibong Pangekonomiya ==

=== Komunismo (Communism) ===
Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito.

Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral.

=== Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) ===
Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan.

Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng &quot;bangko ng mga tao&quot; kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit.

=== Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) ===
Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng &quot;utang na loob&quot; na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa.

=== Aklatang Ekonomiya (Library Economy) ===
Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga &quot;community pantry&quot; na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya.

=== Counter-Economics ===
Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o &quot;Agorismo&quot; ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan.

Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag.

== Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan ==

=== '''Rebolusyon sa Catalonia''' ===
Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante.

Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza.

Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng  kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan.

=== '''Komunidad sa Manchuria''' ===
Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo.  Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang &quot;Shinmin Prefecture&quot; o maskilala bilang &quot;Korean People's Association in Manchuria&quot; (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon.

=== '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' ===
Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya.

=== Zomia ===

Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. 

=== Exarcheia ng Greece ===

Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian.

== Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw ==

=== Liberalismo ===
Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao.

Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad.

Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may  anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao.

=== Pasismo at Pagmamakabansa ===
Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema  ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita,  bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. 

Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea.

Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa.

Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw.

=== Sosyalistang Pamahalaan ===
Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo.

Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon.

=== Teokrasya ===
Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan.

=== Pangmaramihang Demokrasya ===
Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan.

=== Kapitalismo at Merkadong Lipunan ===
Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan.

=== Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) ===
Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido.

=== Meritokrasya at Kakistokrasya ===
Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon.

Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal.

Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din.

=== Minarkismo ===
Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster.

== Tingnan din ==

* [[Komunismo]]
* [[Mutualismo]]
* [[Sosyalismo]]

== Mga pananda ==
&lt;references group=&quot;nb&quot;/&gt;

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

== Mga talababa ==
* {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}}
* {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley &amp; Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}}
* {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}}
* {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}}
* {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&amp;pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&amp;pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}}
* {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip  |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}}
* {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}}
* {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}}
* {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}}
* {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}}
* {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}}
* {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}}
* {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}}
* {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}}
* {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}}
* {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}}
* {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger  |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}}
* {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}}
* {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&amp;pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&amp;pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}}
* {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}}
* {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}}
* {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}}
* {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}}
* {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}}
* {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}}
* {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&amp;pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&amp;pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}}
* {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}}
* {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}}
* {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}}
* {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}}
* {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}}
* {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}}
* {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&amp;pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&amp;pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&amp;pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&amp;pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy  |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}}
* {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&amp;q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&amp;pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&amp;q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&amp;pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}}
* {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}}
* {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl  |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}

[[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]]
[[Kategorya:Anarkismo|*]]
[[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]]</text>
      <sha1>9i1ubv4pluebvuxr8edu3y41k122yzm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2215657</id>
      <parentid>2215656</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T11:35:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga talababa */</comment>
      <origin>2215657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78320" sha1="qzqcnlnejp21ugpsegru5rc9wacyjgg" xml:space="preserve">{{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay &quot;talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado.&quot;{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} 

Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon.

Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo.

== Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan ==
[[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}&lt;ref name=&quot;Merriman2&quot;&gt;Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Leier2&quot;&gt;Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.&lt;/ref&gt;]]
Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang &quot;walang pinuno&quot; o &quot;walang namumuno&quot;. Binubuo ito ng unlaping ''an-'' (&quot;walang&quot;) at ng salitang ''arkhos'' (&quot;pinuno&quot; o &quot;tagapamahala&quot;). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc=&quot;Anarchism&quot;|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc=&quot;Anarchism&quot;|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}}

Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}&lt;ref name=&quot;Merriman2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Leier&quot;&gt;Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc=&quot;The Basic Ideas of Anarchism&quot;}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}}

Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}}

Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang &quot;pinakasukdulang kabaligtaran&quot; ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, &quot;sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina.&quot;{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, &quot;mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito&quot;—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—&quot;ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo.&quot; Dagdag pa niya, &quot;ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan.&quot;{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na &quot;ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito.&quot;{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na &quot;nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan&quot; ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}}

Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}}

== Simbolismo ==
{{multiple image
| total_width       = 320
| image1            = Anarchy-symbol.svg
| caption1          = Simbolong bilog na A
| image2            = Circle-A red.svg
| caption2          = Naka-istilong Bilog na A na punk
| align             = right
| header            = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}&lt;/ref&gt;
}}
Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].&lt;ref name=&quot;Baillargeon&quot;&gt;{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&amp;q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&amp;q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;An Anarchist FAQ&quot;&gt;{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}&lt;/ref&gt; Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod.

Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A.

Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].&lt;ref name=&quot;revival&quot;&gt;{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gordon&quot;&gt;{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga paaralan ng kaisipan ==
Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc=&quot;Anarchism&quot;|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc=&quot;Anarchism&quot;}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}}

Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc=&quot;Critique of authoritarian socialism&quot;}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&amp;pg=PP15 xi]|1ps=, &quot;Usually considered to be an extreme left-wing ideology&quot;.}}&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}}

Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}}

Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.&lt;ref name=&quot;sa&quot;&gt;{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}&lt;/ref&gt; Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}}

=== Klasiko ===
Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}}

Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang &quot;pagbuwag sa estado&quot;,&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}&lt;/ref&gt; pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang &quot;ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari.&quot;{{Sfn|Pierson|2013|p=187}}

Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}}

Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong &quot;[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]].&quot;{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}}

Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}}

Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}}

== Kasaysayan ==
Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan.  Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na &quot;What is Property?&quot; bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan.

== Anarkismo ni Rizal ==
Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, &quot;[[El Filibusterismo]]&quot;.

Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista.

=== La Liga Filipina ===
Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang  pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]].

=== El Filibusterismo ===
''Salin ng salita:'' 

Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas

Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed 

Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay  inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao,  ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao.  

Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang &quot;[[Propaganda ng Gawain]]&quot; ng mga Anarkista sa kapanahunan niya.    

Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun.  

&quot;''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''&quot; 

&lt;small&gt;~Isagani&lt;/small&gt;


''&quot;-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?&quot;'' 

&lt;small&gt;~Padre Florentino&lt;/small&gt;

== Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas ==
Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na &quot;Banaag at Sikat&quot; na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo.

Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon.

Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang &quot;utak pulbura&quot; na siyang tanyag sa paggamit ng &quot;pillbox&quot;. Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista.

Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito.

Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na &quot;Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines&quot;. Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na &quot;Bandilang itim&quot;. Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na &quot;The Promise of an Anarchist Sociological Imagination&quot;. At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang &quot;Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism&quot;.

Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. 

== Mga Konsepto ==

'''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' 

Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga  makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. 

'''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' 

Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. 


'''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)'''

Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin.

'''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' 

Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis.  

'''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)'''

Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, 

&quot;Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan.&quot;

'''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)'''

Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa.

'''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''')

Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi  tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga.

'''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)'''

Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen.

'''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)'''

Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. 

Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya.

'''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)'''

Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila.

'''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)'''

Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki.

== Perspektibong Pangekonomiya ==

=== Komunismo (Communism) ===
Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito.

Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral.

=== Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) ===
Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan.

Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng &quot;bangko ng mga tao&quot; kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit.

=== Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) ===
Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng &quot;utang na loob&quot; na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa.

=== Aklatang Ekonomiya (Library Economy) ===
Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga &quot;community pantry&quot; na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya.

=== Counter-Economics ===
Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o &quot;Agorismo&quot; ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan.

Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag.

== Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan ==

=== '''Rebolusyon sa Catalonia''' ===
Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante.

Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza.

Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng  kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan.

=== '''Komunidad sa Manchuria''' ===
Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo.  Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang &quot;Shinmin Prefecture&quot; o maskilala bilang &quot;Korean People's Association in Manchuria&quot; (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon.

=== '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' ===
Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya.

=== Zomia ===

Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. 

=== Exarcheia ng Greece ===

Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian.

== Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw ==

=== Liberalismo ===
Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao.

Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad.

Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may  anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao.

=== Pasismo at Pagmamakabansa ===
Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema  ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita,  bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. 

Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea.

Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa.

Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw.

=== Sosyalistang Pamahalaan ===
Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo.

Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon.

=== Teokrasya ===
Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan.

=== Pangmaramihang Demokrasya ===
Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan.

=== Kapitalismo at Merkadong Lipunan ===
Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan.

=== Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) ===
Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido.

=== Meritokrasya at Kakistokrasya ===
Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon.

Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal.

Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din.

=== Minarkismo ===
Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster.

== Tingnan din ==

* [[Komunismo]]
* [[Mutualismo]]
* [[Sosyalismo]]

== Mga pananda ==
&lt;references group=&quot;nb&quot;/&gt;

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

== Mga talababa ==
* {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}}
* {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley &amp; Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}}
* {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}}
* {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}}
* {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&amp;pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&amp;pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}}
* {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip  |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}}
* {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}}
* {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}}
* {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}}
* {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}}
* {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}}
* {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}}
* {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}}
* {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}}
* {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}}
* {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}}
* {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger  |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}}
* {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}}
* {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&amp;pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&amp;pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}}
* {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}}
* {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}}
* {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}}
* {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}}
* {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}}
* {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}}
* {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&amp;pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&amp;pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}}
* {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}}
* {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}}
* {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}}
* {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}}
* {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}}
* {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}}
* {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&amp;pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&amp;pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&amp;pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&amp;pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy  |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}}
* {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&amp;q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&amp;pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&amp;q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&amp;pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}}
* {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}}
* {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl  |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}

[[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]]
[[Kategorya:Anarkismo|*]]
[[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]]</text>
      <sha1>qzqcnlnejp21ugpsegru5rc9wacyjgg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2215658</id>
      <parentid>2215657</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T11:37:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga talababa */</comment>
      <origin>2215658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78704" sha1="gwdbdbc8ijdl8ekxtjkhv53z0o0t3fk" xml:space="preserve">{{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay &quot;talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado.&quot;{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} 

Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon.

Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo.

== Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan ==
[[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}&lt;ref name=&quot;Merriman2&quot;&gt;Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Leier2&quot;&gt;Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.&lt;/ref&gt;]]
Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang &quot;walang pinuno&quot; o &quot;walang namumuno&quot;. Binubuo ito ng unlaping ''an-'' (&quot;walang&quot;) at ng salitang ''arkhos'' (&quot;pinuno&quot; o &quot;tagapamahala&quot;). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc=&quot;Anarchism&quot;|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc=&quot;Anarchism&quot;|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}}

Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}&lt;ref name=&quot;Merriman2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Leier&quot;&gt;Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc=&quot;The Basic Ideas of Anarchism&quot;}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}}

Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}}

Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang &quot;pinakasukdulang kabaligtaran&quot; ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, &quot;sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina.&quot;{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, &quot;mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito&quot;—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—&quot;ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo.&quot; Dagdag pa niya, &quot;ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan.&quot;{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na &quot;ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito.&quot;{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na &quot;nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan&quot; ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}}

Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}}

== Simbolismo ==
{{multiple image
| total_width       = 320
| image1            = Anarchy-symbol.svg
| caption1          = Simbolong bilog na A
| image2            = Circle-A red.svg
| caption2          = Naka-istilong Bilog na A na punk
| align             = right
| header            = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}&lt;/ref&gt;
}}
Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].&lt;ref name=&quot;Baillargeon&quot;&gt;{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&amp;q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&amp;q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;An Anarchist FAQ&quot;&gt;{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}&lt;/ref&gt; Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod.

Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A.

Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].&lt;ref name=&quot;revival&quot;&gt;{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gordon&quot;&gt;{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga paaralan ng kaisipan ==
Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc=&quot;Anarchism&quot;|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc=&quot;Anarchism&quot;}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}}

Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc=&quot;Critique of authoritarian socialism&quot;}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&amp;pg=PP15 xi]|1ps=, &quot;Usually considered to be an extreme left-wing ideology&quot;.}}&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}}

Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}}

Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.&lt;ref name=&quot;sa&quot;&gt;{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}&lt;/ref&gt; Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}}

=== Klasiko ===
Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}}

Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang &quot;pagbuwag sa estado&quot;,&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}&lt;/ref&gt; pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang &quot;ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari.&quot;{{Sfn|Pierson|2013|p=187}}

Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}}

Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong &quot;[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]].&quot;{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}}

Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}}

Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}}

== Kasaysayan ==
Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan.  Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na &quot;What is Property?&quot; bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan.

== Anarkismo ni Rizal ==
Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, &quot;[[El Filibusterismo]]&quot;.

Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista.

=== La Liga Filipina ===
Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang  pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]].

=== El Filibusterismo ===
''Salin ng salita:'' 

Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas

Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed 

Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay  inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao,  ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao.  

Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang &quot;[[Propaganda ng Gawain]]&quot; ng mga Anarkista sa kapanahunan niya.    

Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun.  

&quot;''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''&quot; 

&lt;small&gt;~Isagani&lt;/small&gt;


''&quot;-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?&quot;'' 

&lt;small&gt;~Padre Florentino&lt;/small&gt;

== Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas ==
Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na &quot;Banaag at Sikat&quot; na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo.

Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon.

Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang &quot;utak pulbura&quot; na siyang tanyag sa paggamit ng &quot;pillbox&quot;. Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista.

Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito.

Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na &quot;Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines&quot;. Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na &quot;Bandilang itim&quot;. Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na &quot;The Promise of an Anarchist Sociological Imagination&quot;. At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang &quot;Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism&quot;.

Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. 

== Mga Konsepto ==

'''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' 

Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga  makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. 

'''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' 

Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. 


'''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)'''

Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin.

'''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' 

Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis.  

'''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)'''

Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, 

&quot;Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan.&quot;

'''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)'''

Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa.

'''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''')

Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi  tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga.

'''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)'''

Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen.

'''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)'''

Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. 

Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya.

'''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)'''

Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila.

'''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)'''

Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki.

== Perspektibong Pangekonomiya ==

=== Komunismo (Communism) ===
Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito.

Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral.

=== Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) ===
Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan.

Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng &quot;bangko ng mga tao&quot; kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit.

=== Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) ===
Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng &quot;utang na loob&quot; na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa.

=== Aklatang Ekonomiya (Library Economy) ===
Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga &quot;community pantry&quot; na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya.

=== Counter-Economics ===
Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o &quot;Agorismo&quot; ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan.

Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag.

== Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan ==

=== '''Rebolusyon sa Catalonia''' ===
Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante.

Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza.

Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng  kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan.

=== '''Komunidad sa Manchuria''' ===
Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo.  Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang &quot;Shinmin Prefecture&quot; o maskilala bilang &quot;Korean People's Association in Manchuria&quot; (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon.

=== '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' ===
Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya.

=== Zomia ===

Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. 

=== Exarcheia ng Greece ===

Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian.

== Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw ==

=== Liberalismo ===
Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao.

Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad.

Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may  anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao.

=== Pasismo at Pagmamakabansa ===
Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema  ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita,  bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. 

Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea.

Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa.

Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw.

=== Sosyalistang Pamahalaan ===
Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo.

Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon.

=== Teokrasya ===
Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan.

=== Pangmaramihang Demokrasya ===
Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan.

=== Kapitalismo at Merkadong Lipunan ===
Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan.

=== Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) ===
Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido.

=== Meritokrasya at Kakistokrasya ===
Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon.

Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal.

Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din.

=== Minarkismo ===
Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster.

== Tingnan din ==

* [[Komunismo]]
* [[Mutualismo]]
* [[Sosyalismo]]

== Mga pananda ==
&lt;references group=&quot;nb&quot;/&gt;

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

== Mga talababa ==
* {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}}
* {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley &amp; Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}}
* {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}}
* {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}}
* {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&amp;pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&amp;pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}}
* {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip  |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}}
* {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}}
* {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}}
* {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}}
* {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}}
* {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}}
* {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}}
* {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}}
* {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}}
* {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}}
* {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}}
* {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger  |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}}
* {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}}
* {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&amp;pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&amp;pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}}
* {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}}
* {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}}
* {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}}
* {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}}
* {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}}
* {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}}
* {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&amp;pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&amp;pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}}
* {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}}
* {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}}
* {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}}
* {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}}
* {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}}
* {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}}
* {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&amp;pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&amp;pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&amp;pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&amp;pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy  |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}}
* {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&amp;q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&amp;pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&amp;q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&amp;pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}}
* {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}}
* {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl  |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}}

[[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]]
[[Kategorya:Anarkismo|*]]
[[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]]</text>
      <sha1>gwdbdbc8ijdl8ekxtjkhv53z0o0t3fk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2215659</id>
      <parentid>2215658</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T11:38:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga talababa */</comment>
      <origin>2215659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78917" sha1="b43fb1hlj19y1wcidwpeubjsnypxyu6" xml:space="preserve">{{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay &quot;talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado.&quot;{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} 

Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon.

Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo.

== Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan ==
[[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}&lt;ref name=&quot;Merriman2&quot;&gt;Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Leier2&quot;&gt;Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.&lt;/ref&gt;]]
Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang &quot;walang pinuno&quot; o &quot;walang namumuno&quot;. Binubuo ito ng unlaping ''an-'' (&quot;walang&quot;) at ng salitang ''arkhos'' (&quot;pinuno&quot; o &quot;tagapamahala&quot;). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc=&quot;Anarchism&quot;|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc=&quot;Anarchism&quot;|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}}

Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}&lt;ref name=&quot;Merriman2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Leier&quot;&gt;Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc=&quot;The Basic Ideas of Anarchism&quot;}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}}

Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}}

Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang &quot;pinakasukdulang kabaligtaran&quot; ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, &quot;sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina.&quot;{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, &quot;mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito&quot;—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—&quot;ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo.&quot; Dagdag pa niya, &quot;ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan.&quot;{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na &quot;ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito.&quot;{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na &quot;nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan&quot; ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}}

Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}}

== Simbolismo ==
{{multiple image
| total_width       = 320
| image1            = Anarchy-symbol.svg
| caption1          = Simbolong bilog na A
| image2            = Circle-A red.svg
| caption2          = Naka-istilong Bilog na A na punk
| align             = right
| header            = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}&lt;/ref&gt;
}}
Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].&lt;ref name=&quot;Baillargeon&quot;&gt;{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&amp;q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&amp;q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;An Anarchist FAQ&quot;&gt;{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}&lt;/ref&gt; Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod.

Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A.

Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].&lt;ref name=&quot;revival&quot;&gt;{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gordon&quot;&gt;{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga paaralan ng kaisipan ==
Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc=&quot;Anarchism&quot;|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc=&quot;Anarchism&quot;}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}}

Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc=&quot;Critique of authoritarian socialism&quot;}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&amp;pg=PP15 xi]|1ps=, &quot;Usually considered to be an extreme left-wing ideology&quot;.}}&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}}

Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}}

Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.&lt;ref name=&quot;sa&quot;&gt;{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}&lt;/ref&gt; Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}}

=== Klasiko ===
Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}}

Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang &quot;pagbuwag sa estado&quot;,&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}&lt;/ref&gt; pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang &quot;ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari.&quot;{{Sfn|Pierson|2013|p=187}}

Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}}

Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong &quot;[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]].&quot;{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}}

Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}}

Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}}

== Kasaysayan ==
Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan.  Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na &quot;What is Property?&quot; bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan.

== Anarkismo ni Rizal ==
Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, &quot;[[El Filibusterismo]]&quot;.

Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista.

=== La Liga Filipina ===
Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang  pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]].

=== El Filibusterismo ===
''Salin ng salita:'' 

Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas

Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed 

Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay  inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao,  ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao.  

Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang &quot;[[Propaganda ng Gawain]]&quot; ng mga Anarkista sa kapanahunan niya.    

Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun.  

&quot;''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''&quot; 

&lt;small&gt;~Isagani&lt;/small&gt;


''&quot;-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?&quot;'' 

&lt;small&gt;~Padre Florentino&lt;/small&gt;

== Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas ==
Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na &quot;Banaag at Sikat&quot; na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo.

Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon.

Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang &quot;utak pulbura&quot; na siyang tanyag sa paggamit ng &quot;pillbox&quot;. Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista.

Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito.

Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na &quot;Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines&quot;. Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na &quot;Bandilang itim&quot;. Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na &quot;The Promise of an Anarchist Sociological Imagination&quot;. At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang &quot;Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism&quot;.

Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. 

== Mga Konsepto ==

'''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' 

Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga  makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. 

'''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' 

Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. 


'''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)'''

Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin.

'''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' 

Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis.  

'''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)'''

Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, 

&quot;Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan.&quot;

'''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)'''

Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa.

'''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''')

Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi  tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga.

'''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)'''

Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen.

'''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)'''

Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. 

Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya.

'''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)'''

Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila.

'''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)'''

Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki.

== Perspektibong Pangekonomiya ==

=== Komunismo (Communism) ===
Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito.

Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral.

=== Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) ===
Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan.

Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng &quot;bangko ng mga tao&quot; kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit.

=== Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) ===
Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng &quot;utang na loob&quot; na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa.

=== Aklatang Ekonomiya (Library Economy) ===
Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga &quot;community pantry&quot; na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya.

=== Counter-Economics ===
Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o &quot;Agorismo&quot; ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan.

Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag.

== Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan ==

=== '''Rebolusyon sa Catalonia''' ===
Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante.

Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza.

Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng  kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan.

=== '''Komunidad sa Manchuria''' ===
Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo.  Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang &quot;Shinmin Prefecture&quot; o maskilala bilang &quot;Korean People's Association in Manchuria&quot; (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon.

=== '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' ===
Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya.

=== Zomia ===

Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. 

=== Exarcheia ng Greece ===

Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian.

== Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw ==

=== Liberalismo ===
Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao.

Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad.

Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may  anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao.

=== Pasismo at Pagmamakabansa ===
Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema  ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita,  bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. 

Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea.

Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa.

Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw.

=== Sosyalistang Pamahalaan ===
Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo.

Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon.

=== Teokrasya ===
Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan.

=== Pangmaramihang Demokrasya ===
Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan.

=== Kapitalismo at Merkadong Lipunan ===
Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan.

=== Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) ===
Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido.

=== Meritokrasya at Kakistokrasya ===
Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon.

Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal.

Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din.

=== Minarkismo ===
Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster.

== Tingnan din ==

* [[Komunismo]]
* [[Mutualismo]]
* [[Sosyalismo]]

== Mga pananda ==
&lt;references group=&quot;nb&quot;/&gt;

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

== Mga talababa ==
* {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}}
* {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley &amp; Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}}
* {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}}
* {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}}
* {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&amp;pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&amp;pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}}
* {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip  |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}}
* {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}}
* {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}}
* {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}}
* {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}}
* {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}}
* {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}}
* {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}}
* {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}}
* {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}}
* {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}}
* {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger  |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}}
* {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}}
* {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&amp;pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&amp;pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}}
* {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}}
* {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}}
* {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}}
* {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}}
* {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}}
* {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}}
* {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&amp;pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&amp;pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}}
* {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}}
* {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}}
* {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}}
* {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}}
* {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}}
* {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}}
* {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&amp;pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&amp;pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&amp;pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&amp;pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy  |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}}
* {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&amp;q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&amp;pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&amp;q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&amp;pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}}
* {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}}
* {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}}
* {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl  |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}}
* {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}}
* {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}}

[[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]]
[[Kategorya:Anarkismo|*]]
[[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]]</text>
      <sha1>b43fb1hlj19y1wcidwpeubjsnypxyu6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alan Turing</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98740</id>
    <revision>
      <id>2215573</id>
      <parentid>2215110</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T20:20:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2215573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40460" sha1="qhnqnnmqlp0h0b1flj3yun7buenzngt" xml:space="preserve">{{Infobox Scientist
| name              = Alan Mathison Turing
| image             = Turing statue Surrey.jpg
| image_size       = 
| caption           = 
| birth_date        = {{Birth date|1912|6|23|df=yes}}
| birth_place       = [[Maida Vale]], London, England, United Kingdom
| death_date        = {{Death date and age|1954|6|7|1912|6|23|df=yes}}
| death_place       = [[Wilmslow]], Cheshire, England, United Kingdom
| nationality       = British
| field             = [[Mathematics]], [[Cryptanalysis]], [[Computer science]]
| work_institutions = University of Cambridge&lt;br /&gt;[[Government Code and Cypher School]]&lt;br /&gt;[[National Physical Laboratory, UK|National Physical Laboratory]]&lt;br /&gt;[[University of Manchester]]
| alma_mater        = [[King's College, Cambridge]]&lt;br /&gt;[[Princeton University]]
| doctoral_advisor  = [[Alonzo Church]]
| doctoral_students = [[Robin Gandy]]
| known_for         = [[Halting problem]]&lt;br /&gt;[[Turing machine]]&lt;br /&gt;[[Cryptanalysis of the Enigma]]&lt;br /&gt;[[Automatic Computing Engine]]&lt;br /&gt;[[Turing Award]]&lt;br /&gt;[[Turing Test]]&lt;br /&gt;[[Turing pattern]]s
| prizes            = [[Officer of the Order of the British Empire]]&lt;br /&gt;[[Fellow of the Royal Society]]
}}
Si '''Alan Mathison Turing''', &lt;small&gt;[[Orden ng Imperyong Britaniko|OBE]]&lt;/small&gt;, &lt;small&gt;[[Fellow of the Royal Society|FRS]]&lt;/small&gt; ({{pronEng|ˈtjʊ (ə)rɪŋ}}) (23 Hunyo 1912&amp;nbsp;– 7 Hunyo 1954) ay isang [[Gran Britanya|Briton]] na [[matematiko]], [[lohiko]] (o [[lohisyano]]), [[kriptoanalisis|kriptoanalista]] at [[agham pangkompyuter|siyentista ng kompyuter]].

Kanyang naimpluwensiyahan ang pagpapaunlad ng [[agham pangkompyuter]], pagbibigay ng pormalisasyon ng mga konsepto ng &quot;[[algoritmo]]&quot; at &quot;[[komputasyon]]&quot; sa isang [[makinang Turing]], na malaki ang ginampananang papel sa pagkakalikha ng modernong kompyuter.  Si Turing ay itinuturing na ama ng ''[[agham pangkompyuter]]'' at ''[[Intelehensiyang artipisyal]]''.

Sa panahon ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], si &quot;Turing&quot; ay naglingkod at minsang naging pinuno ng Hut 8 sa ''Government Code and Cypher School'' sa Bletchley Park, isang sentro sa Britanya na responsable sa pagbasag ng mga sekretong kodigo ng mga [[Aleman]] noong panahon ni [[Adolf Hitler]]. Siya ay lumikha ng ilang tekniko sa pagbasag ng mga [[sipero]] ([[algoritmo]] ng [[enkripsiyon]]) ng Alemanya kabilang ang paraan ng elektromekanikal na makinang [[bombe]] na makakahanap ng mga kompigurasyon ng makinang [[Enigma]] (ang makinang ginamit ng pamahalaan at militar ng Alemanya upang ilihim ang mga pinadadalang mensahe ng kanilang mga sundalo). Pagkatapos ng digmaan, siya ay nagtrabaho sa Pambansang Laboratoryong Pisikal (''National Physical Laboratory''), kung saan kanyang nilikha ang isa sa mga unang na disenyo ng ACE, na isang &quot;inilalaang programang pangkompyuter&quot; (''stored program'').

Tungo sa huling bahagi ng kanyang buhay, si Turing ay naging interesado sa matematikang biyolohikal. Siya ay sumulat ng isang papel tungkol sa kemikal na batayan ng morpohenesis (''morphogenesis'') at kanyang hinulaan ang isang umiikot na reaksiyong kemikal tulad ng [[reaksiyong Belousov-Zhabotinsky]], na unang napagmasdan at napatunayan noong dekada 1960.

Ang [[homoseksuwalidad]] ni Turing ay nagresulta sa isang kriminal na pag-uusig noong 1952, kung saan ang homoseksuwalidad sa mga panahong ito ay itinuturing pang ilegal sa [[Britanya]]. Kanyang tinanggap ang parusang paginom ng mga pambabaeng hormone (estrogen) kapalit ng parusang pagkakabilanggo. Siya ay namatay noong 1954 mula sa pagkalasyon ng [[cyanide]], mga dalawang linggo bago ang kanyang ika-apatnapu't dalawang (42) kaarawan. Natukoy ng isang pagsusuri na ang kamatayan ni Turing ay isang [[pagpapatiwakal]] ngunit ang kanyang ina ay naniniwalang ito'y isang aksidental na kamatayan.  Noong 10 Setyembre 2009, pagkatapos ng isang kampanya sa [[internet]], humingi ng patawad ang Punong Ministro ng Britanya na si [[Gordon Brown]] sa ngalan ng pamahalaan ng Britanya sa nangyaring pagtrato kay Turing pagkatapos ng digmaan.

== Talambuhay ==
=== Kabataan ===
[[Talaksan:Turing Plaque.jpg|thumbnail|Isang plakang pag-alala na nagmamarka sa naging tirahan ni Alan Turing sa Wilmslo, Cheshire, Inglatera]]
Si Alan Turing ay ipinaglihi sa [[India]]. Ang kanyang amang si Julius Mathison Turing, ay isang miyembro sibil na paglilingkod sa India. Ang kanyang mga magulang na si Julius at Ethel Sara Stoney (1881–1976, na anak na babae ni Edward Waller Stoney, punong inhinyero ng ​​Madras Railways) ay nagnais na palakihin ang kanilang magiging anak na si Alan sa Inglatera, kaya sila bumalik sa Maida Vale, London, kung saan ipinanganak si Alan Turing noong 23 Hunyo 1912. Si Alan ay mayroong kuya na nagngangalang John. Dahil sa ang paglilingkod sibil sa India ng kanyang ama ay aktibo pa rin sa mga panahong ito, ang mga magulang ni Alan ay madalas maglakbay sa pagitan ng Hastings, Inglatera at India, kung saan ang kanilang dalawang anak ay iniwan na manatali sa tahanan ng isang retiradong mag-asawang sundalo. Sa murang edad pa lang ay kinakitaan na si Alan Turing ng mga palatandaan ng pagiging isang [[henyo]] na kanyang ipinamalas sa kanyang pagtanda.

Si Turing ay ipinasok ng kanyang mga magulang sa St Michael, isang paaralan sa 20 Charles Road, St. Leonards on Sea, sa edad na anim na. Ang punong guro ay napansin ang katalinuhan ni Turing sa simula pa lamang gayundin ang mga ibang pang mga naging  kanyang guro. Noong 1926, sa edad na 14, siya ay nag-aral sa Sherborne School, isang tanyag na independiyenteng paaralan sa isang palengkeng bayan sa Sherborne sa Dorset. Ang kanyang unang pagpasok sa paaral ay naging kasabay ng isang malawakang protesta sa Britanya ngunit dahil siya ay determinado na pumasok sa unang araw, siya'y nagtungo sa  paaralan na higit 60 milya ang layo mula sa Southampton gamit ang isang bisekleta at humihinto tuwing gabi sa isang paupahang tuluyan.

Ang pagkahilig ni Turing sa matematika at agham ay hindi nagdulot sa kanya ng paggalang mula sa ilang mga guro sa Sherborne, dahil sa ang paaralang ito ay nagbibigay diin sa pagaaral ng mga klasiko. Ang kanyang punong-guro ay sumulat pa sa kanyang mga magulang na nagsasaad na: &quot;
''Umaasa ako na hindi siya mahulog sa pagitan ng dalawang upuan. Kung siya ay mananatili sa isang pampublikong paaralan, siya ay dapat magnais na matuto. Kung siya ay nagnanais lamang na maging spesyalistang siyentipiko, kanya lamang sinasayang ang kanyang panahon sa isang pampublikong paaralan''&quot;. Sa kabila nito, si Turing ay patuloy na nagpakita ng kahanga hangang kakayahan sa mga mga paksang kanyang minamahal, ang paglutas ng mga mahirap na problema sa [[calculus]] noong 1927 kahit hindi siya nag-aral ng panimulang calculus. Noong 1928, sa edad na 16, natagpuan ni Turing ang mga isinulat ni Albert Einstein. Hindi niya lamang ito naunawaan, kanya ring nasagot ang pagtatanong ni Einstein sa mga [[batas ni Newton ng mosyon]] sa isang aklat na hindi dito hayagang inihayag.

Ang pagsisikap ni Turing sa kanyang pag-aaral ay tumindi dahil sa malapit na pagkakaibigang nabuo sa pagitan niya at ng isa pang mas matandang estudyante na nagngangalang Christoper Morcom. Si Morcom ang unang lalaking minahal ni Turing, ngunit ito ay biglaang namatay mga ilang linggo bago matapos ang kanilang huling semestro sa Sherborne. Si Morcom ay namatay mula sa komplikasyon ng tuberkolosis na nakukuha sa isang baka, na nakuha nito matapos uminom ng isang gatas sa isang may sakit na baka noong ito'y bata pa lamang. Dahil sa pangyayaring ito, ang pananampalatayang panrelihiyon ni Turing ay nawala at siya'y naging isang [[ateista]]. Tinanggap ni Turing na ang lahat ng pangyayari sa mundo, kabilang na ang mga galaw ng utak ng tao, ay may materyal na paliwanag ngunit siya ay naniniwala pa rin sa pag-iral ng espirito ng isang tao pagkatapos mamatay.

=== Edukasyon sa unibersidad at mga pagsasaliksik ni Turing ===
[[Talaksan:Alan Turing Memorial Closer.jpg|thumb|right|Estatwang pag-ala ala kay Alan Turing]]
Pagkatapos mag-aral sa Sherborne, si Turing ay nag-aral sa King's College sa [[Unibersidad ng Cambridge]]. Siya ay nagaral dito mula sa 1931 hanggang 1934, at nakakapagtapos kung saan kanyang nakamit ang pangunahing mga parangal sa Matematika. Noong 1935, siya ay inihalal na kapanalig (fellow) sa King's College dahil sa naging impluwensiya ng kanyang tesis tungkol sa [[central limit theorem]].

Noong 1928, Ang Alemang matematiko na si [[David Hilbert]] ay tumawag ng pansin sa ''[[Entscheidungsproblem]]'' (problema ng desisyon). Sa mahusay na papel na isinulat ni Turing na &quot;''On Computable Numbers (mga bilang na matutukoy ng isang nagwawakas na algoritmo), with an Application to the Entscheidungsproblem''&quot; (na kanyang isinumite noong 28 Mayo 1936 at itinanghal noong 12 Nobyembre), kanyang binago ang mga resulta na isinulat ng matematikong si [[Kurt Godel]] noong 1931 tungkol sa limitasyon ng pagpapatunay (proof) at komputasyon, kung saan pinalitan ni Turing ang pangkalahatang nakabatay-sa-aritmetikang pormal na lenggwahe ng isang [[makinang Turing]], na mga makinang pormal at simple. Pinatunayan ni Turing na ang makinang Turing ay may kakayahang gumawa ng anumang pagkukuwenta kung ito ay maisasalarawan bilang isang [[algoritmo]]. Kanya ding pinatunayan na walang solusyon sa Entscheidungsproblem sa pamamagitan ng pagpapakita na ang [[paghintong problema]] (halting problem) sa isang makinang Turing ay hindi madedesisyonan o hindi malalaman kung ito ay hihinto. Bagaman ang pagpapatunay ni Turing ay inilimbag pagkatapos ng parehong pagpapatunay na ginawa ng matematikong si [[Alonzo Church]] tungkol sa kanyang [[kalkulong lambda]], walang kaalaman si Turing sa isinulat ni Alonzo Church.

Ang paraan ni Turing ng pagpapatunay (proof) ay itinuring na mas magagamit at mas mahusay. Ang ideya ni Turing ng mga pangkalahatang makinang Turing ay kakaiba dahil ang ideya ng mga gayung makina ay may kakayahang gawin ang anumang gawin ng ibang makina, samakatuwid ay may kakayahang magkuwenta ng anumang pwedeng ikwenta. Ang makinang Turing hanggang sa araw na ito ang sentral na paksa sa pag-aaral ng [[teorya ng komputasyon]].

Sa kanyang sariling biograpiya, isinulat ni Turing na siya ay nalungkot sa pagtanggap ng kanyang 1936 na papel dahil dalawang tao lamang ang pumansin - sina Heinrich Scholz at Richard Bevan Braithwaite. Ang papel na ito ay nagpapakilala rin sa ideya ng mga maaaring ipaliwanag na mga numero (definable numbers).

Mula Setiyembre 1936 hanggang Hulyo 1938 kanyang ginugol ang kanyang panahon sa ''Institute for Advanced Study sa Princeton'', New Jersey, Estados Unidos at nag-aral sa ilalim ni Alonzo Church. Bilang karagdagan sa kanyang palaging pagsasaliksik matematikal, pinag-aralan din ni Turing ang [[kriptolohiya]] (pag-aaral ng tiyak at matibay na paglilihim ng mga data) at ginawa ang tatlo sa apat na yugto ng elektromekanikal na tagapagpapadami ng bilang [[binaryo]]. Noong Hunyo 1938, kanyang nakamit ang kanyang PhD mula sa Unibersidad ng Princeton sa Estados Unidos. Ang kanyang tesis na ''Systems of Logic Based on Ordinals'' ay nagpapakilala ng konsepto ng lohikang ordinal at ang ideya ng relatibong pagkukwenta, kung saan ang mga makinang Turing ay nagdadagdag ng mga tinatawag na oracle, na lumulutas sa mga problemang hindi malulutas ng isang makinang Turing.

Si Turing ay bumalik sa Cambridge, Inglatera at dumalo sa mga pagtuturo ng matematikong si [[Ludwig Wittgenstein]] tungkol sa mga pundasyon ng matematika. Ang dalawang ito ay nagtalo at hindi nagkasundo dahil sa pagtatanggol ni Turing ng [[pormalismo]] samantalang si Wittgenstein ay nangatwiran na ang matematika ay hindi tumutuklas ng mga basehang katotohanan kundi lumilikha lamang nito. Si Turing ay nagsimula ring magtrabaho sa kaunting oras lamang sa ''Government Code and Cypher School'' (GCCS).

=== Kriptanalisis ===
[[Talaksan:EnigmaMachineLabeled.jpg|right|thumbnail|Tatlong rotor na makinang Enigma na may plugboard (''Steckerbrett''). Ang enigma ang makinang ginamit ng Alemanya sa ilalim ni Hitler upang ilihim ang mga mensaheng ipinapadala ng mga sundalo nito mula sa mga kaaway na bansa kabilang na ang Britanya at Estados Unidos]]
Noong panahon ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|ikalawang digmaang pandaigdig]], si Turing ang pangunahing kalahok sa isang sikretong operasyon ng pamahalaang Britanya sa Bletchley Park na naglalayong basagin ang mga [[sipero]] (algoritmo ng [[enkripsiyon]]) ng [[Alemanya]]. Sa pagpapaunlad at mas lalong pagpapabilis ng makinang kriptanalitiko na ginawa nina Marian Rejewski, Jerzy Różycki at Henryk Zygalski ng Cipher Bureau sa Poland, si Turing ay nagdisenyo ng makinang ''[[Turing Bombe]]'' na mas mabilis at mas epektibo sa pagbasag ng parehong makinang ''Enigma'' at ''Lorenz SZ 40/42''. Ang ''Turing Bombe'' ang nagbigay sa Britanya ng mga pangunang babala sa mga plano ni [[Adolf Hitler]] na nagresulta sa pagkatalo ni Hitler sa [[Labanan sa Atlantiko]] at pagikli ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|ikalawang digmaang pandaigdig]] ng dalawang taon.&lt;ref&gt;[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1212910/How-Britain-drove-greatest-genius-Alan-Turing-suicide--just-gay.html How Britain drove its greatest genius Alan Turing to suicide just for being gay], 12 Setyembre 2009, DailyMail&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1165535/The-Wider-View-Nazi-codebreaker-shortened-Second-World-War-years.html The Wider View: Nazi codebreaker which shortened the Second World War by two years], 20 Hunyo 2009, DailyMail&lt;/ref&gt;

Si Turing ay ginawaran ng Order of the British Empire (OBE) noong 1945 para sa kanyang pagsisilbi sa panahon ng digmaan ngunit ang kanyang mga inambag sa kriptanalisis ay itinagong sekreto ng Britanya hanggang 1970 sa kadahilanang panseguridad nito. 
== Intelehensiyang artipisyal at pagsubok na Turing (Turing test) ==
{{main|Intelehensiyang artipisyal}}
Mula 1945 hanggang 1947 si Turing ay nanirahan sa ''Church Street, Hampton'' at dito dinesenyo ang ''Automatic Computing Engine'' (ACE) sa ''National Physical Laboratory''. Siya ay nagsumite ng isang papel noong Pebreo 19, 1946 na naglalaman ng kauna unahang detalyadong disenyo ng isang inilalaang-programang kompyuter (stored-program computer). 
[[Talaksan:Modern-captcha.jpg|thumb|290px|Ang kabaligtaran ng ''Turing Test'' na CAPTCHA ay ginagamit sa [[internet]] upang mapigilan ang isang bot sa pang aabuso sa paggamit ng isang [[server]].]]
Noong 1948, si Turing ay iniluklok na Reader (senyor na akademiko) sa kagawarang matematika sa Manchester na ngayon ay bahagi na ng ''University of Manchester''. Noong 1949, siya ay naglingkod bilang kahaliling direktor ng laboratoryo ng pagkukwenta sa University of Manchester at gumawa ng [[software]] para sa kauna unahang inilalaang programang kompyuter na Manchester Mark 1. Sa mga panahon ding ito kanyang ipinagpatuloy ang mga pananaliksik abstrakto. Sa papel na &quot;Computing machinery and intelligence&quot; (Mind, Oktubre 1950), tinalakay ni Turing ang problema ng &quot;[[Intelehensiyang artipisyal]]&quot; at iminungkahi ang isang eksperimento na tinatawag na [[Turing Test]]. Ang [[Pagsubok na Turing]] (''Turing Test'') ang naging batayan sa [[agham pangkompyuter]] upang matukoy kung ang isang makina ay nagpapamalas ng katalinuhan. Ayon sa Pagsubok na Turing, ang isang makina ay maituturing na matalino kung hindi matukoy ng isang taong nagtatanong dito kung ang kanyang tinatanong ay isang makina o isang tao. Sa papel ding ito, iminungkahi ni Turing na imbes gumawa ng mga programang gumagaya sa pag-iisip ng isang matandang tao, mas mabuting gumawa ng mas simpleng makina na gumagaya sa isip ng isang bata at ito'y isailalim sa pagkatuto. Ang kabaligtaran ng &quot;Turing Test&quot;  na tinatawag na CAPTCHA (&quot;'''C'''ompletely '''A'''utomated '''P'''ublic '''T'''uring test to tell '''C'''omputers and '''H'''umans '''A'''part&quot;) ay karaniwang ginagamit sa [[internet]]. Ang CAPTCHA ay paraan upang matukoy ng isang makina (gaya ng [[server]]) kung ang gumagamit nito ay isang tao o isang kompyuter (bot).

Noong 1948, si Turing (sa tulong ang kanyang dating kakilala na si D. G. Champernowne) ay lumikha ng isang [[software]] pang [[chess]] sa isang [[modernong kompyuter]] na hindi pa naiimbento. Si Turing din ang nagimbento ng algoritmong LU decomposition method na ginagamit ngayon sa paglutas ng ''equations matrix''.

== Kriminal na paguusig dahil sa kanyang homosekwalidad ==
Noong Enero 1952, nakilala ni Turing si Arnold Murray sa labas ng sinehan sa Manchester. Pagkatapos ng pananghaliang pakikipagtipanan (''dating''), si Murray ay inimbitahan ni Turing na pumunta sa kanyang bahay na tinanggap naman ni Murray ngunit hindi tinupad. Ang dalawa ay nagkita muli sa Manchester noong sumunod na Lunes at si Murray ay pumayag na samahan si Turing sa kanyang bahay. Pagkatapos ng ilang linggo, si Murray ay muling bumisita sa bahay ni Turing at nananitili ng isang gabi dito. Pagkatapos nito, si Murray ay tumulong sa isang kasabwat sa pagpapasok at pagnanakaw sa bahay ni Turing na nagtulak kay Turing upang iulat ang krimen sa pulisya. Sa imbestigasyon na ginawa ng mga pulis, inamin ni Turing na meron siyang relasyon kay Murray. Sa panahong ito, ang [[homoseksuwalidad]] ay itinuturing pang isang krimen sa Britanya na nagresulta upang si Turing at Murray ay kasuhan ng ''sobrang kahalayan'' sa ilalim ng seksiyong 11&amp;nbsp;ng ''Criminal Law Amendment Act 1885 ng Britanya''. Si Turing ay binigyan ng dalawang opsiyon sa parusang tatanggapin : ang pagkabilanggo o probasyon sa isang kondisyon na siya'y sasailalim sa isang [[pagkakapon]]g kemikal sa pamamagitan ng pag-inom ng estrogen (hormone ng babae) upang mabawasan ang libido. Kanyang tinanggap ang kemikal na pagkakapon. Ang naging kumbiksiyon ni Turing ay nagresulta rin sa pagkaalis ng kanyang ''security clearance'' (karapatang maging bahagi ng sikretong operasyon ng pamalaan) at inalis sa kanyang trabahong kriptanalitiko sa Government Code and Cypher Schools sa Bletchley Park. Ang kanyang pasaporte ng Britanya ay hindi binawi ng pamahalaang Britanya ngunit siya'y hindi pinayagang makapasok sa Estados Unidos. Sa panahong ito, may pagkabahala sa publiko sa ginagawang pagbibitag sa mga homosekswal na [[espiya]] ng mga ahente ng [[Soviet Union]] (dating Russia) dahil sa paglalantad ng dalawang miyembro ng ''Cambridge Five'' na sina Guy Burgess at Donald Maclean. Bagaman si Turing ay hindi inakusahan ng pang eespiya, siya ay pinagbawalan ng pamahalaan ng Britanya na talakayin ang kanyang naging trabahong kriptanaliko sa Bletchely Park.

== Kamatayan ==
Noong 8 Hunyo 1954, si Turing ay natagpuang patay ng kanyang tagalinis ng bahay. Sa [[awtopsiya]]ng ginawa, ang resulta ng kamatayan ay pagkalason sa [[cyanide]]. Natagpuan din ang isang mansanas na kinain ng kalahati sa tabi ng katawan ni Turing na pinaniniwalaang paraan ni Turing upang makain ang cyanide. Ang katawan ni Turing ay sinunog (cremated) sa Woking Crematorium noong 12 Hunyo 1954. Ayon sa ina ni Turing, ang kamatayan nito ay isang aksidental dahil sa hindi maingat nitong pagtatago sa mga laboratoryong kemikal. Iminungkahi ng manunulat na si David Leavitt na maaaring ang pagkain ni Turing ng mansanas na may cyanide ay isang paggaya sa eksena ng pelikulang [[Snow White]] na ipinalabas noong 1937 na isang paboritong kuwento ni Turing.
== Paghingi ng tawad ng pamahalaan ng Britanya ==
Noong Agosto 2009, si John Graham-Cumming ay nagsimula ng petisyon na humihikayat sa Pamahalaan ng Britanya na posityumus (pagkatapos ng kamatayan) na humingi ng tawad sa [[paglilitis]] ni Alan Turing bilang [[homosekswal]]. Ang petisyong ito ay tumanggap ng libo libong mga lagda. Kinilala ng Punong Ministor ng Britanya na si [[Gordon Brown]] ang petisyong ito, at naglabas ng pahayag noong Setyember 10, 2009 na humihingi ng tawad kay Turing at naglalarawan ng pagtrato kay Turing bilang &quot;nakapangingilabot&quot;: 
{{cquote|Ang libo libong tao ay nagsama sama upang humingi ng hustisya para kay Alan Turing at pagkilala sa nakakapangilabot na pagtrato sa kanya. Bagaman si Turing ay pinakitunguhan ng batas nang panahong iyon at hindi na natin maibabalik ang panahon, ang kanyang pagtrato ay siyempre labis na hindi patas at ako ay nagagalak na magkaroon ng pagkakataon na magsabi kung gaano kalalim akong humihingi ng tawad at tayong lahat sa nangyari sa kanya. Kaya sa ngalan ng Pamahalaan ng Britanya, at sa mga nabubuhay ng malaya, salamat sa ginawa ni Alan, ako ay taas noong nagsasabi na: kami'y humihingi ng tawad, ikaw ay karapat dapat ng mas mabuti [pagtrato].}}

== Mga Parangal ==
[[Talaksan:Sackville Park Turing plaque.jpg|thumb|right|Pag ala-alang statwang plaka kay Turing sa Sackville Park, Manchester]]
Ang Turing Award na ipinangalan sa &quot;ama ng agham pangkompyuter&quot; na si Alan Turing ang taunang gantimpala na ibinibigay ng Association for Computing Machinery (ACM) sa mga indibidwal sa kanilang kontribusyon sa siyentipikong komunidad pangkompyuter. Ang gantimpalang ito ay itinuturing na pinakamataas na pagkakakilanlan sa [[agham pangkompyuter]] at katumbas ng [[Gantimpalang Nobel]].

Noong 2002, si Turing ay nirangguhan na dalawampu't isa sa ''BBC'' nationwide poll ng [[100 Pinakadakilang mga Briton]].&lt;ref&gt;{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2208671.stm | title = 100 great British heroes | date = 21 Agosto 2002 |work=BBC News   }}&lt;/ref&gt;
=== Mga parangal ng mga unibersidad sa buong mundo ===
[[Talaksan:Alan Turing Building 1.jpg|thumb|right|Gusaling Alan Turing sa [[University of Manchester]]]]
*Ang ''Kwartong Turing'' sa [[University of Edinburgh School of Informatics|University of Edinburgh's School of Informatics]] ay naglalaman ng skultura ng ulo ni Turing na ginawa ni [[Eduardo Paolozzi]], at isang (#42/50) ng kanyang [http://www.synth.co.uk/images/paolozzi2.html Turing prints (2000)].
*Ang [[University of Surrey]] ay may statwa ni Turing sa kanilang pangunahing [[piazza]]. 
*Ang [[Istanbul Bilgi University]] ay nagsasagawa ng taunang kumperensiya sa [[teoriya ng komputasyon]] na tinatawag na ''Mga Araw na Turing''.&lt;ref name=&quot;bilgiuniv&quot;&gt;{{cite web | url = http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | title = Turing Days @ İstanbul Bilgi University | accessdate = 29 Oktubre 2011 | archive-date = 2013-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130801193650/http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
*Ang [[University of Texas at Austin]] ay may honours na programang ng [[agham pangkompyuter]] na pinangalanang ''Mga skolar ni Turing''.&lt;ref name=&quot;texturingschol&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |title=Turing Scholars Program at the University of Texas at Austin |accessdate=16 Agosto 2009 |archive-date=2010-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217072341/http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*Noong simula nang 1960's, pinangalanan ng [[Stanford University]] ang kaisa-isang kwarto na pinagtuturuan ng gusaling Bulwagang Polya Matematika na ''Alan Turing Auditorium''.&lt;ref name=&quot;stanforduniv&quot;&gt;{{cite web | url = http://archive.computerhistory.org/resources/text/Knuth_Don_X4100/PDF_index/k-8-pdf/k-8-u2679-Stanford-Comp-Dedication.pdf | title = Polya Hall, Stanford University | accessdate =14 Hunyo 2011 }}&lt;/ref&gt;
*Isa sa mga ampiteatro ng kagawarang Agham Pangkompyuter ng ([[Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille|LIFL]]&lt;ref name=&quot;lifl&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lifl.fr/ |title=Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille |accessdate=3 Disyembre 2010 |archive-date=22 Hulyo 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722014047/http://www.lifl.fr/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;) sa [[Unibersidad ng Lille]] sa hilagang [[Pransiya]] ay ipinangalan bilang parangal kay Alan Turing. (ang iba pang ampiteatro ay ipinangalan kay [[Kurt Gödel]]).
*Ang Kagawaran ng Agham Pangkompyuter ng [[Pontifical Catholic University of Chile]], [[Polytechnic University of Puerto Rico]], [[University of the Andes, Colombia|Los Andes University]] in [[Bogotá]], Colombia, [[King's College, Cambridge]] at [[Bangor University]] sa [[Wales]] ay may mga laboratoryo ng kompyuter na ipinangalan kay Turing.
*Ang [[The University of Manchester]], [[The Open University]], [[Oxford Brookes University]] at [[Aarhus University]] (in [[Århus]], Denmark) ay may mga gusaling nakapangalan kay Turing. 
*Ang ''Alan Turing Road'' sa [[Surrey Research Park]] ay ipinangalan kay Alan Turing. 
*Ang [[Carnegie Mellon University]] ay may [[granito]]ng bangkuan na matatagpuan sa The Hornbostel Mall na may pangalang &quot;A. M. Turing&quot; na nakaukit sa tuktok, &quot;Read&quot; sa ibaba ng kaliwang hita at &quot;Write&quot; sa ibaba ng kanang hita. 
*Ang [[EISTI|École Internationale des Sciences du Traitement de l'Information]] ay pinangalanan ang kamakailan lang na nakuhang ikatlong gusaling na &quot;Turing&quot;. 
*Ang [[University of Ghent]] ay mayroong isa sa mga pangunahing kwarto ng kompyuter na ginagamit ng mga matematiko at siyentipiko ng kompyuter na ipinangalan kay Alan Turing.
*Ang [[University of Oregon]] ay may iskultura ng ulo ni Turing sa gilid ng gusaling pang agham kompyuter na tinatawag na Deschutes Hall.&lt;ref name=&quot;Oregon&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mathcomp.leeds.ac.uk/turing2012/files/oregon.html|title=Turing at the University of Oregon|accessdate=1 Nobyembre 2011|archive-date=2012-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114151918/http://www.mathcomp.leeds.ac.uk/turing2012/files/oregon.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Sanggunian ==
{{reflist}}
== Mga sanggunian ==
{{Refbegin|colwidth=30em}}
* {{ Cite book | last = Agar | first = Jon | title = The government machine: a revolutionary history of the computer | publisher=MIT Press | year = 2003 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 978-0-262-01202-7 }}
* {{ Cite book | last = Alexander | first = C. Hugh O'D. | author-link = Conel Hugh O'Donel Alexander | date = ''circa'' 1945 | title = Cryptographic History of Work on the German Naval Enigma | url = http://www.ellsbury.com/gne/gne-000.htm | publisher=The National Archives, Kew, Reference HW 25/1}}
* {{ Cite book | last = Beniger | first = James | title = The control revolution: technological and economic origins of the information society | publisher=Harvard University Press | year = 1986 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-16986-7 }}
* {{Cite book | last = Babbage | first = Charles | author-link = Charles Babbage | year = 1864
 | publication-date = 2008 | editor-last = Campbell-Kelly | editor-first = Martin | editor-link = Martin Campbell-Kelly | title = Passages from the life of a philosopher | publisher=Rough Draft Printing | isbn = 978-1-60386-092-5 | ref = harv | postscript = &lt;!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to &quot;.&quot; for the cite to end in a &quot;.&quot;, as necessary. --&gt;{{inconsistent citations}} }}
* {{ Cite book | last = Bodanis | first = David | author-link = David Bodanis | title = Electric Universe: How Electricity Switched on the Modern World | year = 2005 |publisher=Three Rivers Press | location = New York | isbn = 0-307-33598-4 | oclc = 61684223 }}
* {{Cite book | last = Campbell-Kelly | first = Martin | authorlink = Martin Campbell-Kelly | last2 = Aspray | first2 = William | title = Computer: A History of the Information Machine | publisher=Basic Books | year = 1996 | location = New York | isbn = 0-465-02989-2 }}
* {{Cite book | last = Ceruzzi | first = Paul | authorlink = Paul Ceruzzi | title = A History of Modern Computing | url = https://archive.org/details/historyofmodernc00ceru | publisher=MIT Press | year = 1998 | location = Cambridge, Massachusetts, and London | isbn = 0-262-53169-0}}
* {{ Cite book | last = Chandler | first = Alfred | authorlink = Alfred Chandler | title = The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business | publisher=Belknap Press | year = 1977 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-94052-0 }}
* {{ Cite journal | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: Its Origins and Originators | journal=[[IEEE Annals of the History of Computing]] | volume = 26 | issue = 4 | pages = 38–45 | year = 2004 |doi = 10.1109/MAHC.2004.26 | ref = harv }}
* {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack (ed.)| title = The Essential Turing | year = 2004 | publisher=Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-825079-7 | oclc = 156728127 224173329 48931664 57434580 57530137 59399569 }}
* {{ Cite book | last = Copeland (ed.) | first = B. Jack | title = Alan Turing's Automatic Computing Engine | url = https://archive.org/details/alanturingsautom0000unse_k5v2 | year = 2005 | publisher=Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-856593-3 | oclc = 224640979 56539230 }}
* {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack | title = Colossus: The secrets of Bletchley Park's code-breaking computers | url = https://archive.org/details/colossussecretso0000unse | year = 2006 | publisher=Oxford University Press | isbn = 978-0-19-284055-4 | ref = harv }}
* {{ Cite book | last = Edwards | first = Paul N | title = The closed world: computers and the politics of discourse in Cold War America | publisher=MIT Press | year = 1996 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-262-55028-8 }}
* {{ Cite book | last = Hodges | first = Andrew | authorlink = Hodges, Andrew | year = 1983 | title = Alan Turing: the enigma |location = London | publisher=Burnett Books | isbn = 0-04-510060-8 | ref = harv }}
* {{ Cite book | last = Hochhuth | first = Rolf  | authorlink = Rolf Hochhuth | title = Alan Turing: en berättelse | publisher=Symposion | year = 1988 | isbn = 978-91-7868-109-9 }}
* {{ Cite book | last = Leavitt | first = David | authorlink = David Leavitt | year = 2007 | title = The man who knew too much: Alan Turing and the invention of the computer | publisher=Phoenix | isbn = 978-0-7538-2200-5 | ref = harv }}
* {{ Cite book | last = Levin | first = Janna | authorlink = Janna Levin | title = A Madman Dreams Of Turing Machines | publisher=Knopf | year = 2006 | location = New York | isbn = 978-1-4000-3240-2 }}
* {{ Cite book | last = Lewin | first = Ronald | authorlink = Ronald Lewin | title = Ultra Goes to War: The Secret Story | edition = Classic Penguin | series = Classic Military History | year = 1978 | publication-date = 2001 | publisher=Hutchinson &amp; Co | location = London, England | isbn = 978-1-56649-231-7 | ref = harv }}
* {{Cite book| last = Lubar | first = Steven | year = 1993 | title = Infoculture | location = Boston, Massachusetts and New York | publisher=Houghton Mifflin | isbn = 0-395-57042-5}}
* {{ Cite document | last = Mahon | first = A.P. | title = The History of Hut Eight 1939–1945 | publisher=UK National Archives Reference HW 25/2 | year = 1945 | url = http://www.ellsbury.com/hut8/hut8-000.htm | accessdate =10 Disyembre 2009 | ref = harv }}
*{{MacTutor Biography|id=Turing|title=Alan Mathison Turing}}
*Petzold, Charles (2008). &quot;[[The Annotated Turing]]:  A Guided Tour through Alan Turing's Historic Paper on Computability and the Turing Machine&quot;. [[Indianapolis]]: Wiley Publishing. ISBN 978-0-470-22905-7
*Smith, Roger (1997). ''Fontana History of the Human Sciences''. London: Fontana.
*Weizenbaum, Joseph (1976). ''Computer Power and Human Reason''. London: W.H. Freeman. ISBN 0-7167-0463-3
* {{Cite book | last = Turing | first = Sara Stoney | title = Alan M Turing | publisher=W Heffer | year = 1959 }} Turing's mother, who survived him by many years, wrote this 157-page biography of her son, glorifying his life. It was published in 1959, and so could not cover his war work. Scarcely 300 copies were sold (Sara Turing to Lyn Newman, 1967, Library of [[St John's College, Cambridge]]). The six-page foreword by [[Lyn Irvine]] includes reminiscences and is more frequently quoted.
* {{Cite book | last = Whitemore | first = Hugh | authorlink = Hugh Whitemore | last2 = Hodges | first2 = Andrew | authorlink2 = Andrew Hodges | title = Breaking the code | publisher=S. French  | year = 1988 }} This 1986 Hugh Whitemore play tells the story of Turing's life and death. In the original West End and Broadway runs, [[Derek Jacobi]] played Turing and he recreated the role in a 1997 television film based on the play made jointly by the BBC and [[WGBH-TV|WGBH, Boston]]. The play is published by Amber Lane Press, [[Oxford]], ASIN: B000B7TM0Q
*Williams, Michael R. (1985) ''A History of Computing Technology'', [[Englewood Cliffs]], [[New Jersey]]: [[Prentice-Hall]], ISBN 0-8186-7739-2
*{{Cite book|last=Yates |first=David M. |title=Turing's Legacy: A history of computing at the National Physical Laboratory 1945–1995 |year=1997 |publisher=[[Science Museum, London|London Science Museum]] |location=London |isbn=0-901805-94-7 |oclc=123794619 40624091 }}
{{Refend}}
== Karagdagang babasahin ==
*{{MathGenealogy|id=8014}}
*{{cite journal|title=The Mind and the Computing Machine: Alan Turing and others|journal=[[The Rutherford Journal]]|url=http://www.rutherfordjournal.org/article010111.html |editor = Jack Copeland|ref=harv}}
*{{cite encyclopaedia |last=Hodges |first=Andrew |editor=Edward N. Zalta |encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |title=Alan Turing |url=http://plato.stanford.edu/entries/turing/ |accessdate=10 Enero 2011 |edition=Winter 2009 |date=27 Agosto 2007 |publisher=[[Stanford University]] |ref=harv}}
*{{cite journal|last=Gray|first=Paul|date=29 Marso 1999|title=Computer Scientist: Alan Turing|journal=TIME|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990624,00.html|ref=harv|access-date=24 Septiyembre 2011|archive-date=19 Enero 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110119181237/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990624,00.html|url-status=dead}}
* Gleick, James, ''[[The Information: A History, a Theory, a Flood|The Information: A History, A Theory, A Flood]]'', New York: Pantheon, 2011, ISBN 978-0-375-42372-7
* Leavitt, David, ''The Man Who Knew Too Much: Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton, 2006

== Panlabas na kawing ==
{{Wikiquote}}
{{Commons category|Alan Turing}}
*[http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} Alan Turing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} RKBExplorer
*[http://www.turingcentenary.eu/ Alan Turing Year]
*[http://cie2012.eu/ CiE 2012: Turing Centenary Conference]
*[https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ Visual Turing] 
*[http://www.wolframalpha.com/examples/TuringMachines.html Turing Machine calculators] at [[Wolfram Alpha]]
*[http://www.turing.org.uk/ Alan Turing] site maintained by [[Andrew Hodges]] including a [http://www.turing.org.uk/bio/part1.html short biography]
*[http://www.alanturing.net/ AlanTuring.net&amp;nbsp;– Turing Archive for the History of Computing] by [[Jack Copeland]]
*[http://www.turingarchive.org/ The Turing Archive]{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – naglalaman ng mga hindi nailambag na dokumento mula sa contains  Kings College, Cambridge archive
*{{cite journal|last=Jones|first=G. James|date=11 Disyembre 2001|title=Alan Turing&amp;nbsp;– Towards a Digital Mind: Part 1|journal=System Toolbox|publisher=The Binary Freedom Project|url=http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3|ref=harv|access-date=2011-09-24|archive-date=2007-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3|url-status=dead}}
*[http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ Sherborne School Archives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }}&amp;nbsp;– naglalaman ng mga papel tungkol sa panahon ni Alan Turing sa  Sherborne School

=== Mga papel ===
*[https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper Ekstensibong talaan ng mga papel ni Turing, mga ulat at pagtuturo at mga isinaling bersiyon] BibNetWiki
*{{Turing 1950}}
*[http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=116 Oral history interview with Donald W. Davies], [[Charles Babbage Institute]], University of Minnesota; inilalarawan ang mga proyeto sa U.K. [[National Physical Laboratory (United Kingdom)|National Physical Laboratory]], mula sa pagdidisenyong ginawa ni Alan Turing noong 1947 sa paggawa ng [[Automatic Computing Engine|ACE computers]]
* [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=81 Oral history interview with Nicholas C. Metropolis], [[Charles Babbage Institute]], University of Minnesota. Si Metropolis ang kauna unahang direkto ng [[Los Alamos National Laboratory]]; kabilang sa mga paksa ang relasyong pang akademiko sa pagitan ni Alan Turing at [[John von Neumann]]
{{authority control}}

{{BD|1912|1954|Turing, Alan}}
[[Kategorya:Mga siyentipiko ng kompyuter]]
[[Kategorya:Mga matematikong Ingles]]</text>
      <sha1>qhnqnnmqlp0h0b1flj3yun7buenzngt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorya:Mga uri ng planeta</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100951</id>
    <revision>
      <id>2215589</id>
      <parentid>2063326</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T21:28:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NicoScribe</username>
        <id>67655</id>
      </contributor>
      <comment>new key for [[Category:Mga kategorya ayon sa uri]]: &quot;planeta&quot; using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>2215589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102" sha1="2isnynwzpdbsxfchm53x3fispbgt802" xml:space="preserve">[[Kaurian:Mga planeta]]
[[Kategorya:Mga kategorya ayon sa uri|planeta]]
[[Kategorya:Agham pamplaneta]]</text>
      <sha1>2isnynwzpdbsxfchm53x3fispbgt802</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Angelina Sandoval-Gutierrez</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140466</id>
    <redirect title="Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas" />
    <revision>
      <id>2215597</id>
      <parentid>2063606</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T21:41:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>20162</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas]]</comment>
      <origin>2215597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="2glnsnmc441deo448csvnjyi5e7pura" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas]]</text>
      <sha1>2glnsnmc441deo448csvnjyi5e7pura</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maslianico</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140607</id>
    <revision>
      <id>2215618</id>
      <parentid>2024985</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T03:27:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2215618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3296" sha1="ipqkh1irl1bukkipu019e225tvmhmt6" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Maslianico|official_name=Comune di Maslianico|native_name={{native name|lmo|Maslianigh}}|image_skyline=Chiesa_maslianico.JPG|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|51|N|9|2|E|type:city(3,469)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[Lalawigan ng Como|Como]] (CO)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Tiziano Citterio|area_footnotes=|area_total_km2=1.3|population_footnotes=&lt;ref name=&quot;istat&quot;&gt;All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].&lt;/ref&gt;|population_demonym=Maslianichesi|elevation_footnotes=|elevation_m=255|saint=|day=|postal_code=22026|area_code=031|website={{official website|http://www.comune.maslianico.co.it}}|footnotes=}}
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;
Ang '''Maslianico''' ([[Diyalektong Comasco|Comasco]]: {{Lang|lmo|Maslianigh}} [maˈzljaːnik]) ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[lalawigan ng Como]], sa rehiyon ng [[Lombardia]] sa hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|45|km|mi|0}} sa hilaga ng [[Milan]] at mga {{Convert|5|km|mi|0}} hilagang-kanluran ng [[Como, Lombardia|Como]], sa hangganan ng Suwisa.

May hangganan ang Maslianico sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Cernobbio]], [[Como, Lombardia|Como]], at [[Vacallo]] (Suwisa).

== Kasaysayan ==
Natiyak na bilang isang awtonomong munisipalidad noong ika-12 siglo, noong 1335 ang &quot;comune de Marsilianigo&quot; ay kasama sa simbahan ng parokya ng Zezio at namamahala sa pagpapanatili ng seksiyon ng [[via Regina]] mula &quot;dicta schalla in sursum&quot; hanggang &quot;ad fenestram que est in domo derupata que est prope viam”.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.lombardiabeniculturali.it/istituzioni/schede/3001140/?view=toponimi&amp;hid=0 |titolo=Comune di Maslianico, sec. XIV - 1757 – Istituzioni storiche – Lombardia Beni Culturali |accesso=2020-05-07}}&lt;/ref&gt;

Kasama rin sa parehong parokya noong ika-16 na siglo, noong 1644 ang munisipalidad ng Maslianico ay kasama sa parokya ng Nesso.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.lombardiabeniculturali.it/istituzioni/schede/3001140/?view=toponimi&amp;hid=0 |titolo=Comune di Maslianico, sec. XIV - 1757 – Istituzioni storiche – Lombardia Beni Culturali |accesso=2020-05-07}}&lt;/ref&gt; Pagkaraan ng tatlong taon, ang munisipalidad at ang isang bahagi mismo ng parokya ay pinalitan ng isang miyembro ng pamilya [[Gallio]], na ginamit ang kanilang mga benepisyong piyudal sa teritoryo ng Maslianichese hanggang sa lampas na sa kalagitnaan ng ikalabing walong siglo.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.lombardiabeniculturali.it/istituzioni/schede/3001140/?view=toponimi&amp;hid=0 |titolo=Comune di Maslianico, sec. XIV - 1757 – Istituzioni storiche – Lombardia Beni Culturali |accesso=2020-05-07}}&lt;/ref&gt;

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

== Mga panlabas na link ==

* [http://www.comune.maslianico.co.it Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050122031100/http://comune.maslianico.co.it/ |date=2005-01-22 }}
{{Province of Como}}
[[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Lombardy]]
[[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]]</text>
      <sha1>ipqkh1irl1bukkipu019e225tvmhmt6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eri Kitamura</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142848</id>
    <revision>
      <id>2215605</id>
      <parentid>2164474</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T23:56:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2215605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17718" sha1="r8787ioqzohufhsr4stozg2tbyodz8v" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = Eri Kitamura
| image              = Eri Kitamura.jpg
| alt                = &lt;!-- descriptive text for use by the blind and visually impaired's speech synthesis (text-to-speech) software --&gt;
| caption            = 
| native_name        = 喜多村英梨
| native_name_lang   = ja
| birth_name         = &lt;!-- only use if different from name --&gt;
| birth_date         = {{Birth date and age|1987|08|16}}
| birth_place        = [[Tokyo]], Hapon
| death_date         = &lt;!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --&gt;
| death_place        = 
| nationality        = 
| other_names        = 
| occupation         = {{Flatlist|
*[[Voice acting in Japan|Voice actress]]
*[[singer]]
}}
| years_active       = 2003-kasalukuyan
| agent              = Early Wing
| known_for          = 
| notable_works      = {{Unbulleted list|''[[Puella Magi Madoka Magica]]'' bilang si Sayaka Miki|[[Toradora!]] bilang si Ami Kawashima|[[Angel Beats]] bilang Yui|[[Fairy Tail]] bilang Cana Alberona at Aquarius|[[Highschool of the Dead]] Bilang si Saya Takagi|[[Monogatari series]] bilang si Karen Araragi}}
| website            =  &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
| module             = {{Infobox musical artist|embed= yes
| background         = solo_singer
| origin             = 
| genre              = {{Flatlist|
*[[Music of Japan#Rock|J-rock]], [[symphonic rock]]
*[[symphonic metal]]
*[[pop rock]] (early)
}}
| instrument         = [[Singing|Vocals]]
| years_active       = 2004-kasalukuyan
| label              = TMS Music
| associated_acts    = [[Asami Imai|Artery Vein (Asami Imai)]]
}}
}}

Si ''' Eri Kitamura ''' ay isang mang-aawit at voice actress mula sa bansang [[Hapon]], Sino ang kaanib sa Early Wing. Ipinaganak siya sa Tokyo noong ika-16&amp;nbsp;ng Agosto 1987.

==Filmograpiya==
'''2003'''
*''[[Last Exile]]'' – Tatiana Wisla

'''2004'''
*''[[Mermaid Melody Pichi Pichi Pitch Pure]]'' – Seira

'''2005'''
*''[[Blood+]]'' (&lt;!--8 Oct --&gt;2005, &lt;abbr&gt;TV&lt;/abbr&gt;) – Saya Otonashi&lt;ref name=&quot;Newtype USA  5 12 54&quot;/&gt;

'''2006'''
*''[[Le Chevalier D'Eon]]'' (&lt;!--19 Aug --&gt;2006, &lt;abbr&gt;TV&lt;/abbr&gt;) – Anna Rochefort&lt;ref&gt;{{Cite web |author=Doi, Hitoshi |authorlink=Hitoshi Doi |url=http://www.usagi.org/doi/seiyuu/kitamura-eri/roles-anime.html |title=Kitamura Eri roles (anime) |work=Seiyuu Database |accessdate=2016-02-17 }}&lt;/ref&gt;
*''[[Night Head Genesis]]'' – Yoshimi Taniguchi
*''[[Simoun (anime)|Simoun]]'' – Amuria

'''2007'''
*''[[Idolmaster: Xenoglossia]]'' – Makoto Kikuchi
*''[[Battle Vixens|Ikki Tousen: Dragon Destiny]]'' – Kakouen Myousai
*''[[Hell Girl|Jigoku Shōjo: Futakomori]]'' – Juri Moriuchi
*''[[Kaze no Stigma]]'' – Michael Harley
*''[[Kodomo no Jikan]]'' – Rin Kokonoe
*''[[Minami-ke]]'' – Yuka Uchida
*''[[Potemayo]]'' – Sunao Moriyama
*''[[My Bride Is a Mermaid]]'' – Akeno Shiranui
*''[[Tōka Gettan]]'' – Makoto Inukai
*''[[Toward the Terra]]'' – Tony (young)
*''[[You're Under Arrest! (manga)|You're Under Arrest!]]'' – Yukari

'''2008'''
*''[[Amatsuki]]'' – Yakou
*''[[Blassreiter]]'' – Lene Clavier
*''[[Chaos;Head (anime)|Chaos;Head]]'' – Rimi Sakihata
*''[[Ga-rei|Ga-rei -Zero-]]'' – Natsuki Kasuga
*''[[Battle Vixens|Ikki Tousen: Great Guardians]]'' – Kakouen Myousai
*''[[Hell Girl|Jigoku Shōjo: Mitsuganae]]'' – Nishino Chizuru
*''[[Junjo Romantica: Pure Romance]]'' – Kamijo Hiroki (young)
*''[[Kemeko Deluxe!]]'' – Sanpeita Kobayashi
*''[[Kyōran Kazoku Nikki]]'' – Akeru Nishikura
*''[[Minami-ke|Minami-ke: Okawari]]'' – Yuka Uchida
*''[[Nogizaka Haruka no Himitsu]]'' – Ryōko Sawamura
*''[[Noramimi]]'' – Cinnamon
*''[[Persona: Trinity Soul]]'' – Takurō Sakakiba's father
*''[[Shigofumi: Letters from the Departed]]'' – Ran Yahiro
*''[[Toradora!]]'' – Ami Kawashima
*''[[Vampire Knight]]'' – Rima Tōya
*''[[Vampire Knight Guilty]]'' – Rima Tōya
*''[[Yatterman|Yatterman (2008)]]'' – Horita

'''2009'''
*''[[Asura Cryin']]'' – Rikka Kurasawa
*''[[Asura Cryin'|Asura Cryin' 2]]'' – Rikka Kurasawa
*''[[Bakemonogatari]]'' – Karen Araragi&lt;ref name=&quot;castmonogatari&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bakemonogatari.com/staff/|script-title=Hapones:スタッフ・キャスト|trans-title=Staff &amp; cast|publisher=bakemonogatari.com|language=Hapones|accessdate=Pebrero 15, 2013}}&lt;/ref&gt;
*''[[Fairy Tail]]'' – Cana Alberona, Aquarius, Gray Fullbuster (child)
*''[[Fresh Pretty Cure!]]'' – Miki Aono/Cure Berry
*''[[Kanamemo]]'' – Hinata Azuma
*''[[Black God (manga)|Kurokami: The Animation]]'' – Kakuma
*''[[Minami-ke|Minami-ke: Okaeri]]'' – Yuka Uchida
*''[[Needless|NEEDLESS]]'' – Eve Neuschwanstein
*''[[Nogizaka Haruka no Himitsu|Nogizaka Haruka no Himitsu: Purezza]]'' – Ryōko Sawamura
*''[[Sora Kake Girl]]'' – Lily
*''[[Umineko no Naku Koro ni]]'' – Chiester 410
*''[[Taishō Baseball Girls]]'' – Shizuka Tsukubae
*''[[Tegami Bachi]]'' – Ann
*''[[Tokyo Magnitude 8.0]]'' – Mayu
*''[[Yumeiro Patissiere]]'' – Mari Tennōji, Honey

'''2010'''
*''[[Angel Beats!]]'' – Yui
*''[[Dance in the Vampire Bund]]'' – Nelly
*''[[Durarara!!]]'' – Mairu Orihara
*''[[Highschool of the Dead]]'' – Saya Takagi
*''[[Kuragehime]]'' – Sara
*''[[Nura: Rise of the Yokai Clan|Nurarihyon no Mago]]'' – Gyuki (7-year-old)
*''[[Queen's Blade|Queen's Blade: The Exiled Virgin]]'' – Alleyne
*''[[Queen's Blade|Queen's Blade 2: The Evil Eye]]'' – Alleyne
*''[[Sound of the Sky|So Ra No Wo To]]'' – Kureha Suminoya
*''[[Shiki (novel series)|Shiki]]'' – Yoshie Kurahashi
*''[[Tatakau Shisho: The Book of Bantorra]]'' – Hamyuts Meseta (young)
*''[[Working!!]]'' – Yachiyo Todoroki
*''[[Yumeiro Patissiere|Yumeiro Patissiere SP Professional]]'' – Mari Tennōji, Honey

'''2011'''
*''[[30-sai no Hoken Taiiku]]'' – Pī-chan, Kū-chan
*''[[Ao no Exorcist]]'' – Izumo Kamiki
*''[[Beyblade Metal Masters]]'' – Sophie
*''[[C³]]'' – Kirika Ueno
*''[[Freezing (manga)|Freezing]]'' – Ganessa Roland
*''[[Mayo Chiki!]]'' – Kanade Suzutsuki
*''[[Nura: Rise of the Yokai Clan|Nurarihyon no Mago: Sennen Makyo]]'' – Rikuo Nura (child)
*''[[Oniichan no Koto Nanka Zenzen Suki Janain Dakara ne!!]]'' – Nao Takanashi
*''[[Puella Magi Madoka Magica]]'' – Sayaka Miki
*''[[Softenni]]'' – Kotone Sawanatsu
*''[[Last Exile|Last Exile: Fam, The Silver Wing]]'' – Tatiana Wisla
*''[[Rio: Rainbow Gate!]]'' – Misery
*''[[Sket Dance]]'' – Quecchon
*''[[Working!!|Working'!!]]'' – Yachiyo Todoroki

'''2012'''
*''[[Black Rock Shooter]]'' – Kagari Izuriha
*''[[Campione!]]'' – Liliana Kranjčar
*''[[Danball Senki W]]'' – Jessica Kaios
*''[[Dog Days|Dog Days']]'' – Adélaïde Grand Marnier 
*''[[Girls und Panzer]]'' – Darjeeling, Tsuchiya
*''[[Haiyore! Nyaruko-san]]'' – Mahiro Yasaka&lt;ref name=&quot;nyaruref&quot;&gt;{{cite web|url=http://nyaruko.com/cast/|title=CAST &amp; STAFF|language=Hapones|accessdate=Pebrero 15, 2013}}&lt;/ref&gt;
*''[[Bakemonogatari|Nekomonogatari (Kuro)]]'' – Karen Araragi&lt;ref name=&quot;castmonogatari&quot; /&gt;
*''[[Nisemonogatari]]'' – Karen Araragi&lt;ref name=&quot;castmonogatari&quot; /&gt;
*''[[Oniichan dakedo Ai sae Areba Kankeinai yo ne!]]'' – Arashi Nikaidō
*''[[Listen to Me, Girls. I Am Your Father!]]'' – Miu Takanashi
*''[[List of Pokémon: Black &amp; White: Rival Destinies episodes|Pocket Monsters: Best Wishes!]]'' – Roxie
*''[[Tasogare Otome x Amnesia]]'' – Kirie Kanoe

'''2013'''
*''[[Gen'ei o Kakeru Taiyō]]'' – Seira Hoshikawa
*''[[Haiyore! Nyaruko-san|Haiyore! Nyaruko-san W]]'' – Mahiro Yasaka&lt;ref name=&quot;nyaruref&quot; /&gt;
*''[[Sunday Without God]]'' – Dee Ensy Stratmitos&lt;ref name=&quot;ANN1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2013-06-17/kamisama-no-inai-nichiyobi-fantasy-anime-2nd-promo-streamed|title=''Kamisama no Inai Nichiyōbi'' Fantasy Anime's 2nd Promo Streamed|publisher=[[Anime News Network]]|date=Hunyo 17, 2013|accessdate=Hunyo 17, 2013}}&lt;/ref&gt;
*''[[Karneval (manga)|Karneval]]'' – Kiichi
*''[[Mangirl!]]'' – Hikari Ayano
*''[[Minami-ke|Minami-ke: Tadaima]]'' – Yuka Uchida
*''[[Bakemonogatari|Monogatari Series 2nd Season]]'' – Karen Araragi&lt;ref name=&quot;castmonogatari&quot; /&gt;
*''[[Senran Kagura]]'' – Homura
*''[[Teekyu|Teekyu 3]]'' – Annenkov Kondo 
*''[[Zettai Bōei Leviathan]]'' – Bahamut&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.animenewsnetwork.com/interest/2013-03-03/gonzo-makes-leviathan-moe-fantasy-mobile-game-tv-anime|title= Gonzo Makes Leviathan Moe Fantasy Mobile Game's TV Anime|date=Marso 3, 2013|accessdate=Marso 4, 2013|publisher= [[Anime News Network]]}}&lt;/ref&gt;
*''[[Tokyo Ravens]]'' – Kyōko Kurahashi

'''2014'''
*''[[Knights of Sidonia]]'' – Honoka Sisters
*''[[Hamatora]]'' – Honey
*''[[Fairy Tail]]'' – Cana Alberona
*''[[Broken Blade]]'' – Leto
*''[[Hōzuki no Reitetsu]]'' – Okō
*''[[Re: Hamatora]]'' – Honey
*''[[Cross Ange]]'' – Salia Tereshkova
*''[[Tokyo ESP]]'' – Natsuki Kasuga
*''[[Shingeki no Bahamut Genesis]]'' – Cerberus
*''[[Magic Kaito 1412]]'' – Koizumi Akako

'''2015'''
*''[[Aoharu x Machinegun]]'' – Ichi Akabane
*''[[Durarara!!|Durarara!!x2 Shou]]'' – Mairu Orihara
*''[[Magical Girl Lyrical Nanoha ViVid]]'' – Rio Wezley
*''[[Teekyu|Teekyu 6]]'' – Annenkov Kondo 
*''[[Working!!|Working!!!]]'' – Yachiyo Todoroki
*''[[Yamada-kun and the Seven Witches]]'' – Nene Odagiri
*''[[Yoru no Yatterman]]'' (&lt;!--January --&gt;2015, &lt;abbr&gt;TV&lt;/abbr&gt;&lt;!--implied in source--&gt;) – Doronjo&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2014-11-28/yoru-no-yatterman-casts-eri-kitamura-hiroaki-hirata-kenta-miyake/.81536 |title=Yoru no Yatterman Casts Eri Kitamura, Hiroaki Hirata, Kenta Miyake |work=Anime News Network |date=Nobyembre 28, 2014 |accessdate=2016-02-17 }}&lt;/ref&gt;

'''2016'''
*''[[My Hero Academia]]'' - Mina Ashido
*''[[Kuma Miko: Girl Meets Bear]]'' - Hibiki Sakata
*''[[Ojisan to Marshmallow]]'' - Iori Wakabayashi
*''[[Taboo Tattoo]]'' - Lisa Lovelock
*''[[Rewrite (visual novel)|Rewrite]]'' - Akane Senri
*''[[New Game!]]'' - Shizuku Hazuki

'''2017'''
*''[[Cardfight!! Vanguard|Cardfight!! Vanguard G NEXT]]'' - Noa Hoshizaki

===OVA===
*''[[Aruvu Rezuru: Kikaijikake no Yōseitachi]]'' – Shiki Mikage
*''[[Durarara!!]]'' – Mairu Orihara
*''[[Fairy Tail|Fairy Tail: Welcome to Fairy Hills!!]]'' – Cana Alberona, Aquarius
*''[[ICE (anime)]]'' – Mint
*''[[Indian Summer (manga)|Indian Summer]]'' (&lt;!--14 Oct --&gt;2007, &lt;abbr&gt;OVA&lt;/abbr&gt;) – Yui&lt;ref&gt;{{Cite web |author=Ross, Carlos |url=http://www.themanime.org/viewreview.php?id=1353 |title=Indian Summer |work=THEM Anime Reviews |date=Pebrero 15, 2012&lt;!-- |date_rem=Found at http://www.themanime.org/viewnews.php?m=2&amp;y=2012--&gt; |accessdate=2016-02-17 |archive-date=2014-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140704130517/http://themanime.org/viewreview.php?id=1353 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*''[[My-Otome|My-Otome 0~S.ifr~]]'' – Sister Hermana Shion
*''[[Princess Resurrection]]'' – Riza Wildman
*''[[Super Street Fighter IV]]'' OVA – Juri Han
*''[[Corpse Party|Corpse Party: Missing Footage]]'' – Yuka Mochida &lt;ref name=cp&gt;{{cite web|title=Characters|url=http://corpse.jp/character/|website=Corpse Party Official Website|publisher=[[5pb.]]|accessdate=January 24, 2016|language=Hapones|archive-date=March 1, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150301121945/http://corpse.jp/character/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
*''[[Corpse Party: Tortured Souls]]'' – Yuka Mochida&lt;ref name=cp/&gt;
*''[[Yamada-kun and the Seven Witches]]'' (&lt;!--Dec --&gt;2014, &lt;abbr&gt;OVA&lt;/abbr&gt;) – Nene Odagiri&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2014-09-13/eri-kitamura-daisuke-ono-join-yamada-kun-to-7-nin-no-majo-cast/.78734 |title=Eri Kitamura, Daisuke Ono Join Yamada-kun to 7-nin no Majo Cast |work=Anime News Network |date=Setyembre 13, 2014 |accessdate=2016-02-17 }}&lt;/ref&gt;

===Pelikula===
*''[[Fresh Pretty Cure|Fresh Pretty Cure: The Toy Kingdom has Many Secrets!?]]'' (2009) – Miki Aono/Cure Berry
*''[[Pretty Cure All Stars]]'' film series (2009–2016) – Miki Aono/Cure Berry
*''[[Broken Blade|Break Blade]]'' film series (2010–2011) – Leto
*''[[Blue Exorcist|Ao no Exorcist the Movie]]'' (2012) – Izumo Kamiki
*''[[Fairy Tail the Movie: Phoenix Priestess]]'' (2012) – Cana Alberona, Aquarius
*''[[Puella Magi Madoka Magica: The Movie]]'' film trilogy (2012–2013) – Sayaka Miki
** ''Puella Magi Madoka Magica: Rebellion'' (&lt;!--26 Oct --&gt;2013, third film) – Sayaka&lt;ref&gt;{{Cite web |author=Berkshire, Geoff |url=http://variety.com/2013/film/news/puella-magi-madoka-magica-the-movie-rebellion-review-1200922803/ |title=Film Review: &amp;#8216;Puella Magi Madoka Magica the Movie — Rebellion&amp;#8217; |work=Variety |date=Disyembre 3, 2013 |accessdate=2016-02-17 }}&lt;/ref&gt;

===Panlarong Bidyo===
*''[[Ar tonelico III]]'' – Finnel
*''[[Atelier Rorona: The Alchemist of Arland]]'' – Cordelia von Feuerbach
*''[[Atelier Totori: The Adventurer of Arland]]'' – Cordelia von Feuerbach
*''[[Chaos;Head]]'' – Rimi Sakihata
*''[[Chaos;Head Love Chu Chu!]]'' – Rimi Sakihata
*''[[Corpse Party|Corpse Party: BloodCovered: ...Repeated Fear]]'' – Yuka Mochida&lt;ref name=cp/&gt;
*''[[Corpse Party|Corpse Party: Book of Shadows]]'' – Yuka Mochida&lt;ref name=cp/&gt;
*''[[Corpse Party|Corpse Party: BloodDrive]]'' – Yuka Mochida&lt;ref name=cp/&gt;
*''[[Corpse Party|Corpse Party: Sachiko's Game of Love ♥ Hysteric Birthday 2U]]'' – Yuka Mochida&lt;ref name=cp/&gt;
*''[[Dengeki Gakuen RPG: Cross of Venus]]'' – Kizuna Kasugai
*''[[Disgaea 4: A Promise Unforgotten]]'' – Vulcanus
*''[[Do-Don-Pachi Saidaioujou]]'' – Type-B Hikari
*''[[Dream Club]]'' – Mio
*''[[Final Fantasy XIV]]'' – Papalymo
*''[[Heroes Phantasia]]'' – Saya Otonashi
*''[[Hyperdimension Neptunia Mk2]]'' – Uni
*''[[Hyperdimension Neptunia Victory]]'' – Uni
*''[[Touhou Project#Reception and fanworks|Koumajou Densetsu II: Stranger's Requiem]]'' – Remilia Scarlet, Sunny Milk
*''[[Lollipop Chainsaw]]'' – Juliet Starling; as default setting in Xbox 360
*''[[Luminous Arc|Luminous Arc 3]]'' – Yuu
*''[[Lux-Pain]]'' – Nöla Döbereiner
*''[[Misshitsu no Sacrifice]]'' – Asuna
*''[[No More Heroes (video game)|No More Heroes: Heroes' Paradise]]'' – Shinobu
*''Negai no Kakera to Hakugin no Agreement'' – Aizawa Makoto
*''New Class of Heroes: Chrono Academy'' – Abner
*''[[Phantasy Star Online 2]]'' – Kuna
*''[[Project X Zone]]'' – [[Juri (Street Fighter)|Juri Han]]
*''[[Project X Zone 2]]'' – Juri Han
*''[[Puella Magi Madoka Magica|Puella Magi Madoka Magica Portable]]'' – Sayaka Miki
*''[[Rewrite (visual novel)|Rewrite]]'' – Akane Senri
*''[[Rune Factory 3]]'' – Chocolat
*''[[Senran Kagura Burst]]'' (2011) – Homura
*''[[Senran Kagura SHINOVI VERSUS]]'' (2013) – Homura
*''[[Senran Kagura 2 Deep Crimson]]'' (2014) – Homura
*''[[Senran Kagura ESTIVAL VERSUS]]'' (2015) – Homura
*''[[Shinkyoku Soukai Polyphonica]]'' – Snow Drop
*''[[Show By Rock!!]]'' - Retoree
*''[[Street Fighter X Tekken]]'' – Juri Han
*''[[Super Heroine Chronicle]]'' (2014) – Yase&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2013-10-31/super-heroine-chronicle-1st-promo-video-shows-new-cast|title=Super Heroine Chronicle's 1st Promo Video Shows New Cast|publisher=[[Anime News Network]]|date=Oktubre 31, 2013|accessdate=Abril 30, 2015}}&lt;/ref&gt;
*''[[Street Fighter]]'' series – Juri Han
*''[[Tatsunoko vs. Capcom: Ultimate All Stars|Tatsunoko vs. Capcom: Cross Generation of Heroes/Ultimate All Stars]]'' – Gan-chan aka Yatterman No. 1
*''[[Tales of Phantasia: Narikiri Dungeon X]]'' – Rondoline E. Effenberg
*''[[Toki to Towa]]'' – Towa
*''[[Tokyo Babel]]'' – Samuel
*''[[Toradora!|Toradora! Portable]]'' – Ami Kawashima
*''[[Valkyria Chronicles II]]'' – Cosette Coalhearth

===Drama CD===
* ''[[Karneval (manga)|Karneval]]'' (xxxx) – Kiichi
* ''[[Oresama Teacher]]'' (xxxx) – Mafuyu Kurosaki
* ''[[Ys II]]'' (2010) – Lilia

===Tokusatsu===
* ''Ultraman Dyna'' (1997–1998) – Ryo Yumimura (girlhood){{efn|Credited under name {{nihongo|'''Eri Okamura'''|岡村 英梨|Okamura Eri}}}}&lt;ref&gt;{{Cite episode |title={{Nihongo|The Power of Thinking of You|君を想う力|Kimi o Omou Chikara}} |date=1997-07-25 |series=Ultraman Dyna episode 46|network=[[Tokyo Broadcasting System]] |language=Hapones}}&lt;/ref&gt; (ep. 46)
* ''[[Uchu Sentai Kyuranger]]'' (2017–) – [[Octopus|Mardakko]] (Voice) (ep. 6-)

===Palit Boses===
*''[[Dear Eleanor]]'' – Max the Wax ([[Isabelle Fuhrman]])

==Diskograpiya==

===Mga Single===
* &quot;Before the Moment&quot; - 21 Abril, 2004
* {{nihongo|&quot;Tsuyogari&quot;|つよがり}} - 8 Agosto, 2004
* &quot;Realize&quot; - 23 Hulyo, 2008
* &quot;Guilty Future&quot; - 21 Enero, 2009
* &quot;Be Starters!&quot; - 10 Agosto, 2011
* {{nihongo|&quot;Shirushi&quot;|紋|}} - 9 Nobyembre, 2011
* &quot;Happy Girl&quot; - 8 Pebrero, 2012
* &quot;Destiny&quot; - 7 Nobyembre, 2012
* &quot;Miracle Gliders&quot; - 9 Enero, 2013
* &quot;Birth&quot; - 7 Agosto, 2013&lt;ref name=nat1&gt;{{cite web|url=http://natalie.mu/music/news/92634|title=喜多村英梨、新曲はアニメ「神様のいない日曜日」OP曲|language=Hapones|publisher=Natalie.mu|date=Hunyo 12, 2013|accessdate=Hunyo 17, 2013|archive-date=Hunyo 12, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190612223428/https://natalie.mu/music/news/92634|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* &quot;Tenohira -Show- (掌-show-)&quot; - 14 Mayo, 2014
* &quot;Rinrei (凛麗)&quot; - 29 Oktubre, 2014

===Mga Album===
* &quot;Re;Story&quot; - 25 Hulyo, 2012
* &quot;Shomei&quot; (証×明) - 9 Abril, 2014
* &quot;Revolution&quot; 【re:i】- 22 Marso, 2017

==Mga tala==
{{Notelist}}

==Mga sanggunian==
{{reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;Newtype USA  5 12 54&quot;&gt;{{Cite news |title=Blood+ |work=Newtype USA |volume=5 |issue=12 |pages=54–55 |date=Disyembre 2006 |issn=1541-4817 }}&lt;/ref&gt;
}}

[[Kategorya:Ipinanganak noong 1987]]
[[Kategorya:Mga mang-aawit mula sa Hapon]]


{{stub}}</text>
      <sha1>r8787ioqzohufhsr4stozg2tbyodz8v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Usapang Wikipedia:Talaan ng mga artikulong kailangang mayroon ang bawat Wikipedia</title>
    <ns>5</ns>
    <id>165385</id>
    <revision>
      <id>2215569</id>
      <parentid>2214935</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T19:19:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>79921</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>2215569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="158030" sha1="6ueobi039pfqf4janzcgdz4w2stejkf" xml:space="preserve">== New real time list of missing articles ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
I suggest that you give a look to the [[m:Mix'n'match|Mix'n'match]] tool by Magnus Manske, and that you recommend it from this page. Thanks to Wikidata, it's able to tell you in real time what articles you're missing out of several reliable lists of relevant persons. --[[m:user:Nemo_bis|Nemo]] 17:06, 10 Oktubre 2014 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Nemo bis@metawiki using the list at http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Talk:Mix%27n%27match&amp;oldid=10158766 --&gt;
:Ha? [[Tagagamit:OmegaAndromedae|OmegaAndromedae]] ([[Usapang tagagamit:OmegaAndromedae|kausapin]]) 12:39, 18 Agosto 2025 (UTC)
::''Automatic message delivery'' ito kaya parang walang ''sense''. Tingnan mo ang orihinal na ''message delivery'' [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Usapang_Wikipedia:Talaan_ng_mga_artikulong_kailangang_mayroon_ang_bawat_Wikipedia&amp;oldid=1445796 dito]. Ipinadala ang mensahe na 'yan para i-''suggest'' na puwede gumawa ng tala tulad nung nasa baba. [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Usapang_Wikipedia%3ATalaan_ng_mga_artikulong_kailangang_mayroon_ang_bawat_Wikipedia&amp;diff=1670548&amp;oldid=1445796 Si Bluemask ang gumawa ng talang 'yan], siya 'yun isa pang aktibong admin dito sa Wikipediang Tagalog. ''Hope'' na naliwanagan ka. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:04, 23 Oktubre 2025 (UTC)
:::Ah, pero bakit may kulang? Ano ba nangyari sa Q6 hanggang Q14 at bakit nawala ang Q47, at kung na delete lang sila bakit wala ang Q613? Pero di ko man iyata magagamit ito, pero salamat nalang! [[Tagagamit:OmegaAndromedae|OmegaAndromedae]] ([[Usapang tagagamit:OmegaAndromedae|kausapin]]) 04:37, 23 Oktubre 2025 (UTC)

== Wikidata list ==

{{Wikidata list|sparql=
SELECT ?item 
WHERE 
{
  ?item wdt:P5008 wd:Q5460604.
}
|columns=number:bilang,item:aytem,label/en:artikulo,label,P18
|section=
|min_section=3
|sort=label
|links=red
|thumb=128
|autolist=fallback
}}
{| class='wikitable sortable'
! bilang
! aytem
! artikulo
! label
! larawan
|-
| style='text-align:right'| 1
| [[:d:Q9181|Q9181]]
| Abraham
| [[Abraham]]
| [[Talaksan:PikiWiki Israel 47514 Samaritan museum on mount Grizim - Left.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 2
| [[:d:Q91|Q91]]
| Abraham Lincoln
| [[Abraham Lincoln]]
| [[Talaksan:Abraham Lincoln 1846 47 interpreted Gemini.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 3
| [[:d:Q5670|Q5670]]
| Abu Nuwas
| [[Abu Nuwas]]
| [[Talaksan:Abu Nuwas.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 4
| [[:d:Q9381|Q9381]]
| Adam Smith
| [[Adam Smith]]
| [[Talaksan:AdamSmith.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 5
| [[:d:Q12029|Q12029]]
| addiction
| [[adiksiyon]]
| [[Talaksan:Alcoholism is a Prision.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 6
| [[:d:Q352|Q352]]
| Adolf Hitler
| [[Adolf Hitler]]
| [[Talaksan:Adolf Hitler cropped restored 3x4.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 7
| [[:d:Q889|Q889]]
| Afghanistan
| [[Apganistan|Afghanistan]]
| [[Talaksan:Afghanistan - Location Map (2013) - AFG - UNOCHA.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 8
| [[:d:Q336|Q336]]
| science
| [[agham]]
| [[Talaksan:Stylised atom with three Bohr model orbits and stylised nucleus (encircled).svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 9
| [[:d:Q11451|Q11451]]
| agriculture
| [[agrikultura]]
| [[Talaksan:Unload wheat by the combine Claas Lexion 584.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 10
| [[:d:Q8018|Q8018]]
| Augustine of Hippo
| [[Agustin ng Hipona]]
| [[Talaksan:Saint Augustine by Philippe de Champaigne.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 11
| [[:d:Q2102|Q2102]]
| snake
| [[ahas]]
| [[Talaksan:A snake coiled in the cavity of a tree.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 12
| [[:d:Q718|Q718]]
| chess
| [[ahedres]]
| [[Talaksan:Chess game Staunton No. 6.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 13
| [[:d:Q12199|Q12199]]
| HIV/AIDS
| [[AIDS]]
| [[Talaksan:Human Immunodeficency Virus - stylized rendering.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 14
| [[:d:Q8597|Q8597]]
| Akbar
| [[Akbar ang Dakila]]
| [[Talaksan:Contemporary seated portrait of Akbar, 1605.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 15
| [[:d:Q8006|Q8006]]
| Akira Kurosawa
| [[Akira Kurosawa]]
| [[Talaksan:Akirakurosawa-onthesetof7samurai-1953-page88.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 16
| [[:d:Q571|Q571]]
| book
| [[aklat]]
| [[Talaksan:Americanstudbookvolume2open.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 17
| [[:d:Q7075|Q7075]]
| library
| [[aklatan]]
| [[Talaksan:Austria - Göttweig Abbey - 2015.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 18
| [[:d:Q9546|Q9546]]
| Al-Ghazali
| [[Al-Ghazali]]
| [[Talaksan:Al Ghazali.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 19
| [[:d:Q282|Q282]]
| wine
| [[alak]]
| [[Talaksan:Red and white wine 12-2015.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 20
| [[:d:Q7251|Q7251]]
| Alan Turing
| [[Alan Turing]]
| [[Talaksan:Alan Turing (1951) (crop).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 21
| [[:d:Q937|Q937]]
| Albert Einstein
| [[Albert Einstein]]
| [[Talaksan:Albert Einstein Head cleaned.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 22
| [[:d:Q5580|Q5580]]
| Albrecht Dürer
| [[Albrecht Dürer]]
| [[Talaksan:Dürer Alte Pinakothek.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 23
| [[:d:Q188|Q188]]
| German
| [[Wikang Aleman|Aleman]]
| [[Talaksan:Legal status of German in the world.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 24
| [[:d:Q183|Q183]]
| Germany
| [[Alemanya]]
| [[Talaksan:Aerial view of Berlin (32881394137).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 25
| [[:d:Q7318|Q7318]]
| Nazi Germany
| [[Alemanyang Nazi]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 26
| [[:d:Q7374|Q7374]]
| Alfred Hitchcock
| [[Alfred Hitchcock]]
| [[Talaksan:Hitchcock, Alfred 02.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 27
| [[:d:Q37868|Q37868]]
| algae
| [[algae]]
| [[Talaksan:Wlas.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 28
| [[:d:Q262|Q262]]
| Algeria
| [[Algeria]]
| [[Talaksan:Algeria - Location Map (2013) - DZA - UNOCHA.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 29
| [[:d:Q8366|Q8366]]
| algorithm
| [[algoritmo]]
| [[Talaksan:Flowchart procedural programming.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 30
| [[:d:Q3968|Q3968]]
| algebra
| [[alhebra]]
| [[Talaksan:Quadratic formula.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 31
| [[:d:Q156|Q156]]
| alcohols
| [[alkohol]]
| [[Talaksan:Lukastest etoh tbutoh.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 32
| [[:d:Q8216|Q8216]]
| Greek alphabet
| [[alpabetong Griyego]]
| [[Talaksan:Richtungsschild auf der Insel Ikaria, 2005.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 33
| [[:d:Q8229|Q8229]]
| Latin script
| [[Sulat Latin|alpabetong Latin]]
| [[Talaksan:Abecedarium.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 34
| [[:d:Q8209|Q8209]]
| Cyrillic script
| [[alpabetong Siriliko]]
| [[Talaksan:Cyrillic alternates.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 35
| [[:d:Q1286|Q1286]]
| Alps
| [[Alpes]]
| [[Talaksan:Alps 2007-03-13 10.10UTC 1px-250m.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 36
| [[:d:Q663|Q663]]
| aluminium
| [[aluminyo]]
| [[Talaksan:Aluminium-4.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 37
| [[:d:Q10908|Q10908]]
| Amphibia
| [[Amphibia]]
| [[Talaksan:Fire salamander (Salamandra Salamandra).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 38
| [[:d:Q727|Q727]]
| Amsterdam
| [[Amsterdam]]
| [[Talaksan:Amsterdam airphoto.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 39
| [[:d:Q6199|Q6199]]
| anarchism
| [[anarkismo]]
| [[Talaksan:Graffiti &quot;No Gods, No Masters&quot; and anarchy symbol at central bus station ZOB in Munich, Germany.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 40
| [[:d:Q514|Q514]]
| anatomy
| [[anatomiya]]
| [[Talaksan:Leonardo da vinci, Drawing of a Woman's Torso.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 41
| [[:d:Q5456|Q5456]]
| Andes
| [[Andes]]
| [[Talaksan:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 42
| [[:d:Q5603|Q5603]]
| Andy Warhol
| [[Andy Warhol]]
| [[Talaksan:Andy Warhol at the Jewish Museum (by Bernard Gotfryd) – LOC.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 43
| [[:d:Q8258|Q8258]]
| One Thousand and One Nights
| [[Ang Isang Libo't Isang Gabi|Ang Isanglibo't Isang mga Gabi]]
| [[Talaksan:Sughrat.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 44
| [[:d:Q8269|Q8269]]
| The Tale of Genji
| [[Ang Kuwento ni Genji]]
| [[Talaksan:Genji emaki 01003 002.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 45
| [[:d:Q8251|Q8251]]
| The Art of War
| [[Sining ng Pakikidigma|Ang Sining ng Pakikidigma]]
| [[Talaksan:Bamboo book - closed - UCR.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 46
| [[:d:Q11352|Q11352]]
| angle
| [[anggulo]]
| [[Talaksan:Coord Angle.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 47
| [[:d:Q12117|Q12117]]
| cereal
| [[angkak]]
| [[Talaksan:Various grains edit2.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 48
| [[:d:Q43473|Q43473]]
| Angkor Wat
| [[Angkor Wat]]
| [[Talaksan:Angkor wat temple.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 49
| [[:d:Q11425|Q11425]]
| animation
| [[animasyon]]
| [[Talaksan:Animated GIF from the 1919 Feline folies by Pat Sullivan.gif|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 50
| [[:d:Q51|Q51]]
| Antarctica
| [[Antartika|Antarctica]]
| [[Talaksan:Antarctica 6400px from Blue Marble.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 51
| [[:d:Q12187|Q12187]]
| antibiotic
| [[antibiyotiko]]
| [[Talaksan:How do different antibiotics work?.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 52
| [[:d:Q5685|Q5685]]
| Anton Chekhov
| [[Anton Chekhov]]
| [[Talaksan:Anton Chekhov with bow-tie sepia image.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 53
| [[:d:Q1340|Q1340]]
| Antonio Vivaldi
| [[Antonio Vivaldi]]
| [[Talaksan:Onbekend - Antonio Vivaldi - Bologna Museo Internationale e biblioteca della musica di bologna 28-04-2012 9-21-050.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 54
| [[:d:Q7298|Q7298]]
| Antonín Dvořák
| [[Antonín Dvořák]]
| [[Talaksan:Dvorak.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 55
| [[:d:Q3196|Q3196]]
| fire
| [[apoy]]
| [[Talaksan:FIRE 01.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 56
| [[:d:Q15|Q15]]
| Africa
| [[Aprika]]
| [[Talaksan:Africa satellite orthographic.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 57
| [[:d:Q1828555|Q1828555]]
| Arabic script
| [[Arabic script]]
| [[Talaksan:Tawqi' script - Qur'anic verses - 2.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 58
| [[:d:Q8669|Q8669]]
| Arab–Israeli conflict
| [[Arab–Israeli conflict]]
| [[Talaksan:Arab-Israeli Map.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 59
| [[:d:Q1357|Q1357]]
| 
| [[Gagamba|Araneae]]
| [[Talaksan:Spiders Diversity.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 60
| [[:d:Q11376|Q11376]]
| acceleration
| [[arangkada]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 61
| [[:d:Q11464|Q11464]]
| plough
| [[araro]]
| [[Talaksan:04-09-12-Schaupflügen-Fahrenwalde-RalfR-IMG 1232.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 62
| [[:d:Q525|Q525]]
| Sun
| [[Araw (astronomiya)|Araw]]
| [[Talaksan:The Sun in white light.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 63
| [[:d:Q573|Q573]]
| day
| [[Araw (panahon)|araw]]
| [[Talaksan:GreenwUhrWelt.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 64
| [[:d:Q10872|Q10872]]
| 
| [[Arkeya|Archaea]]
| [[Talaksan:Archaea.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 65
| [[:d:Q8739|Q8739]]
| Archimedes
| [[Arkimedes|Archimedes]]
| [[Talaksan:Retrato de un erudito (¿Arquímedes?), por Domenico Fetti.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 66
| [[:d:Q11500|Q11500]]
| area
| [[Sukat|area]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 67
| [[:d:Q414|Q414]]
| Argentina
| [[Arhentina]]
| [[Talaksan:Fitz Roy 1b.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 68
| [[:d:Q868|Q868]]
| Aristotle
| [[Aristoteles]]
| [[Talaksan:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 69
| [[:d:Q11205|Q11205]]
| arithmetic
| [[aritmetika]]
| [[Talaksan:Basic arithmetic operators.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 70
| [[:d:Q12271|Q12271]]
| architecture
| [[arkitektura]]
| [[Talaksan:Ray and Maria Stata Center (MIT).JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 71
| [[:d:Q12277|Q12277]]
| arch
| [[arko]]
| [[Talaksan:Arch (PSF).png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 72
| [[:d:Q1360|Q1360]]
| arthropod
| [[Arthropoda]]
| [[Talaksan:Asian forest scorpion in Khao Yai National Park.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 73
| [[:d:Q11660|Q11660]]
| artificial intelligence
| [[artipisyal na katalinuhan]]
| [[Talaksan:Dall-e 3 (jan '24) artificial intelligence icon.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 74
| [[:d:Q11427|Q11427]]
| steel
| [[asero]]
| [[Talaksan:Kaltbandcoils.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 75
| [[:d:Q11158|Q11158]]
| acid
| [[asido]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 76
| [[:d:Q11254|Q11254]]
| table salt
| [[asin]]
| [[Talaksan:Salt shaker on white background.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 77
| [[:d:Q12370|Q12370]]
| salt
| [[Asin (kimika)|asin]]
| [[Talaksan:Ammonium-cerium(IV)-sulfate-sample.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 78
| [[:d:Q144|Q144]]
| dog
| [[aso]]
| [[Talaksan:Greenland 467 (35130903436) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 79
| [[:d:Q3863|Q3863]]
| asteroid
| [[asteroyd]]
| [[Talaksan:Asteroidsscale.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 80
| [[:d:Q333|Q333]]
| astronomy
| [[astronomiya]]
| [[Talaksan:Laser Towards Milky Ways Centre.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 81
| [[:d:Q11002|Q11002]]
| sugar
| [[asukal]]
| [[Talaksan:Sugar 2xmacro.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 82
| [[:d:Q48|Q48]]
| Asia
| [[Asya]]
| [[Talaksan:Asia satellite orthographic.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 83
| [[:d:Q12152|Q12152]]
| myocardial infarction
| [[atake sa puso]]
| [[Talaksan:Heart attack diagram.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 84
| [[:d:Q9368|Q9368]]
| liver
| [[atay]]
| [[Talaksan:Leber Schaf.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 85
| [[:d:Q7066|Q7066]]
| atheism
| [[ateismo]]
| [[Talaksan:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 86
| [[:d:Q1524|Q1524]]
| Athens
| [[Atenas]]
| [[Talaksan:Akropolis 2015.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 87
| [[:d:Q542|Q542]]
| athletics
| [[Atletiks|atletika]]
| [[Talaksan:Naisten 400 m aidat.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 88
| [[:d:Q9121|Q9121]]
| atom
| [[atomo]]
| [[Talaksan:Helium atom QM.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 89
| [[:d:Q408|Q408]]
| Australia
| [[Australya]]
| [[Talaksan:Australia satellite plane.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 90
| [[:d:Q40|Q40]]
| Austria
| [[Austria]]
| [[Talaksan:Austria - Location Map (2019) - AUT - UNOCHA.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 91
| [[:d:Q8011|Q8011]]
| Avicenna
| [[Avicenna]]
| [[Talaksan:Pursina.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 92
| [[:d:Q12542|Q12542]]
| Aztec
| [[Aztec]]
| [[Talaksan:Reconstruction of Tenochtitlan2006.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 93
| [[:d:Q467|Q467]]
| woman
| [[babae]]
| [[Talaksan:Woman.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 94
| [[:d:Q787|Q787]]
| pig
| [[baboy]]
| [[Talaksan:Sow with piglet.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 95
| [[:d:Q11411|Q11411]]
| backgammon
| [[Bakgamon|backgammon]]
| [[Talaksan:Backgammon lg.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 96
| [[:d:Q10876|Q10876]]
| bacteria
| [[Bakterya|bacteria]]
| [[Talaksan:E. coli Bacteria (7316101966).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 97
| [[:d:Q1530|Q1530]]
| Baghdad
| [[Baghdad]]
| [[Talaksan:Bagdad collage.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 98
| [[:d:Q8092|Q8092]]
| tropical cyclone
| [[bagyo]]
| [[Talaksan:Dramatic Views of Hurricane Florence from the International Space Station From 9 12 (42828603210) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 99
| [[:d:Q8068|Q8068]]
| flood
| [[baha]]
| [[Talaksan:KatrinaNewOrleansFlooded edit2.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 100
| [[:d:Q7343|Q7343]]
| Great Barrier Reef
| [[Bahura ng Gran Barrera]]
| [[Talaksan:GreatBarrierReef-EO.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 101
| [[:d:Q830|Q830]]
| cattle
| [[baka]]
| [[Talaksan:Cow female black white.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 102
| [[:d:Q677|Q677]]
| iron
| [[bakal]]
| [[Talaksan:Iron electrolytic and 1cm3 cube.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 103
| [[:d:Q8091|Q8091]]
| grammar
| [[balarila]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 104
| [[:d:Q1074|Q1074]]
| skin
| [[Balat (anatomiya)|balat]]
| [[Talaksan:Komodo dragon skin.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 105
| [[:d:Q321|Q321]]
| Milky Way
| [[Ariwanas|Balatas]]
| [[Talaksan:Artist’s impression of the Milky Way.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 106
| [[:d:Q12548|Q12548]]
| Holy Roman Empire
| [[Banal na Imperyong Romano]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 107
| [[:d:Q1861|Q1861]]
| Bangkok
| [[Bangkok]]
| [[Talaksan:Temple of the Emerald of buddha or Wat Phra Kaew (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 108
| [[:d:Q7164|Q7164]]
| World Bank
| [[Bangkong Pandaigdig]]
| [[Talaksan:World Bank building at Washington.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 109
| [[:d:Q9610|Q9610]]
| Bangla
| [[Wikang Bengali|Bangla]]
| [[Talaksan:Bengali letters.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 110
| [[:d:Q902|Q902]]
| Bangladesh
| [[Bangladesh]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 111
| [[:d:Q11446|Q11446]]
| ship
| [[barko]]
| [[Talaksan:DANA 2004 ubt.jpeg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 112
| [[:d:Q11193|Q11193]]
| base
| [[base]]
| [[Talaksan:Sodium hydroxide solution.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 113
| [[:d:Q12512|Q12512]]
| St. Peter's Basilica
| [[Basilika ni San Pedro]]
| [[Talaksan:Basilica di San Pietro in Vaticano September 2015-1a.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 114
| [[:d:Q5372|Q5372]]
| basketball
| [[basketbol]]
| [[Talaksan:Dream Team at the 1992 Summer Olympics.JPEG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 115
| [[:d:Q11475|Q11475]]
| vacuum
| [[basyo]]
| [[Talaksan:Kolbenluftpumpe hg.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 116
| [[:d:Q7569|Q7569]]
| child
| [[bata]]
| [[Talaksan:Little girl of Don Som.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 117
| [[:d:Q12111|Q12111]]
| Sorghum
| [[batad]]
| [[Talaksan:Sorghum bicolor - geograph.org.uk - 1070429.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 118
| [[:d:Q7748|Q7748]]
| law
| [[batas]]
| [[Talaksan:JMR-Memphis1.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 119
| [[:d:Q8063|Q8063]]
| rock
| [[Bato (heolohiya)|bato]]
| [[Talaksan:Balanced Rock.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 120
| [[:d:Q11421|Q11421]]
| magnet
| [[batubalani]]
| [[Talaksan:Bar magnet crop.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 121
| [[:d:Q956|Q956]]
| Beijing
| [[Beijing]]
| [[Talaksan:Skyline of Beijing CBD with B-5906 approaching (20211016171955).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 122
| [[:d:Q11465|Q11465]]
| velocity
| [[Tulin|belosidad]]
| [[Talaksan:Vector snelheid-Plain.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 123
| [[:d:Q313|Q313]]
| Venus
| [[Benus (planeta)|Benus]]
| [[Talaksan:PIA23791-Venus-RealAndEnhancedContrastViews-20200608 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 124
| [[:d:Q64|Q64]]
| Berlin
| [[Berlin]]
| [[Talaksan:Cityscape Berlin.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 125
| [[:d:Q5369|Q5369]]
| baseball
| [[beysbol]]
| [[Talaksan:Zack Greinke on July 29, 2009.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 126
| [[:d:Q11563|Q11563]]
| number
| [[bilang]]
| [[Talaksan:Numbers grid in NY.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 127
| [[:d:Q2111|Q2111]]
| speed of light in vacuum
| [[bilis ng liwanag]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 128
| [[:d:Q11442|Q11442]]
| bicycle
| [[bisikleta]]
| [[Talaksan:00 8327 Historisches Fahrrad.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 129
| [[:d:Q523|Q523]]
| star
| [[bituin]]
| [[Talaksan:The Sun by the Atmospheric Imaging Assembly of NASA's Solar Dynamics Observatory - 20100819.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 130
| [[:d:Q7094|Q7094]]
| biochemistry
| [[biyokimika]]
| [[Talaksan:Fat triglyceride shorthand formula.PNG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 131
| [[:d:Q290|Q290]]
| sex
| [[biyolohikal na kasarian]]
| [[Talaksan:Cromosomas X-Y y gametos.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 132
| [[:d:Q420|Q420]]
| biology
| [[biyolohiya]]
| [[Talaksan:Biology-0001.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 133
| [[:d:Q7108|Q7108]]
| biotechnology
| [[biyoteknolohiya]]
| [[Talaksan:Biotecnologia Fase3.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 134
| [[:d:Q8355|Q8355]]
| violin
| [[biyulin]]
| [[Talaksan:Violin VL100.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 135
| [[:d:Q9759|Q9759]]
| blues
| [[blues]]
| [[Talaksan:B.B. King, 2006-06-26.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 136
| [[:d:Q2841|Q2841]]
| Bogotá
| [[Bogotá|Bogota]]
| [[Talaksan:Centro internacional.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 137
| [[:d:Q441|Q441]]
| botany
| [[botanika]]
| [[Talaksan:Diversity of plants image version q.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 138
| [[:d:Q202943|Q202943]]
| Brahmagupta
| [[Brahmagupta]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 139
| [[:d:Q155|Q155]]
| Brazil
| [[Brasil|Brazil]]
| [[Talaksan:Cidade Maravilhosa.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 140
| [[:d:Q9530|Q9530]]
| breathing
| [[breathing]]
| [[Talaksan:Diaphragmatic breathing.gif|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 141
| [[:d:Q8680|Q8680]]
| British Empire
| [[Imperyong Britaniko|Britanikong Imperyo]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 142
| [[:d:Q7391|Q7391]]
| bee
| [[bubuyog]]
| [[Talaksan:(MHNT) Apis mellifera (female) - on viburnum tinus flowers.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 143
| [[:d:Q748|Q748]]
| Buddhism
| [[Budismo|Buddadamma]]
| [[Talaksan:Large Gautama Buddha statue in Buddha Park of Ravangla, Sikkim.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 144
| [[:d:Q8081|Q8081]]
| tornado
| [[buhawi]]
| [[Talaksan:F5 tornado Elie Manitoba 2007.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 145
| [[:d:Q3|Q3]]
| life
| [[buhay]]
| [[Talaksan:HumanNewborn.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 146
| [[:d:Q11457|Q11457]]
| cotton
| [[bulak]]
| [[Talaksan:Cotton - പരുത്തി 03.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 147
| [[:d:Q506|Q506]]
| flower
| [[bulaklak]]
| [[Talaksan:Flores.gif|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 148
| [[:d:Q8072|Q8072]]
| volcano
| [[bulkan]]
| [[Talaksan:Mount St. Helens erupting blue.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 149
| [[:d:Q12214|Q12214]]
| smallpox
| [[bulutong]]
| [[Talaksan:Child with Smallpox Bangladesh.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 150
| [[:d:Q8502|Q8502]]
| mountain
| [[bundok]]
| [[Talaksan:Himalayas, Ama Dablam, Nepal.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 151
| [[:d:Q513|Q513]]
| Mount Everest
| [[Bundok Everest]]
| [[Talaksan:Mount Everest as seen from Drukair2 PLW edit.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 152
| [[:d:Q1364|Q1364]]
| fruit
| [[bunga]]
| [[Talaksan:(MHNT) Geum urbanum - Fruit.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 153
| [[:d:Q405|Q405]]
| Moon
| [[Buwan (astronomiya)|Buwan]]
| [[Talaksan:FullMoon2010.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 154
| [[:d:Q8161|Q8161]]
| tax
| [[buwis]]
| [[Talaksan:Pieter Brueghel the Younger, 'Paying the Tax (The Tax Collector)' oil on panel, 1620-1640. USC Fisher Museum of Art.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 155
| [[:d:Q85|Q85]]
| Cairo
| [[Cairo]]
| [[Talaksan:Cairo Skyline (2020).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 156
| [[:d:Q16|Q16]]
| Canada
| [[Canada]]
| [[Talaksan:Canada - Location Map (2013) - CAN - UNOCHA.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 157
| [[:d:Q12284|Q12284]]
| canal
| [[canal]]
| [[Talaksan:0283 Ribeauvillé (Haut-Rhin - Elsass).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 158
| [[:d:Q5465|Q5465]]
| Cape Town
| [[Lungsod ng Cabo|Cape Town]]
| [[Talaksan:Ciudad del Cabo desde Cabeza de León, Sudáfrica, 2018-07-22, DD 34.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 159
| [[:d:Q11358|Q11358]]
| carbohydrate
| [[Karbohidrata|carbohydrate]]
| [[Talaksan:Carbohydrates.jpeg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 160
| [[:d:Q6722|Q6722]]
| Carl Friedrich Gauss
| [[Carl Friedrich Gauss]]
| [[Talaksan:Carl Friedrich Gauss.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 161
| [[:d:Q1043|Q1043]]
| Carl Linnaeus
| [[Carl Linnaeus]]
| [[Talaksan:Carl von Linné.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 162
| [[:d:Q3044|Q3044]]
| Charlemagne
| [[Carlomagno]]
| [[Talaksan:Charlemagne denier Mayence 812 814.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 163
| [[:d:Q1405|Q1405]]
| Augustus
| [[Cesar Augusto]]
| [[Talaksan:Augustus of Prima Porta (inv. 2290).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 164
| [[:d:Q160|Q160]]
| Cetacea
| [[Cetacea]]
| [[Talaksan:Graywhale MMC.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 165
| [[:d:Q9045|Q9045]]
| Chanakya Kautilya
| [[Chanakya]]
| [[Talaksan:Chanakya artistic depiction.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 166
| [[:d:Q1035|Q1035]]
| 
| [[Charles Darwin]]
| [[Talaksan:Charles Darwin portrait.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 167
| [[:d:Q2042|Q2042]]
| Charles de Gaulle
| [[Charles de Gaulle]]
| [[Talaksan:General Charles de Gaulle in 1945.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 168
| [[:d:Q5686|Q5686]]
| Charles Dickens
| [[Charles Dickens]]
| [[Talaksan:Dickens Gurney head.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 169
| [[:d:Q882|Q882]]
| Charlie Chaplin
| [[Charlie Chaplin]]
| [[Talaksan:Charlie Chaplin portrait Getty 1739411952.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 170
| [[:d:Q5809|Q5809]]
| Che Guevara
| [[Che Guevara]]
| [[Talaksan:Che Guevara - Guerrillero Heroico by Alberto Korda.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 171
| [[:d:Q8201|Q8201]]
| Chinese characters
| [[Chinese characters]]
| [[Talaksan:Hanzi.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 172
| [[:d:Q7322|Q7322]]
| Christopher Columbus
| [[Christopher Columbus]]
| [[Talaksan:Ridolfo del Ghirlandaio - Ritratto di Cristoforo Colombo (1520).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 173
| [[:d:Q8423|Q8423]]
| Cyrus the Great
| [[Dakilang Ciro|Ciro ang Dakila]]
| [[Talaksan:Great Men and Famous Women Volume 1 - Cyrus the Great.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 174
| [[:d:Q81513|Q81513]]
| Citrus
| [[Citrus]]
| [[Talaksan:Mandarin tree closeup.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 175
| [[:d:Q8683|Q8683]]
| Cold War
| [[Digmaang Malamig|Cold War]]
| [[Talaksan:US Army tanks face off against Soviet tanks, Berlin 1961.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 176
| [[:d:Q739|Q739]]
| Colombia
| [[Colombia]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 177
| [[:d:Q4604|Q4604]]
| Confucius
| [[Confucio|Confucius]]
| [[Talaksan:Confucius, fresco from a Western Han tomb of Dongping County, Shandong province, China.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 178
| [[:d:Q11382|Q11382]]
| conservation of energy
| [[conservation of energy]]
| [[Talaksan:Blocked-pendulum-strobe.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 179
| [[:d:Q8413|Q8413]]
| Constantine the Great
| [[Dakilang Constantino|Constantino I]]
| [[Talaksan:0 Gaius Flavius Valerius Constantinus, Palatino.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 180
| [[:d:Q753|Q753]]
| copper
| [[Tanso (elemento)|copper]]
| [[Talaksan:Cuivre Michigan.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 181
| [[:d:Q241|Q241]]
| Cuba
| [[Cuba]]
| [[Talaksan:Santa Clara (Cuba).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 182
| [[:d:Q165|Q165]]
| sea
| [[dagat]]
| [[Talaksan:Paracas National Reserve, Ica, Peru-3April2011.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 183
| [[:d:Q545|Q545]]
| Baltic Sea
| [[Dagat Baltiko]]
| [[Talaksan:SvetlogorskRauschen 05-2017 img11 beach.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 184
| [[:d:Q5484|Q5484]]
| Caspian Sea
| [[Dagat Kaspiyo|Dagat Caspian]]
| [[Talaksan:Caspian Sea from orbit.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 185
| [[:d:Q1693|Q1693]]
| North Sea
| [[Dagat Hilaga]]
| [[Talaksan:North Sea 02 ubt.jpeg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 186
| [[:d:Q166|Q166]]
| Black Sea
| [[Dagat Itim]]
| [[Talaksan:Black Sea Nasa May 25 2004.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 187
| [[:d:Q1247|Q1247]]
| Caribbean Sea
| [[Dagat Karibe]]
| [[Talaksan:50 Shades Of Blue (187611681).jpeg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 188
| [[:d:Q37660|Q37660]]
| South China Sea
| [[Dagat Timog Tsina|Dagat Luzon]]
| [[Talaksan:Mar de China Meridional - BM WMS 2004.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 189
| [[:d:Q4918|Q4918]]
| Mediterranean Sea
| [[Dagat Mediteraneo]]
| [[Talaksan:Mediterranean Sea political map-en.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 190
| [[:d:Q2|Q2]]
| Earth
| [[Daigdig]]
| [[Talaksan:Meteosat-12-fci-march-equinox-2025-noon.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 191
| [[:d:Q8409|Q8409]]
| Alexander the Great
| [[Alejandrong Dakila|Dakilang Aleksander]]
| [[Talaksan:Alexander the Great mosaic (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 192
| [[:d:Q8698|Q8698]]
| Great Depression
| [[Malawakang Depresyon|Dakilang Depresyon]]
| [[Talaksan:Lange-MigrantMother02.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 193
| [[:d:Q11652|Q11652]]
| frequency
| [[dalasan]]
| [[Talaksan:FrequencyAnimation.gif|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 194
| [[:d:Q11651|Q11651]]
| electric current
| [[daloy ng kuryente]]
| [[Talaksan:Magnetic field of a steady current.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 195
| [[:d:Q12323|Q12323]]
| dam
| [[dam]]
| [[Talaksan:RappbodeLufts.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 196
| [[:d:Q3766|Q3766]]
| Damascus
| [[Damasco|Damascus]]
| [[Talaksan:Damascus coll.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 197
| [[:d:Q9415|Q9415]]
| emotion
| [[damdamin]]
| [[Talaksan:Plutchik-wheel in arabic.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 198
| [[:d:Q1067|Q1067]]
| Dante Alighieri
| [[Dante Alighieri]]
| [[Talaksan:Portrait de Dante.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 199
| [[:d:Q1653|Q1653]]
| Danube
| [[Danubio]]
| [[Talaksan:Budapest from Gellert Hill.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 200
| [[:d:Q41585|Q41585]]
| David Hilbert
| [[David Hilbert]]
| [[Talaksan:Hilbert.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 201
| [[:d:Q1353|Q1353]]
| Delhi
| [[Delhi]]
| [[Talaksan:Red Fort in Delhi 03-2016 img3.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 202
| [[:d:Q7174|Q7174]]
| democracy
| [[demokrasya]]
| [[Talaksan:Election MG 3455.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 203
| [[:d:Q974|Q974]]
| Democratic Republic of the Congo
| [[Demokratikong Republika ng Congo]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 204
| [[:d:Q8514|Q8514]]
| desert
| [[desyerto]]
| [[Talaksan:Libya 4608 Idehan Ubari Dunes Luca Galuzzi 2007.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 205
| [[:d:Q1354|Q1354]]
| Dhaka
| [[Dhaka]]
| [[Talaksan:Dhaka skyline1.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 206
| [[:d:Q9453|Q9453]]
| dialectic
| [[Diyalektika|dialectic]]
| [[Talaksan:Georg Pencz, Dialectic, NGA 33130.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 207
| [[:d:Q297|Q297]]
| Diego Velázquez
| [[Diego Velázquez]]
| [[Talaksan:Diego Velázquez Autorretrato 45 x 38 cm - Colección Real Academia de Bellas Artes de San Carlos - Museo de Bellas Artes de Valencia.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 208
| [[:d:Q198|Q198]]
| war
| [[digmaan]]
| [[Talaksan:Thure de Thulstrup - L. Prang and Co. - Battle of Gettysburg - Restoration by Adam Cuerden.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 209
| [[:d:Q2487|Q2487]]
| Thirty Years' War
| [[Tatlumpung Taong Digmaan|Digmaan ng Tatlumpung Taon]]
| [[Talaksan:Magdeburg 1631.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 210
| [[:d:Q8740|Q8740]]
| Vietnam War
| [[Digmaang Biyetnam]]
| [[Talaksan:VietnamMural.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 211
| [[:d:Q8465|Q8465]]
| civil war
| [[digmaang sibil]]
| [[Talaksan:Battle of Gettysburg.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 212
| [[:d:Q8676|Q8676]]
| American Civil War
| [[Digmaang Sibil ng Amerika|Digmaang Sibil ng Estados Unidos]]
| [[Talaksan:CivilWarUSAColl.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 213
| [[:d:Q317|Q317]]
| dictatorship
| [[diktadura]]
| [[Talaksan:Hitler Nürnberg 1935.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 214
| [[:d:Q9106|Q9106]]
| Dmitri Mendeleev
| [[Dimitri Mendeleyev]]
| [[Talaksan:Dmitri Mendeleev.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 215
| [[:d:Q12536|Q12536]]
| Abbasid Caliphate
| [[Kalipatong Abasida|Dinastiyang Abasida]]
| [[Talaksan:Abbasid Caliphate-ar.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 216
| [[:d:Q7209|Q7209]]
| Han dynasty
| [[Dinastiyang Han]]
| [[Talaksan:Summer Vacation 2007, 263, Watchtower In The Morning Light, Dunhuang, Gansu Province.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 217
| [[:d:Q9903|Q9903]]
| Ming dynasty
| [[Dinastiyang Ming]]
| [[Talaksan:Ming Empire cca 1580 (en).svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 218
| [[:d:Q8733|Q8733]]
| Qing dynasty
| [[Dinastiyang Qing]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 219
| [[:d:Q9683|Q9683]]
| Tang dynasty
| [[Dinastiyang Tang]]
| [[Talaksan:Tang Dynasty circa 700 CE.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 220
| [[:d:Q430|Q430]]
| dinosaur
| [[dinosauro]]
| [[Talaksan:Various dinosaurs2.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 221
| [[:d:Q11656|Q11656]]
| diode
| [[Diodo|diode]]
| [[Talaksan:Diode-closeup.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 222
| [[:d:Q1889|Q1889]]
| diplomacy
| [[diplomasya]]
| [[Talaksan:2024-11-18-Headquarters of the United Nations-0605.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 223
| [[:d:Q4439|Q4439]]
| hard disk
| [[Hard disk drive|diskong matigas]]
| [[Talaksan:Western Digital WD2500BB Hard Disk A.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 224
| [[:d:Q12206|Q12206]]
| diabetes
| [[diyabetes]]
| [[Talaksan:Blue circle for diabetes.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 225
| [[:d:Q5283|Q5283]]
| diamond
| [[diyamante]]
| [[Talaksan:Rough Diamond.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 226
| [[:d:Q190|Q190]]
| God
| [[Diyos]]
| [[Talaksan:Schnorr von Carolsfeld Bibel in Bildern 1860 001.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 227
| [[:d:Q7430|Q7430]]
| deoxyribonucleic acid
| [[DNA]]
| [[Talaksan:DNA animation.gif|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 228
| [[:d:Q4917|Q4917]]
| United States dollar
| [[dolyar ng Estados Unidos]]
| [[Talaksan:USDnotes.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 229
| [[:d:Q11395|Q11395]]
| domestication
| [[domestikasyon]]
| [[Talaksan:Domestication Timeline.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 230
| [[:d:Q612|Q612]]
| Dubai
| [[Dubai]]
| [[Talaksan:Dubai Skyline mit Burj Khalifa (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 231
| [[:d:Q7873|Q7873]]
| blood
| [[dugo]]
| [[Talaksan:Blood Test (15575812743).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 232
| [[:d:Q7953|Q7953]]
| Zen
| [[Zen|Dzen]]
| [[Talaksan:Eiheiji gate.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 233
| [[:d:Q1063|Q1063]]
| evolution
| [[ebolusyon]]
| [[Talaksan:L'origine de l'évolution.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 234
| [[:d:Q8434|Q8434]]
| education
| [[edukasyon]]
| [[Talaksan:1887 Bettannier Der Schwarze Fleck anagoria.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 235
| [[:d:Q79|Q79]]
| Egypt
| [[Ehipto]]
| [[Talaksan:All Gizah Pyramids.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 236
| [[:d:Q7150|Q7150]]
| ecology
| [[ekolohiya]]
| [[Talaksan:Grib skov.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 237
| [[:d:Q8134|Q8134]]
| economics
| [[ekonomika]]
| [[Talaksan:Economics circular flow cartoon.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 238
| [[:d:Q11214|Q11214]]
| differential equation
| [[ekwasyong diperensiyal]]
| [[Talaksan:Exemple d'eqüacion diferenciala.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 239
| [[:d:Q7939|Q7939]]
| El Niño
| [[El Niño]]
| [[Talaksan:ENSO - El Niño.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 240
| [[:d:Q849919|Q849919]]
| electromagnetic interaction
| [[electromagnetic interaction]]
| [[Talaksan:Feynmann Diagram Coulomb.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 241
| [[:d:Q9778|Q9778]]
| electronic music
| [[electronic music]]
| [[Talaksan:1st commercial Moog synthesizer (1964, commissioned by the Alwin Nikolai Dance Theater of NY) @ Stearns Collection (Stearns 2035), University of Michigan.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 242
| [[:d:Q12725|Q12725]]
| electricity
| [[elektrisidad]]
| [[Talaksan:Lightning simulator questacon04.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 243
| [[:d:Q11650|Q11650]]
| electronics
| [[elektronika]]
| [[Talaksan:Arduino ftdi chip-1.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 244
| [[:d:Q11344|Q11344]]
| chemical element
| [[Elemento (kimika)|elemento]]
| [[Talaksan:Periodic table (32-col, enwiki), black and white.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 245
| [[:d:Q7207|Q7207]]
| Elizabeth I of England
| [[Elizabeth I ng Inglatera]]
| [[Talaksan:Elizabeth1England.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 246
| [[:d:Q303|Q303]]
| Elvis Presley
| [[Elvis Presley]]
| [[Talaksan:Elvis Presley Publicity Photo for The Trouble with Girls 1968.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 247
| [[:d:Q613|Q613]]
| Emirate of Dubai
| [[Emirate of Dubai]]
| [[Talaksan:UAE Dubai Marina img1 asv2018-01.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 248
| [[:d:Q11379|Q11379]]
| energy
| [[enerhiya]]
| [[Talaksan:Electric power transmission.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 249
| [[:d:Q12739|Q12739]]
| nuclear power
| [[Enerhiyang nukleyar|enerhiyang nuklear]]
| [[Talaksan:Nuclear Power Plant Cattenom.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 250
| [[:d:Q8753|Q8753]]
| Enrico Fermi
| [[Enrico Fermi]]
| [[Talaksan:Enrico Fermi 1943-49.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 251
| [[:d:Q5292|Q5292]]
| encyclopedia
| [[ensiklopedya]]
| [[Talaksan:Bertelsmann Lexikothek.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 252
| [[:d:Q8047|Q8047]]
| enzyme
| [[ensima]]
| [[Talaksan:Enzyme inhibition.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 253
| [[:d:Q8272|Q8272]]
| Epic of Gilgamesh
| [[Epiko ni Gilgamesh]]
| [[Talaksan:GilgameshTablet.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 254
| [[:d:Q41571|Q41571]]
| epilepsy
| [[epilepsiya]]
| [[Talaksan:Spike-waves.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 255
| [[:d:Q9471|Q9471]]
| epistemology
| [[epistemolohiya]]
| [[Talaksan:4 Pramanas, epistemology according to ancient Nyayasutras.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 256
| [[:d:Q9123|Q9123]]
| Ernest Rutherford
| [[Ernest Rutherford]]
| [[Talaksan:Ernest Rutherford LOC.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 257
| [[:d:Q9130|Q9130]]
| Erwin Schrödinger
| [[Erwin Schrödinger]]
| [[Talaksan:Erwin Schrödinger - Narodowe Archiwum Cyfrowe (1-E-939).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 258
| [[:d:Q29|Q29]]
| Spain
| [[Espanya]]
| [[Talaksan:Spain - Location Map (2013) - ESP - UNOCHA.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 259
| [[:d:Q143|Q143]]
| Esperanto
| [[Esperanto]]
| [[Talaksan:Flag of Esperanto.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 260
| [[:d:Q42527|Q42527]]
| spice
| [[Pampalasa|espesya]]
| [[Talaksan:Spices1.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 261
| [[:d:Q11455|Q11455]]
| special relativity
| [[Teorya ng natatanging relatibidad|espesyal na teoriya ng relatibidad]]
| [[Talaksan:Gedankenexperiment Zeitdilitation.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 262
| [[:d:Q7432|Q7432]]
| species
| [[espesye]]
| [[Talaksan:Heliconius mimicry.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 263
| [[:d:Q12483|Q12483]]
| statistics
| [[estadistika]]
| [[Talaksan:Standard Normal Distribution-en.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 264
| [[:d:Q7275|Q7275]]
| state
| [[estado]]
| [[Talaksan:Leviathan frontispiece cropped British Library.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 265
| [[:d:Q30|Q30]]
| United States
| [[Estados Unidos|Estados Unidos ng Amerika]]
| [[Talaksan:United States - Location Map (2013) - USA - UNOCHA.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 266
| [[:d:Q9202|Q9202]]
| Statue of Liberty
| [[Estatwa ng Kalayaan]]
| [[Talaksan:Statue of Liberty and a sightseeing boat, Liberty Island, New York.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 267
| [[:d:Q153|Q153]]
| ethanol
| [[etanol]]
| [[Talaksan:Sample of Absolute Ethanol.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 268
| [[:d:Q115|Q115]]
| Ethiopia
| [[Ethiopia]]
| [[Talaksan:Ethiopia in its region.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 269
| [[:d:Q9465|Q9465]]
| ethics
| [[etika]]
| [[Talaksan:Rage-and-anger-fresco.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 270
| [[:d:Q8747|Q8747]]
| Euclid
| [[Euclides|Euclid]]
| [[Talaksan:Euklid2.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 271
| [[:d:Q4916|Q4916]]
| euro
| [[Euro]]
| [[Talaksan:Euro Series Banknotes (2019) - centered.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 272
| [[:d:Q46|Q46]]
| Europe
| [[Europa]]
| [[Talaksan:Europe satellite orthographic.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 273
| [[:d:Q7371|Q7371]]
| Federico Fellini
| [[Federico Fellini]]
| [[Talaksan:Federico Fellini NYWTS 2.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 274
| [[:d:Q1496|Q1496]]
| Ferdinand Magellan
| [[Fernando de Magallanes]]
| [[Talaksan:Retrato de Hernando de Magallanes.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 275
| [[:d:Q9764|Q9764]]
| flamenco
| [[flamenco]]
| [[Talaksan:Sargent John Singer Spanish Dancer.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 276
| [[:d:Q12748|Q12748]]
| fossil fuel
| [[fossil fuel]]
| [[Talaksan:Combustibles fossiles.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 277
| [[:d:Q5432|Q5432]]
| Francisco Goya
| [[Francisco de Goya]]
| [[Talaksan:Vicente López Portaña - el pintor Francisco de Goya.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 278
| [[:d:Q5604|Q5604]]
| Frank Lloyd Wright
| [[Frank Lloyd Wright]]
| [[Talaksan:Frank Lloyd Wright LC-USZ62-36384.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 279
| [[:d:Q8007|Q8007]]
| Franklin Delano Roosevelt
| [[Franklin D. Roosevelt]]
| [[Talaksan:FDR 1944 Color Portrait.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 280
| [[:d:Q905|Q905]]
| Franz Kafka
| [[Franz Kafka]]
| [[Talaksan:Franz Kafka, 1923.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 281
| [[:d:Q7312|Q7312]]
| Franz Schubert
| [[Franz Schubert]]
| [[Talaksan:Franz Schubert by Wilhelm August Rieder 1875 larger version.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 282
| [[:d:Q1268|Q1268]]
| Frédéric Chopin
| [[Frederic Francois Chopin]]
| [[Talaksan:Frederic Chopin photo.jpeg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 283
| [[:d:Q5588|Q5588]]
| Frida Kahlo
| [[Frida Kahlo]]
| [[Talaksan:Frida Kahlo, by Guillermo Kahlo (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 284
| [[:d:Q9358|Q9358]]
| Friedrich Nietzsche
| [[Friedrich Nietzsche]]
| [[Talaksan:Nietzsche187a.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 285
| [[:d:Q764|Q764]]
| fungi
| [[Halamang-singaw|Fungus]]
| [[Talaksan:2006-08-09 Amanita citrina 46465 cropped.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 286
| [[:d:Q2736|Q2736]]
| association football
| [[futbol]]
| [[Talaksan:Football in Bloomington, Indiana, 1995.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 287
| [[:d:Q125851781|Q125851781]]
| Fâtih Sultan Mehemmed Han
| [[Fâtih Sultan Mehemmed Han]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 288
| [[:d:Q991|Q991]]
| Fyodor Dostoyevsky
| [[Feodor Dostoyevsky|Fëdor Dostoevskij]]
| [[Talaksan:Vasily Perov - Портрет Ф.М.Достоевского - Google Art Project.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 289
| [[:d:Q5878|Q5878]]
| 
| [[Gabriel García Márquez]]
| [[Talaksan:Gabriel Garcia Marquez.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 290
| [[:d:Q318|Q318]]
| galaxy
| [[Galaksiya|galaxy]]
| [[Talaksan:NGC 4414 (NASA-med).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 291
| [[:d:Q8778|Q8778]]
| Galen
| [[Galen]]
| [[Talaksan:Galenus.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 292
| [[:d:Q307|Q307]]
| Galileo Galilei
| [[Galileo Galilei]]
| [[Talaksan:Galileo.arp.300pix.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 293
| [[:d:Q7191|Q7191]]
| Nobel Prize
| [[Gantimpalang Nobel]]
| [[Talaksan:Marie Skłodowska-Curie's Nobel Prize in Chemistry 1911.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 294
| [[:d:Q11432|Q11432]]
| gas
| [[gas]]
| [[Talaksan:Kinetic theory of gases.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 295
| [[:d:Q156103|Q156103]]
| gastroenteritis
| [[gastroenteritis]]
| [[Talaksan:Gastroenteritis viruses.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 296
| [[:d:Q8495|Q8495]]
| milk
| [[gatas]]
| [[Talaksan:Glass of Milk (33657535532).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 297
| [[:d:Q720|Q720]]
| Genghis Khan
| [[Genghis Khan]]
| [[Talaksan:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 298
| [[:d:Q5683|Q5683]]
| Geoffrey Chaucer
| [[Geoffrey Chaucer]]
| [[Talaksan:Portrait of Geoffrey Chaucer (4671380) (cropped) 02.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 299
| [[:d:Q7302|Q7302]]
| George Frideric Handel
| [[George Frideric Handel]]
| [[Talaksan:George Frideric Handel by Balthasar Denner.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 300
| [[:d:Q9235|Q9235]]
| Georg Wilhelm Friedrich Hegel
| [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]]
| [[Talaksan:Jakob Schlesinger - Hegel 1831.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 301
| [[:d:Q5679|Q5679]]
| Lord Byron
| [[George Byron, Ika-6 na Barong Byron]]
| [[Talaksan:Byron 1813 by Phillips.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 302
| [[:d:Q23|Q23]]
| 
| [[George Washington]]
| [[Talaksan:Gilbert Stuart Williamstown Portrait of George Washington.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 303
| [[:d:Q7311|Q7311]]
| Giacomo Puccini
| [[Giacomo Puccini]]
| [[Talaksan:GiacomoPuccini.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 304
| [[:d:Q897|Q897]]
| gold
| [[ginto]]
| [[Talaksan:Gold-crystals.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 305
| [[:d:Q179277|Q179277]]
| Giovanni Pierluigi da Palestrina
| [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]]
| [[Talaksan:Giovanni Pierluigi da Palestrina.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 306
| [[:d:Q6607|Q6607]]
| guitar
| [[gitara]]
| [[Talaksan:Classical Guitar two views.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 307
| [[:d:Q12554|Q12554]]
| Middle Ages
| [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]]
| [[Talaksan:Friedrich-barbarossa-und-soehne-welfenchronik 1-1000x1540.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 308
| [[:d:Q7204|Q7204]]
| Middle East
| [[Gitnang Silangan]]
| [[Talaksan:Colorful shaded map of Middle East.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 309
| [[:d:Q7317|Q7317]]
| Giuseppe Verdi
| [[Giuseppe Verdi]]
| [[Talaksan:Giuseppi Verdi by Ferdinand Mulnier c1870.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 310
| [[:d:Q7181|Q7181]]
| globalization
| [[globalisasyon]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 311
| [[:d:Q11413|Q11413]]
| go
| [[Go (laro)|go]]
| [[Talaksan:Go board.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 312
| [[:d:Q5377|Q5377]]
| golf
| [[golf]]
| [[Talaksan:Golfer swing.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 313
| [[:d:Q9047|Q9047]]
| Gottfried Wilhelm Leibniz
| [[Gottfried Leibniz]]
| [[Talaksan:Christoph Bernhard Francke - Bildnis des Philosophen Leibniz (ca. 1695).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 314
| [[:d:Q11412|Q11412]]
| gravity
| [[grabedad]]
| [[Talaksan:Solar sys.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 315
| [[:d:Q7347|Q7347]]
| Great Lakes
| [[Mga Malalaking Lawa|Gran Lagos]]
| [[Talaksan:ISS-43 the Great Lakes of North America.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 316
| [[:d:Q4421|Q4421]]
| forest
| [[gubat]]
| [[Talaksan:Brussels Zonienwoud.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 317
| [[:d:Q11004|Q11004]]
| vegetable
| [[gulay]]
| [[Talaksan:Kleinmarkthalle Frankfurt Gemüsestand.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 318
| [[:d:Q446|Q446]]
| wheel
| [[gulong]]
| [[Talaksan:Hub (PSF).png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 319
| [[:d:Q9188|Q9188]]
| Empire State Building
| [[Gusaling Empire State]]
| [[Talaksan:Empire State Building (aerial view).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 320
| [[:d:Q7304|Q7304]]
| Gustav Mahler
| [[Gustav Mahler]]
| [[Talaksan:Photo of Gustav Mahler by Moritz Nähr 01.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 321
| [[:d:Q6240|Q6240]]
| Hafez
| [[Hafez]]
| [[Talaksan:Anselm Feuerbach Hafis vor der Schenke (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 322
| [[:d:Q12506|Q12506]]
| Hagia Sophia
| [[Hagia Sophia]]
| [[Talaksan:Hagia Sophia Mars 2013.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 323
| [[:d:Q9232|Q9232]]
| Jainism
| [[Hainismo]]
| [[Talaksan:Shravanbelgola Gomateshvara feet prayer1.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 324
| [[:d:Q756|Q756]]
| plant
| [[halaman]]
| [[Talaksan:Thanh Long ở Ninh Thuận.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 325
| [[:d:Q8094|Q8094]]
| wind
| [[hangin]]
| [[Talaksan:Bundesarchiv Bild 183-1990-0206-324, Berlin, Passanten im Wind.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 326
| [[:d:Q8222|Q8222]]
| Hangul
| [[Hangul]]
| [[Talaksan:Hangeul-basic.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 327
| [[:d:Q5673|Q5673]]
| Hans Christian Andersen
| [[Hans Christian Andersen]]
| [[Talaksan:Hans Christian Andersen by Thora Hallager 1869.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 328
| [[:d:Q17|Q17]]
| Japan
| [[Hapon]]
| [[Talaksan:Satellite image of Japan in May 2003.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 329
| [[:d:Q5287|Q5287]]
| Japanese
| [[Wikang Hapones|Hapones]]
| [[Talaksan:Nihongo.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 330
| [[:d:Q729|Q729]]
| animal
| [[hayop]]
| [[Talaksan:Animal diversity.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 331
| [[:d:Q5589|Q5589]]
| Henri Matisse
| [[Henri Matisse]]
| [[Talaksan:Portrait of Henri Matisse 1933 May 20.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 332
| [[:d:Q8768|Q8768]]
| Henry Ford
| [[Henry Ford]]
| [[Talaksan:Henry ford 1919.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 333
| [[:d:Q1071|Q1071]]
| geography
| [[heograpiya]]
| [[Talaksan:OrteliusWorldMap.jpeg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 334
| [[:d:Q1069|Q1069]]
| geology
| [[heolohiya]]
| [[Talaksan:Mapa litológico de Genicera.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 335
| [[:d:Q8087|Q8087]]
| geometry
| [[heometriya]]
| [[Talaksan:Westerner and Arab practicing geometry 15th century manuscript.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 336
| [[:d:Q7326|Q7326]]
| Hernán Cortés
| [[Hernán Cortés]]
| [[Talaksan:Retrato de Hernán Cortés.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 337
| [[:d:Q1218|Q1218]]
| Jerusalem
| [[Herusalem]]
| [[Talaksan:Dome of the Rock seen from the Mount of Olives (12395649153) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 338
| [[:d:Q302|Q302]]
| Jesus Christ
| [[Hesus]]
| [[Talaksan:Spas vsederzhitel sinay (cropped1).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 339
| [[:d:Q556|Q556]]
| hydrogen
| [[Idrohino|hidroheno]]
| [[Talaksan:Hydrogen discharge tube.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 340
| [[:d:Q49|Q49]]
| North America
| [[Hilagang Amerika]]
| [[Talaksan:North America satellite orthographic.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 341
| [[:d:Q934|Q934]]
| North Pole
| [[Hilagang Polo]]
| [[Talaksan:Noaa3-2006-0602-1206 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 342
| [[:d:Q8690|Q8690]]
| Cultural Revolution
| [[Himagsikang Pangkalinangan|Himagsikan sa Kultura]]
| [[Talaksan:1967-02 1967年的红卫兵.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 343
| [[:d:Q6534|Q6534]]
| French Revolution
| [[Himagsikang Pranses]]
| [[Talaksan:LouisXVIExecutionBig.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 344
| [[:d:Q8729|Q8729]]
| Russian Revolution
| [[Himagsikang Ruso (1917)|Himagsikang Ruso noong 1917]]
| [[Talaksan:Revolución-marzo-rusia--russianbolshevik00rossuoft.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 345
| [[:d:Q5451|Q5451]]
| Himalayas
| [[Himalaya]]
| [[Talaksan:Himalayas.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 346
| [[:d:Q9089|Q9089]]
| Hinduism
| [[Hinduismo]]
| [[Talaksan:A Hindu wedding ritual in progress b.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 347
| [[:d:Q2763|Q2763]]
| The Holocaust
| [[Holokausto|Holocaust]]
| [[Talaksan:Selection on the ramp at Auschwitz-Birkenau, 1944 (Auschwitz Album) 1b.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 348
| [[:d:Q6691|Q6691]]
| Homer
| [[Homer]]
| [[Talaksan:Homer bust, Farnese collection (Naples).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 349
| [[:d:Q8646|Q8646]]
| Hong Kong
| [[Hong Kong]]
| [[Talaksan:Hong Kong from Victoria Peak1.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 350
| [[:d:Q11364|Q11364]]
| hormone
| [[hormona]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 351
| [[:d:Q9268|Q9268]]
| Judaism
| [[Hudaismo]]
| [[Talaksan:Menorah 0307.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 352
| [[:d:Q11420|Q11420]]
| judo
| [[Judo|hudo]]
| [[Talaksan:KOCIS Korea Judo Kim Jaebum London 36 (7696361164).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 353
| [[:d:Q8473|Q8473]]
| military
| [[hukbo]]
| [[Talaksan:Composite images — Military - animated.gif|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 354
| [[:d:Q12551|Q12551]]
| Hundred Years' War
| [[Digmaang Daang Taon|Hundred Years' War]]
| [[Talaksan:Battle of crecy froissart.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 355
| [[:d:Q319|Q319]]
| Jupiter
| [[Hupiter (planeta)|Hupiter]]
| [[Talaksan:Jupiter OPAL 2024.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 356
| [[:d:Q7331|Q7331]]
| Ibn Battuta
| [[Ibn Battuta]]
| [[Talaksan:Bust of Ibn Battuta at Ibn Battuta museum.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 357
| [[:d:Q9294|Q9294]]
| Ibn Khaldun
| [[Ibn Khaldun]]
| [[Talaksan:Bust of Ibn Khaldun (Casbah of Bejaia, Algeria).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 358
| [[:d:Q5113|Q5113]]
| bird
| [[ibon]]
| [[Talaksan:Bird Diversity 2011.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 359
| [[:d:Q7257|Q7257]]
| ideology
| [[ideolohiya]]
| [[Talaksan:War2.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 360
| [[:d:Q7314|Q7314]]
| Igor Stravinsky
| [[Igor Stravinsky]]
| [[Talaksan:Igor Stravinsky LOC 32392u.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 361
| [[:d:Q362|Q362]]
| World War II
| [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]
| [[Talaksan:Infobox collage for WWII.PNG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 362
| [[:d:Q8275|Q8275]]
| Iliad
| [[Iliada]]
| [[Talaksan:P. Oxy. 221.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 363
| [[:d:Q4022|Q4022]]
| river
| [[ilog]]
| [[Talaksan:White Nile Fishermen (18156464842).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 364
| [[:d:Q3783|Q3783]]
| Amazon
| [[Ilog Amasona]]
| [[Talaksan:Amazon CIAT (2).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 365
| [[:d:Q7355|Q7355]]
| Yellow River
| [[Ilog Dilaw]]
| [[Talaksan:Yellow River - panoramio.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 366
| [[:d:Q5089|Q5089]]
| Ganges
| [[Ilog Ganges]]
| [[Talaksan:View of Ghats across the Ganges, Varanasi.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 367
| [[:d:Q7348|Q7348]]
| Indus River
| [[Ilog Indo]]
| [[Talaksan:Indus near Skardu.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 368
| [[:d:Q3503|Q3503]]
| Congo
| [[Ilog Congo|Ilog Konggo]]
| [[Talaksan:Sunrise near Mossaka (Congo).JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 369
| [[:d:Q1497|Q1497]]
| Mississippi River
| [[Ilog Mississippi]]
| [[Talaksan:Efmo View from Fire Point.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 370
| [[:d:Q3542|Q3542]]
| Niger River
| [[Ilog Niger]]
| [[Talaksan:Niger River View, Djenne (6861797).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 371
| [[:d:Q3392|Q3392]]
| Nile
| [[Ilog Nilo]]
| [[Talaksan:Cairo skyline, Panoramic view, Egypt.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 372
| [[:d:Q584|Q584]]
| Rhine
| [[Ilog Rin]]
| [[Talaksan:Loreleyblick Maria Ruh 2025.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 373
| [[:d:Q626|Q626]]
| Volga
| [[Ilog Volga]]
| [[Talaksan:Вид на Кинешемский мост из села Воздвиженье.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 374
| [[:d:Q5413|Q5413]]
| Yangtze
| [[Ilog Yangtze]]
| [[Talaksan:Qutang Gorge on Changjiang.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 375
| [[:d:Q7363|Q7363]]
| nose
| [[ilong]]
| [[Talaksan:Dog nose.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 376
| [[:d:Q9312|Q9312]]
| Immanuel Kant
| [[Immanuel Kant]]
| [[Talaksan:Immanuel Kant - Gemaelde 2.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 377
| [[:d:Q7260|Q7260]]
| imperialism
| [[imperyalismo]]
| [[Talaksan:China imperialism cartoon.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 378
| [[:d:Q11774|Q11774]]
| Gupta Empire
| [[Imperyong Gupta]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 379
| [[:d:Q28573|Q28573]]
| Inca Empire
| [[Imperyong Inka|Imperyong Incaico]]
| [[Talaksan:80 - Machu Picchu - Juin 2009 - edit.2.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 380
| [[:d:Q184536|Q184536]]
| Mali Empire
| [[Imperyong Mali]]
| [[Talaksan:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Western Sahara.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 381
| [[:d:Q12557|Q12557]]
| Mongol Empire
| [[Imperyong Monggol]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 382
| [[:d:Q12560|Q12560]]
| Ottoman Empire
| [[Imperyong Otomano]]
| [[Talaksan:Rise of Ottoman empire.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 383
| [[:d:Q2277|Q2277]]
| Roman Empire
| [[Imperyong Romano]]
| [[Talaksan:Inscription Theatre Leptis Magna Libya.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 384
| [[:d:Q11028|Q11028]]
| information
| [[impormasyon]]
| [[Talaksan:Structure of the Universe.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 385
| [[:d:Q5325|Q5325]]
| inductor
| [[Panawit|indaktor]]
| [[Talaksan:Electronic component inductors.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 386
| [[:d:Q668|Q668]]
| India
| [[Indiya|India]]
| [[Talaksan:India-locator-map-blank.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 387
| [[:d:Q252|Q252]]
| Indonesia
| [[Indonesya|Indonesia]]
| [[Talaksan:Indonesian Culture.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 388
| [[:d:Q11051|Q11051]]
| Hindustani
| [[Indostaniko]]
| [[Talaksan:Hindustani.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 389
| [[:d:Q8148|Q8148]]
| industrial sector
| [[industriya]]
| [[Talaksan:Valero Three Rivers Refinery Texas 2020.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 390
| [[:d:Q11388|Q11388]]
| infrared radiation
| [[infrared]]
| [[Talaksan:Ir girl.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 391
| [[:d:Q1860|Q1860]]
| English
| [[Wikang Ingles|Ingles]]
| [[Talaksan:William Shakespeare - Sonnet XXX - Rapenburg 30, Leiden (cropped).JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 392
| [[:d:Q7546|Q7546]]
| Ingmar Bergman
| [[Ingmar Bergman]]
| [[Talaksan:Ingmar Bergman (1966).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 393
| [[:d:Q11023|Q11023]]
| engineering
| [[inhenyeriya]]
| [[Talaksan:PIA19664-MarsInSightLander-Assembly-20150430.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 394
| [[:d:Q11418|Q11418]]
| weak interaction
| [[interaksiyong mahina]]
| [[Talaksan:PiPlus muon decay.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 395
| [[:d:Q11415|Q11415]]
| strong interaction
| [[interaksiyong malakas]]
| [[Talaksan:Nuclear Force anim smaller.gif|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 396
| [[:d:Q12757|Q12757]]
| internal combustion engine
| [[internal combustion engine]]
| [[Talaksan:Diesel Engine (4 cycle running).gif|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 397
| [[:d:Q7801|Q7801]]
| International Court of Justice
| [[Pandaigdigang Hukumang Pangkatarungan|Internasyonal na Hukuman ng Katarungan]]
| [[Talaksan:Friedenspalast Den Haag (100MP).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 398
| [[:d:Q75|Q75]]
| Internet
| [[Internet]]
| [[Talaksan:Internet users per 100 and GDP per capita.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 399
| [[:d:Q794|Q794]]
| Iran
| [[Iran]]
| [[Talaksan:Iran - Location Map (2013) - IRN - UNOCHA.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 400
| [[:d:Q796|Q796]]
| Iraq
| [[Iraq]]
| [[Talaksan:View of Sulaymaniyah (Slemani) City in Winter - Snow 2015.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 401
| [[:d:Q935|Q935]]
| Isaac Newton
| [[Isaac Newton]]
| [[Talaksan:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 402
| [[:d:Q152|Q152]]
| fish
| [[isda]]
| [[Talaksan:Fish-coll002.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 403
| [[:d:Q450|Q450]]
| mind
| [[Isip]]
| [[Talaksan:RobertFuddBewusstsein17Jh.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 404
| [[:d:Q432|Q432]]
| Islam
| [[Islam]]
| [[Talaksan:Mosque.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 405
| [[:d:Q801|Q801]]
| Israel
| [[Israel]]
| [[Talaksan:Часовая башня султана Абдул Хамида II - panoramio.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 406
| [[:d:Q406|Q406]]
| Istanbul
| [[Istanbul]]
| [[Talaksan:Istanbul Montage 2016.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 407
| [[:d:Q38|Q38]]
| Italy
| [[Italya]]
| [[Talaksan:Colosseo 2020.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 408
| [[:d:Q589|Q589]]
| black hole
| [[itim na butas]]
| [[Talaksan:Black hole - Messier 87 crop max res.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 409
| [[:d:Q7321|Q7321]]
| Jacques Cartier
| [[Jacques Cartier]]
| [[Talaksan:Jacques Cartier 1851-1852.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 410
| [[:d:Q3630|Q3630]]
| Jakarta
| [[Jakarta]]
| [[Talaksan:Jakarta.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 411
| [[:d:Q9095|Q9095]]
| James Clerk Maxwell
| [[James Clerk Maxwell]]
| [[Talaksan:James-Clerk-Maxwell-1831-1879.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 412
| [[:d:Q7324|Q7324]]
| James Cook
| [[James Cook]]
| [[Talaksan:Captainjamescookportrait.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 413
| [[:d:Q6882|Q6882]]
| James Joyce
| [[James Joyce]]
| [[Talaksan:James Joyce by Alex Ehrenzweig, 1915 cropped.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 414
| [[:d:Q8962|Q8962]]
| James Prescott Joule
| [[James Prescott Joule]]
| [[Talaksan:SS-joule.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 415
| [[:d:Q9041|Q9041]]
| James Watt
| [[James Watt]]
| [[Talaksan:James Watt by Henry Howard.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 416
| [[:d:Q36322|Q36322]]
| Jane Austen
| [[Jane Austen]]
| [[Talaksan:CassandraAusten-JaneAusten(c.1810) hires.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 417
| [[:d:Q1047|Q1047]]
| Jawaharlal Nehru
| [[Jawaharlal Nehru]]
| [[Talaksan:Jawaharlal Nehru, circa 1925.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 418
| [[:d:Q8341|Q8341]]
| jazz
| [[jazz]]
| [[Talaksan:Louis Armstrong restored.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 419
| [[:d:Q6527|Q6527]]
| Jean-Jacques Rousseau
| [[Jean-Jacques Rousseau]]
| [[Talaksan:Jean-Jacques Rousseau (painted portrait).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 420
| [[:d:Q9364|Q9364]]
| Jean-Paul Sartre
| [[Jean-Paul Sartre]]
| [[Talaksan:Flickr - Government Press Office (GPO) - Jean Paul Sartre and Simone De Beauvoir welcomed by Avraham Shlonsky and Leah Goldberg (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 421
| [[:d:Q1339|Q1339]]
| Johann Sebastian Bach
| [[Johann Sebastian Bach]]
| [[Talaksan:Johann Sebastian Bach.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 422
| [[:d:Q5879|Q5879]]
| Johann Wolfgang von Goethe
| [[Johann Wolfgang von Goethe]]
| [[Talaksan:Goethe (Stieler 1828).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 423
| [[:d:Q7294|Q7294]]
| Johannes Brahms
| [[Johannes Brahms]]
| [[Talaksan:JohannesBrahms.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 424
| [[:d:Q8958|Q8958]]
| Johannes Gutenberg
| [[Johannes Gutenberg]]
| [[Talaksan:Gutenberg.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 425
| [[:d:Q8963|Q8963]]
| Johannes Kepler
| [[Johannes Kepler]]
| [[Talaksan:Johannes Kepler by Hans von Aachen.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 426
| [[:d:Q9353|Q9353]]
| John Locke
| [[John Locke]]
| [[Talaksan:JohnLocke.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 427
| [[:d:Q9317|Q9317]]
| John Maynard Keynes
| [[John Maynard Keynes]]
| [[Talaksan:Keynes 1933.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 428
| [[:d:Q909|Q909]]
| Jorge Luis Borges
| [[Jorge Luis Borges]]
| [[Talaksan:Jorge Luis Borges 1951, by Grete Stern (full).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 429
| [[:d:Q7349|Q7349]]
| Joseph Haydn
| [[Joseph Haydn]]
| [[Talaksan:Joseph Haydn, målning av Thomas Hardy från 1792.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 430
| [[:d:Q855|Q855]]
| Joseph Stalin
| [[Joseph Stalin]]
| [[Talaksan:StalinCropped1943.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 431
| [[:d:Q7226|Q7226]]
| Joan of Arc
| [[Juana ng Arko]]
| [[Talaksan:Contemporaine afb jeanne d arc.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 432
| [[:d:Q1048|Q1048]]
| Julius Caesar
| [[Julio Cesar]]
| [[Talaksan:Retrato de Julio César (26724093101) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 433
| [[:d:Q9081|Q9081]]
| knowledge
| [[kaalaman]]
| [[Talaksan:Tetradrachm Athens 480-420BC MBA Lyon.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 434
| [[:d:Q726|Q726]]
| horse
| [[kabayo]]
| [[Talaksan:Biandintz eta zaldiak - modified2.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 435
| [[:d:Q8432|Q8432]]
| civilization
| [[Kabihasnan]]
| [[Talaksan:Egypt.Giza.Sphinx.02.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 436
| [[:d:Q28567|Q28567]]
| Maya civilization
| [[Kabihasnang Maya]]
| [[Talaksan:El Castillo, Chichén Itzá.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 437
| [[:d:Q7242|Q7242]]
| beauty
| [[Kagandahan]]
| [[Talaksan:A Japanese Beauty (OAW).png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 438
| [[:d:Q10294|Q10294]]
| poverty
| [[Kahirapan]]
| [[Talaksan:Thomas Benjamin Kennington - Orphans.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 439
| [[:d:Q287|Q287]]
| wood
| [[kahoy]]
| [[Talaksan:Arquitectura en madera.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 440
| [[:d:Q601401|Q601401]]
| trade
| [[Kalakalan]]
| [[Talaksan:Fredmeyer edit 1.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 441
| [[:d:Q500|Q500]]
| Citrus × limon
| [[Lemon|kalamansî (punò)]]
| [[Talaksan:Citrus x limon - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-041.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 442
| [[:d:Q7881|Q7881]]
| skeleton
| [[Kalansay]]
| [[Talaksan:Skeletons.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 443
| [[:d:Q10856|Q10856]]
| Columbidae
| [[Kalapati]]
| [[Talaksan:2019-03-17 Columba oenas, Jesmond Dene 8.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 444
| [[:d:Q12132|Q12132]]
| calendar system
| [[kalendaryo]]
| [[Talaksan:Revolution kalendar.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 445
| [[:d:Q12138|Q12138]]
| Gregorian calendar
| [[Kalendaryong Gregoryano]]
| [[Talaksan:Ewiger Kalender gregorianisch.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 446
| [[:d:Q7011|Q7011]]
| Kalidasa
| [[Kalidasa]]
| [[Talaksan:Kalidas.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 447
| [[:d:Q12681|Q12681]]
| calligraphy
| [[kaligrapiya]]
| [[Talaksan:Calligraphy word.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 448
| [[:d:Q7860|Q7860]]
| nature
| [[kalikasan]]
| [[Talaksan:Desert Electric.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 449
| [[:d:Q11042|Q11042]]
| culture
| [[Kultura|Kalinangan]]
| [[Talaksan:Fastnachtsumzug, Rottweil, Süddeutschland.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 450
| [[:d:Q9165|Q9165]]
| soul
| [[kaluluwa]]
| [[Talaksan:Meister von Heiligenkreuz 001.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 451
| [[:d:Q12147|Q12147]]
| health
| [[Kalusugan]]
| [[Talaksan:Star of life2.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 452
| [[:d:Q4|Q4]]
| death
| [[kamatayan]]
| [[Talaksan:Dead dog in Ulaanbaatar.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 453
| [[:d:Q7375|Q7375]]
| Camelus
| [[Kamelyo]]
| [[Talaksan:Chameau de bactriane.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 454
| [[:d:Q7350|Q7350]]
| Panama Canal
| [[Kanal ng Panama|Kanal Panama]]
| [[Talaksan:Panama Canal Gatun Locks.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 455
| [[:d:Q899|Q899]]
| Suez Canal
| [[Kanal ng Suez|Kanal Suez]]
| [[Talaksan:Suez Canal, Egypt (31596166706).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 456
| [[:d:Q12078|Q12078]]
| cancer
| [[kanser]]
| [[Talaksan:Breast cancer cell (2).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 457
| [[:d:Q7366|Q7366]]
| song
| [[Awitin|kanta]]
| [[Talaksan:Ademareuil1.gif|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 458
| [[:d:Q12131|Q12131]]
| disability
| [[Kapansanan]]
| [[Talaksan:MUTCD D9-6.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 459
| [[:d:Q5322|Q5322]]
| capacitor
| [[Kapasitor]]
| [[Talaksan:JVC MX-J950R - power module-1112 (cropped) - Elna Silmic electrolytic capacitors.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 460
| [[:d:Q454|Q454]]
| peace
| [[Kapayapaan]]
| [[Talaksan:Peace dove.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 461
| [[:d:Q8486|Q8486]]
| coffee
| [[kape]]
| [[Talaksan:A small cup of coffee.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 462
| [[:d:Q6206|Q6206]]
| capitalism
| [[Kapitalismo]]
| [[Talaksan:Anti-capitalism color.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 463
| [[:d:Q8660|Q8660]]
| Karachi
| [[Karachi]]
| [[Talaksan:Karachi from above.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 464
| [[:d:Q9430|Q9430]]
| ocean
| [[karagatan]]
| [[Talaksan:Ocean beach at low tide against the sun.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 465
| [[:d:Q788|Q788]]
| Arctic Ocean
| [[Karagatang Artiko]]
| [[Talaksan:Arctic Ocean.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 466
| [[:d:Q97|Q97]]
| Atlantic Ocean
| [[Karagatang Atlantiko]]
| [[Talaksan:Atlantic Ocean.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 467
| [[:d:Q1239|Q1239]]
| Indian Ocean
| [[Karagatang Indiyo|Karagatang Indiyano]]
| [[Talaksan:Indian Ocean-CIA WFB Map.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 468
| [[:d:Q98|Q98]]
| Pacific Ocean
| [[Karagatang Pasipiko]]
| [[Talaksan:Pacific Ocean.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 469
| [[:d:Q12136|Q12136]]
| disease
| [[Sakit|karamdaman]]
| [[Talaksan:Mycobacterium tuberculosis.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 470
| [[:d:Q12125|Q12125]]
| common cold
| [[Karaniwang sipon]]
| [[Talaksan:Rhinovirus isosurface.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 471
| [[:d:Q8458|Q8458]]
| human rights
| [[Karapatang pantao]]
| [[Talaksan:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 472
| [[:d:Q11419|Q11419]]
| karate
| [[Karatedo|Karate]]
| [[Talaksan:WKF-Karate-World-Championships 2012 Paris 263.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 473
| [[:d:Q623|Q623]]
| carbon
| [[Karbon]]
| [[Talaksan:Coal anthracite.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 474
| [[:d:Q9061|Q9061]]
| Karl Marx
| [[Karl Marx]]
| [[Talaksan:Karl Marx 001 restored.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 475
| [[:d:Q10990|Q10990]]
| meat
| [[karne]]
| [[Talaksan:FoodMeat.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 476
| [[:d:Q309|Q309]]
| history
| [[kasaysayan]]
| [[Talaksan:Nikolaos Gyzis - Historia.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 477
| [[:d:Q1321|Q1321]]
| Spanish
| [[Wikang Kastila|Kastila]]
| [[Talaksan:Eñe on keyboard - grey.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 478
| [[:d:Q12453|Q12453]]
| measurement
| [[Kasukatan]]
| [[Talaksan:Taking measurements.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 479
| [[:d:Q11460|Q11460]]
| clothing
| [[kasuotan]]
| [[Talaksan:Clothes.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 480
| [[:d:Q12174|Q12174]]
| obesity
| [[Labis na katabaan|Katabaan]]
| [[Talaksan:Obesity-waist circumference.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 481
| [[:d:Q8492|Q8492]]
| juice
| [[Katas (inumin)|katas]]
| [[Talaksan:Juicing the lemons (6027988479).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 482
| [[:d:Q8253|Q8253]]
| fiction
| [[kathang-isip]]
| [[Talaksan:Alice par John Tenniel 30.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 483
| [[:d:Q7354|Q7354]]
| Southern Ocean
| [[Katimugang Karagatan]]
| [[Talaksan:Location Southern Ocean.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 484
| [[:d:Q7949|Q7949]]
| truth
| [[Katotohanan]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 485
| [[:d:Q5586|Q5586]]
| Katsushika Hokusai
| [[Hokusai|Katsushika Hokusai]]
| [[Talaksan:Hokusai as an old man.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 486
| [[:d:Q205|Q205]]
| infinity
| [[Kawalang-hanggan|Kawalang hangganan]]
| [[Talaksan:Infinite.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 487
| [[:d:Q10943|Q10943]]
| cheese
| [[keso]]
| [[Talaksan:Hartkaese HardCheeses.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 488
| [[:d:Q7296|Q7296]]
| Mount Kilimanjaro
| [[Kilimanjaro]]
| [[Talaksan:Mt. Kilimanjaro 12.2006.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 489
| [[:d:Q11570|Q11570]]
| kilogram
| [[kilogramo]]
| [[Talaksan:CGKilogram.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 490
| [[:d:Q7178|Q7178]]
| International Red Cross and Red Crescent Movement
| [[Kilusang Pandaigdig ng Krus na Pula at Gasuklay na Pula]]
| [[Talaksan:Medilunaroja.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 491
| [[:d:Q2329|Q2329]]
| chemistry
| [[kimika]]
| [[Talaksan:Chemicals in flasks.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 492
| [[:d:Q11165|Q11165]]
| inorganic chemistry
| [[kimikang inorganiko]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 493
| [[:d:Q11372|Q11372]]
| physical chemistry
| [[kimikang makapisika]]
| [[Talaksan:Lomonosov Chymiae Physicae 1752.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 494
| [[:d:Q11351|Q11351]]
| organic chemistry
| [[kimikang organiko]]
| [[Talaksan:Organic synthesis.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 495
| [[:d:Q3838|Q3838]]
| Kinshasa
| [[Kinshasa]]
| [[Talaksan:Vue Kinshasa.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 496
| [[:d:Q11397|Q11397]]
| classical mechanics
| [[Klasikong mekanika|klasikong mekaniks]]
| [[Talaksan:Newtons cradle animation book.gif|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 497
| [[:d:Q7937|Q7937]]
| climate
| [[klima]]
| [[Talaksan:Köppen-Geiger Climate Classification Map (1980–2016) no borders.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 498
| [[:d:Q10285|Q10285]]
| Colosseum
| [[Koliseo]]
| [[Talaksan:Colosseo 2020.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 499
| [[:d:Q1348|Q1348]]
| Kolkata
| [[Kolkata]]
| [[Talaksan:Ketan donate4.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 500
| [[:d:Q7167|Q7167]]
| colonialism
| [[kolonyalismo]]
| [[Talaksan:RomanEmpire 117.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 501
| [[:d:Q3559|Q3559]]
| comet
| [[kometa]]
| [[Talaksan:C2022 E3 (ZTF)- Alessandro Bianconi.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 502
| [[:d:Q1004|Q1004]]
| comic
| [[komiks]]
| [[Talaksan:Krazy Kat 1918-09-07.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 503
| [[:d:Q11173|Q11173]]
| chemical compound
| [[Kompuwestong pangkimika|kompuwesto]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 504
| [[:d:Q68|Q68]]
| computer
| [[kompyuter]]
| [[Talaksan:Apple II Plus, Museum of the Moving Image.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 505
| [[:d:Q11024|Q11024]]
| communication
| [[Pakikipagtalastasan|Komunikasyon]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 506
| [[:d:Q6186|Q6186]]
| communism
| [[Komunismo]]
| [[Talaksan:Comunismo.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 507
| [[:d:Q9581|Q9581]]
| Confucianism
| [[Confucianismo|Konpusyanismo]]
| [[Talaksan:Jiangyin wenmiao dachengdian.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 508
| [[:d:Q7169|Q7169]]
| conservatism
| [[Konserbatismo]]
| [[Talaksan:Conservatism - K. LCCN2011647256 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 509
| [[:d:Q5107|Q5107]]
| continent
| [[kontinente]]
| [[Talaksan:Continentes Wikipedia.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 510
| [[:d:Q9176|Q9176]]
| Korean
| [[Wikang Koreano|Koreano]]
| [[Talaksan:Hangugeo-Chosonmal.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 511
| [[:d:Q1420|Q1420]]
| car
| [[kotse]]
| [[Talaksan:Bundesarchiv Bild 183-J0711-0001-003, Warnemünde, Stau.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 512
| [[:d:Q5375|Q5375]]
| cricket
| [[Kriket]]
| [[Talaksan:Muralitharan bowling to Adam Gilchrist.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 513
| [[:d:Q5043|Q5043]]
| Christianity
| [[Kristiyanismo]]
| [[Talaksan:Jerusalem Holy-Sepulchre Jesus-Detail-01.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 514
| [[:d:Q12546|Q12546]]
| Crusades
| [[Mga Krusada|Krusada]]
| [[Talaksan:Combat deuxième croisade.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 515
| [[:d:Q1075|Q1075]]
| color
| [[kulay]]
| [[Talaksan:Colouring pencils.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 516
| [[:d:Q1390|Q1390]]
| insect
| [[Insekto|Kulisap]]
| [[Talaksan:Insekter.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 517
| [[:d:Q8620|Q8620]]
| Kwame Nkrumah
| [[Kwame Nkrumah]]
| [[Talaksan:Kwame Nkrumah - The National Archives UK - CO 1069-50-1.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 518
| [[:d:Q11402|Q11402]]
| force
| [[Puwersa|lakas]]
| [[Talaksan:Force examples.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 519
| [[:d:Q8441|Q8441]]
| man
| [[lalaki]]
| [[Talaksan:Pioneer plaque line-drawing of a human male.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 520
| [[:d:Q7367|Q7367]]
| mosquito
| [[Lamok]]
| [[Talaksan:Mosquito on human skin.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 521
| [[:d:Q7386|Q7386]]
| Formicidae
| [[langgam]]
| [[Talaksan:Meat eater ant feeding on honey02.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 522
| [[:d:Q9333|Q9333]]
| Laozi
| [[Lao-Tse|Laozi]]
| [[Talaksan:Zhang Lu-Laozi Riding an Ox (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 523
| [[:d:Q11410|Q11410]]
| game
| [[Laro]]
| [[Talaksan:Les joueurs de cartes de P. Cézanne (Fondation Vuitton, Paris) (33568651718).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 524
| [[:d:Q11422|Q11422]]
| toy
| [[Laruan]]
| [[Talaksan:Child playing with a toy cart and horse. -front- (9726037522).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 525
| [[:d:Q41670|Q41670]]
| Latin alphabet
| [[Latin alphabet]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 526
| [[:d:Q5513|Q5513]]
| Lake Baikal
| [[Lawa ng Baikal]]
| [[Talaksan:Olkhon Island and Lake Baikal.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 527
| [[:d:Q5511|Q5511]]
| Lake Tanganyika
| [[Lawa ng Tanganyika]]
| [[Talaksan:Lake Tanganyika.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 528
| [[:d:Q5505|Q5505]]
| Lake Victoria
| [[Lawa ng Victoria]]
| [[Talaksan:Getting out to fish at dusk.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 529
| [[:d:Q4724|Q4724]]
| Le Corbusier
| [[Le Corbusier]]
| [[Talaksan:Le Corbusier (1964).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 530
| [[:d:Q7243|Q7243]]
| Leo Tolstoy
| [[Leo Tolstoy]]
| [[Talaksan:L.N.Tolstoy Prokudin-Gorsky.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 531
| [[:d:Q762|Q762]]
| Leonardo da Vinci
| [[Leonardo da Vinci]]
| [[Talaksan:Francesco Melzi - Portrait of Leonardo.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 532
| [[:d:Q7604|Q7604]]
| Leonhard Euler
| [[Leonhard Euler]]
| [[Talaksan:Leonhard Euler.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 533
| [[:d:Q7071|Q7071]]
| Li Bai
| [[Li Bai]]
| [[Talaksan:李白.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 534
| [[:d:Q6216|Q6216]]
| liberalism
| [[liberalismo]]
| [[Talaksan:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 535
| [[:d:Q7172|Q7172]]
| League of Arab States
| [[Ligang Arabe|Ligang Arabo]]
| [[Talaksan:Arab Leage HQ 977.PNG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 536
| [[:d:Q8065|Q8065]]
| natural disaster
| [[Likas na sakuna]]
| [[Talaksan:Pinatubo91eruption plume.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 537
| [[:d:Q11435|Q11435]]
| liquid
| [[likido]]
| [[Talaksan:Water drop 001.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 538
| [[:d:Q7944|Q7944]]
| earthquake
| [[Lindol]]
| [[Talaksan:Valdivia after earthquake, 1960.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 539
| [[:d:Q82571|Q82571]]
| linear algebra
| [[Alhebrang linyar|linear algebra]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 540
| [[:d:Q8162|Q8162]]
| linguistics
| [[lingguwistika]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 541
| [[:d:Q11367|Q11367]]
| lipid
| [[Lipido|Lipid]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 542
| [[:d:Q8425|Q8425]]
| society
| [[Lipunan]]
| [[Talaksan:Каменный век (1).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 543
| [[:d:Q8236|Q8236]]
| literacy
| [[Literasi]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 544
| [[:d:Q11582|Q11582]]
| litre
| [[litro]]
| [[Talaksan:CubeLitre.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 545
| [[:d:Q9128|Q9128]]
| light
| [[liwanag]]
| [[Talaksan:Emanation.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 546
| [[:d:Q11197|Q11197]]
| logarithm
| [[logaritmo]]
| [[Talaksan:Mplwp log2e10.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 547
| [[:d:Q8078|Q8078]]
| logic
| [[lohika]]
| [[Talaksan:Discourse-into-the-night.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 548
| [[:d:Q84|Q84]]
| London
| [[Londres]]
| [[Talaksan:London Skyline (125508655).jpeg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 549
| [[:d:Q65|Q65]]
| Los Angeles
| [[Los Angeles]]
| [[Talaksan:Los Angeles with Mount Baldy.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 550
| [[:d:Q1779|Q1779]]
| Louis Armstrong
| [[Louis Armstrong]]
| [[Talaksan:Louis Armstrong restored.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 551
| [[:d:Q529|Q529]]
| Louis Pasteur
| [[Louis Pasteur]]
| [[Talaksan:Louis Pasteur (1822 - 1895), microbiologist and chemist Wellcome V0026980.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 552
| [[:d:Q7742|Q7742]]
| Louis XIV of France
| [[Luis XIV ng Pransiya|Louis XIV ng Pransya]]
| [[Talaksan:Louis XIV of France.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 553
| [[:d:Q255|Q255]]
| Ludwig van Beethoven
| [[Ludwig van Beethoven]]
| [[Talaksan:Beethoven.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 554
| [[:d:Q9391|Q9391]]
| Ludwig Wittgenstein
| [[Ludwig Wittgenstein]]
| [[Talaksan:Ludwig Wittgenstein.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 555
| [[:d:Q12493|Q12493]]
| dome
| [[Lungaw]]
| [[Talaksan:Spb 06-2017 img07 Trinity Cathedral.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 556
| [[:d:Q515|Q515]]
| city
| [[lungsod]]
| [[Talaksan:NYC wideangle south from Top of the Rock.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 557
| [[:d:Q237|Q237]]
| Vatican City
| [[Lungsod ng Vaticano|Lungsod ng Batikano]]
| [[Talaksan:0 Basilique Saint-Pierre - Rome (1).JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 558
| [[:d:Q239|Q239]]
| Brussels
| [[Bruselas|Lungsod ng Bruselas]]
| [[Talaksan:Brussels view from Mont des Arts, Brussels, Belgium (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 559
| [[:d:Q1486|Q1486]]
| Buenos Aires
| [[Lungsod ng Buenos Aires]]
| [[Talaksan:Vista aérea de la Plaza del Congreso 10.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 560
| [[:d:Q8673|Q8673]]
| Lagos
| [[Lagos|Lungsod ng Lagos]]
| [[Talaksan:Skywater.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 561
| [[:d:Q1489|Q1489]]
| Mexico City
| [[Lungsod ng Mehiko]]
| [[Talaksan:Sobrevuelos CDMX HJ2A5091 (40386338731).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 562
| [[:d:Q60|Q60]]
| New York City
| [[Lungsod ng New York]]
| [[Talaksan:NYC Downtown Manhattan Skyline seen from Paulus Hook 2019-12-20 IMG 7347 FRD (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 563
| [[:d:Q2807|Q2807]]
| Madrid
| [[Madrid]]
| [[Talaksan:Madrid (38624991251).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 564
| [[:d:Q8436|Q8436]]
| family
| [[Pamilya|mag-anak]]
| [[Talaksan:Inupiat Family from Noatak, Alaska, 1929, Edward S. Curtis (restored).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 565
| [[:d:Q11408|Q11408]]
| magnetic field
| [[magnetic field]]
| [[Talaksan:DipolMagnet.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 566
| [[:d:Q12501|Q12501]]
| Great Wall of China
| [[Mahabang Muog ng Tsina]]
| [[Talaksan:The Great Wall of China at Jinshanling-edit.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 567
| [[:d:Q8276|Q8276]]
| Mahabharata
| [[Mahabharata]]
| [[Talaksan:Kurukshetra.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 568
| [[:d:Q1001|Q1001]]
| Mahatma Gandhi
| [[Mahatma Gandhi]]
| [[Talaksan:Mahatma-Gandhi, studio, 1931.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 569
| [[:d:Q11575|Q11575]]
| maize
| [[Mais]]
| [[Talaksan:Corn ready to produce.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 570
| [[:d:Q11019|Q11019]]
| machine
| [[Makina]]
| [[Talaksan:Bonsack machine.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 571
| [[:d:Q12760|Q12760]]
| steam engine
| [[Makinang pinasisingawan]]
| [[Talaksan:Горизонтальная стационарная паровая машина.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 572
| [[:d:Q11083|Q11083]]
| large intestine
| [[Malaking bituka]]
| [[Talaksan:Blausen 0603 LargeIntestine Anatomy.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 573
| [[:d:Q323|Q323]]
| Big Bang
| [[Big Bang|Malaking Pagsabog]]
| [[Talaksan:CMB Timeline300 no WMAP.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 574
| [[:d:Q12156|Q12156]]
| malaria
| [[malarya]]
| [[Talaksan:Histopathology of malaria exoerythrocytic forms in liver 07G0024 lores.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 575
| [[:d:Q9476|Q9476]]
| free will
| [[Malayang kalooban]]
| [[Talaksan:FreeWillTaxonomy4.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 576
| [[:d:Q11090|Q11090]]
| small intestine
| [[Maliit na bituka]]
| [[Talaksan:Tractus intestinalis intestinum tenue.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 577
| [[:d:Q12167|Q12167]]
| malnutrition
| [[Malnutrisyon]]
| [[Talaksan:Kwashiorkor 6180.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 578
| [[:d:Q7377|Q7377]]
| mammal
| [[Mamalya]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 579
| [[:d:Q382441|Q382441]]
| marine mammal
| [[Mamalyang pandagat]]
| [[Talaksan:Ursus maritimus 4 1996-08-04.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 580
| [[:d:Q11009|Q11009]]
| nut
| [[Nuwes|mani]]
| [[Talaksan:Fancy raw mixed nuts macro.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 581
| [[:d:Q780|Q780]]
| chicken
| [[Manok]]
| [[Talaksan:Kruppert Cubalaya cropped.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 582
| [[:d:Q89|Q89]]
| apple
| [[mansanas]]
| [[Talaksan:Honeycrisp.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 583
| [[:d:Q5816|Q5816]]
| Mao Zedong
| [[Mao Zedong]]
| [[Talaksan:Mao Tse Tung.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 584
| [[:d:Q2346|Q2346]]
| analytical chemistry
| [[Mapanuring kimika]]
| [[Talaksan:Gas Chromatography Laboratory.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 585
| [[:d:Q7199|Q7199]]
| Marcel Proust
| [[Marcel Proust]]
| [[Talaksan:Marcel Proust 1895.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 586
| [[:d:Q6101|Q6101]]
| Marco Polo
| [[Marco Polo]]
| [[Talaksan:Marco Polo Mosaic from Palazzo Tursi.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 587
| [[:d:Q7186|Q7186]]
| Marie Curie
| [[Marie Curie]]
| [[Talaksan:Marie Curie (1900) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 588
| [[:d:Q4616|Q4616]]
| Marilyn Monroe
| [[Marilyn Monroe]]
| [[Talaksan:Marilyn Monroe in How to Marry a Millionaire.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 589
| [[:d:Q7245|Q7245]]
| Mark Twain
| [[Mark Twain]]
| [[Talaksan:MarkTwain.LOC.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 590
| [[:d:Q4612|Q4612]]
| Marlene Dietrich
| [[Marlene Dietrich]]
| [[Talaksan:Marlene Dietrich Ross-Verlag 0875(crop).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 591
| [[:d:Q111|Q111]]
| Mars
| [[Marte]]
| [[Talaksan:Mars - August 30 2021 - Flickr - Kevin M. Gill.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 592
| [[:d:Q48301|Q48301]]
| Martin Heidegger
| [[Martin Heidegger]]
| [[Talaksan:Heidegger 2 (1960).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 593
| [[:d:Q9554|Q9554]]
| Martin Luther
| [[Martin Luther]]
| [[Talaksan:Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 594
| [[:d:Q8027|Q8027]]
| Martin Luther King Jr.
| [[Martin Luther King, Jr.]]
| [[Talaksan:Martin Luther King, Jr. and Lyndon Johnson (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 595
| [[:d:Q7264|Q7264]]
| Marxism
| [[Marxismo]]
| [[Talaksan:Marx and Engels.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 596
| [[:d:Q11423|Q11423]]
| mass
| [[Masa]]
| [[Talaksan:2kg Gewicht freigeschnitten.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 597
| [[:d:Q11567|Q11567]]
| complex number
| [[Komplikadong bilang|masalimuot na bilang]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 598
| [[:d:Q7365|Q7365]]
| muscle
| [[Kalamnan|Masel]]
| [[Talaksan:Skeletal muscle.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 599
| [[:d:Q12800|Q12800]]
| machine gun
| [[Masinggan]]
| [[Talaksan:De Mitrailleur 7.62mm MAG geplaatst op een grondaffuit (2009 D050713-X1083).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 600
| [[:d:Q7364|Q7364]]
| eye
| [[Mata]]
| [[Talaksan:201405 eye.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 601
| [[:d:Q395|Q395]]
| mathematics
| [[matematika]]
| [[Talaksan:Mathematics.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 602
| [[:d:Q7081|Q7081]]
| materialism
| [[Materyalismo]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 603
| [[:d:Q5676|Q5676]]
| Matsuo Bashō
| [[Matsuo Bashō]]
| [[Talaksan:Basho by Buson.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 604
| [[:d:Q9021|Q9021]]
| Max Planck
| [[Max Planck]]
| [[Talaksan:Max Planck.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 605
| [[:d:Q9387|Q9387]]
| Max Weber
| [[Max Weber]]
| [[Talaksan:Max Weber in 1918.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 606
| [[:d:Q12140|Q12140]]
| medication
| [[medication]]
| [[Talaksan:VariousPills.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 607
| [[:d:Q11190|Q11190]]
| medicine
| [[medisina]]
| [[Talaksan:Physical examination.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 608
| [[:d:Q96|Q96]]
| Mexico
| [[Mehiko]]
| [[Talaksan:Ciudad.de.Mexico.City.Distrito.Federal.DF.Paseo.Reforma.Skyline.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 609
| [[:d:Q5806|Q5806]]
| Mecca
| [[Meka]]
| [[Talaksan:Makkah Montage.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 610
| [[:d:Q944|Q944]]
| quantum mechanics
| [[Mekanikang quantum|mekaniks na kwantum]]
| [[Talaksan:Ondaparticula.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 611
| [[:d:Q308|Q308]]
| Mercury
| [[Merkuryo (planeta)|Merkuryo]]
| [[Talaksan:Mercury in color - Prockter07 centered.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 612
| [[:d:Q11767|Q11767]]
| Mesopotamia
| [[Mesopotamya|Mesopotamia]]
| [[Talaksan:Statue Gudea Met 59.2.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 613
| [[:d:Q1057|Q1057]]
| metabolism
| [[Metabolismo]]
| [[Talaksan:Metabolism-en.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 614
| [[:d:Q11426|Q11426]]
| metal
| [[metal]]
| [[Talaksan:Métal Hurlant (84368201).jpeg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 615
| [[:d:Q11467|Q11467]]
| metallurgy
| [[Metalurhiya]]
| [[Talaksan:VysokePece1.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 616
| [[:d:Q11573|Q11573]]
| metre
| [[metro]]
| [[Talaksan:Platinum-Iridium meter bar.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 617
| [[:d:Q1065|Q1065]]
| United Nations
| [[Nagkakaisang Bansa|Mga Nagkakaisang Bansa]]
| [[Talaksan:Secretary Kerry Addresses Delegates Before Signing the COP21 Climate Change Agreement on Earth Day in New York (26514585581).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 618
| [[:d:Q8750|Q8750]]
| Michael Faraday
| [[Michael Faraday]]
| [[Talaksan:M Faraday Th Phillips oil 1842.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 619
| [[:d:Q2831|Q2831]]
| Michael Jackson
| [[Michael Jackson]]
| [[Talaksan:Michael Jackson 1983 (3x4 cropped) (contrast).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 620
| [[:d:Q5592|Q5592]]
| Michelangelo
| [[Michelangelo Buonarroti]]
| [[Talaksan:Michelangelo Daniele da Volterra (dettaglio).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 621
| [[:d:Q5682|Q5682]]
| Miguel de Cervantes
| [[Miguel de Cervantes]]
| [[Talaksan:Cervantes Jáuregui.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 622
| [[:d:Q5600|Q5600]]
| Mimar Sinan
| [[Mimar Sinan]]
| [[Talaksan:Mimar Sinan, architecte de Soliman le Magnifique.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 623
| [[:d:Q7946|Q7946]]
| mineral
| [[mineral]]
| [[Talaksan:Amethyst sceptre2.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 624
| [[:d:Q9134|Q9134]]
| mythology
| [[mitolohiya]]
| [[Talaksan:Michel Corneille the Younger - Iris and Jupiter.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 625
| [[:d:Q12684|Q12684]]
| fashion
| [[moda]]
| [[Talaksan:E1266601 (5398889640).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 626
| [[:d:Q9077|Q9077]]
| Moses
| [[Moises]]
| [[Talaksan:Michelangelo's Moses in San Pietro in Vincoli.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 627
| [[:d:Q11369|Q11369]]
| molecule
| [[Molekula]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 628
| [[:d:Q687|Q687]]
| Molière
| [[Molière]]
| [[Talaksan:Pierre Mignard - Portrait de Jean-Baptiste Poquelin dit Molière (1622-1673) - Google Art Project (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 629
| [[:d:Q25326|Q25326]]
| 
| [[Mollusca]]
| [[Talaksan:Mollusca.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 630
| [[:d:Q7269|Q7269]]
| monarchy
| [[monarkiya]]
| [[Talaksan:Heraldic Royal Crown (Common).svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 631
| [[:d:Q9159|Q9159]]
| monotheism
| [[monoteismo]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 632
| [[:d:Q649|Q649]]
| Moscow
| [[Mosku]]
| [[Talaksan:Saint Basil's Cathedral and the Red Square.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 633
| [[:d:Q9458|Q9458]]
| Muhammad
| [[Muhammad]]
| [[Talaksan:Mohammed.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 634
| [[:d:Q9038|Q9038]]
| Muḥammad ibn Musa al-Khwarizmi
| [[Muhammad ibn Mūsā al-Khwārizmī]]
| [[Talaksan:Al-Khwarizmi.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 635
| [[:d:Q1156|Q1156]]
| Mumbai
| [[Mumbai]]
| [[Talaksan:Panoramic view of Taj Palace Hotel and Taj Tower with the iconic Gateway of India in the background (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 636
| [[:d:Q11401|Q11401]]
| hip-hop
| [[Musikang hip hop]]
| [[Talaksan:Afrika Bambaataa and DJ Yutaka (2004).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 637
| [[:d:Q9730|Q9730]]
| classical music
| [[musikang klasiko]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 638
| [[:d:Q11399|Q11399]]
| rock music
| [[Musikang rock]]
| [[Talaksan:Beatles ad 1965 just the beatles crop.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 639
| [[:d:Q5152|Q5152]]
| Mustafa Kemal Atatürk
| [[Mustafa Kemal Atatürk]]
| [[Talaksan:Atatürk Kemal.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 640
| [[:d:Q12705|Q12705]]
| renewable energy
| [[Nababagong enerhiya]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 641
| [[:d:Q7176|Q7176]]
| Naguib Mahfouz
| [[Naguib Mahfouz]]
| [[Talaksan:Nagib Mahfouz.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 642
| [[:d:Q171195|Q171195]]
| Nagarjuna
| [[Nagarjuna|Nagëddzunë]]
| [[Talaksan:Nagarjuna at Samye Ling Monastery.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 643
| [[:d:Q3870|Q3870]]
| Nairobi
| [[Nairobi]]
| [[Talaksan:Nairobi, view from KICC.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 644
| [[:d:Q11394|Q11394]]
| endangered species
| [[Espesyeng nanganganib|nanganganib na mga uri]]
| [[Talaksan:Ostafrikanisches Spitzmaulnashorn.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 645
| [[:d:Q11468|Q11468]]
| nanotechnology
| [[Nanoteknolohiya]]
| [[Talaksan:Fullerene Nanogears - GPN-2000-001535.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 646
| [[:d:Q517|Q517]]
| Napoleon
| [[Napoleon I ng Pransiya|Napoleon I ng Pransya]]
| [[Talaksan:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 647
| [[:d:Q7184|Q7184]]
| NATO
| [[Organisasyon ng Tratado ng Hilagang Atlantiko|NATO]]
| [[Talaksan:НАТО Самит 2021 NATO Summit 2021 -14.06.2021- (51245988182).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 648
| [[:d:Q1615|Q1615]]
| Neil Armstrong
| [[Neil Armstrong]]
| [[Talaksan:Neil Armstrong pose.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 649
| [[:d:Q13217298|Q13217298]]
| Giza Necropolis
| [[Nekropolis ng Giza]]
| [[Talaksan:All Gizah Pyramids.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 650
| [[:d:Q8023|Q8023]]
| Nelson Mandela
| [[Nelson Mandela]]
| [[Talaksan:Nelson Mandela 1994.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 651
| [[:d:Q5185|Q5185]]
| Nematoda
| [[Nematode]]
| [[Talaksan:Soybean cyst nematode and egg SEM.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 652
| [[:d:Q332|Q332]]
| Neptune
| [[Neptuno]]
| [[Talaksan:Neptune Voyager2 color calibrated.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 653
| [[:d:Q9620|Q9620]]
| nerve
| [[nerve]]
| [[Talaksan:Nerves of the left upper extremity.gif|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 654
| [[:d:Q55|Q55]]
| Netherlands
| [[Netherlands]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 655
| [[:d:Q1399|Q1399]]
| Niccolò Machiavelli
| [[Niccolò Machiavelli]]
| [[Talaksan:Portrait of Niccolò Machiavelli by Santi di Tito.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 656
| [[:d:Q619|Q619]]
| Nicolaus Copernicus
| [[Nicolaus Copernicus]]
| [[Talaksan:Nikolaus Kopernikus MOT.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 657
| [[:d:Q1033|Q1033]]
| Nigeria
| [[Nigeria]]
| [[Talaksan:The City Gate of Abuja.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 658
| [[:d:Q9036|Q9036]]
| Nikola Tesla
| [[Nikola Tesla]]
| [[Talaksan:Tesla circa 1890.jpeg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 659
| [[:d:Q627|Q627]]
| nitrogen
| [[Nitroheno]]
| [[Talaksan:Fluessiger Stickstoff.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 660
| [[:d:Q7561|Q7561]]
| snow
| [[Niyebe]]
| [[Talaksan:Düsseldorf Hofgarten 2009.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 661
| [[:d:Q9049|Q9049]]
| Noam Chomsky
| [[Noam Chomsky]]
| [[Talaksan:Noam Chomsky portrait 2015.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 662
| [[:d:Q8261|Q8261]]
| novel
| [[nobela]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 663
| [[:d:Q83201|Q83201]]
| Non-Aligned Movement
| [[Non-Aligned Movement]]
| [[Talaksan:2019-10-25 Non-Aligned Movement in Baku 1.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 664
| [[:d:Q11216|Q11216]]
| numerical analysis
| [[Pagsusuring pambilang|numerikal na analisis]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 665
| [[:d:Q12104|Q12104]]
| Avena sativa
| [[Obena]]
| [[Talaksan:Avena sativa L.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 666
| [[:d:Q629|Q629]]
| oxygen
| [[Oksiheno]]
| [[Talaksan:Liquid oxygen in a beaker 4.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 667
| [[:d:Q8467|Q8467]]
| Umar ibn Al-Khattāb
| [[Umar|Omar]]
| [[Talaksan:Rashidun Caliphs Umar ibn Al-Khattāb - عُمر بن الخطّاب ثاني الخلفاء الراشدين.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 668
| [[:d:Q1344|Q1344]]
| opera
| [[Opera]]
| [[Talaksan:Giovanni Paolo Pannini - Fête musicale - 1747.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 669
| [[:d:Q9135|Q9135]]
| operating system
| [[operating system]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 670
| [[:d:Q376|Q376]]
| clock
| [[orasan]]
| [[Talaksan:Pendulum clock by Jacob Kock, antique furniture photography, IMG 0931 edit.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 671
| [[:d:Q7795|Q7795]]
| Organization of the Petroleum Exporting Countries
| [[Organisasyon ng mga Bansang Nagluluwas ng Langis]]
| [[Talaksan:Wien - OPEC-Zentrale (a).JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 672
| [[:d:Q7825|Q7825]]
| World Trade Organization
| [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|Organisasyon ng Pandaigdigang Pangangalakal]]
| [[Talaksan:Fourth Global Review of Aid for Trade 1691 (9237986689).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 673
| [[:d:Q7239|Q7239]]
| organism
| [[organismo]]
| [[Talaksan:E. coli Bacteria (7316101966).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 674
| [[:d:Q55643|Q55643]]
| Oceania
| [[Oseaniya]]
| [[Talaksan:Oceania satellite.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 675
| [[:d:Q8442|Q8442]]
| Otto von Bismarck
| [[Otto von Bismarck]]
| [[Talaksan:Bundesarchiv Bild 146-2005-0057, Otto von Bismarck.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 676
| [[:d:Q7198|Q7198]]
| Ovid
| [[Ovidio|Ovid]]
| [[Talaksan:Ovid by an anonymous sculptor.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 677
| [[:d:Q5593|Q5593]]
| Pablo Picasso
| [[Pablo Picasso]]
| [[Talaksan:1973 Dokfilm Picasso de Lucien Clergue Condor Films.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 678
| [[:d:Q8445|Q8445]]
| marriage
| [[pag-aasawa]]
| [[Talaksan:Marriage symbol.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 679
| [[:d:Q316|Q316]]
| love
| [[pag-ibig]]
| [[Talaksan:Frank Bernard Dicksee - Romeo and Juliet, 1884.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 680
| [[:d:Q9420|Q9420]]
| thought
| [[pag-iisip]]
| [[Talaksan:Herkulaneischer Meister 002.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 681
| [[:d:Q11034|Q11034]]
| printing
| [[Paglilimbag|Pag-imprenta]]
| [[Talaksan:Close up of Block Printing at Halasur village, Karnataka.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 682
| [[:d:Q7942|Q7942]]
| global warming
| [[Pag-init ng daigdig]]
| [[Talaksan:Change in Average Temperature With Fahrenheit.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 683
| [[:d:Q11398|Q11398]]
| biological classification
| [[Pag-uuring pambiyolohiya]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 684
| [[:d:Q11995|Q11995]]
| human pregnancy
| [[Pagdadalantao|Pagdadalangtao]]
| [[Talaksan:Pregnant asian woman.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 685
| [[:d:Q12128|Q12128]]
| dentistry
| [[Pagdedentista]]
| [[Talaksan:Dental surgery aboard USS Eisenhower, January 1990.JPEG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 686
| [[:d:Q7935|Q7935]]
| avalanche
| [[Pagguho ng yelo|Pagguho]]
| [[Talaksan:Laviin MAL-Pamir 85 02.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 687
| [[:d:Q12133|Q12133]]
| deafness
| [[pagkabingi]]
| [[Talaksan:Criança com problema auditivo.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 688
| [[:d:Q10874|Q10874]]
| blindness
| [[pagkabulag]]
| [[Talaksan:Blinde man zoekt zijn weg in de straten van de Joodse volkswijk, Bestanddeelnr 190-0054.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 689
| [[:d:Q2095|Q2095]]
| food
| [[pagkain]]
| [[Talaksan:Good Food Display - NCI Visuals Online.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 690
| [[:d:Q6235|Q6235]]
| nationalism
| [[Pagkamakabansa]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 691
| [[:d:Q5916|Q5916]]
| spaceflight
| [[Paglipad sa kalawakan]]
| [[Talaksan:Sputnik asm.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 692
| [[:d:Q8452|Q8452]]
| abortion
| [[pagpapalaglag]]
| [[Talaksan:23 674673M 001-detail.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 693
| [[:d:Q11642|Q11642]]
| pottery
| [[pagpapalayok]]
| [[Talaksan:Pottenbakkersschijf.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 694
| [[:d:Q8707|Q8707]]
| Meiji restoration
| [[Pagpapanumbalik ng Meiji]]
| [[Talaksan:MeijiJoukyou.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 695
| [[:d:Q11990|Q11990]]
| reproduction
| [[Pagpaparami]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 696
| [[:d:Q10737|Q10737]]
| suicide
| [[pagpapatiwakal]]
| [[Talaksan:Edouard Manet - Le Suicidé.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 697
| [[:d:Q81041|Q81041]]
| water cycle
| [[pagpapaulit-ulit ng tubig]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 698
| [[:d:Q11629|Q11629]]
| painting
| [[Pinta|pagpinta]]
| [[Talaksan:Adriaen van Ostade 006.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 699
| [[:d:Q7553|Q7553]]
| translation
| [[Pagsasalin|Pagsasalinwika]]
| [[Talaksan:Rosetta Stone.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 700
| [[:d:Q7754|Q7754]]
| mathematical analysis
| [[pagsusuring matematikal]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 701
| [[:d:Q169207|Q169207]]
| discrimination
| [[Pagtatangi]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 702
| [[:d:Q11978|Q11978]]
| digestion
| [[Pagtunaw ng pagkain]]
| [[Talaksan:Blausen 0316 DigestiveSystem.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 703
| [[:d:Q11032|Q11032]]
| newspaper
| [[pahayagan]]
| [[Talaksan:2011 newspapers Tehran 6030393078.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 704
| [[:d:Q843|Q843]]
| Pakistan
| [[Pakistan]]
| [[Talaksan:Blue Hour at Pakistan Monument.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 705
| [[:d:Q349|Q349]]
| sport
| [[palakasan]]
| [[Talaksan:Youth-soccer-indiana.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 706
| [[:d:Q5389|Q5389]]
| Olympic Games
| [[Palarong Olimpiko]]
| [[Talaksan:Olympic flag.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 707
| [[:d:Q5090|Q5090]]
| rice
| [[palay]]
| [[Talaksan:White, Brown, Red &amp; Wild rice.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 708
| [[:d:Q219060|Q219060]]
| Palestine
| [[Estado ng Palestina|Palestina]]
| [[Talaksan:Palestine - 20190204-DSC 0007.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 709
| [[:d:Q9158|Q9158]]
| email
| [[palihamang elektroniko]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 710
| [[:d:Q7188|Q7188]]
| government
| [[pamahalaan]]
| [[Talaksan:De ministers die deel uitmaken van het derde kabinet Van Agt op de trappen van Paleis Huis ten Bosch in 's-Gravenhage. D - SFA001009248.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 711
| [[:d:Q11030|Q11030]]
| journalism
| [[pamamahayag]]
| [[Talaksan:CBC journalists in Montreal.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 712
| [[:d:Q12870|Q12870]]
| explosive chemicals
| [[Pampasabog]]
| [[Talaksan:C4 plastic explosive.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 713
| [[:d:Q11471|Q11471]]
| time
| [[panahon]]
| [[Talaksan:MontreGousset001.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 714
| [[:d:Q11663|Q11663]]
| weather
| [[Panahon (meteorolohiya)|panahon]]
| [[Talaksan:Wikinews weather.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 715
| [[:d:Q11764|Q11764]]
| Iron Age
| [[Panahong Bakal|Panahon ng Bakal]]
| [[Talaksan:HMB Keltengrab Münsingen-Rain Grab 91.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 716
| [[:d:Q11759|Q11759]]
| Stone Age
| [[Panahong Bato|Panahon ng Bato]]
| [[Talaksan:Ggantija Temples (1).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 717
| [[:d:Q12539|Q12539]]
| Age of Enlightenment
| [[Panahon ng Kaliwanagan]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 718
| [[:d:Q11761|Q11761]]
| Bronze Age
| [[Panahong Bronse|Panahon ng Tansong Pula]]
| [[Talaksan:Minoan copper ingot from Zakros, Crete.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 719
| [[:d:Q8142|Q8142]]
| currency
| [[Pananalapi (yunit ng palitan)|pananalapi]]
| [[Talaksan:Billets de 5000.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 720
| [[:d:Q7813|Q7813]]
| Universal Declaration of Human Rights
| [[Pandaigdig na Pagpapahayag ng Karapatang Pantao|Pandaigdig na Pagpapahayag ng mga Karapatan ng Tao]]
| [[Talaksan:Eleanor Roosevelt UDHR.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 721
| [[:d:Q7804|Q7804]]
| International Monetary Fund
| [[Pondo ng Monetaryong Pandaigdig|Pandaigdigang Pondong Pananalapi]]
| [[Talaksan:IMF building HR.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 722
| [[:d:Q12457|Q12457]]
| International System of Units
| [[Pandaigdigang Sistema ng mga Yunit]]
| [[Talaksan:International prototype of the kilogram aka Le Grand K.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 723
| [[:d:Q12184|Q12184]]
| pandemic
| [[pandemya]]
| [[Talaksan:The plague of Florence in 1348, as described in Boccaccio's Wellcome L0004057.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 724
| [[:d:Q8463|Q8463]]
| slavery
| [[Pang-aalipin]]
| [[Talaksan:Official medallion of the British Anti-Slavery Society (1795).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 725
| [[:d:Q11538|Q11538]]
| mathematical proof
| [[Patibay pangmatematika|Pang-matematikang patibay]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 726
| [[:d:Q8265|Q8265]]
| Dream of the Red Chamber
| [[Pangarap ng Pulang Silid]]
| [[Talaksan:Hongloumeng2.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 727
| [[:d:Q11033|Q11033]]
| mass media
| [[Midyang panlahat|pangmadlang media]]
| [[Talaksan:Diarioeluniverso.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 728
| [[:d:Q8242|Q8242]]
| literature
| [[panitikan]]
| [[Talaksan:Old book bindings.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 729
| [[:d:Q11634|Q11634]]
| art of sculpture
| [[Lilok|Panlililok]]
| [[Talaksan:Discobolus in National Roman Museum Palazzo Massimo alle Terme.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 730
| [[:d:Q8188|Q8188]]
| syllable
| [[pantig]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 731
| [[:d:Q482|Q482]]
| poetry
| [[Panulaan]]
| [[Talaksan:LeidenWallPoemYeats (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 732
| [[:d:Q11472|Q11472]]
| paper
| [[papel]]
| [[Talaksan:Paperball 2.jpeg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 733
| [[:d:Q90|Q90]]
| Paris
| [[Paris]]
| [[Talaksan:La Tour Eiffel vue de la Tour Saint-Jacques, Paris août 2014 (2).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 734
| [[:d:Q10288|Q10288]]
| Parthenon
| [[Partenon|Parthenon]]
| [[Talaksan:The Parthenon in Athens.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 735
| [[:d:Q7278|Q7278]]
| political party
| [[Partidong pampolitika|partidong politikal]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 736
| [[:d:Q8454|Q8454]]
| capital punishment
| [[parusang kamatayan]]
| [[Talaksan:ASC Leiden - F. van der Kraaij Collection - The Hanging of the Harper Seven, Liberia - 16 February 1979 - 01.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 737
| [[:d:Q6223|Q6223]]
| fascism
| [[Pasismo]]
| [[Talaksan:Mussolini and Hitler 1940 (retouched).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 738
| [[:d:Q10998|Q10998]]
| potato
| [[patatas]]
| [[Talaksan:234 Solanum tuberosum L.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 739
| [[:d:Q7372|Q7372]]
| shark
| [[Pating]]
| [[Talaksan:Great white shark south africa.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 740
| [[:d:Q11453|Q11453]]
| agricultural irrigation
| [[patubig]]
| [[Talaksan:PivotIrrigationOnCotton.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 741
| [[:d:Q8479|Q8479]]
| Peter the Great
| [[Pedro ang Dakila ng Rusya]]
| [[Talaksan:Inconnu d'après J.-M. Nattier, Portrait de Pierre Ier (musée de l’Ermitage).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 742
| [[:d:Q11424|Q11424]]
| film
| [[Pelikula]]
| [[Talaksan:Muybridge race horse animated.gif|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 743
| [[:d:Q7252|Q7252]]
| feminism
| [[Peminismo]]
| [[Talaksan:Feminist Suffrage Parade in New York City, 1912.jpeg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 744
| [[:d:Q1368|Q1368]]
| money
| [[pera]]
| [[Talaksan:Euro coins and banknotes.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 745
| [[:d:Q5599|Q5599]]
| Peter Paul Rubens
| [[Peter Paul Rubens]]
| [[Talaksan:Sir Peter Paul Rubens - Portrait of the Artist - Google Art Project.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 746
| [[:d:Q167|Q167]]
| pi
| [[Pi]]
| [[Talaksan:Pi-unrolled-720.gif|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 747
| [[:d:Q1090|Q1090]]
| silver
| [[pilak]]
| [[Talaksan:Silver crystal.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 748
| [[:d:Q928|Q928]]
| Philippines
| [[Pilipinas]]
| [[Talaksan:Manila Bay, Roxas Boulevard buildings with navy fleet (Ermita and Malate, Manila)(2017-12-31).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 749
| [[:d:Q5891|Q5891]]
| philosophy
| [[pilosopiya]]
| [[Talaksan:Hortus Deliciarum, Philosophy and the seven liberal arts (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 750
| [[:d:Q12516|Q12516]]
| pyramid
| [[Piramide]]
| [[Talaksan:Great Pyramid of Giza - Pyramid of Khufu.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 751
| [[:d:Q413|Q413]]
| physics
| [[pisika]]
| [[Talaksan:CollageFisica.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 752
| [[:d:Q11429|Q11429]]
| nuclear fission
| [[Pisyong nukleyar]]
| [[Talaksan:Kernspaltung -- induced nuclear fission.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 753
| [[:d:Q5994|Q5994]]
| piano
| [[Piyano]]
| [[Talaksan:Steinway &amp; Sons concert grand piano, model D-274, manufactured at Steinway's factory in Hamburg, Germany.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 754
| [[:d:Q634|Q634]]
| planet
| [[planeta]]
| [[Talaksan:Montage of Our Solar System.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 755
| [[:d:Q10251|Q10251]]
| plasma
| [[plasma]]
| [[Talaksan:Plasma-lamp.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 756
| [[:d:Q11474|Q11474]]
| plastic
| [[Plastik]]
| [[Talaksan:Plastic objects.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 757
| [[:d:Q7950|Q7950]]
| plate tectonics
| [[Tektonikong plato|plate tectonics]]
| [[Talaksan:Plates tect2 en.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 758
| [[:d:Q859|Q859]]
| Plato
| [[Platon|Plato]]
| [[Talaksan:Plato Silanion Musei Capitolini MC1377.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 759
| [[:d:Q11405|Q11405]]
| flute
| [[Bansi|plawta]]
| [[Talaksan:Fluiers.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 760
| [[:d:Q9163|Q9163]]
| polytheism
| [[politeismo]]
| [[Talaksan:Jacopo Zucchi - The Assembly of the Gods - WGA26036.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 761
| [[:d:Q7163|Q7163]]
| politics
| [[politika]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 762
| [[:d:Q933|Q933]]
| South Pole
| [[Timog Polo|Polong Timog]]
| [[Talaksan:Geographic Southpole crop.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 763
| [[:d:Q36|Q36]]
| Poland
| [[Polonya]]
| [[Talaksan:Warsaw Old Town Market Square 10.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 764
| [[:d:Q12195|Q12195]]
| poliomyelitis
| [[Polio|Polyo]]
| [[Talaksan:Polio sequelle.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 765
| [[:d:Q8183|Q8183]]
| phoneme
| [[ponema]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 766
| [[:d:Q45|Q45]]
| Portugal
| [[Portugal]]
| [[Talaksan:Carte du Portugal.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 767
| [[:d:Q11633|Q11633]]
| photography
| [[potograpiya]]
| [[Talaksan:Winterswijk (NL), Woold, Boven Slinge -- 2014 -- 3170.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 768
| [[:d:Q11982|Q11982]]
| photosynthesis
| [[potosintesis]]
| [[Talaksan:Leaves in iran برگ گلها و گیاهان ایرانی 32.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 769
| [[:d:Q150|Q150]]
| French
| [[Wikang Pranses|Pranses]]
| [[Talaksan:JO199411392.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 770
| [[:d:Q142|Q142]]
| France
| [[Pransiya]]
| [[Talaksan:Paris from the Arc de Triomphe, 17 October 2019.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 771
| [[:d:Q11756|Q11756]]
| prehistory
| [[Prehistorya|Prehistorikong kasaysayan]]
| [[Talaksan:PSM V44 D647 Delineations on pieces of antler.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 772
| [[:d:Q7380|Q7380]]
| primate
| [[Primates|Primate]]
| [[Talaksan:Primates - some families.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 773
| [[:d:Q12514|Q12514]]
| Three Gorges Dam
| [[Prinsa ng Tatlong Bangin]]
| [[Talaksan:ThreeGorgesDam-China2009.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 774
| [[:d:Q9492|Q9492]]
| probability
| [[Probabilidad]]
| [[Talaksan:Nuvola apps atlantik.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 775
| [[:d:Q7281|Q7281]]
| propaganda
| [[propaganda]]
| [[Talaksan:Affiche émigration JP au BR-déb. XXe s..jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 776
| [[:d:Q23540|Q23540]]
| Protestantism
| [[Protestantismo]]
| [[Talaksan:Lutherbibel.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 777
| [[:d:Q8054|Q8054]]
| protein
| [[protina]]
| [[Talaksan:Estruturas de proteínas.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 778
| [[:d:Q10892|Q10892]]
| protist
| [[Protista]]
| [[Talaksan:DysnectesBrevis.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 779
| [[:d:Q8137|Q8137]]
| capital
| [[Kapital (ekonomika)|Puhunan]]
| [[Talaksan:Cleveland Steel Mill.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 780
| [[:d:Q12861|Q12861]]
| gunpowder
| [[pulbura]]
| [[Talaksan:2023 Czarny proch Vesuvit LC (3).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 781
| [[:d:Q12192|Q12192]]
| pneumonia
| [[Pulmonya]]
| [[Talaksan:Pneumonia, mixed patterns, lobar and bronchopneumonia (3679096639).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 782
| [[:d:Q10987|Q10987]]
| honey
| [[Pulot-pukyutan|pulot]]
| [[Talaksan:Runny hunny.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 783
| [[:d:Q9149|Q9149]]
| fundamentalism
| [[pundamentalismo]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 784
| [[:d:Q10884|Q10884]]
| tree
| [[puno]]
| [[Talaksan:Alnus glutinosa 011.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 785
| [[:d:Q11348|Q11348]]
| function
| [[Punsiyon (matematika)|punsiyon]]
| [[Talaksan:Exp re.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 786
| [[:d:Q146|Q146]]
| cat
| [[pusa]]
| [[Talaksan:Cat grooming.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 787
| [[:d:Q1072|Q1072]]
| heart
| [[Puso (anatomiya)|puso]]
| [[Talaksan:Heart numlabels.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 788
| [[:d:Q11518|Q11518]]
| Pythagorean theorem
| [[Teorema ni Pitagoras|Pythagorean theorem]]
| [[Talaksan:Pythagorean.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 789
| [[:d:Q7315|Q7315]]
| Pyotr Ilyich Tchaikovsky
| [[Peter Ilyich Tchaikovsky|Pëtr Čajkovskij]]
| [[Talaksan:Porträt des Komponisten Pjotr I. Tschaikowski (1840-1893).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 790
| [[:d:Q7241|Q7241]]
| Rabindranath Tagore
| [[Rabindranath Tagore]]
| [[Talaksan:Rabindranath Tagore in 1909.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 791
| [[:d:Q11448|Q11448]]
| radioactivity
| [[radioactivity]]
| [[Talaksan:Alpha Decay.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 792
| [[:d:Q12969754|Q12969754]]
| electromagnetic radiation
| [[radyasyong elektromagnetiko]]
| [[Talaksan:EM spectrumrevised.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 793
| [[:d:Q872|Q872]]
| radio
| [[Radyo]]
| [[Talaksan:Biblis RFE RL 01.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 794
| [[:d:Q5597|Q5597]]
| Raphael
| [[Rafael Sanzio]]
| [[Talaksan:Raffaello Sanzio.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 795
| [[:d:Q8461|Q8461]]
| racism
| [[rasismo]]
| [[Talaksan:1943 Colored Waiting Room Sign.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 796
| [[:d:Q9510|Q9510]]
| reality
| [[reality]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 797
| [[:d:Q2269|Q2269]]
| Industrial Revolution
| [[Rebolusyong Industriyal]]
| [[Talaksan:Mémoires de la Société géologique de France (IA meymoiresdelaso00socig).pdf|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 798
| [[:d:Q128593|Q128593]]
| reincarnation
| [[reengkarnasyon]]
| [[Talaksan:Reincarnation AS.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 799
| [[:d:Q9794|Q9794]]
| reggae
| [[reggae]]
| [[Talaksan:Buju Banton.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 800
| [[:d:Q9174|Q9174]]
| religion
| [[relihiyon]]
| [[Talaksan:16 religionist symbols.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 801
| [[:d:Q5598|Q5598]]
| Rembrandt
| [[Rembrandt]]
| [[Talaksan:Rembrandt van Rijn - Self-Portrait - Google Art Project.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 802
| [[:d:Q4692|Q4692]]
| Renaissance
| [[Renasimiyento]]
| [[Talaksan:'David' by Michelangelo JBU04.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 803
| [[:d:Q9191|Q9191]]
| René Descartes
| [[René Descartes]]
| [[Talaksan:Frans Hals - Portret van René Descartes.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 804
| [[:d:Q12562|Q12562]]
| Protestant Reformation
| [[Repormang Protestante]]
| [[Talaksan:95Thesen facsimile colour.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 805
| [[:d:Q10811|Q10811]]
| Reptilia
| [[Reptilya]]
| [[Talaksan:Extant reptilia.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 806
| [[:d:Q7270|Q7270]]
| republic
| [[Republika]]
| [[Talaksan:Forms of government.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 807
| [[:d:Q148|Q148]]
| People's Republic of China
| [[Tsina|Republikang Bayan ng Tsina]]
| [[Talaksan:Badaling China Great-Wall-of-China-01.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 808
| [[:d:Q5321|Q5321]]
| resistor
| [[resistor]]
| [[Talaksan:Electronic-Axial-Lead-Resistors-Array.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 809
| [[:d:Q472287|Q472287]]
| respiration
| [[Paghinga|Respirasyon]]
| [[Talaksan:Bubble Blowing 15.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 810
| [[:d:Q1511|Q1511]]
| Richard Wagner
| [[Richard Wagner]]
| [[Talaksan:RichardWagner.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 811
| [[:d:Q8678|Q8678]]
| Rio de Janeiro
| [[Rio de Janeiro]]
| [[Talaksan:Cidade Maravilhosa.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 812
| [[:d:Q926|Q926]]
| Roald Amundsen
| [[Roald Amundsen]]
| [[Talaksan:Amundsen in fur skins.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 813
| [[:d:Q11012|Q11012]]
| robot
| [[robot]]
| [[Talaksan:Artaic Mosaic Fabrication Robot.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 814
| [[:d:Q5463|Q5463]]
| Rocky Mountains
| [[Bulubunduking Rocky|Rocky Mountains]]
| [[Talaksan:Moraine Lake 17092005.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 815
| [[:d:Q10850|Q10850]]
| Rodentia
| [[Rodentia]]
| [[Talaksan:Tamias striatus CT.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 816
| [[:d:Q220|Q220]]
| Rome
| [[Roma]]
| [[Talaksan:Rome Skyline (8012016319).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 817
| [[:d:Q12544|Q12544]]
| Byzantine Empire
| [[Silangang Imperyong Romano|Romanong Imperyo sa Silangan]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 818
| [[:d:Q7231|Q7231]]
| 
| [[Rosa Luxemburg]]
| [[Talaksan:Rosa Luxemburg.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 819
| [[:d:Q5378|Q5378]]
| rugby
| [[Rugbi]]
| [[Talaksan:USO - Saracens - 20151213 - Maro Itoje attacking.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 820
| [[:d:Q159|Q159]]
| Russia
| [[Rusya]]
| [[Talaksan:Kremlin Moscow.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 821
| [[:d:Q503|Q503]]
| banana
| [[saging]]
| [[Talaksan:Banana on whitebackground.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 822
| [[:d:Q6583|Q6583]]
| Sahara
| [[Sahara]]
| [[Talaksan:Sahara real color.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 823
| [[:d:Q11081|Q11081]]
| Alzheimer's disease
| [[Sakit na Alzheimer]]
| [[Talaksan:Auguste D aus Marktbreit.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 824
| [[:d:Q12198|Q12198]]
| sexually transmitted infection
| [[sakit na naipapasa sa pakikipagtalik]]
| [[Talaksan:Captain Condom and Lady Latex comic cover.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 825
| [[:d:Q86|Q86]]
| headache
| [[sakit ng ulo]]
| [[Talaksan:The Headache (caricature) RMG PW3879.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 826
| [[:d:Q12135|Q12135]]
| mental disorder
| [[sakit sa pag-iisip]]
| [[Talaksan:Gautier - Salpetriere.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 827
| [[:d:Q8581|Q8581]]
| Saladin
| [[Saladin]]
| [[Talaksan:Al-Nasir I Salah al-Din Yusuf (Saladin). AH 564-589 (1169-1193 CE) Æ Dirham (30.1mm, 13.28 g, 6h). Without mint-name. Dated AH 586 (AD 1190-91). Sultan sitting facing, cross-legged, on high-backed throne (obverse).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 828
| [[:d:Q11469|Q11469]]
| glass
| [[Salamin (materyales)|salamin]]
| [[Talaksan:Drinkware.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 829
| [[:d:Q7755|Q7755]]
| constitution
| [[saligang batas]]
| [[Talaksan:A Carta Constitucional e a família real.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 830
| [[:d:Q8171|Q8171]]
| word
| [[salita]]
| [[Talaksan:Codex claromontanus latin (The S.S. Teacher's Edition-The Holy Bible - Plate XXVIII).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 831
| [[:d:Q5577|Q5577]]
| Salvador Dalí
| [[Salvador Dalí]]
| [[Talaksan:Salvador Dalí 1939.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 832
| [[:d:Q7768|Q7768]]
| Association of Southeast Asian Nations
| [[Samahan ng mga Bansa sa Timog-Silangang Asya]]
| [[Talaksan:ASEAN HQ 1.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 833
| [[:d:Q7817|Q7817]]
| World Health Organization
| [[Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan|Samahan ng Pandaigdigang Kalusugan]]
| [[Talaksan:World Health Organisation headquarters, Geneva, north and west sides 2007.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 834
| [[:d:Q11403|Q11403]]
| samba
| [[samba]]
| [[Talaksan:Funchal, Cortejo Alegórico de Carnaval (2026) 07.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 835
| [[:d:Q7785|Q7785]]
| Commonwealth of Nations
| [[Komonwelt ng mga Bansa|Sampamahalaan ng mga Bansa]]
| [[Talaksan:Marlborough House.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 836
| [[:d:Q656|Q656]]
| Saint Petersburg
| [[San Petersburgo]]
| [[Talaksan:Peter &amp; Paul fortress in SPB 03.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 837
| [[:d:Q728|Q728]]
| weapon
| [[sandata]]
| [[Talaksan:Sabre bayonette carabine.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 838
| [[:d:Q12802|Q12802]]
| nuclear weapon
| [[Sandatang nukleyar|Sandatang nuklear]]
| [[Talaksan:Nagasakibomb.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 839
| [[:d:Q12796|Q12796]]
| firearm
| [[Sandatang pumuputok]]
| [[Talaksan:Gun from upper west region.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 840
| [[:d:Q1|Q1]]
| universe
| [[Uniberso|sansinukob]]
| [[Talaksan:NASA-HS201427a-HubbleUltraDeepField2014-20140603.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 841
| [[:d:Q12171|Q12171]]
| menstruation
| [[Regla|Sapanahon]]
| [[Talaksan:MenstrualCycle2 es.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 842
| [[:d:Q4605|Q4605]]
| Sarah Bernhardt
| [[Sarah Bernhardt]]
| [[Talaksan:Face detail, Sarah Bernhardt as Doña Sol in Hernani (cropped).png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 843
| [[:d:Q11436|Q11436]]
| aircraft
| [[Sasakyang panghimpapawid]]
| [[Talaksan:Collection of military aircraft.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 844
| [[:d:Q193|Q193]]
| Saturn
| [[Saturno (planeta)|Saturno]]
| [[Talaksan:8423 20181 1saturn2016.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 845
| [[:d:Q8873|Q8873]]
| Satyajit Ray
| [[Satyajit Ray]]
| [[Talaksan:Satyajit Ray in New York (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 846
| [[:d:Q851|Q851]]
| Saudi Arabia
| [[Saudi Arabia]]
| [[Talaksan:Saudi Arabia - Location Map (2013) - SAU - UNOCHA.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 847
| [[:d:Q11639|Q11639]]
| dance
| [[sayaw]]
| [[Talaksan:Dance-At-Bougival.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 848
| [[:d:Q11577|Q11577]]
| Hordeum vulgare
| [[Sebada]]
| [[Talaksan:Champ d'Orge carrée (Hordeum vulgare).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 849
| [[:d:Q12099|Q12099]]
| Secale cereale
| [[Secale cereale]]
| [[Talaksan:Ear of rye.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 850
| [[:d:Q11574|Q11574]]
| second
| [[segundo]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 851
| [[:d:Q7868|Q7868]]
| cell
| [[Selula]]
| [[Talaksan:Ventricaria ventricosa.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 852
| [[:d:Q11456|Q11456]]
| semiconductor
| [[Semikonduktor]]
| [[Talaksan:Capteurs CCD et CMOS.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 853
| [[:d:Q5300|Q5300]]
| central processing unit
| [[CPU|sentral na nagpoprosesong unit]]
| [[Talaksan:2023 Intel Core i7 12700KF (3).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 854
| [[:d:Q8684|Q8684]]
| Seoul
| [[Seoul]]
| [[Talaksan:경복궁 전경.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 855
| [[:d:Q44|Q44]]
| beer
| [[serbesa]]
| [[Talaksan:NCI Visuals Food Beer.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 856
| [[:d:Q8003|Q8003]]
| Sergei Eisenstein
| [[Sergei Eisenstein]]
| [[Talaksan:Sergei Eisenstein 03.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 857
| [[:d:Q8686|Q8686]]
| Shanghai
| [[Shanghai]]
| [[Talaksan:20191222陆家嘴.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 858
| [[:d:Q7192|Q7192]]
| Qin Shi Huang
| [[Qin Shi Huang|Shih Huang Ti]]
| [[Talaksan:Qinshihuang.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 859
| [[:d:Q9585|Q9585]]
| Shia Islam
| [[Shiismo]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 860
| [[:d:Q812767|Q812767]]
| Shinto
| [[Shinto]]
| [[Talaksan:Hakone Shrine Haiden.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 861
| [[:d:Q8279|Q8279]]
| Shahnameh
| [[Shāhnāmeh]]
| [[Talaksan:The Court of Gayumars (Cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 862
| [[:d:Q9441|Q9441]]
| The Buddha
| [[Gautama Buddha|Siddharta Gautama Buddha]]
| [[Talaksan:Buddha in Sarnath Museum (Dhammajak Mutra).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 863
| [[:d:Q9215|Q9215]]
| Sigmund Freud
| [[Sigmund Freud]]
| [[Talaksan:Sigmund Freud, by Max Halberstadt (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 864
| [[:d:Q9316|Q9316]]
| Sikhism
| [[Sikhismo]]
| [[Talaksan:Sikh pilgrim at the Golden Temple (Harmandir Sahib) in Amritsar, India.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 865
| [[:d:Q9418|Q9418]]
| psychology
| [[sikolohiya]]
| [[Talaksan:Greek uc psi icon.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 866
| [[:d:Q9372|Q9372]]
| Sima Qian
| [[Sima Qian]]
| [[Talaksan:Si maqian.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 867
| [[:d:Q9592|Q9592]]
| Catholic Church
| [[Simbahang Katoliko|Simbahang Katolika Romana]]
| [[Talaksan:Saint Peter's Basilica facade, Rome, Italy.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 868
| [[:d:Q12485|Q12485]]
| symmetry
| [[simetriya]]
| [[Talaksan:Brügge-Liebfrauenkirche-Prunkgräber DSC0166.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 869
| [[:d:Q7197|Q7197]]
| Simone de Beauvoir
| [[Simone de Beauvoir]]
| [[Talaksan:Simone de Beauvoir2.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 870
| [[:d:Q8605|Q8605]]
| Simón Bolívar
| [[Simón Bolívar]]
| [[Talaksan:Simón Bolívar by Acevedo Bernal, 1922.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 871
| [[:d:Q11768|Q11768]]
| Ancient Egypt
| [[Sinaunang Ehipto]]
| [[Talaksan:Egypt.Giza.Sphinx.02 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 872
| [[:d:Q11772|Q11772]]
| Ancient Greece
| [[Sinaunang Gresya]]
| [[Talaksan:Sicily Selinunte Temple E (Hera).JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 873
| [[:d:Q334|Q334]]
| Singapore
| [[Singapura|Singapore]]
| [[Talaksan:Raffles Place.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 874
| [[:d:Q735|Q735]]
| art
| [[sining]]
| [[Talaksan:Sebastiano Ricci 002.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 875
| [[:d:Q11417|Q11417]]
| martial arts
| [[sining pandigma]]
| [[Talaksan:Martial arts - Fragrant Hills.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 876
| [[:d:Q11210|Q11210]]
| coordinate system
| [[sistema ng koordinado]]
| [[Talaksan:Coordinate-system-in-mirror.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 877
| [[:d:Q8192|Q8192]]
| writing system
| [[Sistema ng pagsulat|sistema sa pagsulat]]
| [[Talaksan:World alphabets &amp; writing systems.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 878
| [[:d:Q11078|Q11078]]
| endocrine system
| [[Sistemang endokrina]]
| [[Talaksan:Endocrine English.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 879
| [[:d:Q1059|Q1059]]
| immunity
| [[Sistemang inmune|sistemang immuno]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 880
| [[:d:Q9404|Q9404]]
| nervous system
| [[Sistemang nerbiyos]]
| [[Talaksan:Nervous System (PSF).png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 881
| [[:d:Q11101|Q11101]]
| sensory nervous system
| [[Sistemang pandama]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 882
| [[:d:Q544|Q544]]
| Solar System
| [[Sistemang Solar|Sistemang Pang-araw]]
| [[Talaksan:Solar System true color.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 883
| [[:d:Q124794|Q124794]]
| taste
| [[Lasa|sistemang panlasa]]
| [[Talaksan:Tongue-bitter.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 884
| [[:d:Q9649|Q9649]]
| human digestive system
| [[Sistemang panunaw]]
| [[Talaksan:Digestive system diagram en.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 885
| [[:d:Q7895|Q7895]]
| reproductive system
| [[Sistemang reproduktibo]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 886
| [[:d:Q7891|Q7891]]
| respiratory system
| [[Sistemang respiratoryo]]
| [[Talaksan:Respiratory system complete en.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 887
| [[:d:Q11068|Q11068]]
| circulatory system
| [[sistemang sirkulatoryo]]
| [[Talaksan:Blutkreislauf.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 888
| [[:d:Q681949|Q681949]]
| SM Sultan
| [[SM Sultan]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 889
| [[:d:Q913|Q913]]
| Socrates
| [[Sokrates|Socrates]]
| [[Talaksan:Socrates Louvre.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 890
| [[:d:Q7397|Q7397]]
| software
| [[software]]
| [[Talaksan:Kmail.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 891
| [[:d:Q11438|Q11438]]
| solid
| [[solido]]
| [[Talaksan:Different minerals.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 892
| [[:d:Q12143|Q12143]]
| time zone
| [[sona ng oras]]
| [[Talaksan:World Time Zones Map.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 893
| [[:d:Q7235|Q7235]]
| Sophocles
| [[Sopokles]]
| [[Talaksan:Ny Carlsberg Glyptothek - Sophokles.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 894
| [[:d:Q332062|Q332062]]
| Sorghum bicolor
| [[Sorghum bicolor]]
| [[Talaksan:Sorghum bicolor03.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 895
| [[:d:Q9601|Q9601]]
| Zoroastrianism
| [[Zoroastrianismo|Soroastrismo]]
| [[Talaksan:Faravahar.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 896
| [[:d:Q7272|Q7272]]
| socialism
| [[sosyalismo]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 897
| [[:d:Q2001|Q2001]]
| Stanley Kubrick
| [[Stanley Kubrick]]
| [[Talaksan:Stanley Kubrick (1949 portrait by Phillip Harrington - cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 898
| [[:d:Q11430|Q11430]]
| state of matter
| [[state of matter]]
| [[Talaksan:Phase change - en.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 899
| [[:d:Q8877|Q8877]]
| Steven Spielberg
| [[Steven Spielberg]]
| [[Talaksan:Steven Spielberg 2025.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 900
| [[:d:Q12202|Q12202]]
| stroke
| [[stroke]]
| [[Talaksan:MCA-Stroke-Brain-Humn-2A.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 901
| [[:d:Q2811|Q2811]]
| submarine
| [[Submarino]]
| [[Talaksan:Submarine dive.gif|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 902
| [[:d:Q1049|Q1049]]
| Sudan
| [[Sudan]]
| [[Talaksan:Western Deffufa - Kerma.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 903
| [[:d:Q9603|Q9603]]
| Sufism
| [[Sufismo]]
| [[Talaksan:Tomb of Abdul Qadir Jilani, Baghdad.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 904
| [[:d:Q11416|Q11416]]
| gambling
| [[sugal]]
| [[Talaksan:Gambling image.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 905
| [[:d:Q8196|Q8196]]
| Arabic alphabet
| [[Alpabetong Arabe|sulat Arabo]]
| [[Talaksan:Arabic-script.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 906
| [[:d:Q8474|Q8474]]
| Suleiman the Magnificent
| [[Suleiman I]]
| [[Talaksan:Suleyman (enthroned, receiving Barbarossa in 1533). Süleymanname (1558).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 907
| [[:d:Q35355|Q35355]]
| Sumer
| [[Sumerya|Sumeria]]
| [[Talaksan:Orientmitja2300aC.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 908
| [[:d:Q8573|Q8573]]
| Sun Yat-sen
| [[Sun Yat-sen|Sun Yat Sen]]
| [[Talaksan:孙中山肖像.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 909
| [[:d:Q8070|Q8070]]
| tsunami
| [[Sunami]]
| [[Talaksan:Tsunami by hokusai 19th century.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 910
| [[:d:Q483654|Q483654]]
| Sunni Islam
| [[Sunismo]]
| [[Talaksan:رسم تعبيري للفظ الجلالة ومن يجلهم أهل السنة.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 911
| [[:d:Q9103|Q9103]]
| female breast
| [[Suso]]
| [[Talaksan:Breasts close-up (4).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 912
| [[:d:Q39|Q39]]
| Switzerland
| [[Suwisa]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 913
| [[:d:Q6388|Q6388]]
| swimming
| [[swimming]]
| [[Talaksan:Two people swimming outdoors.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 914
| [[:d:Q3130|Q3130]]
| Sydney
| [[Sidney|Sydney]]
| [[Talaksan:00 3178 Sydney, Australia.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 915
| [[:d:Q9734|Q9734]]
| symphony
| [[symphony]]
| [[Talaksan:Ninth Symphony original.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 916
| [[:d:Q174|Q174]]
| São Paulo
| [[São Paulo]]
| [[Talaksan:Sao Paulo Skyline in Brazil.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 917
| [[:d:Q12791|Q12791]]
| sword
| [[tabak]]
| [[Talaksan:Albion Hospitaller Medieval Sword 1 (6092737619) (II).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 918
| [[:d:Q1566|Q1566]]
| tobacco
| [[tabako]]
| [[Talaksan:Tabak 9290019.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 919
| [[:d:Q3947|Q3947]]
| house
| [[Bahay|tahanan]]
| [[Talaksan:Ranch style home in Salinas, California.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 920
| [[:d:Q7362|Q7362]]
| ear
| [[tainga]]
| [[Talaksan:Closeup of a human ear.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 921
| [[:d:Q10693|Q10693]]
| periodic table
| [[Talahanayang peryodiko|talaang peryodiko]]
| [[Talaksan:Periodic table (32-col, enwiki), black and white.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 922
| [[:d:Q199804|Q199804]]
| chronic obstructive pulmonary disease
| [[Talamak na nakakahawang sakit sa baga]]
| [[Talaksan:Centrilobular emphysema 865 lores.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 923
| [[:d:Q11404|Q11404]]
| drum
| [[Tambol]]
| [[Talaksan:DrumMozartRegiment.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 924
| [[:d:Q11635|Q11635]]
| theatre
| [[tanghalan]]
| [[Talaksan:Ana Maria Ventura como Altisidora en &quot;La enamorada del rey&quot; (1988).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 925
| [[:d:Q12876|Q12876]]
| tank
| [[Tangke]]
| [[Talaksan:Char T 34 noBG.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 926
| [[:d:Q924|Q924]]
| Tanzania
| [[Tanzania]]
| [[Talaksan:Tanzania - Location Map (2013) - TZA - UNOCHA.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 927
| [[:d:Q5|Q5]]
| human
| [[tao]]
| [[Talaksan:Akha cropped hires.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 928
| [[:d:Q577|Q577]]
| year
| [[taon]]
| [[Talaksan:Analemma fishburn.tif|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 929
| [[:d:Q9598|Q9598]]
| Taoism
| [[Taoismo|Tawismo]]
| [[Talaksan:Taoist ceremony at Xiao ancestral temple in Chaoyang, Shantou, Guangdong (daoshi) (1).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 930
| [[:d:Q3616|Q3616]]
| Tehran
| [[Teheran|Tehrān]]
| [[Talaksan:North of tehran.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 931
| [[:d:Q11016|Q11016]]
| technology
| [[teknolohiya]]
| [[Talaksan:Technologie.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 932
| [[:d:Q11661|Q11661]]
| information technology
| [[Teknolohiyang pang-impormasyon]]
| [[Talaksan:Papertape3.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 933
| [[:d:Q289|Q289]]
| television
| [[telebisyon]]
| [[Talaksan:LG smart TV.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 934
| [[:d:Q11035|Q11035]]
| telephone
| [[Telepono]]
| [[Talaksan:Telefon BW 2012-02-18 13-44-32.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 935
| [[:d:Q11466|Q11466]]
| temperature
| [[temperatura]]
| [[Talaksan:Pakkanen.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 936
| [[:d:Q847|Q847]]
| tennis
| [[Tennis|tenis]]
| [[Talaksan:Roger Federer 2.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 937
| [[:d:Q12479|Q12479]]
| number theory
| [[Teorya ng bilang|teoriya ng bilang]]
| [[Talaksan:Euclid's Orchard (large).svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 938
| [[:d:Q12482|Q12482]]
| set theory
| [[Teorya ng pangkat|teoriya ng hanay]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 939
| [[:d:Q11452|Q11452]]
| general relativity
| [[Teorya ng pangkalahatang relatibidad|teoriya ng pangkalahatang relatibidad]]
| [[Talaksan:EinsteinLeiden4.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 940
| [[:d:Q11473|Q11473]]
| thermodynamics
| [[termodinamika]]
| [[Talaksan:Heat engine summary.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 941
| [[:d:Q7283|Q7283]]
| terrorism
| [[terorismo]]
| [[Talaksan:North face south tower after plane strike 9-11.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 942
| [[:d:Q869|Q869]]
| Thailand
| [[Taylandiya|Thailand]]
| [[Talaksan:Temple of the Emerald of buddha or Wat Phra Kaew (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 943
| [[:d:Q1299|Q1299]]
| The Beatles
| [[The Beatles]]
| [[Talaksan:Beatles Trenter 1963.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 944
| [[:d:Q8743|Q8743]]
| Thomas Edison
| [[Thomas Edison]]
| [[Talaksan:Thomas Edison2.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 945
| [[:d:Q80|Q80]]
| Tim Berners-Lee
| [[Tim Berners-Lee]]
| [[Talaksan:LS3 4919 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 946
| [[:d:Q18|Q18]]
| South America
| [[Timog Amerika]]
| [[Talaksan:South America satellite orthographic.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 947
| [[:d:Q258|Q258]]
| South Africa
| [[Timog Aprika]]
| [[Talaksan:South Africa - Location Map (2013) - ZAF - UNOCHA.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 948
| [[:d:Q11409|Q11409]]
| apartheid
| [[Aparteid|Timog Aprika sa ilalim ng apartheid]]
| [[Talaksan:DurbanSign1989.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 949
| [[:d:Q884|Q884]]
| South Korea
| [[Timog Korea]]
| [[Talaksan:South Korea - Location Map (2013) - KOR - UNOCHA.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 950
| [[:d:Q8462|Q8462]]
| Timur
| [[Tamerlan|Timur]]
| [[Talaksan:Timur seated (earliest known portrait), Timurid genealogy, 1405-1409, Samarkand (TSMK, H2152).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 951
| [[:d:Q1096|Q1096]]
| tin
| [[Lata|tin]]
| [[Talaksan:Cín.PNG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 952
| [[:d:Q7802|Q7802]]
| bread
| [[tinapay]]
| [[Talaksan:Assorted bread.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 953
| [[:d:Q1490|Q1490]]
| Tokyo
| [[Tokyo]]
| [[Talaksan:Skyscrapers of Shinjuku 2009 January (revised).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 954
| [[:d:Q9438|Q9438]]
| Thomas Aquinas
| [[Tomas ng Aquino]]
| [[Talaksan:St-thomas-aquinasFXD.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 955
| [[:d:Q12518|Q12518]]
| tower
| [[Tore]]
| [[Talaksan:Tour Eiffel Wikimedia Commons (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 956
| [[:d:Q243|Q243]]
| Eiffel Tower
| [[Toreng Eiffel]]
| [[Talaksan:Tour Eiffel Wikimedia Commons.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 957
| [[:d:Q11022|Q11022]]
| screw
| [[Tornilyo]]
| [[Talaksan:Black wood screw with flat Phillips head.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 958
| [[:d:Q2840|Q2840]]
| influenza
| [[trangkaso]]
| [[Talaksan:H1N1 Influenza Virus Particles (8411599236).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 959
| [[:d:Q5339|Q5339]]
| transistor
| [[Transistor]]
| [[Talaksan:Transistors.agr.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 960
| [[:d:Q11658|Q11658]]
| transformer
| [[transpormador]]
| [[Talaksan:Philips N4422 - power supply transformer-2098.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 961
| [[:d:Q7590|Q7590]]
| transport
| [[Transportasyon]]
| [[Talaksan:PL Mirandola Czem chciał zostać Janek mały 1925 page19.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 962
| [[:d:Q8736|Q8736]]
| Treaty of Versailles
| [[Tratado sa Versalles (1919)|Tratado ng Versailles]]
| [[Talaksan:Treaty of Versailles, English version.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 963
| [[:d:Q870|Q870]]
| train
| [[tren]]
| [[Talaksan:UBTZ 2TE116UM-022 Cagaan Had - Sumangijn Zoo.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 964
| [[:d:Q15645384|Q15645384]]
| wheat
| [[trigo]]
| [[Talaksan:Wheat close-up.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 965
| [[:d:Q8084|Q8084]]
| trigonometry
| [[trigonometriya]]
| [[Talaksan:Fotothek df tg 0000230 Geometrie ^ Trigonometrie.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 966
| [[:d:Q9595|Q9595]]
| Trimurti
| [[Trimurti]]
| [[Talaksan:UgrataraTemple2 (cropped).jpeg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 967
| [[:d:Q8338|Q8338]]
| trumpet
| [[Trumpeta]]
| [[Talaksan:Trumpet 1.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 968
| [[:d:Q6097|Q6097]]
| tea
| [[Tsaa]]
| [[Talaksan:Tea in different grade of fermentation.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 969
| [[:d:Q195|Q195]]
| chocolate
| [[tsokolate]]
| [[Talaksan:Cocoa Powder and Chocolate on Marble Background.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 970
| [[:d:Q9397|Q9397]]
| Zhu Xi
| [[Zhu Xi|Tsʻang-chou-ping-sou,]]
| [[Talaksan:Zhu xi.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 971
| [[:d:Q12204|Q12204]]
| tuberculosis
| [[tuberkulosis]]
| [[Talaksan:Tuberculosis-x-ray-1.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 972
| [[:d:Q283|Q283]]
| water
| [[tubig]]
| [[Talaksan:Ice water vapor.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 973
| [[:d:Q638|Q638]]
| music
| [[tugtugin]]
| [[Talaksan:Op27 1 seg mov.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 974
| [[:d:Q12280|Q12280]]
| bridge
| [[tulay]]
| [[Talaksan:Yavuz Sultan Selim Bridge Istanbul.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 975
| [[:d:Q676|Q676]]
| prose
| [[Tuluyan]]
| [[Talaksan:Prose and Verse on one page.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 976
| [[:d:Q11345|Q11345]]
| equation
| [[Ekwasyon|tumbasan]]
| [[Talaksan:First Equation Ever.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 977
| [[:d:Q11461|Q11461]]
| sound
| [[tunog]]
| [[Talaksan:Utbredning av ljudvågor -- Onda sonora se propagando (mul).svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 978
| [[:d:Q7368|Q7368]]
| sheep
| [[tupa]]
| [[Talaksan:Berå Tirehaline x Timhadite.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 979
| [[:d:Q43|Q43]]
| Turkey
| [[Turkiya]]
| [[Talaksan:Ankara (16290014657).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 980
| [[:d:Q9141|Q9141]]
| Taj Mahal
| [[Tāj Mahal]]
| [[Talaksan:Taj Mahal, Agra, India edit3.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 981
| [[:d:Q10978|Q10978]]
| grape
| [[Ubas (prutas)|ubas]]
| [[Talaksan:Wine grapes03.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 982
| [[:d:Q9332|Q9332]]
| behavior
| [[Ugali]]
| [[Talaksan:Adams and Westlake (3092762993).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 983
| [[:d:Q212|Q212]]
| Ukraine
| [[Ukranya]]
| [[Talaksan:Maidan Nezalezhnosti view.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 984
| [[:d:Q7925|Q7925]]
| rain
| [[Ulan]]
| [[Talaksan:08152 Bukowsko (powiat sanocki).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 985
| [[:d:Q8074|Q8074]]
| cloud
| [[ulap]]
| [[Talaksan:Cumulus cloud.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 986
| [[:d:Q11391|Q11391]]
| ultraviolet radiation
| [[ultrabiyoleta]]
| [[Talaksan:Ozone altitude UV graph.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 987
| [[:d:Q1110560|Q1110560]]
| Umm Kulthum
| [[Umm Kulthum]]
| [[Talaksan:Umm Kulthum as Fatimah.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 988
| [[:d:Q361|Q361]]
| World War I
| [[Unang Digmaang Pandaigdig]]
| [[Talaksan:WWImontage.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 989
| [[:d:Q7809|Q7809]]
| UNESCO
| [[UNESCO]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 990
| [[:d:Q145|Q145]]
| United Kingdom
| [[United Kingdom]]
| [[Talaksan:Palace of Westminster from the dome on Methodist Central Hall.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 991
| [[:d:Q7159|Q7159]]
| African Union
| [[Unyong Aprikano]]
| [[Talaksan:Map of the African Union with Suspended States.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 992
| [[:d:Q15180|Q15180]]
| Soviet Union
| [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 993
| [[:d:Q324|Q324]]
| Uranus
| [[Urano]]
| [[Talaksan:Uranus Voyager2 color calibrated.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 994
| [[:d:Q1073|Q1073]]
| brain
| [[utak]]
| [[Talaksan:Chimp Brain in a jar.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 995
| [[:d:Q11006|Q11006]]
| soybean
| [[Balatong|utaw]]
| [[Talaksan:Soybean.USDA.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 996
| [[:d:Q134808|Q134808]]
| vaccine
| [[vaccine]]
| [[Talaksan:Smallpox vaccine.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 997
| [[:d:Q7328|Q7328]]
| Vasco da Gama
| [[Vasco da Gama]]
| [[Talaksan:Ignoto portoghese, ritratto di un cavaliere dell'ordine di cristo, 1525-50 ca. 02.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 998
| [[:d:Q717|Q717]]
| Venezuela
| [[Venezuela]]
| [[Talaksan:Embalse la Vueltosa 2022.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 999
| [[:d:Q1398|Q1398]]
| Virgil
| [[Virgilio|Vergilius]]
| [[Talaksan:Parco della Grotta di Posillipo5 (crop).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 1000
| [[:d:Q535|Q535]]
| 
| [[Victor Hugo]]
| [[Talaksan:Victor Hugo by Étienne Carjat 1876 - full.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 1001
| [[:d:Q7889|Q7889]]
| video game
| [[Larong bidyo|video game]]
| [[Talaksan:ArcadeGames.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 1002
| [[:d:Q1741|Q1741]]
| Vienna
| [[Viena]]
| [[Talaksan:Wien katedra sw Szczepana widok z wiezy 6.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 1003
| [[:d:Q881|Q881]]
| Vietnam
| [[Vietnam]]
| [[Talaksan:Hanoi Temple of Literature.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 1004
| [[:d:Q12567|Q12567]]
| Vikings
| [[Mga Viking|Viking]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 1005
| [[:d:Q5582|Q5582]]
| Vincent van Gogh
| [[Vincent van Gogh]]
| [[Talaksan:Self-portrait - Vincent van Gogh.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 1006
| [[:d:Q808|Q808]]
| virus
| [[Birus|virus]]
| [[Talaksan:Сoronavirus. SARS-CoV-2.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 1007
| [[:d:Q1394|Q1394]]
| Vladimir Lenin
| [[Vladimir Lenin]]
| [[Talaksan:Vladimir Lenin in July 1920 by Pavel Zhukov.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 1008
| [[:d:Q9068|Q9068]]
| Voltaire
| [[Voltaire]]
| [[Talaksan:Nicolas de Largillière - Portrait de Voltaire (1694-1778) en 1718 - P208 - Musée Carnavalet - 2.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 1009
| [[:d:Q8704|Q8704]]
| Walt Disney
| [[Walt Disney]]
| [[Talaksan:Walt Disney 1946.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 1010
| [[:d:Q61|Q61]]
| Washington, D.C.
| [[Washington, D.C.]]
| [[Talaksan:Aerial view of White House and downtown, Washington, D.C LCCN2010630891.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 1011
| [[:d:Q315|Q315]]
| language
| [[wika]]
| [[Talaksan:Girls learning sign language.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 1012
| [[:d:Q13955|Q13955]]
| Arabic
| [[Wikang Arabe]]
| [[Talaksan:Learning Arabic calligraphy.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 1013
| [[:d:Q9288|Q9288]]
| Hebrew
| [[Wikang Hebreo|Wikang Ebreo]]
| [[Talaksan:1 QIsa example of damage col 12-13.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 1014
| [[:d:Q9129|Q9129]]
| Greek
| [[Wikang Griyego]]
| [[Talaksan:Pater noster in greek script.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 1015
| [[:d:Q397|Q397]]
| Latin
| [[Wikang Latin]]
| [[Talaksan:Arco Sisto V targa M.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 1016
| [[:d:Q9143|Q9143]]
| programming language
| [[wikang pamprograma]]
| [[Talaksan:C Hello World Program.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 1017
| [[:d:Q9168|Q9168]]
| Persian
| [[Wikang Persa]]
| [[Talaksan:Farsi.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 1018
| [[:d:Q5146|Q5146]]
| Portuguese
| [[Wikang Portuges]]
| [[Talaksan:Breve discurso em que se contem a conquista do Reyno de Pegu na Índia Oriental, pelos portuguezes em tempo do Viso-Rey Ayres de Saldanha; sendo capitam Salvador Ribeiro de Souza, chamado Massinga, natural de Guimaraens. Rei do Pegu.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 1019
| [[:d:Q7737|Q7737]]
| Russian
| [[Wikang Ruso]]
| [[Talaksan:Russian.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 1020
| [[:d:Q11059|Q11059]]
| Sanskrit
| [[Wikang Sanskrito]]
| [[Talaksan:Sanskrit in Siddham script.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 1021
| [[:d:Q7838|Q7838]]
| Swahili
| [[Wikang Swahili]]
| [[Talaksan:Manuscrit colonial kiswahili-Africa Museum.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 1022
| [[:d:Q7850|Q7850]]
| Chinese
| [[Wikang Tsino]]
| [[Talaksan:Chineselanguage.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 1023
| [[:d:Q256|Q256]]
| Turkish
| [[Wikang Turko]]
| [[Talaksan:Turkish alphabet.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 1024
| [[:d:Q692|Q692]]
| William Shakespeare
| [[William Shakespeare]]
| [[Talaksan:Shakespeare.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 1025
| [[:d:Q8016|Q8016]]
| Winston Churchill
| [[Winston Churchill]]
| [[Talaksan:Sir Winston Churchill - 19086236948 (restored).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 1026
| [[:d:Q254|Q254]]
| Wolfgang Amadeus Mozart
| [[Wolfgang Amadeus Mozart]]
| [[Talaksan:Wolfgang-amadeus-mozart 1.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 1027
| [[:d:Q466|Q466]]
| World Wide Web
| [[World Wide Web]]
| [[Talaksan:Alcalá de Henares (RPS 08-04-2017) Calle WWW, indicador.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 1028
| [[:d:Q8146|Q8146]]
| yen
| [[Yen ng Hapon]]
| [[Talaksan:JPY coin3.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 1029
| [[:d:Q9350|Q9350]]
| yoga
| [[Yoga]]
| [[Talaksan:Bharadwaja.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 1030
| [[:d:Q7327|Q7327]]
| Yuri Gagarin
| [[Yuri Gagarin]]
| [[Talaksan:Yuri Gagarin portrait.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 1031
| [[:d:Q458|Q458]]
| European Union
| [[Unyong Europeo|Yuropeong Unyon]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 1032
| [[:d:Q7333|Q7333]]
| Zheng He
| [[Zheng He]]
| [[Talaksan:2016 Malakka, Stadhuys (09).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 1033
| [[:d:Q1631|Q1631]]
| Édith Piaf
| [[Édith Piaf]]
| [[Talaksan:Piaf Harcourt 1946 2.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 1034
| [[:d:Q8589|Q8589]]
| Ashoka
| [[Ashoka|Ësokë]]
| [[Talaksan:Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 1035
| [[:d:Q7200|Q7200]]
| Alexander Pushkin
| [[Alexander Pushkin]]
| [[Talaksan:Kiprensky Pushkin.jpg|center|128px]]
|}
{{Wikidata list end}}</text>
      <sha1>6ueobi039pfqf4janzcgdz4w2stejkf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorya:Mga kategorya ayon sa rehiyon</title>
    <ns>14</ns>
    <id>172047</id>
    <revision>
      <id>2215576</id>
      <parentid>2062589</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T20:43:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NicoScribe</username>
        <id>67655</id>
      </contributor>
      <comment>new key for [[Category:Mga kategorya ayon sa lokasyong heograpiko]]: &quot;#rehiyon&quot; using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>2215576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="278" sha1="8xs2az6ehmy52ks3xmxzmizkqvmnud6" xml:space="preserve">{{Parent category}}
{{Commons cat show2|Categories by continent|Categories by country}}
{{Commons cat|Categories by region|Kaurian ayon sa rehiyon}}
{{Commonscat|Categories by country}}

[[Kategorya:Mga kategorya ayon sa lokasyong heograpiko|#rehiyon]]
[[Kategorya:Mga rehiyon]]</text>
      <sha1>8xs2az6ehmy52ks3xmxzmizkqvmnud6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174545</id>
    <redirect title="Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas" />
    <revision>
      <id>2215596</id>
      <parentid>980463</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T21:41:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>20162</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas]]</comment>
      <origin>2215596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="2glnsnmc441deo448csvnjyi5e7pura" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas]]</text>
      <sha1>2glnsnmc441deo448csvnjyi5e7pura</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Creationist</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175899</id>
    <redirect title="Kreasiyonismo" />
    <revision>
      <id>2215601</id>
      <parentid>984296</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T23:17:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>14117</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Kreasiyonismo]]</comment>
      <origin>2215601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="a3o7qfbys8j75v30fw9pu5fkrs7bauo" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Kreasiyonismo]]</text>
      <sha1>a3o7qfbys8j75v30fw9pu5fkrs7bauo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kreasiyon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175977</id>
    <redirect title="Kreasiyonismo" />
    <revision>
      <id>2215602</id>
      <parentid>984445</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T23:17:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>14117</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Kreasiyonismo]]</comment>
      <origin>2215602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="a3o7qfbys8j75v30fw9pu5fkrs7bauo" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Kreasiyonismo]]</text>
      <sha1>a3o7qfbys8j75v30fw9pu5fkrs7bauo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kaharian ng Juda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184867</id>
    <revision>
      <id>2215613</id>
      <parentid>2210085</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T01:52:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2215613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46119" sha1="0092ymn684doe6ri6ucn6qewgq4lojj" xml:space="preserve">:''Para sa anak ni [[Jacob]](tinawag na [[Israel]]), tingnan ang [[Juda]]''
{{Distinguish|Judea}}
{{Infobox country
| conventional_long_name = Kaharian ng Juda
| common_name            = Juda
| native_name            = &lt;span style=&quot;font-weight: normal&quot;&gt;𐤄{{lrm}}𐤃{{lrm}}𐤄{{lrm}}𐤉{{lrm}}&lt;/span&gt;
| image_coat             = Lmlk-seal impression-h2d-gg22 2003-02-21.jpg
| symbol_type            = [[LMLK seal]] {{small|(700–586 BCE)}}
| image_map              =Kingdoms_around_Israel_830_map-pt.svg
| capital                = [[Herusalem]]
| religion               = [[Yahwismo]]/Sinaunang [[Hudaismo]]&lt;br&gt;[[Relihiyong Cananeo]]&lt;ref name=Unearthed&gt;{{cite book |title=The Bible Unearthed: Archaeology's New Vision of Ancient Israel and the Origin of Sacred Texts |url=https://archive.org/details/bibleunearthedar00silb |url-access=limited |first1=Israel |last1=Finkelstein |first2=Neil Asher |last2=Silberman |publisher=The Free Press |year=2001 |pages=[https://archive.org/details/bibleunearthedar00silb/page/n252 240]–243 |isbn=978-0743223386}}&lt;/ref&gt;
| demonym                = Judaita 
| government_type        = [[Monarkiya]]
| area_rank              = 
| status                 = Kaharian
| status_text            = &lt;!--- A free text to describe status the top of the infobox. Use sparingly. ---&gt;
| empire                 = &lt;!--- The empire or country to which the entity was in a state of dependency ---&gt;
| year_end               = c. 587(Albright) o 586(Thiele)BCE
| year_start             = c. 922 (Albright) o 931 BCE(Thiele)&lt;ref&gt;
{{cite book |last1= Pioske |first1= Daniel |chapter= 4: David's Jerusalem: The Early 10th Century BCE Part I: An Agrarian Community |title= David's Jerusalem: Between Memory and History |page= 180 |volume= 45 |publisher= Routledge |year= 2015 |quote= [...] the reading of ''bytdwd'' as &quot;House of David&quot; has been challenged by those unconvinced of the inscription's allusion to an eponymous David or the kingdom of Judah. |isbn= 9781317548911 |chapter-url= https://books.google.com/books?id=IrKgBgAAQBAJ |series= Routledge Studies in Religion |access-date= 2016-09-17}}
&lt;/ref&gt;
| image_map_alt          = 
| image_map_caption      = Mapa ng rehiyon ng Kaharian ng Juda (dilaw) at [[Kaharian ng Israel (Samaria)]] (asul) ayon sa [[Bibliya]] 
| common_languages       = [[Hebreong Biblikal]]
| title_leader           = [[Kings of Israel and Judah|Hari]]
| year_leader1           = c. 931–913 BCE
| leader1                = [[Rehoboam]] &lt;small&gt;(first)&lt;/small&gt;
| year_leader2           = c. 597–587 BCE
| leader2                = [[Zedekias]] &lt;small&gt;(last)&lt;/small&gt;
| event_start            =Paghihimagsik ni [[Jeroboam I]] 
| event_end              = [[Pagpapatapon sa Babilonya]] (587 o 586 BCE)
| p1                     = Kaharian ng Israel (nagkakaisang monarkiya){{!}}Kaharian ng Israel
| s1                     = Imperyong Neo-Babilonya
| flag_p1                = Kingdom of Israel 1020 map.svg
| flag_s1                = Nebukadnessar II.jpg
| s2                     = Yehud (probinsiyang Babilonya)
| today                  = {{ubl|[[Israel]]|[[West Bank]]}}
| era                    = [[Panahong Bakal]]
}}

{{Bibliya}}

Ang '''Kaharian ng Juda''' o '''Kahariang Timog''' ({{he|מַמְלֶכֶת יְהוּדָה}}, ''Mamlekhet Yehuda'') ay isang estado na itinatag sa [[Levant]] noong [[panahon ng bakal]]. Ito ay kadalsang tumutukoy sa &quot;Katimugang Kaharian&quot; upang itangi it mula sa hilagang [[Kaharian ng Israel (Samaria)]]. Ang Judea ay lumitaw bilang isang estado na malamang na hindi mas maaga sa ika-9 siglo BCE ngunit ito ay paksa ng labis na kontrobersiya sa mga kskolar.&lt;ref&gt;Grabbe 2008, pp. 225–6.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lehman in Vaughn 1992, p. 149.&lt;/ref&gt; Noong ika-7 siglo BCE, ang kabisera ng Kaharian na [[Herusalem]] ay naging isang siyudad na may populasyon na maraming beses na mas malaki bago nito at may maliwanag na pananaig sa mga kapitbahay nitong bansa na malamang bilang resulta ng kaayusang pakikipagtulungan sa mga [[Asiryo]] na nagnais na magtatag ng isang maka-Asiryong  [[estadong basalyo]] na kumokontrol ng isang mahalagang industriya.&lt;ref name=thompson410&gt;Thompson 1992, pp. 410–1.&lt;/ref&gt; Ang Juda ay lumago sa ilalim ng pagkabasalyo ng Assyria sa kabila ng nakapipinsalang paghihimagsik laban sa haring Asiryong  si  [[Sennacherib]]. Ang [[Imperyong Neo-Asirya]] ay bumagsak sa magkasanib ng puwersa ng [[Medes]] at [[Imperyong Babilonya]] noong 609 BCE, Ang kontrol ng [[Levant]] kabilang ang Kaharian ng Juda ay napailalim sa [[Imperyong Neo-Babilonya]] at sa paghihimagsik ni [[Jeconias]] ay  ipinatapon ito at mga mamamayan ng Juda sa [[Lungsod ng Babilonya]]. Inilagay ng Babilonya si [[Zedekias]] na hari ng Kaharian ng Juda. Nang maghimagsik si Zedekias, ang Kaharian ng Juda ay winasak ng mga Babilonyo at ipinatapon sa [[Lungsod ng Babilonya]]. Noong 539 BCE, ang [[Imperyong Neo-Babilonya]] ay bumagsak sa Persiyanong [[Imperyong Akemenida]] at ang mga [[Pagpapatapon sa Babilonya|ipinatapon sa Babilonya]] na mga taga-Juda kasama ng ibang mga nasakop na bansa ng Persiya  ay pinayagang makabalik sa kanilang mga bansa at itayong muli ang lugar ng kanilang mga [[kulto]]. Ang Kaharian ng Juda ay naging probinsiya ng mga Persiya bilang [[Yehud Medinata]] sa loob ng 203 taon at dito ay napakilala ang mga Hudyo sa mga paniniwalang [[Zoroastrianismo]] gaya ng [[dualismo]], [[monoteismo]], [[demonyo]] at mga [[anghel]]. 
==Sa kasaysayan==
{{seealso|Sinaunang Malapit na Silangan|Asirya|Yahweh|El (diyos)}}
Nang pinalawig ni [[Ashurnasirpal II]] ang sakop ng [[Imperyong Neo-Asirya]], pinalawig niya ang mga sakop nito hanggang sa [[Arva]], [[Byblos]], [[Sidon]] at [[Tyre]] kung saan nagpataw siya ng mga [[tributo]] sa mga ito. Dahil sa pananakop ng mga Asiryo, ang mga kaharian sa Palestina, Lebanon at Syria ay bumuo ng isang koalisyon nang ang sumunod na haring si [[Shalmaneser III]] ay sumakop sa kanluran. Sa [[Labanan ng Qarqar]], hinarap ni Shalamaneser ang koalisyong ito kung saan ayon sa mga rekord na Asirya ay winasak ng mga Asiryo ang mga ito at nagwagi laban sa mga pinuno ng koalisyong ito na binubuo ng 12 hari kabilang ang mga hukbo ng [[Kaharian ng Israel (Samaria)]] ng haring si [[Ahab]].
==Kuwento ayon sa Bibliya==
{{seealso|Pagpapatapon sa Babilonya}}
===Buod===
Ayon sa [[Bibliya]], ang kaharian ng Juda ay nagresulta mula sa paghahati ng [[Kaharian ng Israel (nagkakaisang kaharian)|Kaharian ng Israel]] (1020 hanggang sa mga 930 BCE) na nilikha nina [[David]], [[Saul]], at [[Salomon]] na unyon ng 12 lipi ng Israel. Matapos na tanggihan ng mga hilagaang lipi ng Israel si Rehoboam na anak ni Solomon, si Rehoboam ay naging hari ng kaharian ng Juda. Sa simula, ang tanging lipi ni Juda ang nanatiling tapat sa bahay ni David ngunit sandaling pagkatapos nito, ang lipi ni Benjamin ay sumali sa Juda. Ang dalawang mga kaharian na Juda sa katimugan at Israel sa hilagaan ay nagkaroon ng hindi madaling pamumuhay sa bawat isa pagkatapos ng pagkakahating ito hanggang sa pagkakawasak ng hilagaang Israel ng mga Asiryo noong c.722/721 BCE na nag-iwan sa Juda bilang natatanging kaharian. Ang pangunahing tema ng salaysay ng Bibliya ang katapatan ng Juda lalo na ng mga hari nito kay [[Yahweh]] na [[diyos]] ng Israel. Ayon sa Bibliya, ang lahat ng mga hari ng Israel at halos lahat ng mga hari ng Juda ay &quot;masama&quot; na sa termino ng salaysay ng Bibliya ay nangangahulugang ang mga ito ay nabigong tanging sumamba sa diyos na si [[Yahweh]]. Sa mga mabuting hari, si [[Hezekias]]  (727–698 BCE) ay binigyang pansin para sa kanyang mga pagsusumikap na burahin ang pagsamba sa [[Politeismo]] sa Kaharian ng Juda gaya ng pagsamba sa mgaa [[Diyos]]  na sina [[Baal]] at [[Asherah]]. Sa panahon ng mga sumunod  haring sina [[Manasses ng Juda]]  (698–642 BCE) at [[Amon ng Juda]] (642–640 BCE) ay muling nilang binuhay [[Politeismo]] at pagsamba sa ibang mga [[Diyos]] nagdulot sa poot ni Yahweh sa kaharian ng Juda. Ibinalik muli ng haring [[Josias]] (640–609 BCE) ang tanging pagsamba kay Yahweh ngunit ang kanyang mga pagsusumikap ay huli na at ang kawalang katapatan ng Kaharian ng Juda sa tanging pagsamba kay [[Yahweh]] ang nagdulot kay Yahweh upang pahintulutan ang pagkakawasak ng kaharian ng Juda ng [[Imperyong Neo-Babilonya]] noong c.587/586 BCE.
===Mahabang kuwento===
Laban sa pananakop ng mga Asiryo, ang magkaaway na mga kahariang ng Syria at [[Kaharian ng Israel (Samaria)]] ay bumuo ng alyansa([[2 Hari]]) 22:1). Bago nito, humingi ng tulong si [[Ahab]] sa hari ng [[Kaharian ng Juda]] na si [[Jehoshaphat]] laban sa Syria(2 Kronika 18:3).  Bagaman namatay si [[Ahab]], ipinagpatuloy ni Jehoshaphat ang pakikipagtulugan sa mga hari ng [[Kaharian ng Israel (Samaria)]] na sina [[Jehoram]] at [[Ahazias]]. Sa sumunod na [[siglo]], naging [[basalyo]] ng mga Asiryo ang mga hari ng Israel at Syria. Ang hari ng Israel na si Menahem ay pumayag na maging basalyo ng Asirya. Si [[Pekah]] na pinuno ng hukbo ng Israle sumunggab sa trono ni [[Pekaiah]] na anak ni Menahem. Tumanggi si Pekah na maging basalyo ng Asirya at kasama ng Syria ay naghimagsik laban sa Asirya. Gayunpaman, alam nilang ang kanilang koalisyon ay walang kakayahan na talunin ang mga Asiryo at sinikap na bumuo ng koalisyon sa ibang mga bansa. Tanging ang hari ng [[Kaharian ng Juda]] na si [[Ahaz]] ang  tumanggi na sumapi sa koalisyong ito. Dahil dito, sinikap nina Pekah at hari ng Syria na si Rezin na palitan si [[Ahaz]] at ilagay ang anak ng isang taong nagngangalang Tabeal([[Aklat ni Isaias]] 7:6). Sinalakay ng dalawa ang Kaharian ng Juda(1 Cronica 28, [[2 Hari]] 16:6). Sa takot ni Ahaz, humingi siya ng tulong sa Asirya(2 Hari 16:7-8) at nagbigay ng [[tributo]] dito.  Ayon sa [[2 Hari]] 16:9, pinatay ng hari ng Asirya si Rezin. Ito ay salungat sa [[2 Cronica]] 28:20-21 na nagsalaysay na hindi tinulungan ng Asirya si Ahaz. Ang Israel ay naging basalyo ng Asirya. Pinatalsik ni ni Tiglath Pileser si Pekah at ipinalit si [[Hoshea]] na pumayag na maging basalyo ng Asirya. Pinatay ni Hoshea si Pekah. Pagkatapos mamatay ni Tiglath Pileser, tumanggi si Hoshea na magbigay ng tributo sa Asirya. Kinulong ng sumunod na haring si [[Shalmaneser V]] si Hoshea at kinubkob ang [[Kaharian ng Israel (Samaria)]]. Ipinagpatuloy ng sumunod na haring si Sargon II ang pagsalakay sa Israel at ipinatapon ang mga mamamayan nito noong ca.722 BCE. Sinuportahan ni [[Paraon]] [[Necho II]] ang humihinang [[Imperyong Neo-Asirya]] laban sa lumalakas na [[Babilonya]] at [[Medes]]. Noong 609 BCE, si Necho II ay nagmartsa sa Syria upang tulungan ang pinuno (tinawag na hari ngunit hindi pinangalanan sa Bibliya) ng Asirya na si [[Ashur-uballit II]]. Ayon sa [[2 Hari]] 23, hinarang at pinilit ni [[Josias]] na hari ng [[Kaharian ng Juda]] na labanan si Neco II sa [[Megiddo]] kung saan pinatay ni Necho II si Josias. Ayon sa [[Tekstong Masoretiko]] ng 2 Hari 23:39, nilabanan ni Necho II ang hari ng Asirya. Dahil sa kamaliang ito, ito ay binago at ginawang &quot;tinulungan ni Necho II ang hari ng Asirya&quot; sa [[NIV]]. Ang mga hukbo ni Necho II at mga hukbo ng Asirya ay tumawid sa Ilog Eufrates upang bawiin ang Harran na itinatag ni Ashur-ubbalit II matapos bumagsak ang [[Nineveh]] sa magkasanib na puwersa ng Babilonya at Medes noong 612 BCE. Ang Asirya at Ehipto ay nabigo at umurong sa puwersang Babilonya at Medes na humantong sa pagtatapos ng Imperyong Neo-Asirya. Ayon sa 2 Hari, sa pagbalik ni Necho II sa Ehipto, pinalitan niya ang haring si [[Jehoahaz]] na anak ni Josias ng isa pang anak ni Josias na si [[Jehoiakim]]. Si Jehiakim ay naging isang [[basalyo]] ng Ehipto at nagbibigay ng [[tributo]] dito.(2 Hari 23:35). Nang matalo ang Ehipto ng Babilonya sa [[Labanan ng Carcemish]] noong 605 BCE, kinubkob ni [[Nabucodonosor II]] ang Herusalem na nagtulak kay Jehoiakim na lumipat ng katapatan tungo sa Babilonya at naging basalyo nito sa loob ng 3 taon. Nang mabigo ang mga Babilonyo na muling sakupin ang Ehipto, lumipat si Jehoiakim na katapatan tungo sa Ehipto. Noong 598 BCE, kinubkob ni Nabudonosor ang Herusalem sa loob ng 3 at si Jehoiakim ay tinakilaan upang dalhin ni Nabudonosor II sa Babilonya([[2 Kronika]] 36:6) ngunit namatay at hinalinhan ng kanyang anak na si [[Jeconias]]. Pagkatapos ng 3 buwan sa ika-7 ni Nabucodonosor II sa buwan ng [[Kislev]] 598 BCE, ipinatapon ni Nabucodonosor si Jeconias at mga  mamamayan ng [[Kaharian ng Juda]] sa Babilonya at nilagay na kapalit ni Jeconias si [[Zedekias]] na maging hari ng [[Kaharian ng Juda]]. Si Zedekias ay nag-alsa laban sa [[Babilonya]] at nakipag-alyansa sa Paraong si [[Apries]]. Dahil dito, kinubkob ni Nabudonosor II ang Juda na tumagal ng 30 buwan at pagkatapos ng 11 taong paghahari ni Zedekias, nagwagi si Nabudonosor II sa pananakop sa Juda kung saan pinatay ni Nabucodonosor II ang mga anak ni Zedekias at si Zedekias ay binulag at tinakilaan at dinala sa Babilonya kung saan siya naging bilanggo hanggang sa kanyang kamatayan(Jeremias 52:10-14). Ang Herusalem at [[Templo ni Solomon]] ay winasak ng mga Babilonyo noong ca. 587/586 BCE(Jer 52:13-14).Pagkatapos bumagsak ang hari ng Babilonya na si [[Nabonidus]] kay [[Dakilang Ciro]] noong ca. 539 BCE, pinabalik niya ang mga taga-Juda sa Herusalem at pinayagan ang mga ito na muling itayo ang [[templo ni Solomon]] noong 516 BCE. Ang Juda ay naging probinsiya ng [[Imperyong Persiya]] bilang [[Yehud Medinata]]. Ayon sa mga iskolar, dito napakilala at naimpluwensiyahan ng mga Persiyano at relhiiyong [[Zoroastrianismo]] ang mga Hudyo sa kanilang mga paniniwalang gaya ng mga [[anghel]], [[demonyo]], [[dualismo]] at [[mesiyas]] at [[tagapagligtas]]([[Saoshyant]]).

Sa unang animnapung mga taon, ang mga hari ng Juda ay sumubok na muling itatag ang kanilang autoridad sa hilagang kaharian ng [[Kaharian ng Israel (Samaria)]] at may patuloy na digmaan sa pagitan ng dalawang kahariang ito. Ang Israel(Kahariang Hilaga) at Juda (o Kahariang Timog) ay nasa estado ng digmaan sa buong 17 taong paghahari ni [[Rehoboam]]. Si Rehoboam ay nagtayo ng komplikadong mga pagtatangol at [[muog]] kasama ng mga pinagtibay na siyudad. Sa ika-5 taon ng paghahari ni Rehoboam, ang [[Paraon]]  ng [[Sinaunang Ehipto]]ng si [[Shishaq]] ay nagdala ng isang malaking hukbo at sinakop ang maraming mga siyudad. Nang salakayin ng Ehipto ang Herusalem, ibinigay ni Rehoboam ang lahat ng mga kayaman ng [[Templo ni Solomon]] bilang regalo at ang Juda ay naging isang estadong basalyo ng Ehipto. Ipinagpatuloy ni [[Abijah]] na anak at kahalili ni Rehoboam ang mga pagsusumikap ng kanyang ama na dalhin ang Israel sa kanyang kontrol. Siya ay naglunsad ng isang malaking labanan laban kay [[Jeroboam]] ng Israel at nagwagi nang may mabigat na pagkawala ng buhay sa panig ng Israel. Tinalo ni Abijah at ng kanyang mga tao ang mga ito nang may dakilang pagpaslang upang 500,000 mga piniling lalake ng Israel ay napaslang &lt;ref&gt;{{bibleverse|2|Chronicles|13:17|HE}}&lt;/ref&gt;. Pagkatapos nito, si Jeroboam ay nagdulot ng kaunting banta sa Juda sa natitira ng kanyang paghahari at ang hangganan ng [[lipi ni Benjamin]] ay naipanumbalik sa orihinal na hanggang pang-lipi.&lt;ref&gt;{{bibleverse|2|Chronicles|13:20|HE}}&lt;/ref&gt;
	
Nagpanatili ng kapayapaan ang anak at kahalili ni Abijah na si [[Asa ng Judah]] sa unang 35 taon ng kanyang paghahari&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{bibleverse|2|Chronicles|16:1|HE}}&lt;/ref&gt; kung saan kanyang muling itinayo at ipinatupad ang mga muog na orihinal na ipinatayo ng kanyang lolong si Rehoboam. Sa pananakop na sinuportahan ng Ehipto, ang Etiopianong hepeng si Zerah at ng milyong mga lalake nito at 300 kabalyero ay natalo ng 580,000 mga lalake ni Asa sa lambak ng Zephath malapit sa Mareshah.&lt;ref&gt;{{bibleverse|2|Chronicles|14:9-15|HE}}&lt;/ref&gt;  Hindi tinutukoy ng Bibliya kung si Zerah ay isang faraon ay isang heneral ng hukbo. Ang mga Etiopiano ay hinaboy hanggang sa Gerar sa baybaying kapatagan kung saan ang mga ito ay huminto dahil sa buong kapaguran. Ang nagresultang kapayapaan ang nagpanatili sa Juda na malaya mula sa mga panghihimasok ng Ehitpo hanggang sa panahon ni [[Josias]] mga ilang siglong pagkatapos nito. Sa kanyang ika-36 na paghahari, si Asa ay kinumpronta ni [[Baasha ng Israel]],&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;  na nagtayo ng isang muog sa Ramah sa hangganan ng hindi lalagpas ang 10 milya mula sa Herusalem. Ang resulta ay ang kabisera ay nasa ilalim ng pamimilit at ang sitwasyon ay hindi matatag. Kumuha si Asa ng ginto at pilak mula sa [[Templo ni Solomon]] at kanya itong ipinadala kay [[Ben-Hadad I]] na hari ng [[Aram-Damasco]] kapalit ng pagkakanseala ng kasunduang kapayapaan ng haring Damascene kay Baasha. Inatake ni Ben-Hadad ang Ijon, Dan, at marami pang mga mahalagang siyudad ng [[lipi ng Naphthali]] at si Baasha ay pwersang umurong mula sa Ramah.&lt;ref&gt;{{bibleverse|2|Chronicles|16:2-6|HE}}&lt;/ref&gt; Binuwag ni Asa ang mga hindi pa tapos na muog at ginamit nito ang mga hilaw na materyal upang pagtibayin ang Geba at Mizpah sa kanyang panig ng hangganan.&lt;ref&gt;{{bibleverse|2|Chronicles|16:1-7|HE}}&lt;/ref&gt;
	
Pinalitan ng kahalili ni Asa na si [[Jehoshaphat]] ang patakaran tungo sa Israel at bagkus ay nagpursigi ng mga kasunduan at pakikipagtulugan sa hilagaang kaharian ng Israel. Ang alyansa kay Ahab ay batay sa kasal. Ang alyansang ito ay tumungo sa kapahamakan para sa kaharaian sa Labanan ng Ramoth Gilead.&lt;ref&gt;{{bibleverse|1|Kings|22:1-33|HE}}&lt;/ref&gt; Pagkatapos nito, siya ay nakipagkasunduan kay [[Ahaziah ng Israel]] sa layunin ng pagpapatuloy ng kalakalang pandagat sa Ophira. Gayunpaman, ang armada na binigyan ng kasangkapan sa Ezion Gever ay mabilis na nawasak. Ang isang bagong armada ay itinayo nang walang tulong ng hari ng Israel at bagaman ito ay matagumpay, ang kalakalan ay hindi isinakdal.&lt;ref&gt;{{bibleverse|2|20:35-37|HE}}; {{bibleverse|1|Kings|22:48-49|HE}}&lt;/ref&gt; Kalaunan ay sumali ito kay [[Jehoram ng Israel]] sa isang digmaan laban sa mga [[Moab]]ita na nasa  ilalim ng tributo sa Israel. Ang digmaang ito ay matagumpay kung saan ang mga Moabita ay nasupil. Gayunpaman, sa pagkita ng akto ni [[Mesha]] ng paghahandog ng kanyang sariling anak sa isang [[paghahandog ng tao]] sa mga dingding ng [[Kir-haresheth]] ay nagpuno kay Jehoshaphat ng takot at ito ay umurong at bumalik sa sarili nitong lupain.&lt;ref&gt;{{bibleverse|2|Kings|3:4-27|HE}}&lt;/ref&gt;
	
Ang kahalili ni Jehoshaphat na si [[Jehoram ng Juda]] ay bumuo ng alyansa sa Israel sa pamamagitan ng pagpapaksal kay [[Athaliah]] na anak ni [[Ahab]]. Sa kabila ng alyansang ito sa mas malakas na hilagaang kaharian, ang pamumuno ni Jehoram ay hindi matatag. Ang [[Edom]] ay naghimagsik at napilitang kilalanin ang kanilang independiyensiya. Ang pananalakay ng mga filisteo at Etiopiano ang nagnakaw ng bahay ng hari at tinangay ang pamilya nito maliban sa pinakabata nitong anak na lalakeng si [[Ahaziah ng Judah]].

Bukod sa pagsaksi ng pagkawasak ng Israel at pagkakatapon ng populasyon nito, si Ahaz at kapwa hari nitong si [[Hezekias]] ay mga [[basalyo]] ng [[Imperyong Neo-Asirya]] at pinwersang magbigay ng taunang tributo. Matapos na maging pinuno si Hezekias noong c. 715 BCE, kanyang muling nabihag ang nasakop na lupain ng [[Mga Filisteo]] at  bumuo ng mga alyansa sa [[Ashkelon]] at [[Sinaunang Ehipto]] at sumalungat sa Asirya sa pamamagitan ng pagbabayad ng tributo.&lt;ref name=&quot;Peter J p255-256&quot;&gt;[[Peter J. Leithart]], 1 &amp; 2 Kings, Brazos Theological Commentary on the Bible, p255-256, [[Baker Publishing Group]], [[Grand Rapids, MI]] (2006)&lt;/ref&gt; ({{bibleverse||Isaiah|30-31|HE}}; {{bibleverse-nb||Isaiah|36:6-9|HE}}) Bilang tugon, sinalakay ng haring Asiryong si [[Sennacherib]] ang mga siyudad ng Juda ({{bibleverse|2|Kings|18:13|HE}}). Si Hezekias ay nagbayad ng 300 mga talento ng pilak at 30 talento ng ginto sa Asirya — na nangailangan sa kanyang ubusin ang templo at kayamanang pang haring pilak at ginto mula sa mga poste ng pinto ng [[Templo ni Solomon]]({{bibleverse|2|Kings|18:14-16|HE}})&lt;ref name=&quot;Peter J p255-256&quot;/&gt;. Gayunpaman, sinalakay ni Sennacherib ang Herusalem&lt;ref&gt;James B. Pritchard, ed., ''Ancient Near Eastern Texts Related to the Old Testament'' (Princeton, NJ: Princeton University Press, 1965) 287-288.&lt;/ref&gt; ({{bibleverse|2|Kings|18:17|HE}}) noong 701 BCE at nagtayo ng mga bangko sa Herusalem at pinatahimik si Hezekias &quot;tulad ng isang nakahawalang [[ibon]]&quot;  bagaman ang siyudad ay hindi kailanman nakuha. Sa panahon ng mahabang pamumuno ni [[Manasses ng Juda]],  (c. 687/686 - 643/642 BCE),&lt;ref name=&quot;Thiele&quot;&gt;Edwin Thiele, ''[[The Mysterious Numbers of the Hebrew Kings]]'', (1st ed.; New York: Macmillan, 1951; 2d ed.; Grand Rapids: Eerdmans, 1965; 3rd ed.; Grand Rapids: Zondervan/Kregel, 1983). ISBN 0-8254-3825-X, 9780825438257&lt;/ref&gt; ang Juda ay isang basalyo ng mga pinunong Asiryo na sina Sennacherib at mga kahalili nitong sina [[Esarhaddon]]&lt;ref name=Bright&gt;[http://books.google.com/books?id=0VG67yLs-LAC&amp;pg=PA311&amp;lpg=PA311&amp;dq=assyrian+records,+manasseh,+esarhaddon&amp;source=bl&amp;ots=v_KphQuXE3&amp;sig=zMwqXTAZvLsRCbxYtVo45ka_FPQ&amp;hl=en&amp;ei=LJoWS5vCCo-WtgfTvqj-BA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=6&amp;ved=0CBUQ6AEwBQ#v=onepage&amp;q=assyrian%20records%2C%20manasseh%2C%20esarhaddon&amp;f=false A History of Israel, John Bright, p. 311, (1980)]&lt;/ref&gt; at [[Ashurbanipal]] pagkatapos ng 669 BCE. Si Manasseh ay itinala bilang nangangailangang magbigay ng mga materyal para sa mga proyektong pang gusali ni Essarhaddon at bilang isa sa mga basalyo na tumulong sa kampanya ni Ashurbanipal laban sa Ehipto.&lt;ref name=Bright /&gt;

Nang maging hari si [[Josias]] noong Juda noong c. 641/640 BCE,&lt;ref name=Thiele /&gt; ang sitwasyon sa [[Sinaunang Malapit na Silangan]] ay palaging nagbabago. Ang [[Imperyong Neo-Asirya]] ay nagsisimulang humina, ang [[imperyong Neo-Babilonya]]  ay hindi pa umaakyat upang palitan ito at ang Ehipto sa kanluran ay nagpapagaling pa rin sa pamumuno ng Asirya. Sa  panahong ito, nagawa ng Juda na pamahalaan ang sarili nito sa puntong ito nang walang panghihimasok ng dayuhan. Gayunpaman, sa tagsibol nang 609 BCE, ang [[Paraon]] na si [[Necho II]] ay personal na namuno sa isang malaking hukbo hanggang sa [[Ilog Eufrates]] upang tulungan ang mga huminang Asiryo.&lt;ref&gt;[http://bible.cc/2_kings/23-29.htm]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;google1&quot;&gt;[http://books.google.com/books?id=zFhvECwNQD0C&amp;pg=RA1-PA261&amp;lpg=RA1-PA261&amp;dq=josiah,+book+of+kings,+assyria&amp;source=bl&amp;ots=-skO_wCr7x&amp;sig=A3eJN2mvKabtOIHGXyrXqhgKiKA&amp;hl=en&amp;ei=t4LaSuLKLejk8AbY69G3BQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CA0Q6AEwAA#v=onepage&amp;q=josiah%2C%20book%20of%20kings%2C%20assyria&amp;f=false]&lt;/ref&gt; Sa pagkuha ng rutang baybaying Via Maris tungo sa Syria, dumaan si Necho sa mamabang mga trakto ng Philistia at Sharon. Gayunpaman, ang daan sa ibabaw ng tagaytay ng mga kabundukan na nagsasara sa timog ng dakilang lambak Jezreel ay hinarang ng hukbong ng Juda na ni [[Josias]] na maaring tumuring sa mga Asiryo at Ehipsiyo na humina dahil sa kamatayan ng Paraon na si [[Psamtik I]] isang taon lamang ng mas maaga(610 BCE).&lt;ref name=&quot;google1&quot;/&gt; Sa pagpapalagay na pagtatangka na tulungan ang mga Asiryo laban sa [[Imperyong Neo-Babilonya]], tinangka ni Josias na harangin ang pagsulong ng hukbo ni [[Necho II]] sa [[Megiddo]] kung saan ang isang mabangis na labanan ay nangyari at kung saan si Josias ay pinatay ni Necho II.&lt;ref&gt;{{bibleverse|2|Kings|23:29|HE}}, {{bibleverse|2|Chronicles|35:20-24|HE}}&lt;/ref&gt; Pagkatapos nito ay sumali si Necho sa mga pwersa ng Asiryong  si [[Ashur-uballit II]] at pareho nilang tinawid ang Eufrates at tinangkang bawiin ang [[Harran]] na naging kabisera ng Imperyong Neo-Asirya matapos bumagsak ang kabisera nitong [[Nineveh]] sa mga Babilonyo at [[Medes]] noong 612 BCE. Ang pinagsamang mga pwersa ay nabigo na mabihag ang siyudad at si Necho ay umurong pabalik sa hilagaang Syria. Ang pangyayaring ito ay nagmarka rin sa pagbagsak ng [[Imperyong Neo-Asirya]].. Sa kanyang martsang pagbabalik sa Ehipto noong 608 BCE, nalaman ni Necho na si [[Jehoahaz ng Judah]] ay napili na humalili sa kanyang amang si Josias.&lt;ref&gt;{{bibleverse|2|Kings|23:31|HE}}&lt;/ref&gt;Pinatalsik ni Necho si Jehoahaz na hari sa loob pa lamang ng 3 buwan at siya ay pinalitan ni Necho ng kanyang mas nakatatandang kapatid na si [[Jehoiakim]]. Nagpatupad si Necho ng tributo sa Juda ng 100 talentong mga pilak (mga 3{{fraction|3|4}} tonelada o mga 3.4 metrikong tonelada) at isang talento ng ginto (mga {{convert|34|kg}}). Pagkatapos nito ay muling dinala ni Necho si Jehoahaz pabalik sa Ehipto bilang bilanggo&lt;ref&gt;{{bibleverse|2|Chronicles|36:1-4|HE}}&lt;/ref&gt; na hindi na kailanman nagbalik. Si Jehoiakim ay orihinal na namuno bilang isang basalyo ng mga Ehipsiyo na nagbabayad ng isang mabigat na tributo. Gayunpaman, nang ang mga Ehipsiyo ay natalo ng mga Babilonyo sa [[Labanan ng Carcemish]] noong 605 BCE, si Jehoiakim ay nagpalit ng mga katapatan na nagbayad ng tributo kay [[Nabucodonosor II]] ng [[Imperyong Neo-Babilonya]].. Noong 601 BCE sa kanyang ika-4 na paghahari, hindi matagumpay na nagtangka si Nebucodonozor na sakupin ang Ehipto at umurong nang may mabigat na pagkamatay ng mga tauhan. Ang pagkabigong ito ay nagtulak sa maraming mga paghihimagsik sa mga estado ng [[Levant]] na may utang ng katapatan sa [[Imperyong Neo-Babilonya]]. Si Jehoiakim ay huminto rin sa pagbabayad ng tributo kay Nabucodonosor II &lt;ref&gt;[http://www.drshirley.org/hist/hist05.html] The Divided Monarchy ca. 931 - 586 BC&lt;/ref&gt; at kumuha ng isang posisyong maka-Ehipsiyo. Sa sandali nito ay sinupil ni Nabucodonosor II   ang mga paghihimagsik. Si Jehoiakim ay namatay noong 598 BCE&lt;ref&gt;Dan Cohn-Sherbok, ''The Hebrew Bible'', Continuum International, 1996, page x. ISBN 0-304-33703-X&lt;/ref&gt; sa panahon ng pagsalakay at sinundan ng kanyang anak na si [[Jeconias]] sa edad na walo o labingwalo.&lt;ref&gt;[http://www.rbvincent.com/BibleStudies/captivit.htm] Bible Studies website&lt;/ref&gt; Ang siyudad ay bumagsak mga tatlong buwan pagkatapos nito,&lt;ref&gt;Philip J. King, ''Jeremiah: An Archaeological Companion'' (Westminster John Knox Press, 1993), page 23.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{bibleverse|2|Chronicles|36:9|HE}}&lt;/ref&gt; noong 2 [[Adar]] (Maso 16) 597 BCE. Ninakawan ni Nebuchadnezzar ang parehong Herusalem at ang Templo at dinala ang kanyang mga nakuha sa [[Lungsod ng Babilonya]] . Si Jeconiah at ang kanyang korte at iba pang mga kilalang mamamayan at trabahador kasama ng malaking bahagi ng populasyong Hudyo sa Juda na mga 10,000&lt;ref&gt;The Oxford History of the Biblical World, ed. by Michael D Coogan. Pub. by Oxford University Press, 1999. pg 350&lt;/ref&gt; ay pinatapon mula sa lupain at nabihag sa [[Lungsod ng Babilonya]] ({{bibleverse|2|Kings|24:14|HE}}) Kasama sa mga ito si [[Ezekiel]]. Hinirang ni Nabucodonosor II si [[Zedekias]] na kapatid ni Jehoiakim na hari ng lumiit na kaharian na ginawang tributaryo ng Imperyong Neo-Babilonya. 

Sa kabila ng malakas na pagtutol nina [[Jeremias]] at iba pa, si Zedekias ay naghimagsik laban kay  Nabucodonosor na huminto sa pagbabayad ng tributo dito at pumasok sa isang alyansa kay Paraon [[Apries|Hophra]] ng Ehipto. Noong 589 BCE, si Nabucodonosor II ay bumalik sa Juda at muling sinalakay ang Herusalem. Sa panahong ito, maraming mga Hudyo ang tumakas sa mga katabing [[Moab]], [[Ammon]], [[Edom]] at iba pang mga bansa upang maghanap ng mapagtataguan.&lt;ref&gt;{{bibleverse||Jeremiah|40:11-12|HE}}&lt;/ref&gt; Ang siyudad ng Herusalem ay bumagsak pagkatapos ng 18 buwang pananalakay at muling ninakawan ni Nabucodonosor ang parehong Herusalem at ang [[Templo ni Solomon]] &lt;ref name=Ezra&gt;{{bibleverse||Ezra|5:14|HE}}&lt;/ref&gt; at pagkatapos ay pareho itong winasak&lt;ref&gt;{{bibleverse||Jeremiah|52:10-13|HE}}&lt;/ref&gt; Pagkatapos patayin ang lahat ng mga anak na lalake ni Zedekias, tinakilaan ni Nabucodonosor at binihag si Zedekias sa [[Lungsod ng Babilonya]] &lt;ref&gt;{{bibleverse||Jeremiah|52:10-11|HE}}&lt;/ref&gt; na nagwawakas sa pag-iral ng Kaharian ng Juda. Sa karagdagan ng mga namatay sa pananakop sa mahabang panahon, ang ilang mga  4,600 Hudyo ay ipinatapon pagkatapos ng pagbagsak ng Juda.&lt;ref name=Jer52&gt;{{bibleverse||Jeremiah|52:29-30|HE}}&lt;/ref&gt; Noong mga 586 BCE, ang Kaharian ng Juda ay nawasak at ang dating kaharian ay dumanas ng mabilis na pagguho sa parehong ekonomiya at populasyon.&lt;ref name=&quot;books.google.com.au&quot;&gt;[http://books.google.com.au/books?id=VK2fEzruIn0C&amp;printsec=frontcover&amp;dq=A+history+of+the+Jews+and+Judaism+in+the+Second+Temple+Period&amp;source=bl&amp;ots=Ta6PEZblV8&amp;sig=YIrvxRfzqiIZAJG7cZgYJQt6UzE&amp;hl=en&amp;ei=tV3zS9v0B5WekQWvwfixDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CBkQ6AEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false Grabbe, Lester L. &quot;A History of the Jews and Judaism in the Second Temple Period&quot; (T&amp;T Clark, 2004)] p.28&lt;/ref&gt;

Maliwanag na ang Herusalem ay nanatiling hindi tinatahan sa halos lahat ng ika-6 siglo BCE
&lt;ref name=&quot;books.google.com.au&quot;/&gt; at ang pinakamahalagang siyudad ay nalipat sa Benjamin na isang hindi napinsalang hilagaang seksiyon ng kaharian kung saan ang bayan ng [[Mizpah]] ay naging kabisera ng bagong probinsiyang Babilonyo na [[Yehud (probinsiya ng Babilonya)|Yehud]] para sa mga natitirang populasyong Hudyo sa isang bahagi ng dating kaharian.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Davies, Philip R., &quot;The Origin of Biblical Israel&quot;, ''Journal of Hebrew Scriptures'' (art. 47, vol9, 2009) |url=http://www.arts.ualberta.ca/JHS/Articles/article_47.htm |access-date=2012-07-11 |archive-date=2008-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528230034/http://www.arts.ualberta.ca/JHS/Articles/article_47.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ito ang pamantayang pagsasanay Babilonia: nang ang siyudad na filisteong Ashkalon ay sinakop noong 604 BCE, ang pampolitika, relihiyoso at ekonomikong elitista(ngunit hindi ang malaking bahagi ng populason) ay ipinatapon at ang sentrong administratibo ay inilipat sa bagong lokasyon.&lt;ref&gt;[https://mylocationnow.io/ my location] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230608042133/https://mylocationnow.io/ |date=2023-06-08 }}, By Asaf Shtull-Trauring (Haaretz, 6.10.2012)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://books.google.com.au/books?id=78nRWgb-rp8C&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Lipschitz,+Oded+fall+and+rise&amp;source=bl&amp;ots=GUAbTs0pn3&amp;sig=czGdEbsmEDhAVFJ-BmGsbtQ4xkc&amp;hl=en&amp;ei=rcUVTLCLM9yvcJ65yPUL&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CBQQ6AEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false Lipschitz, Oded, &quot;The Fall and Rise of Jerusalem&quot; (Eisenbrauns, 2005)] p.48&lt;/ref&gt;

Si [[Gedaliah]] ay hinirang na gobernador na suportado ng isang bantay na [[Kaldea]]. Ang sentrong administratibo ng probinsiya ang [[Mizpah]],&lt;ref&gt;{{bibleverse|2|Kings|25:22-24|HE}}, {{bibleverse||Jeremiah|40:6-8|HE}}&lt;/ref&gt; at hindi ang Herusalem. Sa pagkakarinig ng pagkakahirang na ito, ang mga Hudyo na nagtago sa mga kalapit na bansa ay bumalik sa Juda. ({{bibleverse||Jeremiah|40:11-12|HE}}) Gayunpaman, sa sandaling pagkatapos nito, si Gedaliah ay pinaslang ng isang kasapi ng bahay ng hari at ang mga sundalong Kaldeo ay pinatay. Ang populasyon na natira sa lupa at ang mga bumalik ay tumakas sa Ehitpo dahil sa takot sa paghihiganti ng Persiya sa ilalim ni Johanan na anak ni Kareah na hindi pinansin ang paghimok ni Jeremias laban sa pagkilos na ito.({{bibleverse|2|Kings|25:26|HE}}, {{bibleverse||Jeremiah|43:5-7|HE}}) Sa Ehipto ang mga takas ay tumira sa [[Migdol]], [[Tahpanhes]], [[Noph]], at [[Pathros]], ({{bibleverse||Jeremiah|44:1|HE}}) at si Jeremias ay sumama sa kanilang bilang guwardiyang moral.

Ang bilang ng mga ipinatapon sa [[Lungsod ng Babilonya]] at ang mga tumungo sa Ehipto at mga natira sa lupain at kalapit na bansa ay paksa pa rin ng debateng akademiko. Ang [[Aklat ni Jeremias]] ay nagsalaysay na ang kabuuan ng mga ipinatapon sa Lungsod ng Babilonya ay 4,600 tao.&lt;ref name=&quot;Jer52&quot;/&gt; Ang [[Mga Aklat ng mga Hari]] ay nagmungkahing 10,000 tao at pagktapos ay 8,000 tao. Ang arkeologong [[Israel]]i na si [[Israel Finkelstein]] ay nagmungkahing ang 4,600 ay kumakatawan sa mga hulo ng sambahayan at 8,000 ang kabuuan samantalang ang 10,000 ay isang pagpapaikot ng bilang pataas ng ikalawang bilang. Nagpahiwatig rin si Jeremias na ang katumbas na bilang ay maaaring tumakas sa Ehipto. Sa mga ibinigay na pigurang ito, si Finkelstein ay nagmungkahing ang 3/4&amp;nbsp;ng populasyon ay natira.

Noong 539 BCE, sinakop ng Persiyanong [[Imperyong Akemenida]] ang [[Imperyong Neo-Babilonya]] at pinayagan nito ang mga [[Pagpapatapon sa Babilonya|ipinatapong Hudyo sa Babilonya]] na bumali sa Herusalem at muling itayo ang kanilang templo na nakumpleto sa ika-6 taon ni Dario ayon  ({{bibleverse||Ezra|6:15|HE}}) sa ilalim ni [[Zerubbabel]] na apo ng ikalawa sa huling haring si [[Jeconias]]. Ang probinsiyang [[Yehud Medinata]] ay isang mapayapang bahagi ng [[Imperyong Akemenida]]  hanggang sa pagbagsak ng imperyong ito noong 333 BCE kay [[Dakilang Alejandro]] ng [[Kaharian ng Macedonia]]. Ang yugto ng pamumunong Persiyano pagkatapos ng pagtatayo ng [[Ikalawang Templo]] bagaman tinulungan ng mga hari nito at nagpahintulot sa [[Hudaismo]],  ito ay itinuturing na ''Panahong Madilim ng Hudyo''(Jewish dark age) dahil walang kakontemporaryong(parehong panahon) na materyal historiko para sa yugtong ito. Ang Panahong Madilim ng Hudyo ay nagwakas noong 164 BCE nang ang mga [[Macabeo]] ay naghimagsik laban sa [[imperyong Seleucid]] at nagtagumpay sa muling pagtatag ng independiyenteng kahariang Hudyo sa lupain ng Israel.

==Kronolohiya==
Ayon sa 1 Hari 14:21, si Rehoboam ay naghari ng 17 taon at si [[Abijam]] nang 3 taon(1 Hari 15:2) sa kabuuang 20 taon kaya si [[Asa]] ay dapat naghari noong ika-21 toan ni Jeroboam at hindi ika-20 taon ayon sa 1 Hari 15:9. Si Asa ay naghari nang 41 taon at ang kanyang kahalili na si [[Jehoshaphat]] ay dapat magsimulang maghari noong ika-12 taon ni [[Omri]] na 2 taon kasama ni Jeroboam, 2 taon kasama ni [[Nadab]], 24 kay [[Baasha]] at 11 taon kay [[Omri]] na kabuuang 41 taon ngunit siya ay naghari sa ika-4 na taon ni [[Ahab]](2 Hari 22:41) na mas marami nang 4 na taon. Si Jehoram ay humalili at si Jehoshaphat ay naghari nang 25 taon(2 Hari 22:42) sa ika-1 taon ni Jehoram ngunit ayon sa 2 Hari 8:16 ay naghari noong ika-5 taon ni [[Jehoram ng Israel]]. Si Jehoram ay naghari nang walong taon (2 Hari 8:16) at kaya ay si [[Ahazias]] ay dapat maghari noong ika-19 taon ni Jehoram at hindi ika-12 taon ni Jehoram(2 Hari 8:25) o ika-11 taon ni Jehoram(2 Hari 9:29). Si [[Jehoash]] ay dapat maghari sa ika-4 na taon ni [[Jehu]] dahil si [[Ahazias]] ay naghari nang 1 taon(2 Hari 12:1) at si [[Athaliah]] ay naghari nang 6 na taon (2 Hari 11:3) ngunit siya ay naghari sa ika-7 taon ni [[Jehu]](2 Hari 12:1).  Si [[Amazias]] ay dapat maghari sa ika-16 taon ni [[Jehoahaz]]  dahil si [[Jehoash]] ay naghari nang 40 taon(2 Hari 12:1) ngunit nagsimula sa ika-2 ni [[Jehoash]](2 Hari 14:1). Si [[Azarias]] ay dapat maghari sa ika-12 taon ni [[Jeroboam II]] dahil si Amazias ay naghari  nang 29 taon(2 Hari 14:2)  ngunit naghari sa ika-27 taon ni Jeroboam(2 Hari 15:1). Si [[Jotham]] ay dapat  maghari sa ika-64 taon ni [[Jeroboam II]] ay naghari sa ika-2 taon ni [[Pekah]](2 Hari 15:32) dahil si [[Azarias]] ay naghari nang 16 taon(2 Hari 15:33). Kung si Jeroboam II ay naghari sa ika-15 ni [[Amaziah]] (2 Hari 14:23) na naghari ng 29 taon, si [[Uzziah]] ay naging hari sa ika-15 taon ni Jeroboam at hindi sa ika-27 ni Jeroboam (2 Hari 15:1). Si [[Ahaz]] ay dapat maghari sa ika-2 taon ni [[Pekah]] dahil si [[Jotham]] ay naghari nang 16 taon at naghari sa ika-17 taon ni Pekah(2 Hari 16:1). Kung si Jotham ay naghari ng 16 taon (2 Hari 15:33), hindi posibleng si Hoshea ay naging hari sa ika-20 taon ni Jotham (2 Hari 15:30).Kung si [[Menahem]] ay naging hari sa ika-39 taon ni Uzziah(2 Hari 15:17), at ang anak ni Menahem  na si [[Pekaiah]] ay naging hari sa ika-50 taon ni Uzziah, si Menahem ay dapat naghari nang 12 taon at hindi 10 taon (2 Hari 15:17). Kung si Ahaz ay naging hari sa ika-17 taon ni Pekah(2 Hari 16:1) na naghari nang 20 taon(2 Hari 15:27) at si Hezekias ay naging hari sa ika-3 taon ni Hoshea (2 Hari 18:1), si Ahaz ay dapat naghari nang pitong tain at hindi 16 taon (2 Hari 16:2). Si [[Hezekias]] ay dapat magsimula sa ika-18 taon ni Pekah dahil si [[Ahab]] ay naghari nang 16 taon(2 Hari 16:2) at naghari sa ika-3 taon ni [[Hoshea]](2 Hari 18:1). Ayon sa  Hari 17:1, si [[Hoshea]] na anak ni [[Elah]] ay naging hari ng Israel sa ika-22 taon ni [[Ahaz]] ng Juda at si Hoshea ay naghar nang 9 na taon. Ayon naman sa 2 Hari 18:1,9-10, si Hezekias ay naging hari sa ika-3 taon ni Hoshea. Si Ahazias ay naghari nang siya ay 22 taong gulang ayon sa 2 Hari 8:26 ay naghari sa edad na 42 taon ayon sa 2 Kronika 22:2 na mas matanda nang 2 taon sa kanyang ama.  Si Jehoram ay namatay sa edad  na 40 taon(2 Kronika 21:5) at ang kanyang anak na humalili sa kanya ay may edad na 42 taon. Si [[Athaliah]] ay apo o anak ni [[Omri]] at anak ni [[Ahab]] (2 Hari 9:20). Kung si Jehoash ay naging hari sa ika-7 taon ni [[Jehu]], at si Jehoahaz na anak ni Jehu ay naging hari sa ika-23 taon ni Jehoash (2 Hari 13:1), si Jehu ay dapat naghari nang 30 taon at hindi 28 taon (2Hari 10:36). Pinapatay ni Jehu ang lahat ng sambahayan ni [[Ahab]] kabilang sina Ahazias at lahat ng mga kasapi ng sambahayan ni Ahazias.(2 Hari 9, 2 Kronika 22:7-9, Hosea 1:4) Ayon sa 2 Hari 11:2 at 2 Kronika 22:10, pinapatay ni Athalia(naghari noong ca. 842-837 BCE o 842/841-835)  ang lahat ng mga kasapi ng kaharian ng Juda upang siya ang maging reyna. Pagkatapos ng 6 na taon, ang [[saserdote]] ng paksiyong maka-[[Yahweh]] na si [[Jehoiada]] ay nagpakilala ng isang batang lalake na si [[Jehoash ng Juda]] na kanyang inangking isa sa mga kasapi ng sambahayang hari ng Juda at pinatay ni [[Jehoiada]] si Athalia. Kung si Jehoash ay naging hari sa ika-37 ni Jehoash at si [[Amaziah]] na anak ni Jehoash ng Juda ay naging hari sa ika-2 taon ni Jehoash ng Israel(2Hari 14:1), si Jehoash ay dapat naghari ng 38 taon at hindi 40 taon(2 Hari 12:2). Kung si Pekah ay naging hari sa ika-52 taon ni Uzziah(2 Hari 15:27) at si Jotham ay naging hari sa ika-2 taon ni Pekah(2 Hari 15:32), si  Uzziah ay dapat naghari nang 53 taon at hindi 52 raon (2 Hari 15:2), Si [[Jehoash ng Israel]] ay dapat namatay sa ika-13 taon ni Ahazias  na naghari ng 49 taon(2 Hari 14:2)  at 3 taon sa paghahari ni Jehoash na naghari nang 40 taon(2 Hari 12:1) at dapat ay naghari ng 16 taon pagkatapos ng kamatayan ni Jehoash ng Juda ngunit ayon sa 2 Hari 14:17 at 2 Kronika 25:26 ay naghari nang 15 taon.Si Hoshea na huling hari ng [[Kaharian ng Israel (Samaria)]] ay naghari sa ika-12 taon ni Ahaz(2 Hari 17:1) na sa ika-20 taon ni Jotham ngunit ayon sa Bibliya ay ika-4 na taon ni Ahaz.  Tinangka ni Carpente na pagkasunduin ang magkasalungat na mga teksto sa pagsasabing mula sa ika-4 na taon ni Ahaz hanggang sa ika-12 taon, si Hoshea ay soberanya samantalang sa ika-12 taon ay nagpailalim sa [[Asirya]]. Inangkin ni Tiglath Pileser III na ginawa niyang hari si Hoshea ngunit nagbibigay ng tributo. Ayon sa 2 Hari 17:1, si Hoshea ang hari ng Israel at naghari nang siyam na taon. Ayon naman sa 2 Hari 18:1, si [[Hezekias]] ay naghari sa ika-3 ni Hoshea.  Si Pekah ay naghari sa ika-52 taon ni Azarias(2 Hari 17:7) na kanyang huling taon (2 Hari 15:2) at  naghari ng 20 taon. Humalili si [[Jotham]] kay Azarias at naghari ng 16 taon (2 Hari 15:33) at kaya ay si Ahaz ay na naghari  nang 9 na taon(2 Hari 18:1) ay dapat maghari sa ika-12 taon ni Ahaz. Salungat dito, sa kronolohiya ng mga hari ng [[Kaharian ng Israel (Samaria)]], si Hoshea ay hindi naghari sa ika-12 taon ni Ahaz ngunit sa ika-4 taon ni Hezekias.

==Arkeolohiya==
Kaunting ebidensiyang arkeolohiyang ng isang malawak at makapangyarihang Kaharian ng Juda bago ang huli nang ika-8 siglo BCE ang natagpuan na nagtulak sa ilang mga arkeologo na pagdudahan ang sakop nito gaya ng inilalarawan sa [[Bibliya]]. Mula 1990 hanggang sa kasalukuyan, ang isang mahalagang pangkat ng mga arkeologo at iskolar ng [[bibliya]] ay bumuo ng pananaw na ang aktuwal na Kaharian ng Juda ay may kaunting pagkakatulad sa larawan ng [[bibliya]] ng isang makapangyarihang kaharian.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.middleeastmonitor.com/news/middle-east/2705-senior-israeli-archaeologist-casts-doubt-on-jewish-heritage-of-jerusalem |access-date=2012-07-11 |archive-date=2012-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103214436/http://www.middleeastmonitor.com/news/middle-east/2705-senior-israeli-archaeologist-casts-doubt-on-jewish-heritage-of-jerusalem |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ayon sa mga skolar na ito, ang kaharian ay hindi higit sa isang maliit na entidad na pang tribo. Ang ilan ay nagdududa kung ang kahariang ito gaya ng binabanggit sa bibliya ay umiral. Si [[Yosef Garfinkel]] &lt;ref name=&quot;CNN&quot;&gt;{{Cite web |title=Are these ruins of biblical City of David? (CNN, 14 Hulyo 2011) |url=http://articles.cnn.com/2011-07-14/world/israel.cityofdavid.archeology_1_animal-bones-archaeologists-judah?_s=PM:WORLD |access-date=2012-07-11 |archive-date=2012-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120723203240/http://articles.cnn.com/2011-07-14/world/israel.cityofdavid.archeology_1_animal-bones-archaeologists-judah?_s=PM:WORLD |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.haaretz.com/weekend/magazine/the-keys-to-the-kingdom-1.360222 The keys to the kingdom] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150927135455/http://www.haaretz.com/weekend/magazine/the-keys-to-the-kingdom-1.360222 |date=2015-09-27 }}, By Asaf Shtull-Trauring (Haaretz, 6.5.2011)&lt;/ref&gt;  ay nag-aangking ang [[Khirbet Qeiyafa]] ay sumusuporta sa nosyon ng isang lipunang urbano na umiral na sa Juda sa huli ng ika-11 siglo BCE.&lt;ref&gt;[http://www.hadashot-esi.org.il/report_detail_eng.asp?id=1989 Khirbat Qeiyafa Preliminary Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120516105045/http://www.hadashot-esi.org.il/report_detail_eng.asp?id=1989 |date=2012-05-16 }} (Israel Antiquities Authority, 19/4/2012)&lt;/ref&gt; Gayunpaman, ang ibang mga arkeologo  ay nagsasabing ang identipikasyon ng Khirbet Qeiyafa bilang tirahang Hudyo ay hindi matiyak.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Israeli Archaeologists Find Ancient Text|agency=Associated Press|date=30 Oktubre 2008|first=Matti|last=Friedman|newspaper=AOL news|url=http://news.aol.com/article/israeli-archaeologists-find-ancient-text/233027?icid=100214839x1212506023x1200749390|access-date=2012-07-11|archive-date=2008-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20081103152712/http://news.aol.com/article/israeli-archaeologists-find-ancient-text/233027?icid=100214839x1212506023x1200749390|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.haaretz.com/news/national/archaeological-find-stirs-debate-on-david-s-kingdom-1.429087 |title=Archaeological find stirs debate on David's kingdom (Haaretz, 9 Mayo 2012) |access-date=11 Hulyo 2012 |archive-date=8 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120708022451/http://www.haaretz.com/news/national/archaeological-find-stirs-debate-on-david-s-kingdom-1.429087 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ayon sa 2 Hari 18:13-16, si [[Hezekias]] ay sumuko kay [[Sennacherib]] na sumalakay sa Juda (2 Hari 18:13). Ayon naman sa 2 Hari 19-19 at [[Aklat ni Isaias]] 37, si Hezekias ay hindi nakinig sa banta ng pagsalakay ni Sennacherib at ang hukbo ni Sennacherib ay pinatay ni Yahweh at si Sennacherib ay bumalik sa kanyang bansa (2 Hari 19:35). Ayon sa [[mga Annal ni Sennacherib]], si Hezekias ay hindi sumuko at binihag ang mga lungsod ni Hezekias at nagwagi laban kay Hezekias. Salungat sa salaysay ng mga Asiryo na nagtayo ng mga bangko si Sennacherib sa Herusalem, isinaad sa 2 Hari 19:32-34 na &quot;Hindi niya ito malulusob na may kalasag ni magtatayo ng mga bangko laban dito&quot;. Ayon sa [[Tekstong Masoretiko]] ng  2 Hari 23:29 sa panahon ni [[Josias]], si [[paraon]] [[Necho II]] na hari sa Egipto ay umahon '''laban sa hari ng  Asirya''', sa ilog Eufrates: at ang haring Josias ay naparoon laban sa kaniya; at pinatay ni Necho II si Josias sa [[Megiddo]], nang makita niya siya.({{Bibleverse2|2|Kings|23:29|ASV}}, ASV). Ito ay salungat sa rekord ng Babilonya na tinangka ni Necho II na suportahan ang Asirya laban sa Babilonya, upang ilagay ang panggitnang estado sa pagitan ng Ehipto at Babilonya at upang makontrol ng Ehipto ang rehiyong Siro-Palestina. Ang 2 Hari 23:39 ay binago sa [[NIV]] at ginawang, &quot;si [[Necho II]] ay tumungo sa ilog Eufrates '''upang tulungan ang hari ng Asirya''' ({{Bibleverse2|2|Kings|23:29|NIV}})(NIV).

==Mga hari ng Juda==
*[[Rehoboam]](ca. 922-915 BCE ayon kay Albright, 931-913 BCE ayon kay Thiele)
*[[Abijah]](ca. 915-913 BCE ayon kay Albright, 913-911 BCE ayon kay Thiele)
*[[Asa ng Juda]](ca. 913-873 BCE ayon kay Albright, 911-870 BCE ayon kay Thiele)
*[[Jehoshaphat]](ca. 873-849 BCE ayon kay Albright, 870-848 BCE ayon kay Thiele)
*[[Jehoram ng Juda]](ca. 849-842 BCE ayon kay Albrigth, 848-841 BCE ayon kay Thiele)
*[[Ahazias ng Juda]](ca.842-842 BCE ayon kay Albbright, 841-841 BCE ayon kay Thiele)
*[[Ataliah]](ca. 842-837 BCE ayon kay Albright, 841-835 BCE ayon kay Thiele)
*[[Jehoash ng Juda]](ca. 837-830 BCE ayon kay Albright, 835-796 BCE ayon kay Thiele)
*[[Amaziah]](ca. 800-783 BCE ayon kay Albright, 796-767 BCE ayon kay Thiele)
*[[Uzziah]](ca. 783-742 BCE ayon kay Albright, 767-740 BCE ayon kay Thiele)
*[[Jotham]](ca. 742-735 BCE ayon kay Albright, 740-732 BCE ayon kay Thiele)
*[[Ahaz]](ca. 735-715 BCE ayon kay Albright, 732-716 BCE ayon kay Thiele)
*[[Hezekias]](ca. 715-687 BCE ayon kay Albright, 716-687 BCE ayon kay Thiele, 726-697 BCE ayon kay Galil)
*[[Manasseh]](ca. 687-642 BCE ayon kay Albright, 687-643 BCE ayon kay Thiele, 687-642 BCE ayon kay Galil)
*[[Amon ng Juda]](ca. 642-640 BCE ayon kay Albright, 643-641 BCE ayon kay Thiele)
*[[Josias]](ca. 640-609 BCE ayon kay Albright, 641-609 BCE ayon kay Thiele)
*[[Jehoahaz ng Juda]](ca. 609 BCE ayon kay Albright)
*[[Jehoiakim]](ca. 609-598 BCE ayon kay Albright at Thiele)
*[[Jeconias]](ca. 598 BCE ayon kay Albright at Thiele)
*[[Zedekias]](ca. 597-587 BCE ayon kay Albright, 597-586 BCE ayon kay Thiele, kaharian ng Juda ay nawasak noong 587/586 BCE)

==Tingnan din==
*[[Kaharian ng Israel (nagkakaisang monarkiya)]]
*[[Kaharian ng Israel (Samaria)]]
*[[Pagpapatapon sa Babilonya]]
*[[Sinaunang Malapit na Silangan]]
*[[Templo ni Solomon]]
*[[Ikalawang Templo sa Herusalem]]
*[[Wikang Hebreo]]
*[[Wikang Aramaiko]]
*[[David]]
*[[Solomon]]
*[[Israel]]

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Sinaunang Israel at Juda]]</text>
      <sha1>0092ymn684doe6ri6ucn6qewgq4lojj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorya:Mga disiplinang pang-akademiya</title>
    <ns>14</ns>
    <id>190234</id>
    <revision>
      <id>2215590</id>
      <parentid>2061975</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T21:35:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NicoScribe</username>
        <id>67655</id>
      </contributor>
      <comment>new key for [[Category:Mga kategorya ayon sa paksa]]: &quot;disiplinang pang-akademiya&quot; using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>2215590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="170" sha1="h4d472266r9t507xdrizgbqpdxa1og2" xml:space="preserve">{{cat main|Talaan ng mga disiplinang pang-akademiya}}

[[Kategorya:Akademiya]]
[[Kategorya:Mga kategorya ayon sa paksa|disiplinang pang-akademiya]]
[[Kategorya:Kaalaman]]</text>
      <sha1>h4d472266r9t507xdrizgbqpdxa1og2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorya:Mga kategorya ayon sa kontinente</title>
    <ns>14</ns>
    <id>210450</id>
    <revision>
      <id>2215575</id>
      <parentid>1490247</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T20:43:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NicoScribe</username>
        <id>67655</id>
      </contributor>
      <comment>new key for [[Category:Mga kategorya ayon sa lokasyong heograpiko]]: &quot;#Kontinente&quot; using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>2215575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="897" sha1="q7ui7xupk318qosh47dq62c653xjnau" xml:space="preserve">{{Commonscat|Categories by continent}}

{| style=&quot;padding: 0.5em; background-color: #cee;&quot;
| stele=&quot;text-align: center; vertical-align: middle;&quot;|[[Talaksan:Continents by colour.png|left|180px]]
|{{legend|#f33e01|[[:Kategorya:Asya|Asya]]}}
{{legend|#c10000|[[:Kategorya:Europa|Europa]]}}
{{legend|#fed52e|[[:Kategorya:Aprika|Aprika]]}}
{{legend|#c04080|[[:Kategorya:Oceania|Oceania]]}}
|{{legend|#00cc00|[[:Kategorya:Hilagang Amerika|Hilagang Amerika]]}}
{{legend|#008000|[[:Kategorya:Timog Amerika|Tiomog Amerika]]}}
{{legend|#0040ff|[[:Kategorya:Antarktika|Antarktika]]}}
|}

== Kaugnay na mga kategorya ==
{{col-begin}}
{{col-2}}
* [[:Kategorya:Kaurian ayon sa rehiyon|Kaurian ayon sa rehiyon]]
{{col-2}}
* [[:Kategorya:Mga kategorya ayon sa bansa|Kategorya ayon sa bansa]]
{{col-end}}

[[Kategorya:Mga kategorya ayon sa lokasyong heograpiko|#Kontinente]]
[[Kategorya:Mga kontinente| Kategorya]]</text>
      <sha1>q7ui7xupk318qosh47dq62c653xjnau</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorya:Mga kategorya ayon sa lokasyong heograpiko</title>
    <ns>14</ns>
    <id>225008</id>
    <revision>
      <id>2215570</id>
      <parentid>2062586</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T19:36:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NicoScribe</username>
        <id>67655</id>
      </contributor>
      <comment>new key for [[Category:Mga kategorya ayon sa parametro]]: &quot;lokasyong heograpiko&quot; using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>2215570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="183" sha1="dfv24pokjicgrt74ztdehsuz8oejq25" xml:space="preserve">{{catmore}}

[[Kategorya:Mga kategorya ayon sa paksa]]
[[Kategorya:Mga kategorya ayon sa parametro|lokasyong heograpiko]]
[[Kategorya:Heograpiyang pampulitika]]
[[Kategorya:Mga pook]]</text>
      <sha1>dfv24pokjicgrt74ztdehsuz8oejq25</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2215591</id>
      <parentid>2215570</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T21:36:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NicoScribe</username>
        <id>67655</id>
      </contributor>
      <comment>new key for [[Category:Mga kategorya ayon sa paksa]]: &quot;#lokasyong heograpiko&quot; using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>2215591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="205" sha1="nfmiazom4y5d90nzlvfunexi129d7u5" xml:space="preserve">{{catmore}}

[[Kategorya:Mga kategorya ayon sa paksa|#lokasyong heograpiko]]
[[Kategorya:Mga kategorya ayon sa parametro|lokasyong heograpiko]]
[[Kategorya:Heograpiyang pampulitika]]
[[Kategorya:Mga pook]]</text>
      <sha1>nfmiazom4y5d90nzlvfunexi129d7u5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorya:Mga kategorya ayon sa wika</title>
    <ns>14</ns>
    <id>225016</id>
    <revision>
      <id>2215572</id>
      <parentid>2049581</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T19:37:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NicoScribe</username>
        <id>67655</id>
      </contributor>
      <comment>new key for [[Category:Mga kategorya ayon sa parametro]]: &quot;wika&quot; using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>2215572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="ppr9sox4cn3vjhgxunojugjhiscqyk4" xml:space="preserve">[[Kategorya:Mga kategorya ayon sa paksa]]
[[Kategorya:Mga kategorya ayon sa parametro|wika]]
[[Kategorya:Wika]]</text>
      <sha1>ppr9sox4cn3vjhgxunojugjhiscqyk4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2215593</id>
      <parentid>2215572</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T21:36:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NicoScribe</username>
        <id>67655</id>
      </contributor>
      <comment>new key for [[Category:Mga kategorya ayon sa paksa]]: &quot;#wika&quot; using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>2215593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="g80guxs4ybgkcc19v7km7i60yndxlmj" xml:space="preserve">[[Kategorya:Mga kategorya ayon sa paksa|#wika]]
[[Kategorya:Mga kategorya ayon sa parametro|wika]]
[[Kategorya:Wika]]</text>
      <sha1>g80guxs4ybgkcc19v7km7i60yndxlmj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorya:Mga kategorya ayon sa bansa</title>
    <ns>14</ns>
    <id>225459</id>
    <revision>
      <id>2215574</id>
      <parentid>1372756</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T20:42:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NicoScribe</username>
        <id>67655</id>
      </contributor>
      <comment>new key for [[Category:Mga kategorya ayon sa lokasyong heograpiko]]: &quot;#bansa&quot; using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>2215574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="0jd4xif3pt3azakitywxel2p9t2a7dm" xml:space="preserve">[[Kategorya:Mga kategorya ayon sa lokasyong heograpiko|#bansa]]
[[Kategorya:Mga bansa]]</text>
      <sha1>0jd4xif3pt3azakitywxel2p9t2a7dm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorya:Mga kategorya ayon sa panahon</title>
    <ns>14</ns>
    <id>229109</id>
    <revision>
      <id>2215571</id>
      <parentid>1403800</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T19:37:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NicoScribe</username>
        <id>67655</id>
      </contributor>
      <comment>new key for [[Category:Mga kategorya ayon sa parametro]]: &quot;panahon&quot; using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>2215571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121" sha1="ftdkhpggh8tvrpws7akkx4i3lqj2wwm" xml:space="preserve">[[Kategorya:Mga kategorya ayon sa paksa]]
[[Kategorya:Kronolohiya]]
[[Kategorya:Mga kategorya ayon sa parametro|panahon]]</text>
      <sha1>ftdkhpggh8tvrpws7akkx4i3lqj2wwm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2215592</id>
      <parentid>2215571</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T21:36:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NicoScribe</username>
        <id>67655</id>
      </contributor>
      <comment>new key for [[Category:Mga kategorya ayon sa paksa]]: &quot;#panahon&quot; using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>2215592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="130" sha1="hwqzb10a7hptzw9fsczoqt3iayks2tn" xml:space="preserve">[[Kategorya:Mga kategorya ayon sa paksa|#panahon]]
[[Kategorya:Kronolohiya]]
[[Kategorya:Mga kategorya ayon sa parametro|panahon]]</text>
      <sha1>hwqzb10a7hptzw9fsczoqt3iayks2tn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorya:Mga sakuna ayon sa panahon</title>
    <ns>14</ns>
    <id>229110</id>
    <revision>
      <id>2215580</id>
      <parentid>1403801</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T20:45:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NicoScribe</username>
        <id>67655</id>
      </contributor>
      <comment>new key for [[Category:Mga kategorya ayon sa panahon]]: &quot;sakuna&quot; using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>2215580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116" sha1="d9lwpjxmpsxpptgyt3doa6yk02q3d65" xml:space="preserve">[[Kategorya:Sakuna]]
[[Kategorya:Mga kategorya ayon sa panahon|sakuna]]
[[Kategorya:Mga pangyayari ayon sa panahon]]</text>
      <sha1>d9lwpjxmpsxpptgyt3doa6yk02q3d65</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorya:Mga kategorya ayon sa siglo</title>
    <ns>14</ns>
    <id>229111</id>
    <revision>
      <id>2215578</id>
      <parentid>1403802</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T20:44:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NicoScribe</username>
        <id>67655</id>
      </contributor>
      <comment>new key for [[Category:Mga kategorya ayon sa panahon]]: &quot;#siglo&quot; using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>2215578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="7wfpm0xcd22h83w0i75vxqa5ce3wozf" xml:space="preserve">[[Kategorya:Siglo]]
[[Kategorya:Mga kategorya ayon sa panahon|#siglo]]</text>
      <sha1>7wfpm0xcd22h83w0i75vxqa5ce3wozf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorya:Mga kategorya ayon sa taon</title>
    <ns>14</ns>
    <id>229124</id>
    <revision>
      <id>2215579</id>
      <parentid>1403818</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T20:45:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NicoScribe</username>
        <id>67655</id>
      </contributor>
      <comment>new key for [[Category:Mga kategorya ayon sa panahon]]: &quot;#taon&quot; using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>2215579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="b2i59jjwj7l6ju1fh3v9lfh4rb06ej3" xml:space="preserve">[[Kategorya:Mga kategorya ayon sa panahon|#taon]]
[[Kategorya:Taon]]</text>
      <sha1>b2i59jjwj7l6ju1fh3v9lfh4rb06ej3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorya:Mga kategorya ayon sa dekada</title>
    <ns>14</ns>
    <id>229144</id>
    <revision>
      <id>2215577</id>
      <parentid>1403847</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T20:44:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NicoScribe</username>
        <id>67655</id>
      </contributor>
      <comment>new key for [[Category:Mga kategorya ayon sa panahon]]: &quot;#dekada&quot; using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>2215577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="0r7oql6irn4ud6igpu9hscd101acteg" xml:space="preserve">[[Kategorya:Mga kategorya ayon sa panahon|#dekada]]
[[Kategorya:Dekada]]</text>
      <sha1>0r7oql6irn4ud6igpu9hscd101acteg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorya:Mga petsa ayon sa paksa</title>
    <ns>14</ns>
    <id>229145</id>
    <revision>
      <id>2215595</id>
      <parentid>1403848</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T21:37:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NicoScribe</username>
        <id>67655</id>
      </contributor>
      <comment>new key for [[Category:Mga kategorya ayon sa paksa]]: &quot;petsa&quot; using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>2215595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="c6pz91dw19v3x2tkl7kkab3ykjgyypc" xml:space="preserve">[[Kategorya:Petsa]]
[[Kategorya:Mga kategorya ayon sa paksa|petsa]]</text>
      <sha1>c6pz91dw19v3x2tkl7kkab3ykjgyypc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorya:Mga tao ayon sa wika</title>
    <ns>14</ns>
    <id>244705</id>
    <revision>
      <id>2215584</id>
      <parentid>1561345</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T20:47:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NicoScribe</username>
        <id>67655</id>
      </contributor>
      <comment>new key for [[Category:Mga kategorya ayon sa wika]]: &quot;tao&quot; using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>2215584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112" sha1="gckluhoec6qo5agtmuxbjai13wceu52" xml:space="preserve">{{Commons category|People by language}}

[[Kategorya:Mga kategorya ayon sa wika|tao]]
[[Kategorya:Mga tao|Wika]]</text>
      <sha1>gckluhoec6qo5agtmuxbjai13wceu52</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Noli me tangere (parilala)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>244947</id>
    <revision>
      <id>2215623</id>
      <parentid>1791434</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T04:32:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2215623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5201" sha1="1b3ah5hp3cfrl2njy9v07v6318rpmvj" xml:space="preserve">[[Image:Correggio Noli Me Tangere.jpg|thumb|''Noli me Tangere'' ni [[Antonio da Correggio]], c. 1525]]

Ang '''Noli me tángere''' (''Huwag mo akong salingin''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Noli Me Tangere: Mga Tauhan|url=http://www.joserizal.ph/no02.html|website=Jose Rizal Website|publisher=Pamantasang Jose Rizal|accessdate=Marso 14, 2016}}&lt;/ref&gt; o ''Huwag mo akong hawakan''&lt;ref&gt;[[Ebanghelyo ni Juan|Juan]] [http://www.angbiblia.net/juan20.aspx 20:17]. ''Magandang Balita Biblia'', 2005 Edisyon&lt;/ref&gt;) ay ang mga salitang sinabi kay [[Maria Magdalena]] ni [[Hesus]] matapos siyang makilala ng babae matapos ang kanyang [[muling pagkabuhay]]. Ang parilala ay nagmula sa bersiyong [[Wikang Latin|Latin]] ng [[Ebanghelyo ni Juan]], Kabanata 20, Bersong 17.

Ang orihinal na parilalang [[Griyegong Koine]], {{lang|grc|Μή μου ἅπτου}} (''mē mou haptou''), ay mas mabuting nailalarawan sa pagsasalin bilang ''&quot;tigilan ang pahawak sa akin&quot;'' o ''&quot;tigilan ang pagkapit sa akin&quot;''.&lt;ref&gt;Tingnan ang [http://www.dtl.org/bible/article/touch.htm &quot;Touch Me Not&quot; ni Gary F. Zeolla] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406141809/http://www.dtl.org/bible/article/touch.htm |date=2019-04-06 }} o [http://www.angelfire.com/nt/theology/greekverbs.html Greek Verbs]. Ang anyo ng pandiwa na ginamit ay hindi na sa imperatibong [[aoristo]], na humihiwatig sa sandalihan o punto ng pagkilos, ngunit sa kasalukuyan, na humihiwatig sa isang kilos na nangyayari.([http://www.bibletruths.net/Greek%20Course/Lesson%20Five%20of%20Greek%20Course.htm Lesson Five – Greek Verbs]). Sa parehas na kabanata, inalok ni Hesus si Tomas na hawakan ang kanyang tagiliran, isang imperatibong aoristo na naghihiwatig ng isang inimungkahing panandalihang kilos. [http://www.angbiblia.net/juan20.aspx 20:27]. Tingnan din [http://books.google.com/books?id=XSFOQJgMgmAC&amp;pg=RA3-PA13&amp;lpg=RA3-PA13&amp;dq=aorist+present+greek+imperative&amp;source=web&amp;ots=lyuIeTGoXY&amp;sig=J2TiQHzGFiCJVxre6HdpPNgn-QE#PRA3-PA13,M1 Jeremy Duff, ''The Elements of New Testament Greek'', 7.2.2. &quot;The difference between the Present and Aorist Imperatives&quot;] {{in lang|en}}.&lt;/ref&gt;

Sa eksenang biblikal na nagpapakita sa pagkilala ni Maria Magdalena kay Hesukristo pagkatapos ng kanyang muling pagkabuhay ay naging paksa ng isang matagalang, malawakang, at patuloy-tuloy na kaugaliang [[ikonograpiya]] sa sining Kristiyano mula sa huling bahagi ng panahong antiquity hanggang sa kasalukuyan.&lt;ref&gt;G. Schiller, &quot;Ikonographie der christlichen Kunst&quot;, bol. 3, ''Auferstehung und Erhöhung Christi'', Gütersloh 2 1986 (ISBN 3-579-04137-1), pp. 95–98, pl. 275–297; Art. ''Noli me tangere,'' sa: &quot;Lexikon der christlichen Ikonographie&quot;, bol. 3 ''Allgemeine Ikonographie L–R'', Rom Freiburg Basel Wien 1971 (ISBN 3-451-22568-9), col. 332–336.{{de}}&lt;/ref&gt; Isang halimbawa ay ang isang pinta ni [[Pablo Picasso]] na ''La Vie'' mula sa [[Panahong Bughaw ni Picasso|Panahong Bughaw]] kung saan ginamit niya ang ''Noli me tangere'' ni [[Antonio da Correggio]] bílang gabay.&lt;ref&gt;Gereon Becht-Jördens, Peter M. Wehmeier: ''Picasso und die christliche Ikonographie. Mutterbeziehung und künstlerische Position.'' Reimer, Berlin 2003, esp. pp. 39–42, fig. 1–4 ISBN 3-496-01272-2{{de}}&lt;/ref&gt;

Ginagamit din ang mga salita sa paglarawan ng isang sakít na kilalá sa mga manggagamot noong panahong medyebal na tinatawag na &quot;nakatagong kanser&quot; o  ''cancer absconditus'', kung saan habang mas marami pang ginagalaw na pamamaga na may ugnay sa mga kanser na ito, mas lumalala pa ito.&lt;ref&gt;Wallis, Faith. &quot;Medieval Medicine: A Reader&quot;. University of Toronto Press, 2010, p. 345 ISBN 978-1442601031&lt;/ref&gt;

Ang parilala ay ginamit ni [[Jose Rizal]] bilang pamagat ng [[Noli Me Tángere|kanyang unang nobela]].

==Sa sining==
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;150px&quot; perrow=&quot;6&quot;&gt;
File:Noli me tangere.jpg|Frescong Noli me tangere ni [[Fra Angelico]] 
File:Schongauer, Martin - Noli me tangere (detail).JPG|Noli me tangere ni [[Martin Schongauer]]
File:Fra bartolomeo 09 Noli Me Tangere.jpg|''Noli Me Tangere'', ni [[Fra Bartolomeo]] c. 1506  
File:Titian - Christus und Maria Magdalena Noli me tangere.jpg|Noli me tangere ni [[Titian]] c. 1511–15
File:Brooklyn Museum - Touch Me Not (Noli me tangere) - James Tissot.jpg|Touch Me Not (Noli me tangere) ni [[James Tissot]]
Image:Noli_me_tangere_(1524);_Hans_Holbein_the_Younger.JPG|''Noli me Tangere'' ni [[Hans Holbein ang Mas Bata]], 1524.
Image:IVANOV YAV HRISTA MARI1.jpg|''Appearance of Jesus to Mary Magdalene after resurrection'', [[Alexander Andreyevich Ivanov|Alexander Ivanov]], 1835
File:MaryEmptyTomb.jpg|Si [[Maria ng Magdala]] sa isang walang laman na puntod sa isang bintana sa [[Simbahang Luterano ni San Mateo]]. Inuugnay sa Quaker City Glass Company ng Philadelphia, 1912
Image:Chapel of John the Baptist IMG 0480.JPG|Ang tradisyunal na pook ng ''Noli me tangere'' sa Kapilya ni San Juan Batista sa [[Simbahan ng Banal na Sepulkro]], [[Herusalem]]
File:Anoniem - Besloten hofje.JPG| Besloten hofje (lit. mula sa [[Wikang Olandes|Olandes]]: Nakapaloob na Hardin) sa [[Royal Museum of Fine Arts Antwerp]]
&lt;/gallery&gt;

==Mga Sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Mga larawan ni Hesus]]
[[Kategorya:Mga parirala]]</text>
      <sha1>1b3ah5hp3cfrl2njy9v07v6318rpmvj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alex Tinsay</title>
    <ns>0</ns>
    <id>269264</id>
    <revision>
      <id>2215649</id>
      <parentid>1602459</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T11:17:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39020-41</username>
        <id>163951</id>
      </contributor>
      <origin>2215649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="396" sha1="4b0jeo0ioxio7fk22f20tocghxlxfk4" xml:space="preserve">Si '''Alex Tinsay''' ay isang tagpag-ulat ng [[balita]] at [[mamamahayag]] na mula sa [[Pilipinas]].  Kumandidato siya bilang [[Senado ng Pilipinas|senador]] noong [[halalan]] ng 2010 ngunit natalo siya.  Lumabas din siya bilang ''host'' ng palabas sa [[telebisyon]] na ''[[The 700 Club Asia]]''. at ''Mahal Kong Pilipinas'' handog ng TVB Kabayan Productions, Inc. 

[[Kategorya:Mga mamamahayag]]</text>
      <sha1>4b0jeo0ioxio7fk22f20tocghxlxfk4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Unibersidad ng Reading</title>
    <ns>0</ns>
    <id>277562</id>
    <revision>
      <id>2215568</id>
      <parentid>1723637</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T19:10:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mertbiol</username>
        <id>163919</id>
      </contributor>
      <comment>na-update na larawan</comment>
      <origin>2215568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1727" sha1="e4qatssrge15bzqk9a5g87txhzvg4ee" xml:space="preserve">[[Talaksan:University of Reading War Memorial, London Road Campus, University of Reading, Reading, Berkshire - July 2026 - 05.jpg|thumb|Ang University War Memorial clock tower, sa London Roads Campus]]

Ang '''Unibersidad ng Reading '''([[Wikang Ingles|Ingles]]: ''University of Reading'') ay isang pampublikong unibersidad sa pananaliksik na matatagpuan sa Reading, Berkshire, [[Inglatera]]. Ito ay itinatag sa huli kalahatian ng 1800s bilang ang Schools of Art and Science in Reading, at noong 1892 ay naging isang satelayt na kolehiyo kolehiyo ng  Christ Church, [[Unibersidad ng Oxford]]. Ito ay nakatanggap ng kapangyarihan maggawad sarili nitong mga digri sa pamamagitan ng isang ''Royal Charter'' mula sa haring [[George V]] noong 1926, at ay ang tanging unibersidad na nakatanggap katulad na tsarter sa [[UK]] sa pagitan ng dalawang digmaang pandaigdig. 

Ang unibersidad ay karaniwang kinakategorya bilang isang '' red brick university'', na sinasalamin ang orihinal nitong pundasyon noong ika-19 siglo.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Facts and figures|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925130238/http://www.reading.ac.uk/15/about/about-facts.aspx|deadurl=yes|url=http://www.reading.ac.uk/15/about/about-facts.aspx|access-date=2015-09-23|archivedate=2015-09-25}}&lt;/ref&gt; Ito ay may apat na pangunahing kampus sa parehong sa United Kingdom at sa labas nito. Ang mga kampus ng London Roads at Whiteknights ay nakabase sa bayan ng Reading mismo, at ang Greenlands ay nakabase sa bangko ng [[Ilog Tamesis]] (''River Thames''). Ito rin ay isang satelayt na kampus sa Iskandar Puteri, [[Malaysia]].

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

{{coord|format=dms|display=title}}
{{Stub|Edukasyon}}

[[Kategorya:Mga pamantasan]]</text>
      <sha1>e4qatssrge15bzqk9a5g87txhzvg4ee</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Usapang kategorya:Mga Pilipino</title>
    <ns>15</ns>
    <id>280863</id>
    <revision>
      <id>2215625</id>
      <parentid>2215184</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T06:01:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>79921</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>2215625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40255" sha1="tuibb4ktwnl3luggeoc45cxtklpqzve" xml:space="preserve">== Wala pang artikulo sa wikang Tagalog ==

'''Ang sumusunod ay talaan ng mga mamamayan ng Pilipinas na mayroon nang artikulo sa ibang bersiyon ng Wikipedia ngunit hindi pa nagagawan ng artikulo sa Tagalog Wikipedia:'''

{{Wikidata list|sparql=

SELECT DISTINCT ?item ?article_en ?linkcount WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q5.
  ?item wdt:P27 wd:Q928.
  ?item wikibase:sitelinks ?linkcount .
  
    ?article_en schema:about ?item .
    ?article_en schema:inLanguage &quot;en&quot; .
    ?article_en schema:isPartOf &lt;https://en.wikipedia.org/&gt;
             
  FILTER (?linkcount &gt;= 1) .       # only include items with 1 or more sitelinks
  FILTER NOT EXISTS {
    ?article schema:about ?item .
    ?article schema:inLanguage &quot;tl&quot; .
    ?article schema:isPartOf &lt;https://tl.wikipedia.org/&gt;
  }
}
GROUP BY ?item ?linkcount ?article_en
ORDER BY DESC(?linkcount)
LIMIT 100

|columns=P18,label:Article,P106,P793,P800,P39,?article_en
|section=
|min_section=
|sort=?linkcount
|links=red
|thumb=128
|autolist=
|references=all
}}
{| class='wikitable sortable'
! larawan
! Article
! hanapbuhay
! significant event
! magnum opus
! nahawakang pwesto
! ?article_en
|-
| [[Talaksan:Lav Diaz at 81st Venice International Film Festival.jpg|center|128px]]
| [[Lav Diaz]]
| [[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]]&lt;br/&gt;[[editor ng pelikula]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[prodyuser ng pelikula]]&lt;br/&gt;[[screenwriter]]&lt;br/&gt;[[artista]]&lt;br/&gt;[[direktor]]&lt;ref name=&quot;ref_9dcd9960024412bee88cb9de0f5ddf9229d4c663ed2ba8b4910cc05c78097c3a&quot;&gt;https://cs.isabart.org/person/122314&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[film screenwriter]]&lt;ref name=&quot;ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94&quot;&gt;''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[musiko]]&lt;ref name=&quot;ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94&quot;&gt;''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[kritiko ng sine]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:Lav_Diaz|Lav Diaz]]
|-
| [[Talaksan:Paul Mulders.jpg|center|128px]]
| [[Paul Mulders]]
| [[futbolista]]
| 
| 
| 
| [[:en:Paul_Mulders|Paul Mulders]]
|-
| [[Talaksan:1960 Neile Adams.jpg|center|128px]]
| [[Neile Adams]]
| [[artista]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[mang-aawit]]&lt;br/&gt;[[artista sa telebisyon]]&lt;br/&gt;[[artista sa pelikula]]&lt;br/&gt;[[artista sa teatro]]
| 
| 
| 
| [[:en:Neile_Adams|Neile Adams]]
|-
| [[Talaksan:Angel Guirado azkals 2011.jpg|center|128px]]
| [[Ángel Guirado]]
| [[futbolista]]&lt;ref name=&quot;ref_29e115b4d8673aa55ed93f170246260cdb6ce2dbf55e09a234ed0993291e067f&quot;&gt;''[[:d:Q5715639|BDFutbol]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:%C3%81ngel_Guirado|%C3%81ngel Guirado]]
|-
| 
| [[Junrey Balawing]]
| 
| 
| 
| 
| [[:en:Junrey_Balawing|Junrey Balawing]]
|-
| [[Talaksan:James Younghusband Oct 2013.jpg|center|128px]]
| [[James Younghusband]]
| [[futbolista]]
| 
| 
| 
| [[:en:James_Younghusband|James Younghusband]]
|-
| [[Talaksan:Chris Greatwich.JPG|center|128px]]
| [[Chris Greatwich]]
| [[futbolista]]&lt;br/&gt;[[association football manager]]
| 
| 
| 
| [[:en:Chris_Greatwich|Chris Greatwich]]
|-
| [[Talaksan:Adolfo Tito Yllana, September 2021 (GPOABF 0882) (cropped).jpg|center|128px]]
| [[Adolfo Tito Yllana]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]
| 
| 
| [[titular archbishop]]&lt;br/&gt;[[Apostolic Nuncio to Papua New Guinea]]&lt;br/&gt;[[Apostolic Nuncio to the Solomon Islands]]&lt;br/&gt;[[Apostolic Nuncio to Pakistan]]&lt;br/&gt;[[Apostolic Nuncio to the Democratic Republic of the Congo]]&lt;br/&gt;[[apostolic nuncio to Israel]]&lt;br/&gt;[[Apostolic Delegate to Jerusalem and Palestine]]&lt;br/&gt;[[apostolic nuncio to Cyprus]]&lt;br/&gt;[[Apostolic Nuncio to Australia]]
| [[:en:Adolfo_Tito_Yllana|Adolfo Tito Yllana]]
|-
| [[Talaksan:Donnie Nietes.png|center|128px]]
| [[Donnie Nietes]]
| [[boksingero]]&lt;ref name=&quot;ref_883810bbc71539bca4145280e9d6a38794e10ac97d471507d9610482d8ea5733&quot;&gt;''[[:d:Q895505|BoxRec]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:Donnie_Nietes|Donnie Nietes]]
|-
| 
| [[Dioscoro S. Rabor]]
| [[soologo]]&lt;ref name=&quot;ref_c5b160c8d062942dc63fae4cd18b5000d2e4309511b37a3761c11480d808103a&quot;&gt;''[[:d:Q56114183|In Memoriam: Dioscoro S. Rabor, 1911-1996]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[scientific collector]]&lt;ref name=&quot;ref_96103d1bdc4401a014da17bd3b27b7311f90c94b2d4009870bb4218001e27e27&quot;&gt;''[[:d:Q64446405|Bionomia]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:Dioscoro_S._Rabor|Dioscoro S. Rabor]]
|-
| 
| [[Rachel Grant]]
| [[artista]]&lt;ref name=&quot;ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65&quot;&gt;''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[modelo]]&lt;br/&gt;[[artista sa pelikula]]&lt;br/&gt;[[scuba diver]]&lt;br/&gt;[[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]]
| 
| 
| 
| [[:en:Rachel_Grant|Rachel Grant]]
|-
| [[Talaksan:Andray Blatche.jpg|center|128px]]
| [[Andray Blatche]]
| [[basketbolista]]&lt;ref name=&quot;ref_b316776bfd4d19b22b05d403d20bf7aa69dcd18a806d586c89f9100926aeab05&quot;&gt;''[[:d:Q7300810|RealGM]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:Andray_Blatche|Andray Blatche]]
|-
| 
| [[Oscar Cruz]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[Catholic archbishop]]&lt;br/&gt;[[titular bishop]]&lt;br/&gt;[[auxiliary bishop]]&lt;br/&gt;[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]]
| [[:en:Oscar_Cruz|Oscar Cruz]]
|-
| [[Talaksan:Angelo Reyes.jpg|center|128px]]
| [[Angelo Reyes]]
| [[politiko]]&lt;br/&gt;[[military personnel]]
| 
| 
| [[Kalihim ng Tanggulang Pambansa]]&lt;br/&gt;[[Kalihim ng Kapaligiran at Likas na Yaman]]&lt;br/&gt;[[Kalihim ng Enerhiya]]&lt;br/&gt;[[Kalihim ng Interyor at Pamahalaang Lokal]]
| [[:en:Angelo_Reyes|Angelo Reyes]]
|-
| [[Talaksan:Archbishop Angel Lagdameo.jpg|center|128px]]
| [[Angel Lagdameo]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[archbishop of Jaro]]&lt;br/&gt;[[auxiliary bishop]]&lt;br/&gt;[[diocesan bishop]]&lt;br/&gt;[[titular bishop]]&lt;br/&gt;[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]]
| [[:en:Angel_Lagdameo|Angel Lagdameo]]
|-
| [[Talaksan:JfAniceto0456Pacianofvf 06.JPG|center|128px]]
| [[Paciano Aniceto]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Catholic archbishop]]
| 
| 
| [[Catholic archbishop]]&lt;br/&gt;[[diocesan bishop]]&lt;br/&gt;[[titular bishop]]&lt;br/&gt;[[auxiliary bishop]]
| [[:en:Paciano_Aniceto|Paciano Aniceto]]
|-
| [[Talaksan:Cardinal Ricardo Vidal.jpg|center|128px]]
| [[Ricardo Tito Jamin Vidal]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[Kardinal (Katolisismo)|Kardenal]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[titular bishop]]&lt;br/&gt;[[Catholic archbishop]]&lt;br/&gt;[[Archbishop of Cebu]]&lt;br/&gt;[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]]
| [[:en:Ricardo_Vidal|Ricardo Vidal]]
|-
| [[Talaksan:Orlando Quevedo 2016.jpg|center|128px]]
| [[Orlando Beltran Quevedo]]
| [[manunulat]]&lt;br/&gt;[[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[Kardinal (Katolisismo)|Kardenal]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[diocesan bishop]]&lt;br/&gt;[[Roman Catholic Archbishop of Nueva Segovia]]&lt;br/&gt;[[Catholic archbishop]]&lt;br/&gt;[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]]
| [[:en:Orlando_Quevedo|Orlando Quevedo]]
|-
| 
| [[Angelito Lampon]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[titular bishop]]&lt;br/&gt;[[Catholic archbishop]]&lt;br/&gt;[[vicar apostolic]]&lt;br/&gt;[[apostolic administrator]]
| [[:en:Angelito_Lampon|Angelito Lampon]]
|-
| [[Talaksan:Romulo Valles Balangiga bell turnover (cropped).jpg|center|128px]]
| [[Romulo Valles]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[diocesan bishop]]&lt;br/&gt;[[Catholic archbishop]]&lt;br/&gt;[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]]
| [[:en:Romulo_Valles|Romulo Valles]]
|-
| 
| [[Antonio Ledesma]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;br/&gt;[[Arsobispo]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Catholic theologian]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[Catholic archbishop]]&lt;br/&gt;[[coadjutor bishop]]&lt;br/&gt;[[bishop prelate]]&lt;br/&gt;[[apostolic administrator]]
| [[:en:Antonio_Ledesma|Antonio Ledesma]]
|-
| [[Talaksan:JfTobias0431Bishopfvf 02.JPG|center|128px]]
| [[Antonio Realubin Tobias]]
| [[teologo]]&lt;br/&gt;[[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[diocesan bishop]]&lt;br/&gt;[[titular bishop]]&lt;br/&gt;[[auxiliary bishop]]&lt;br/&gt;[[apostolic administrator]]
| [[:en:Antonio_Tobias|Antonio Tobias]]
|-
| [[Talaksan:Albert del Rosario.jpg|center|128px]]
| [[Albert del Rosario]]
| [[diplomata]]&lt;br/&gt;[[politiko]]&lt;br/&gt;[[negosyante]]
| 
| 
| [[Kalihim ng Ugnayang Panlabas]]&lt;br/&gt;[[ambassador of the Philippines to the United States]]
| [[:en:Albert_del_Rosario|Albert del Rosario]]
|-
| [[Talaksan:Arnel Pineda by Phey Palma.jpg|center|128px]]
| [[Arnel Pineda]]
| [[mang-aawit]]&lt;br/&gt;[[manunulat ng awitin]]
| 
| 
| 
| [[:en:Arnel_Pineda|Arnel Pineda]]
|-
| [[Talaksan:Chadhugo (300dpi).jpg|center|128px]]
| [[Chad Hugo]]
| [[record producer]]&lt;br/&gt;[[manunulat ng awitin]]&lt;br/&gt;[[musiko]]
| 
| 
| 
| [[:en:Chad_Hugo|Chad Hugo]]
|-
| [[Talaksan:Bishop.Arturo.Bastes.jpg|center|128px]]
| [[Arturo M. Bastes]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[diocesan bishop]]&lt;br/&gt;[[coadjutor bishop]]
| [[:en:Arturo_Bastes|Arturo Bastes]]
|-
| [[Talaksan:Ernie Chan at Super-Con 2009.JPG|center|128px]]
| [[Ernie Chan]]
| [[comics artist]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Prodyuser sa telebisyon|produser sa telebisyon]]&lt;br/&gt;[[ilustrador]]&lt;ref name=&quot;ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94&quot;&gt;''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[graphic artist]]&lt;ref name=&quot;ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94&quot;&gt;''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[disenyador]]&lt;ref name=&quot;ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94&quot;&gt;''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[alagad ng sining biswal]]&lt;ref name=&quot;ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94&quot;&gt;''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:Ernie_Chan|Ernie Chan]]
|-
| [[Talaksan:Venus Raj.jpg|center|128px]]
| [[Venus Raj]]
| [[modelo]]&lt;br/&gt;[[kalahok sa patimapalak pangkagandahan]]
| 
| 
| 
| [[:en:Venus_Raj|Venus Raj]]
|-
| [[Talaksan:Brian Yuzna (2007 crop).jpg|center|128px]]
| [[Brian Yuzna]]
| [[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[prodyuser ng pelikula]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[screenwriter]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[artista]]
| 
| 
| 
| [[:en:Brian_Yuzna|Brian Yuzna]]
|-
| 
| [[Leonardo Legaspi]]
| [[propesor ng unibersidad]]&lt;br/&gt;[[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[Roman Catholic Archbishop of Caceres]]&lt;br/&gt;[[titular bishop]]&lt;br/&gt;[[auxiliary bishop]]&lt;br/&gt;[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]]
| [[:en:Leonardo_Legaspi|Leonardo Legaspi]]
|-
| [[Talaksan:Brillante Mendoza at the 69th Venice International Film Festival, September 2012.jpg|center|128px]]
| [[Brillante Mendoza]]
| [[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]]&lt;br/&gt;[[cinematographer]]&lt;ref name=&quot;ref_833b0ecf39cfd9c634b88c55346640b8ff53e5ec78e177b604b7a78346be027c&quot;&gt;http://asianwiki.com/Brillante_Mendoza&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[screenwriter]]&lt;ref name=&quot;ref_89d32ec69eda3ae30901972a23ca4c45d7f2c401e64244cc1c33b72d8976e7fa&quot;&gt;https://lilokpelikula.wordpress.com/2009/10/21/lola-brillante-mendoza-2009/&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_df976a5955ea21883692f260e6765daa529da60de09340ac0bd712c56bd8c1ba&quot;&gt;http://www.timeout.com/london/film/captive-2012&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_2cd4517100d2a9b21c471d3cc0520af58e84f86743a8b0f423ac62d628a710c6&quot;&gt;''[[:d:Q105584|Rotten Tomatoes]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[prodyuser ng pelikula]]&lt;ref name=&quot;ref_b2d7a45e5d3180f042276aa6e9408760514212ca319bc04a9eaae19b89f7c331&quot;&gt;http://www.nytimes.com/movies/movie/457936/Kinatay/details&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_2cd4517100d2a9b21c471d3cc0520af58e84f86743a8b0f423ac62d628a710c6&quot;&gt;''[[:d:Q105584|Rotten Tomatoes]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[production designer]]&lt;br/&gt;[[direktor]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:Brillante_Mendoza|Brillante Mendoza]]
|-
| [[Talaksan:Pancho Villa BNF.jpeg|center|128px]]
| [[Pancho Villa]]
| [[boksingero]]&lt;ref name=&quot;ref_883810bbc71539bca4145280e9d6a38794e10ac97d471507d9610482d8ea5733&quot;&gt;''[[:d:Q895505|BoxRec]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:Pancho_Villa_(boxer)|Pancho Villa (boxer)]]
|-
| [[Talaksan:Bishop Broderick Pabillo at the Manila Cathedral 2023-10-29.jpg|center|128px]]
| [[Broderick Soncuaco Pabillo]]
| [[teologo]]&lt;br/&gt;[[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[titular bishop]]&lt;br/&gt;[[auxiliary bishop]]&lt;br/&gt;[[apostolic administrator]]
| [[:en:Broderick_Pabillo|Broderick Pabillo]]
|-
| [[Talaksan:Simeon Toribio.jpg|center|128px]]
| [[Simeón Toribio]]
| [[politiko]]&lt;br/&gt;[[atleta]]
| 
| 
| [[miyembro ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]]
| [[:en:Simeon_Toribio|Simeon Toribio]]
|-
| [[Talaksan:Julio Rosales.jpg|center|128px]]
| [[Julio Rosales]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[Kardinal (Katolisismo)|Kardenal]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Archbishop of Cebu]]&lt;br/&gt;[[diocesan bishop]]&lt;br/&gt;[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]]
| [[:en:Julio_Rosales|Julio Rosales]]
|-
| [[Talaksan:Jerry Lucena.jpg|center|128px]]
| [[Jerry Lucena]]
| [[futbolista]]&lt;br/&gt;[[association football manager]]
| 
| 
| 
| [[:en:Jerry_Lucena|Jerry Lucena]]
|-
| 
| [[David William Valencia Antonio]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[auxiliary bishop]]&lt;br/&gt;[[diocesan bishop]]&lt;br/&gt;[[titular bishop]]&lt;br/&gt;[[apostolic administrator]]&lt;br/&gt;[[Roman Catholic Archbishop of Nueva Segovia]]
| [[:en:David_William_Antonio|David William Antonio]]
|-
| 
| [[Miguel White]]
| [[atleta]]
| 
| 
| 
| [[:en:Miguel_White|Miguel White]]
|-
| [[Talaksan:Fernando Capalla.jpg|center|128px]]
| [[Fernando Capalla]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[Catholic archbishop]]&lt;br/&gt;[[diocesan bishop]]&lt;br/&gt;[[titular bishop]]&lt;br/&gt;[[auxiliary bishop]]&lt;br/&gt;[[coadjutor archbishop]]&lt;br/&gt;[[territorial prelate]]&lt;br/&gt;[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]]
| [[:en:Fernando_Capalla|Fernando Capalla]]
|-
| [[Talaksan:Rolando Santos CM.jpg|center|128px]]
| [[Rolando Crisostomo Santos]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[diocesan bishop]]
| [[:en:Rolando_Santos|Rolando Santos]]
|-
| [[Talaksan:Archbishop Gilbert Garcera 2024-06-29.jpg|center|128px]]
| [[Gilbert Garcera]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[diocesan bishop]]&lt;br/&gt;[[Archbishop of Lipa]]&lt;br/&gt;[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]]
| [[:en:Gilbert_Garcera|Gilbert Garcera]]
|-
| 
| [[Meiling Melançon]]
| [[artista]]&lt;br/&gt;[[modelo]]&lt;br/&gt;[[artista sa pelikula]]&lt;br/&gt;[[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]]
| 
| 
| 
| [[:en:Mei_Melan%C3%A7on|Mei Melan%C3%A7on]]
|-
| [[Talaksan:Archbishop John F. Du.png|center|128px]]
| [[John F. Du]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[Archbishop of Palo]]&lt;br/&gt;[[auxiliary bishop]]&lt;br/&gt;[[diocesan bishop]]&lt;br/&gt;[[titular bishop]]
| [[:en:John_F._Du|John F. Du]]
|-
| [[Talaksan:Bishop Jose Romeo O. Lazo (2).jpg|center|128px]]
| [[Jose Romeo Lazo]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[diocesan bishop]]&lt;br/&gt;[[Roman Catholic Bishop of San Jose de Antique]]&lt;br/&gt;[[archbishop of Jaro]]
| [[:en:Jose_Romeo_Lazo|Jose Romeo Lazo]]
|-
| 
| [[Jose S. Palma]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[Bishop of Calbayog]]&lt;br/&gt;[[titular bishop]]&lt;br/&gt;[[Archbishop of Cebu]]&lt;br/&gt;[[Archbishop of Palo]]&lt;br/&gt;[[auxiliary bishop]]&lt;br/&gt;[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]]
| [[:en:Jos%C3%A9_S._Palma|Jos%C3%A9 S. Palma]]
|-
| 
| [[Mark Javier]]
| [[archer]]
| 
| 
| 
| [[:en:Mark_Javier|Mark Javier]]
|-
| [[Talaksan:D LIM.jpg|center|128px]]
| [[Danilo Lim]]
| [[politiko]]&lt;br/&gt;[[military personnel]]
| 
| 
| 
| [[:en:Danilo_Lim|Danilo Lim]]
|-
| 
| [[Osvaldo Padilla]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]
| 
| 
| [[Catholic archbishop]]&lt;br/&gt;[[titular archbishop]]&lt;br/&gt;[[apostolic nuncio to Panama]]&lt;br/&gt;[[apostolic nuncio to Sri Lanka]]&lt;br/&gt;[[apostolic nuncio to Nigeria]]&lt;br/&gt;[[Apostolic Nuncio to Costa Rica]]&lt;br/&gt;[[apostolic nuncio to South Korea]]&lt;br/&gt;[[apostolic nuncio to Mongolia]]
| [[:en:Osvaldo_Padilla|Osvaldo Padilla]]
|-
| [[Talaksan:Pablo Virgilio David in 2014 (Retouched).jpg|center|128px]]
| [[Pablo Virgilio Siongco David]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[auxiliary bishop]]&lt;br/&gt;[[diocesan bishop]]&lt;br/&gt;[[titular bishop]]&lt;br/&gt;[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]]&lt;br/&gt;[[cardinal priest]]
| [[:en:Pablo_Virgilio_David|Pablo Virgilio David]]
|-
| 
| [[Rodolfo Tan Cardoso]]
| [[ahedresista]]
| 
| 
| 
| [[:en:Rodolfo_Tan_Cardoso|Rodolfo Tan Cardoso]]
|-
| 
| [[Leopoldo Serantes]]
| [[boksingero]]
| 
| 
| 
| [[:en:Leopoldo_Serantes|Leopoldo Serantes]]
|-
| [[Talaksan:Archbishop Ramon Argüelles.jpg|center|128px]]
| [[Ramon Arguelles]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[Archbishop of Lipa]]&lt;br/&gt;[[auxiliary bishop]]&lt;br/&gt;[[diocesan bishop]]&lt;br/&gt;[[titular bishop]]
| [[:en:Ramon_Arguelles|Ramon Arguelles]]
|-
| [[Talaksan:Bishop Reynaldo G. Evangelista.jpg|center|128px]]
| [[Reynaldo Evangelista]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[diocesan bishop]]&lt;br/&gt;[[bishop of Imus]]
| [[:en:Reynaldo_Evangelista|Reynaldo Evangelista]]
|-
| [[Talaksan:Dr Honoria Acosta-Sison.jpg|center|128px]]
| [[Honoria Acosta-Sison]]
| [[gynecologist]]&lt;ref name=&quot;ref_2e1dc5b7c6c2a86eb86a2122d9352ef1f3c7714a1143fe7c1b3fc067eab931f7&quot;&gt;''[[:d:Q28721132|The Biographical Dictionary of Women in Science]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[propesor ng unibersidad]]&lt;ref name=&quot;ref_2e1dc5b7c6c2a86eb86a2122d9352ef1f3c7714a1143fe7c1b3fc067eab931f7&quot;&gt;''[[:d:Q28721132|The Biographical Dictionary of Women in Science]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[obstetrician]]
| 
| 
| 
| [[:en:Honoria_Acosta-Sison|Honoria Acosta-Sison]]
|-
| 
| [[Sergio Utleg]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[Catholic archbishop]]&lt;br/&gt;[[diocesan bishop]]
| [[:en:Sergio_Utleg|Sergio Utleg]]
|-
| [[Talaksan:Teófilo Yldefonso 1928.jpg|center|128px]]
| [[Teófilo Yldefonso]]
| [[manlalangoy]]&lt;br/&gt;[[military personnel]]
| 
| 
| 
| [[:en:Te%C3%B3filo_Yldefonso|Te%C3%B3filo Yldefonso]]
|-
| 
| [[Gabriel Reyes]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]
| 
| 
| [[Catholic archbishop]]&lt;br/&gt;[[Arsobispo ng Maynila]]&lt;br/&gt;[[Archbishop of Cebu]]&lt;br/&gt;[[titular archbishop]]&lt;br/&gt;[[bishop of Cebu]]&lt;br/&gt;[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]]
| [[:en:Gabriel_Reyes|Gabriel Reyes]]
|-
| 
| [[Wenceslao Selga Padilla]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[titular bishop]]&lt;br/&gt;[[apostolic prefect]]&lt;br/&gt;[[superior]]
| [[:en:Wenceslao_Padilla|Wenceslao Padilla]]
|-
| [[Talaksan:Melissa de la Cruz at LA Time Festival of Books 2013-cropped.jpg|center|128px]]
| [[Melissa de la Cruz]]
| [[manunulat]]&lt;br/&gt;[[children's writer]]&lt;br/&gt;[[nobelista]]&lt;br/&gt;[[editor]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[young adult author]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;
| 
| [[Blue Bloods]]
| 
| [[:en:Melissa_de_la_Cruz|Melissa de la Cruz]]
|-
| [[Talaksan:Shamcey Supsup on September 18, 2011.jpg|center|128px]]
| [[Shamcey Supsup]]
| [[modelo]]&lt;br/&gt;[[arkitekto]]&lt;br/&gt;[[kalahok sa patimapalak pangkagandahan]]
| 
| 
| 
| [[:en:Shamcey_Supsup-Lee|Shamcey Supsup-Lee]]
|-
| [[Talaksan:Anthony Villanueva 2017 stamp of the Philippines.jpg|center|128px]]
| [[Anthony Villanueva]]
| [[boksingero]]&lt;ref name=&quot;ref_883810bbc71539bca4145280e9d6a38794e10ac97d471507d9610482d8ea5733&quot;&gt;''[[:d:Q895505|BoxRec]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[artista]]
| 
| 
| 
| [[:en:Anthony_Villanueva|Anthony Villanueva]]
|-
| 
| [[Roel Velasco]]
| [[boksingero]]
| 
| 
| 
| [[:en:Roel_Velasco|Roel Velasco]]
|-
| [[Talaksan:2013 AVN Awards - Mimi Miyagi (8396773441) (crop).jpg|center|128px]]
| [[Mimi Miyagi]]
| [[artistang pornograpiko]]&lt;br/&gt;[[modelo]]&lt;br/&gt;[[erotic photography model]]&lt;br/&gt;[[politiko]]&lt;br/&gt;[[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]]
| 
| 
| 
| [[:en:Mimi_Miyagi|Mimi Miyagi]]
|-
| 
| [[José Villanueva]]
| [[boksingero]]
| 
| 
| 
| [[:en:Jos%C3%A9_Villanueva_(boxer)|Jos%C3%A9 Villanueva (boxer)]]
|-
| 
| [[Isnilon Hapilon]]
| [[militant]]&lt;ref name=&quot;ref_3a050fe4a1b5cdc123941a4d809de3e4cbdf86aca7a47d00e70fc73396c7692f&quot;&gt;http://www.reuters.com/article/us-philippines-militants-idUSBRE93F09K20130416&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[military personnel]]
| 
| 
| [[Emir]]
| [[:en:Isnilon_Hapilon|Isnilon Hapilon]]
|-
| 
| [[Satoshi Otomo]]
| [[futbolista]]
| 
| 
| 
| [[:en:Satoshi_%C5%8Ctomo|Satoshi %C5%8Ctomo]]
|-
| [[Talaksan:Pedro Abad Santos.jpg|center|128px]]
| [[Pedro Abad Santos]]
| [[politiko]]
| 
| 
| [[miyembro ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]]
| [[:en:Pedro_Abad_Santos|Pedro Abad Santos]]
|-
| [[Talaksan:Van Partible by Gage Skidmore.jpg|center|128px]]
| [[Van Partible]]
| [[animator]]&lt;br/&gt;[[screenwriter]]&lt;br/&gt;[[Prodyuser sa telebisyon|produser sa telebisyon]]&lt;br/&gt;[[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]]&lt;ref name=&quot;ref_dc94c0369b0c0704b1297c5e5d6c30196103b012e010ca8d43a5cc6a1cbde10b&quot;&gt;''[[:d:Q37312|Internet Movie Database]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[direktor sa telebisyon]]&lt;ref name=&quot;ref_dc94c0369b0c0704b1297c5e5d6c30196103b012e010ca8d43a5cc6a1cbde10b&quot;&gt;''[[:d:Q37312|Internet Movie Database]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[film screenwriter]]&lt;ref name=&quot;ref_dc94c0369b0c0704b1297c5e5d6c30196103b012e010ca8d43a5cc6a1cbde10b&quot;&gt;''[[:d:Q37312|Internet Movie Database]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:Van_Partible|Van Partible]]
|-
| [[Talaksan:Satine Phoenix Porn Star Karaoke 2007-05-01 1.jpg|center|128px]]
| [[Satine Phoenix]]
| [[artista]]&lt;br/&gt;[[artistang pornograpiko]]&lt;br/&gt;[[pintor]]&lt;br/&gt;[[modelo]]&lt;br/&gt;[[online streamer]]
| 
| 
| 
| [[:en:Satine_Phoenix|Satine Phoenix]]
|-
| 
| [[Rosalina Abejo]]
| [[Konduktor ng musika|konduktor]]&lt;br/&gt;[[kompositor]]&lt;ref name=&quot;ref_115bb190520bffe7d3b11a69f9df49b7ce90dc74fcae0be2a25876d6fbd480ac&quot;&gt;http://www.musicsack.com/personfmt_itempk.cfm?itempk=7&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_78ef1b4c4bfd98c1b57835278aa68bfb7a82f895c16dd08902a7241396b8dd66&quot;&gt;http://philippinemusicregistry.com.ph/main/artist/view/8&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:Rosalina_Abejo|Rosalina Abejo]]
|-
| [[Talaksan:Carli de Murga 20191101 (cropped).jpg|center|128px]]
| [[Carlie de Murga]]
| [[futbolista]]
| 
| 
| 
| [[:en:Carli_de_Murga|Carli de Murga]]
|-
| 
| [[Gurdev Khush]]
| [[henetista]]&lt;ref name=&quot;ref_fb1f64d34c5132f5694317071ca178ed1972feacbb7953a7f9690398b08c1731&quot;&gt;''[[:d:Q13219454|Library of Congress Authorities]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[magsasaka]]&lt;ref name=&quot;ref_fb1f64d34c5132f5694317071ca178ed1972feacbb7953a7f9690398b08c1731&quot;&gt;''[[:d:Q13219454|Library of Congress Authorities]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[agronomo]]&lt;ref name=&quot;ref_fb1f64d34c5132f5694317071ca178ed1972feacbb7953a7f9690398b08c1731&quot;&gt;''[[:d:Q13219454|Library of Congress Authorities]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:Gurdev_Khush|Gurdev Khush]]
|-
| [[Talaksan:MisaghBahadoranGlobal.jpg|center|128px]]
| [[Misagh Bahadoran]]
| [[dentist]]&lt;br/&gt;[[futsal player]]&lt;br/&gt;[[modelo]]&lt;br/&gt;[[futbolista]]
| 
| 
| 
| [[:en:Misagh_Bahadoran|Misagh Bahadoran]]
|-
| [[Talaksan:Philippines Foreign Secretary Yasay Addresses Reporters at a News Conference (28502880421) (cropped).jpg|center|128px]]
| [[Perfecto R. Yasay, Jr.]]
| [[negosyante]]&lt;br/&gt;[[abogado]]&lt;ref name=&quot;ref_5d9f0275a9a10a2540c3b54d54876fcc3ca330edb427fb3d32e3b7d6b2c4ce30&quot;&gt;https://cairope.dfa.gov.ph/site-administrator/embassy-news/150-perfecto-r-yasay-jr-secretary-of-foreign-affairs&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[politiko]]
| 
| 
| [[chairperson]]&lt;ref name=&quot;ref_a95020c6c926990cc42cba9158f1ffa3651c92e7a72951390e120a8a21ca0969&quot;&gt;https://news.mb.com.ph/2020/06/12/former-dfa-sec-yasay-dies-73/&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Kalihim ng Ugnayang Panlabas]]&lt;ref name=&quot;ref_7911ff1da716d452199d6d0b838df2f94f6168b660ff4836baf6ac4a4d662d24&quot;&gt;https://newsinfo.inquirer.net/878680/ca-rejects-appointment-of-yasay&lt;/ref&gt;
| [[:en:Perfecto_Yasay_Jr.|Perfecto Yasay Jr.]]
|-
| [[Talaksan:Ronnie del Carmen.jpg|center|128px]]
| [[Ronnie del Carmen]]
| [[animator]]&lt;br/&gt;[[screenwriter]]&lt;br/&gt;[[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]]&lt;br/&gt;[[ilustrador]]&lt;br/&gt;[[comics artist]]&lt;br/&gt;[[artista]]&lt;br/&gt;[[graphic artist]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[alagad ng sining]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:Ronnie_del_Carmen|Ronnie del Carmen]]
|-
| [[Talaksan:Álvaro Silva 20191101 (cropped).jpg|center|128px]]
| [[Álvaro Silva]]
| [[futbolista]]
| 
| 
| 
| [[:en:%C3%81lvaro_Silva_(footballer)|%C3%81lvaro Silva (footballer)]]
|-
| [[Talaksan:Kevin Ray Mendoza 20120329.jpg|center|128px]]
| [[Kevin Ray Mendoza Hansen]]
| [[futbolista]]
| 
| 
| 
| [[:en:Kevin_Ray_Mendoza|Kevin Ray Mendoza]]
|-
| 
| [[Natividad Almeda López]]
| [[abogado]]&lt;br/&gt;[[hukom]]
| 
| 
| 
| [[:en:Natividad_Almeda-L%C3%B3pez|Natividad Almeda-L%C3%B3pez]]
|-
| [[Talaksan:Geena Rocero for Chromat.jpg|center|128px]]
| [[Geena Rocero]]
| [[modelo]]&lt;br/&gt;[[LGBTQ rights activist]]&lt;br/&gt;[[Playmate]]
| 
| 
| 
| [[:en:Geena_Rocero|Geena Rocero]]
|-
| [[Talaksan:Jamie Herrell (Miss Philippines Earth 2014 ).jpg|center|128px]]
| [[Jamie Herrell]]
| [[kalahok sa patimapalak pangkagandahan]]
| 
| 
| 
| [[:en:Jamie_Herrell|Jamie Herrell]]
|-
| [[Talaksan:Vicky Tauli-Corpuz in Kuala-Lumpur.jpg|center|128px]]
| [[Victoria Tauli-Corpuz]]
| [[indigenous rights activist]]
| 
| 
| [[United Nations Special Rapporteur]]
| [[:en:Victoria_Tauli-Corpuz|Victoria Tauli-Corpuz]]
|-
| [[Talaksan:Kiyomi Watanabe PH.jpg|center|128px]]
| [[Kiyomi Watanabe]]
| [[judoka]]
| 
| 
| 
| [[:en:Kiyomi_Watanabe|Kiyomi Watanabe]]
|-
| [[Talaksan:Daisuke Sato After the Game - PHI vs AFG, September 12, 2023.png|center|128px]]
| [[Daisuke Sato]]
| [[futbolista]]
| 
| 
| 
| [[:en:Daisuke_Sato_(footballer)|Daisuke Sato (footballer)]]
|-
| [[Talaksan:Bienvenido Marañón CER 3-0 DAV post-match interview May 23, 2018 (cropped).jpg|center|128px]]
| [[Bienvenido Marañón Morejón]]
| [[futbolista]]&lt;ref name=&quot;ref_29e115b4d8673aa55ed93f170246260cdb6ce2dbf55e09a234ed0993291e067f&quot;&gt;''[[:d:Q5715639|BDFutbol]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:Bienvenido_Mara%C3%B1%C3%B3n|Bienvenido Mara%C3%B1%C3%B3n]]
|-
| [[Talaksan:Kevin Ingresso.jpg|center|128px]]
| [[Kevin Ingreso]]
| [[futbolista]]
| 
| 
| 
| [[:en:Kevin_Ingreso|Kevin Ingreso]]
|-
| 
| [[Oscar Jaime Llaneta Florencio]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]
| 
| 
| [[auxiliary bishop]]&lt;br/&gt;[[diocesan bishop]]&lt;br/&gt;[[titular bishop]]&lt;br/&gt;[[apostolic administrator]]
| [[:en:Oscar_Jaime_Florencio|Oscar Jaime Florencio]]
|-
| [[Talaksan:Rep. Geraldine Roman (19th Congress).jpg|center|128px]]
| [[Geraldine Roman]]
| [[mamamahayag]]&lt;br/&gt;[[estadista]]&lt;br/&gt;[[politiko]]&lt;ref name=&quot;ref_70993855ad08fbce4b2a13f5728ccf26f2ab52af081a59aa31f17fdd9af2f41d&quot;&gt;http://congress.gov.ph/members/search.php?id=roman-g&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_d01d114b0423af7fdb7cb4885737a659fb2b6409f8acd63e037ff3f1958646bb&quot;&gt;http://www.congress.gov.ph/members/search.php?id=roman-g&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[miyembro ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]]&lt;ref name=&quot;ref_d01d114b0423af7fdb7cb4885737a659fb2b6409f8acd63e037ff3f1958646bb&quot;&gt;http://www.congress.gov.ph/members/search.php?id=roman-g&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[miyembro ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]]&lt;ref name=&quot;ref_70993855ad08fbce4b2a13f5728ccf26f2ab52af081a59aa31f17fdd9af2f41d&quot;&gt;http://congress.gov.ph/members/search.php?id=roman-g&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[miyembro ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]]
| [[:en:Geraldine_Roman|Geraldine Roman]]
|-
| [[Talaksan:Kylie Verzosa 2022 (cropped).jpg|center|128px]]
| [[Kylie Verzosa]]
| [[modelo]]&lt;br/&gt;[[kalahok sa patimapalak pangkagandahan]]&lt;br/&gt;[[artista]]
| 
| 
| 
| [[:en:Kylie_Verzosa|Kylie Verzosa]]
|-
| 
| [[Tabinas Jefferson]]
| [[futbolista]]
| 
| 
| 
| [[:en:Jefferson_Tabinas|Jefferson Tabinas]]
|-
| [[Talaksan:Eumir felix marcial KL 2017.jpg|center|128px]]
| [[Eumir Marcial]]
| [[boksingero]]&lt;ref name=&quot;ref_883810bbc71539bca4145280e9d6a38794e10ac97d471507d9610482d8ea5733&quot;&gt;''[[:d:Q895505|BoxRec]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:Eumir_Marcial|Eumir Marcial]]
|-
| [[Talaksan:Manny Jacinto at the 2018 Comic-Con International (42913094245) (cropped).jpg|center|128px]]
| [[Manny Jacinto]]
| [[artista sa telebisyon]]&lt;br/&gt;[[mananayaw]]&lt;br/&gt;[[artista]]&lt;ref name=&quot;ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94&quot;&gt;''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:Manny_Jacinto|Manny Jacinto]]
|-
| [[Talaksan:New Clark City Visit of Kayla Sanchez (cropped).jpg|center|128px]]
| [[Kayla Sanchez]]
| [[manlalangoy]]&lt;ref name=&quot;ref_71088fd3015a897b4edb05c490dbd362f030de19fdf8997617b2579e42df444f&quot;&gt;''[[:d:Q23439984|swimrankings.net]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:Kayla_Sanchez|Kayla Sanchez]]
|-
| [[Talaksan:Karen Ibasco Joins the UN Youth Climate Summit (2019) (cropped).jpg|center|128px]]
| [[Karen Ibasco]]
| [[kalahok sa patimapalak pangkagandahan]]&lt;br/&gt;[[pisiko]]
| 
| 
| 
| [[:en:Karen_Ibasco|Karen Ibasco]]
|-
| [[Talaksan:Sarina Bolden.png|center|128px]]
| [[Sarina Bolden]]
| [[futbolista]]&lt;ref name=&quot;ref_a4daea7bcee446c1cbd0b6a142d0b95aeef218a10a1d147d8d274272a911d962&quot;&gt;https://www.chicagotribune.com/sports/soccer/ct-world-cup-sarina-bolden-philippines-20230725-kihxntol2zb3nhmqhvhlgmqqci-story.html&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:Sarina_Bolden|Sarina Bolden]]
|-
| [[Talaksan:Margielyn Didal (cropped).jpg|center|128px]]
| [[Margielyn Didal]]
| [[skateboarder]]
| 
| 
| 
| [[:en:Margielyn_Didal|Margielyn Didal]]
|-
| [[Talaksan:Louise Mabulo UN Young Champion of the Earth Award Ceremony Speech 3 (50750541351).jpg|center|128px]]
| [[Louise Emmanuelle Mabulo]]
| [[cook]]&lt;br/&gt;[[environmentalist]]&lt;ref name=&quot;ref_ff80d94740b99d6f717b97d44e86b62139d1d5a7087ac7770ea96e91deb9b991&quot;&gt;https://www.bbc.co.uk/news/resources/idt-02d9060e-15dc-426c-bfe0-86a6437e5234&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[magsasaka]]&lt;ref name=&quot;ref_ff80d94740b99d6f717b97d44e86b62139d1d5a7087ac7770ea96e91deb9b991&quot;&gt;https://www.bbc.co.uk/news/resources/idt-02d9060e-15dc-426c-bfe0-86a6437e5234&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[entrepreneur]]&lt;ref name=&quot;ref_ff80d94740b99d6f717b97d44e86b62139d1d5a7087ac7770ea96e91deb9b991&quot;&gt;https://www.bbc.co.uk/news/resources/idt-02d9060e-15dc-426c-bfe0-86a6437e5234&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:Louise_Mabulo|Louise Mabulo]]
|-
| [[Talaksan:MitskiAPE180824 (13 of 116) (53941099308) (cropped 2).jpg|center|128px]]
| [[Beabadoobe]]
| [[mang-aawit-manunulat]]&lt;ref name=&quot;ref_7f185c0ce88ceaf3e120d7aa46e91399685a365ee5391ffd639c3a94965f31df&quot;&gt;https://www.theguardian.com/music/2024/nov/13/beabadoobee-review-02-academy-glasgow&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_bafb9b83290b96566f3ea036dee83e3d41462a1b08fd9520933aec511b33c32c&quot;&gt;https://www.nme.com/news/music/beabadoobee-brits-interview-sabrina-carpenter-embracing-imperfection-3843092&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:Beabadoobee|Beabadoobee]]
|-
| 
| [[Marinel Sumook Ubaldo]]
| [[climate activist]]
| 
| 
| 
| [[:en:Marinel_Sumook_Ubaldo|Marinel Sumook Ubaldo]]
|-
| [[Talaksan:Bianca Bustamante 2024.jpg|center|128px]]
| [[Bianca Bustamante]]
| [[racing driver]]&lt;br/&gt;[[racecar driver]]
| 
| 
| 
| [[:en:Bianca_Bustamante|Bianca Bustamante]]
|-
| [[Talaksan:PIA Leyte - Aira Villegas interview (cropped).jpg|center|128px]]
| [[Aira Villegas]]
| [[boksingero]]
| 
| 
| 
| [[:en:Aira_Villegas|Aira Villegas]]
|}
{{Wikidata list end}}</text>
      <sha1>tuibb4ktwnl3luggeoc45cxtklpqzve</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Usapang kategorya:Mga siyentipiko</title>
    <ns>15</ns>
    <id>281597</id>
    <revision>
      <id>2215626</id>
      <parentid>2215108</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T06:29:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>79921</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>2215626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31669" sha1="dvuh01jk4d4fmjh6lgsxpeglhtjqrqr" xml:space="preserve">== Wala pang artikulo ==
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?linkcount  WHERE {
  ?item wdt:P106 ?occupation.
  ?occupation wdt:P279* wd:Q864503.
  ?item wikibase:sitelinks ?linkcount .
}
GROUP BY ?item ?linkcount
ORDER BY DESC(?linkcount)
LIMIT 200
|columns=number,item,label:Article,P569,P570,P101,P18
|section=
|min_section=
|sort=
|links=red_only
|thumb=128
|autolist=fallback
|summary=itemnumber
}}
{| class='wikitable sortable'
! number
! item
! Article
! petsa ng kapanangakan
! petsa ng kamatayan
! field of work
! larawan
|-
| style='text-align:right'| 1
| [[:d:Q144535|Q144535]]
| [[Herbert Spencer]]
| data-sort-value=&quot;1820&quot; | 1820-04-27&lt;br/&gt;1820-04-28
| data-sort-value=&quot;1903&quot; | 1903-12-08
| [[botanika]]
| [[Talaksan:Herbert Spencer.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 2
| [[:d:Q11826|Q11826]]
| [[Al-Biruni]]
| data-sort-value=&quot;973&quot; | 973-09-04
| data-sort-value=&quot;1048&quot; | 1048-12-09
| [[pisika]]&lt;br/&gt;[[matematika]]&lt;br/&gt;[[astronomiya]]&lt;br/&gt;[[likas na agham]]&lt;br/&gt;[[kasaysayan]]&lt;br/&gt;[[chronology]]&lt;br/&gt;[[laborer]]&lt;br/&gt;[[Indology]]&lt;br/&gt;[[agham pandaigdig]]&lt;br/&gt;[[heograpiya]]&lt;br/&gt;[[pilosopiya]]&lt;br/&gt;[[kartograpiya]]&lt;br/&gt;[[Antropolohiya|agham-tao]]&lt;br/&gt;[[astrolohiya]]&lt;br/&gt;[[kimika]]&lt;br/&gt;[[medisina]]&lt;br/&gt;[[sikolohiya]]&lt;br/&gt;[[teolohiya]]&lt;br/&gt;[[parmakolohiya]]&lt;br/&gt;[[history of religions]]&lt;br/&gt;[[mineralohiya]]
| [[Talaksan:Al-Biruni.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 3
| [[:d:Q131117|Q131117]]
| [[Maria Montessori]]
| data-sort-value=&quot;1870&quot; | 1870-08-31
| data-sort-value=&quot;1952&quot; | 1952-05-06
| [[pedagohiya]]
| [[Talaksan:Maria Montessori (portrait).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 4
| [[:d:Q185007|Q185007]]
| [[Rita Levi-Montalcini]]
| data-sort-value=&quot;1909&quot; | 1909-04-22
| data-sort-value=&quot;2012&quot; | 2012-12-30
| [[neurobiology]]
| [[Talaksan:Rita Levi-Montalcini (1986).png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 5
| [[:d:Q7487|Q7487]]
| [[Dorothy Hodgkin]]
| data-sort-value=&quot;1910&quot; | 1910-05-12
| data-sort-value=&quot;1994&quot; | 1994-07-29
| [[X-ray crystallography]]&lt;br/&gt;[[biyokimika]]&lt;br/&gt;[[kimika]]&lt;br/&gt;[[kristalograpiya]]
| [[Talaksan:Professor Dorothy Hodgkin.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 6
| [[:d:Q160362|Q160362]]
| [[Theophrastus]]
| data-sort-value=&quot;-371&quot; | -371
| data-sort-value=&quot;-287&quot; | -287
| [[botanika]]
| [[Talaksan:Teofrasto Orto botanico head.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 7
| [[:d:Q78496|Q78496]]
| [[Konrad Lorenz]]
| data-sort-value=&quot;1903&quot; | 1903-11-07
| data-sort-value=&quot;1989&quot; | 1989-02-27
| [[etolohiya]]&lt;br/&gt;[[pilosopiya]]
| [[Talaksan:Konrad Lorenz.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 8
| [[:d:Q102034|Q102034]]
| [[Ronald Ross]]
| data-sort-value=&quot;1857&quot; | 1857-05-13
| data-sort-value=&quot;1932&quot; | 1932-09-16
| [[parasitolohiya]]&lt;br/&gt;[[epidemiyolohiya]]
| [[Talaksan:Ronald Ross.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 9
| [[:d:Q60059|Q60059]]
| [[Albertus Magnus]]
| data-sort-value=&quot;1200&quot; | 1200
| data-sort-value=&quot;1280&quot; | 1280-11-15
| [[pilosopiya]]
| [[Talaksan:Tommaso da modena, ritratti di domenicani (vescovo) 1352 150cm, treviso, ex convento di san niccolò, sala del capitolo.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 10
| [[:d:Q199654|Q199654]]
| [[Barbara McClintock]]
| data-sort-value=&quot;1902&quot; | 1902-06-16
| data-sort-value=&quot;1992&quot; | 1992-09-02
| [[henetika]]&lt;br/&gt;[[cytogenetics]]
| [[Talaksan:Barbara McClintock (1902-1992) shown in her laboratory in 1947.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 11
| [[:d:Q462843|Q462843]]
| [[Tu Youyou]]
| data-sort-value=&quot;1930&quot; | 1930-12-30
| 
| [[parmakolohiya]]&lt;br/&gt;[[tradisyonal na panggagamot na Tsino]]
| [[Talaksan:D810 4987 Tu Youyou, medicine (22945001843) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 12
| [[:d:Q25820|Q25820]]
| [[Thomas Young]]
| data-sort-value=&quot;1773&quot; | 1773-06-13
| data-sort-value=&quot;1829&quot; | 1829-05-10
| [[pisika]]&lt;br/&gt;[[mekanika]]&lt;br/&gt;[[lingguwistika]]&lt;br/&gt;[[agham ng mga materyal]]
| [[Talaksan:Thomas Young by Briggs.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 13
| [[:d:Q229264|Q229264]]
| [[Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon]]
| data-sort-value=&quot;1707&quot; | 1707-09-07
| data-sort-value=&quot;1788&quot; | 1788-04-15
| [[biyolohiya]]&lt;br/&gt;[[heograpiya]]&lt;br/&gt;[[heolohiya]]&lt;br/&gt;[[political arithmetic]]
| [[Talaksan:François Hubert Drouais - Portrait of Buffon.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 14
| [[:d:Q173441|Q173441]]
| [[Abu Abdullah Muhammad al-Idrisi al-Qurtubi al-Hasani as-Sabti]]
| data-sort-value=&quot;1110&quot; | 1110
| data-sort-value=&quot;1166&quot; | 1166&lt;br/&gt;1165
| [[kartograpiya]]&lt;br/&gt;[[heograpiya]]&lt;br/&gt;[[paglalakbay]]
| [[Talaksan:Al-Idrisi, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 15
| [[:d:Q70554|Q70554]]
| [[Hermann Emil Fischer]]
| data-sort-value=&quot;1852&quot; | 1852-10-09
| data-sort-value=&quot;1919&quot; | 1919-07-15
| [[kimika]]
| [[Talaksan:Hermann Emil Fischer. Photograph by Atelier Victoria, 1895. Wellcome V0027668 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 16
| [[:d:Q7426|Q7426]]
| [[Ada Yonath]]
| data-sort-value=&quot;1939&quot; | 1939-06-22
| 
| [[kristalograpiya]]&lt;br/&gt;[[biyolohiya]]&lt;br/&gt;[[biyolohiyang molekular]]&lt;br/&gt;[[biyokimika]]&lt;br/&gt;[[ribosoma]]&lt;br/&gt;[[biyolohiyang estruktural]]
| [[Talaksan:Ada E. Yonath.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 17
| [[:d:Q204733|Q204733]]
| [[Gerty Cori]]
| data-sort-value=&quot;1896&quot; | 1896-08-15
| data-sort-value=&quot;1957&quot; | 1957-10-26
| [[biyokimika]]&lt;br/&gt;[[medisina]]
| [[Talaksan:Gerty Theresa Cori.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 18
| [[:d:Q213195|Q213195]]
| [[B. F. Skinner]]
| data-sort-value=&quot;1904&quot; | 1904-03-20
| data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990-08-18
| [[sikolohiya]]&lt;br/&gt;[[behavioral analytics]]
| [[Talaksan:B.F. Skinner at Harvard circa 1950 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 19
| [[:d:Q151564|Q151564]]
| [[Frederick Sanger]]
| data-sort-value=&quot;1918&quot; | 1918-08-13
| data-sort-value=&quot;2013&quot; | 2013-11-19
| [[biyokimika]]
| [[Talaksan:Frederick Sanger2.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 20
| [[:d:Q35703|Q35703]]
| [[Gertrude B. Elion]]
| data-sort-value=&quot;1918&quot; | 1918-01-23
| data-sort-value=&quot;1999&quot; | 1999-02-21
| [[parmakolohiya]]&lt;br/&gt;[[biyokimika]]
| [[Talaksan:Gertrude Elion (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 21
| [[:d:Q84405|Q84405]]
| [[Karl Landsteiner]]
| data-sort-value=&quot;1868&quot; | 1868-06-14
| data-sort-value=&quot;1943&quot; | 1943-06-26
| [[kimika]]
| [[Talaksan:Karl Landsteiner nobel.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 22
| [[:d:Q214565|Q214565]]
| [[Beatrix Potter]]
| data-sort-value=&quot;1866&quot; | 1866-07-28
| data-sort-value=&quot;1943&quot; | 1943-12-22
| 
| [[Talaksan:Beatrix Potter by King cropped.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 23
| [[:d:Q107402|Q107402]]
| [[Rosalyn Sussman Yalow]]
| data-sort-value=&quot;1921&quot; | 1921-07-19
| data-sort-value=&quot;2011&quot; | 2011-05-30
| [[biyopisika]]
| [[Talaksan:Rosalyn Yalow.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 24
| [[:d:Q318750|Q318750]]
| [[Stephen Hillenburg]]
| data-sort-value=&quot;1961&quot; | 1961-08-21
| data-sort-value=&quot;2018&quot; | 2018-11-26
| [[biyolohiyang pandagat]]&lt;br/&gt;[[animasyon]]&lt;br/&gt;[[komiks]]
| [[Talaksan:Stephen Hillenburg by Carlos Cazurro.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 25
| [[:d:Q60024|Q60024]]
| [[Hermann von Helmholtz]]
| data-sort-value=&quot;1821&quot; | 1821-08-31
| data-sort-value=&quot;1894&quot; | 1894-09-08
| [[pisika]]&lt;br/&gt;[[medisina]]&lt;br/&gt;[[pisyolohiya]]&lt;br/&gt;[[sikolohiya]]
| [[Talaksan:Hermann von Helmholtz.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 26
| [[:d:Q185777|Q185777]]
| [[Alexis Carrel]]
| data-sort-value=&quot;1873&quot; | 1873-06-28
| data-sort-value=&quot;1944&quot; | 1944-11-05
| [[Pag-oopera|pagtistis]]&lt;br/&gt;[[biyolohiya]]&lt;br/&gt;[[pathophysiology]]&lt;br/&gt;[[pisyolohiya]]&lt;br/&gt;[[vascular surgery]]
| [[Talaksan:Alexis Carrel 1912.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 27
| [[:d:Q103844|Q103844]]
| [[Françoise Barré-Sinoussi]]
| data-sort-value=&quot;1947&quot; | 1947-07-30
| 
| [[birolohiya]]
| [[Talaksan:Françoise Barré-Sinoussi-press conference Dec 06th, 2008-1.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 28
| [[:d:Q180468|Q180468]]
| [[Albert von Szent-Györgyi Nagyrápolt]]
| data-sort-value=&quot;1893&quot; | 1893-09-16
| data-sort-value=&quot;1986&quot; | 1986-10-22
| [[biyokimika]]&lt;br/&gt;[[pisyolohiya]]
| [[Talaksan:Albert Szent-Györgyi.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 29
| [[:d:Q154824|Q154824]]
| [[Norman Borlaug]]
| data-sort-value=&quot;1914&quot; | 1914-03-25
| data-sort-value=&quot;2009&quot; | 2009-09-12
| [[agronomiya]]
| [[Talaksan:Norman Borlaug.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 30
| [[:d:Q200136|Q200136]]
| [[Linda B. Buck]]
| data-sort-value=&quot;1947&quot; | 1947-01-29
| 
| [[biyolohiya]]&lt;br/&gt;[[neurosiyensiya]]
| [[Talaksan:Linda Buck 2015 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 31
| [[:d:Q43917|Q43917]]
| [[Eduard Buchner]]
| data-sort-value=&quot;1860&quot; | 1860-05-20
| data-sort-value=&quot;1917&quot; | 1917-08-13
| [[kimika]]&lt;br/&gt;[[biyokimika]]
| [[Talaksan:Eduardbuchner.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 32
| [[:d:Q150630|Q150630]]
| [[Camillo Golgi]]
| data-sort-value=&quot;1843&quot; | 1843-07-07
| data-sort-value=&quot;1926&quot; | 1926-01-21
| [[malarya]]&lt;br/&gt;[[medisina]]&lt;br/&gt;[[histolohiya]]&lt;br/&gt;[[anatomiya]]&lt;br/&gt;[[patolohiya]]&lt;br/&gt;[[agham]]
| [[Talaksan:Camillo Golgi nobel.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 33
| [[:d:Q17280087|Q17280087]]
| [[Emmanuelle Charpentier]]
| data-sort-value=&quot;1968&quot; | 1968-12-11
| 
| [[mikrobiyolohiya]]&lt;br/&gt;[[biyokimika]]&lt;br/&gt;[[henetika]]
| [[Talaksan:Emmanuelle Charpentier.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 34
| [[:d:Q80905|Q80905]]
| [[Donald Arthur Glaser]]
| data-sort-value=&quot;1926&quot; | 1926-09-21
| data-sort-value=&quot;2013&quot; | 2013-02-28
| [[pisika]]
| [[Talaksan:Donald Glaser.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 35
| [[:d:Q102804|Q102804]]
| [[Henri Moissan]]
| data-sort-value=&quot;1852&quot; | 1852-09-28
| data-sort-value=&quot;1907&quot; | 1907-02-20
| [[kimika]]
| [[Talaksan:Henri Moissan.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 36
| [[:d:Q177681|Q177681]]
| [[Thomas Hunt Morgan]]
| data-sort-value=&quot;1866&quot; | 1866-09-25
| data-sort-value=&quot;1945&quot; | 1945-12-04
| [[henetika]]
| [[Talaksan:Thomas Hunt Morgan.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 37
| [[:d:Q26322|Q26322]]
| [[Carol Greider]]
| data-sort-value=&quot;1961&quot; | 1961-04-15
| 
| [[biyolohiyang molekular]]&lt;br/&gt;[[biyolohiya]]&lt;br/&gt;[[henetika]]
| [[Talaksan:GREIDER Carol 2014 - Less vignetting.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 38
| [[:d:Q26321|Q26321]]
| [[Elizabeth Blackburn]]
| data-sort-value=&quot;1948&quot; | 1948-11-26
| 
| [[biyolohiya]]&lt;br/&gt;[[pisyolohiya]]&lt;br/&gt;[[cytogenetics]]
| [[Talaksan:Elizabeth Blackburn CHF Heritage Day 2012 Rush 001.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 39
| [[:d:Q153159|Q153159]]
| [[Elias Lönnrot]]
| data-sort-value=&quot;1802&quot; | 1802-04-09
| data-sort-value=&quot;1884&quot; | 1884-03-19
| [[lingguwistika]]&lt;br/&gt;[[etnograpiya]]&lt;br/&gt;[[botanika]]&lt;br/&gt;[[medisina]]&lt;br/&gt;[[pilolohiya]]&lt;br/&gt;[[collecting]]&lt;br/&gt;[[panitikan]]
| [[Talaksan:Elias Lönnrot portrait.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 40
| [[:d:Q180350|Q180350]]
| [[Frederick Banting]]
| data-sort-value=&quot;1891&quot; | 1891-11-14
| data-sort-value=&quot;1941&quot; | 1941-02-21
| [[pisyolohiya]]&lt;br/&gt;[[parmakolohiya]]
| [[Talaksan:Fredrick banting.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 41
| [[:d:Q234224|Q234224]]
| [[Dian Fossey]]
| data-sort-value=&quot;1932&quot; | 1932-01-16
| data-sort-value=&quot;1985&quot; | 1985-12-26
| [[etolohiya]]
| [[Talaksan:Dian Fossey October 1968.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 42
| [[:d:Q14279|Q14279]]
| [[Giovanni Domenico Cassini]]
| data-sort-value=&quot;1625&quot; | 1625-06-08
| data-sort-value=&quot;1712&quot; | 1712-09-14
| [[astronomiya]]
| [[Talaksan:Giovanni Domenico Cassini.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 43
| [[:d:Q4273363|Q4273363]]
| [[Frances Arnold]]
| data-sort-value=&quot;1956&quot; | 1956-07-25
| 
| [[inhinyeriyang pangkimika]]&lt;br/&gt;[[biocatalysis]]&lt;br/&gt;[[protein engineering]]&lt;br/&gt;[[synthetic biology]]
| [[Talaksan:Frances Arnold in 2021 at Caltech 01 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 44
| [[:d:Q15118973|Q15118973]]
| [[Aziz Sancar]]
| data-sort-value=&quot;1946&quot; | 1946-09-08
| 
| [[DNA repair]]&lt;br/&gt;[[Siklo ng selula|cell cycle]]&lt;br/&gt;[[circadian rhythm]]&lt;br/&gt;[[biyokimika]]&lt;br/&gt;[[biyolohiyang molekular]]&lt;br/&gt;[[DNA]]
| [[Talaksan:Aziz Sancar 0060.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 45
| [[:d:Q107462|Q107462]]
| [[Har Gobind Khorana]]
| data-sort-value=&quot;1922&quot; | 1922-01-09
| data-sort-value=&quot;2011&quot; | 2011-11-09
| [[biyolohiyang molekular]]
| [[Talaksan:Har Gobind Khorana.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 46
| [[:d:Q189488|Q189488]]
| [[Willem Einthoven]]
| data-sort-value=&quot;1860&quot; | 1860-05-21
| data-sort-value=&quot;1927&quot; | 1927-09-29
| [[pisyolohiya]]
| [[Talaksan:Portrait of W. (Willem) Einthoven, professor of Physiology and Histology at Leiden University Icones 332.tiff|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 47
| [[:d:Q231402|Q231402]]
| [[Jacques Monod]]
| data-sort-value=&quot;1910&quot; | 1910-02-09
| data-sort-value=&quot;1976&quot; | 1976-05-31
| [[biyolohiya]]&lt;br/&gt;[[kontrasepsiyon]]
| [[Talaksan:Jacques Monod 1971.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 48
| [[:d:Q60061|Q60061]]
| [[Venkatraman Ramakrishnan]]
| data-sort-value=&quot;1952&quot; | 1952
| 
| [[biyokimika]]&lt;br/&gt;[[computational biology]]&lt;br/&gt;[[biyolohiyang molekular]]
| [[Talaksan:Venki Ramakrishnan.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 49
| [[:d:Q16196017|Q16196017]]
| [[Tedros Adhanom Ghebreyesus]]
| data-sort-value=&quot;1965&quot; | 1965-03-03
| 
| [[community health]]&lt;br/&gt;[[kalusugang pampubliko]]&lt;br/&gt;[[international organization]]&lt;br/&gt;[[Pangangalagang pangkalusugan]]&lt;br/&gt;[[health administration]]&lt;br/&gt;[[mikrobiyolohiya]]&lt;br/&gt;[[politika]]&lt;br/&gt;[[Patakarang panlabas]]
| [[Talaksan:Tedros Adhanom Ghebreyesus September 2025.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 50
| [[:d:Q189006|Q189006]]
| [[Charles Louis Alphonse Laveran]]
| data-sort-value=&quot;1845&quot; | 1845-06-18
| data-sort-value=&quot;1922&quot; | 1922-05-18
| [[malarya]]&lt;br/&gt;[[medisina]]
| [[Talaksan:Charles Laveran nobel.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 51
| [[:d:Q104913|Q104913]]
| [[Robert Edwards]]
| data-sort-value=&quot;1925&quot; | 1925-09-27
| data-sort-value=&quot;2013&quot; | 2013-04-10
| [[reproductive medicine]]
| [[Talaksan:Robert Geoffrey Edwards (2010).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 52
| [[:d:Q8056214|Q8056214]]
| [[Yoshinori Ohsumi]]
| data-sort-value=&quot;1945&quot; | 1945-02-09
| 
| [[biyolohiyang molekular]]&lt;br/&gt;[[autophagy]]
| [[Talaksan:Nobel Laureates 7428 (30679389523) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 53
| [[:d:Q191026|Q191026]]
| [[Francis Galton]]
| data-sort-value=&quot;1822&quot; | 1822-02-16
| data-sort-value=&quot;1911&quot; | 1911-01-17
| [[Teorya ng probabilidad|probability theory]]&lt;br/&gt;[[Antropolohiya|agham-tao]]
| [[Talaksan:Sir Francis Galton, 1890s.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 54
| [[:d:Q214851|Q214851]]
| [[Charles Richet]]
| data-sort-value=&quot;1850&quot; | 1850-08-26
| data-sort-value=&quot;1935&quot; | 1935-12-04
| [[medisina]]&lt;br/&gt;[[pisyolohiya]]&lt;br/&gt;[[allergology]]&lt;br/&gt;[[anapilaksis]]&lt;br/&gt;[[human physiology]]&lt;br/&gt;[[sikolohiya]]&lt;br/&gt;[[Esperanto]]&lt;br/&gt;[[ewhenesya]]&lt;br/&gt;[[Parasikolohiya]]&lt;br/&gt;[[creative and professional writing]]&lt;br/&gt;[[Tuluyan]]&lt;br/&gt;[[Drama]]
| [[Talaksan:Charles Robert Richet nobel.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 55
| [[:d:Q6796222|Q6796222]]
| [[May-Britt Moser]]
| data-sort-value=&quot;1963&quot; | 1963-01-04
| 
| [[neurosiyensiya]]&lt;br/&gt;[[grid neuron]]
| [[Talaksan:May-Britt Moser (20902423978) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 56
| [[:d:Q232308|Q232308]]
| [[Selman Abraham Waksman]]
| data-sort-value=&quot;1888&quot; | 1888-07-22
| data-sort-value=&quot;1973&quot; | 1973-08-16
| [[biyokimika]]&lt;br/&gt;[[mikrobiyolohiya]]
| [[Talaksan:Selman Waksman NYWTS.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 57
| [[:d:Q234463|Q234463]]
| [[Sydney Brenner]]
| data-sort-value=&quot;1927&quot; | 1927-01-13
| data-sort-value=&quot;2019&quot; | 2019-04-05
| [[biyolohiya]]
| [[Talaksan:Sydney Brenner OIST 2008 (33208371153) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 58
| [[:d:Q189564|Q189564]]
| [[Pierre Teilhard de Chardin]]
| data-sort-value=&quot;1881&quot; | 1881-05-01
| data-sort-value=&quot;1955&quot; | 1955-04-10
| [[pilosopiya]]&lt;br/&gt;[[teolohiya]]&lt;br/&gt;[[pastoral care]]&lt;br/&gt;[[Antropolohiya|agham-tao]]&lt;br/&gt;[[philosophical anthropology]]&lt;br/&gt;[[Christian philosophy]]&lt;br/&gt;[[heolohiya]]
| [[Talaksan:TeilhardP 1955.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 59
| [[:d:Q5327|Q5327]]
| [[Adolf Butenandt]]
| data-sort-value=&quot;1903&quot; | 1903-03-24
| data-sort-value=&quot;1995&quot; | 1995-01-18
| [[biyokimika]]&lt;br/&gt;[[kimikang organiko]]
| [[Talaksan:Bad Schachen Porträt; Adolf Butenandt - W134Nr.020182c - Willy Pragher (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 60
| [[:d:Q106399|Q106399]]
| [[John Howard Northrop]]
| data-sort-value=&quot;1891&quot; | 1891-07-05
| data-sort-value=&quot;1987&quot; | 1987-05-27
| [[biyokimika]]
| [[Talaksan:John Howard Northrop.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 61
| [[:d:Q88608397|Q88608397]]
| [[Katalin Karikó]]
| data-sort-value=&quot;1955&quot; | 1955-01-17
| 
| [[messenger RNA]]&lt;br/&gt;[[biyokimika]]
| [[Talaksan:Katalin Karikó at the United States Embassy Sweden, 2023 Nobel Reception (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 62
| [[:d:Q12973|Q12973]]
| [[Leopold III of Belgium]]
| data-sort-value=&quot;1901&quot; | 1901-11-03
| data-sort-value=&quot;1983&quot; | 1983-09-25
| 
| [[Talaksan:Leopold III (1934).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 63
| [[:d:Q76727|Q76727]]
| [[Ernst Jünger]]
| data-sort-value=&quot;1895&quot; | 1895-03-29
| data-sort-value=&quot;1998&quot; | 1998-02-17
| [[pilosopiya]]&lt;br/&gt;[[Panitikang Aleman]]&lt;br/&gt;[[entomolohiya]]
| [[Talaksan:Ernst Jünger vers 1920 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 64
| [[:d:Q55008046|Q55008046]]
| [[Albert I of Belgium]]
| data-sort-value=&quot;1875&quot; | 1875-04-08
| data-sort-value=&quot;1934&quot; | 1934-02-17
| 
| [[Talaksan:Albert I Koning der Belgen.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 65
| [[:d:Q296047|Q296047]]
| [[Sam Harris]]
| data-sort-value=&quot;1967&quot; | 1967-04-09
| 
| [[neurosiyensiya]]&lt;br/&gt;[[moralidad]]&lt;br/&gt;[[etika]]&lt;br/&gt;[[mindfulness]]&lt;br/&gt;[[pilosopiya]]&lt;br/&gt;[[creative and professional writing]]&lt;br/&gt;[[criticism of religion]]&lt;br/&gt;[[Blog]]&lt;br/&gt;[[podcast show]]&lt;br/&gt;[[Meditasyon|pagninilay]]
| [[Talaksan:Sam Harris 2016 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 66
| [[:d:Q316371|Q316371]]
| [[Vladimir Vernadsky]]
| data-sort-value=&quot;1863&quot; | 1863-02-28
| data-sort-value=&quot;1945&quot; | 1945-01-06
| [[heolohiya]]&lt;br/&gt;[[kristalograpiya]]&lt;br/&gt;[[mineralohiya]]&lt;br/&gt;[[geochemistry]]&lt;br/&gt;[[radiogeology]]&lt;br/&gt;[[biyolohiya]]&lt;br/&gt;[[biogeochemistry]]&lt;br/&gt;[[pilosopiya]]&lt;br/&gt;[[history of geology]]
| [[Talaksan:1934-V I Vernadsky.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 67
| [[:d:Q211029|Q211029]]
| [[Edward O. Wilson]]
| data-sort-value=&quot;1929&quot; | 1929-06-10
| data-sort-value=&quot;2021&quot; | 2021-12-26
| [[myrmecology]]&lt;br/&gt;[[sociobiology]]&lt;br/&gt;[[natural science]]&lt;br/&gt;[[soolohiya]]&lt;br/&gt;[[entomolohiya]]&lt;br/&gt;[[Saribuhay|biodiversity]]&lt;br/&gt;[[animal ecology]]
| [[Talaksan:Edward O. Wilson, 2003 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 68
| [[:d:Q125057|Q125057]]
| [[Richard Francis Burton]]
| data-sort-value=&quot;1821&quot; | 1821-03-19
| data-sort-value=&quot;1890&quot; | 1890-10-20
| 
| [[Talaksan:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 69
| [[:d:Q92894|Q92894]]
| [[Geoffrey Hinton]]
| data-sort-value=&quot;1947&quot; | 1947-12-06
| 
| [[deep learning]]&lt;br/&gt;[[pagkatuto ng makina]]&lt;br/&gt;[[neurosiyensiya]]&lt;br/&gt;[[artificial neural network]]&lt;br/&gt;[[applied psychology]]&lt;br/&gt;[[artipisyal na katalinuhan]]
| [[Talaksan:Geoffrey Hinton in 2026.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 70
| [[:d:Q154782|Q154782]]
| [[Adelbert von Chamisso]]
| data-sort-value=&quot;1781&quot; | 1781-01-30
| data-sort-value=&quot;1838&quot; | 1838-08-21
| [[botanika]]&lt;br/&gt;[[soolohiya]]
| [[Talaksan:Chamisso Adelbert von 1781-1838.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 71
| [[:d:Q213504|Q213504]]
| [[Charles Scott Sherrington]]
| data-sort-value=&quot;1857&quot; | 1857-11-27
| data-sort-value=&quot;1952&quot; | 1952-03-04
| [[neurobiology]]&lt;br/&gt;[[pisyolohiya]]&lt;br/&gt;[[histolohiya]]&lt;br/&gt;[[bakteryolohiya]]&lt;br/&gt;[[patolohiya]]
| [[Talaksan:Prof. Charles Scott Sherrington.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 72
| [[:d:Q75847|Q75847]]
| [[Harald zur Hausen]]
| data-sort-value=&quot;1936&quot; | 1936-03-11
| data-sort-value=&quot;2023&quot; | 2023-05-29
| [[birolohiya]]
| [[Talaksan:Harald zur Hausen 01.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 73
| [[:d:Q57192|Q57192]]
| [[Gerhard Domagk]]
| data-sort-value=&quot;1895&quot; | 1895-10-30
| data-sort-value=&quot;1964&quot; | 1964-04-24
| [[patolohiya]]
| [[Talaksan:Gerhard Domagk nobel.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 74
| [[:d:Q211787|Q211787]]
| [[Jules Bordet]]
| data-sort-value=&quot;1870&quot; | 1870-06-13
| data-sort-value=&quot;1961&quot; | 1961-04-06
| [[mikrobiyolohiya]]&lt;br/&gt;[[medisina]]&lt;br/&gt;[[bakteryolohiya]]&lt;br/&gt;[[immunology]]
| [[Talaksan:Jules Bordet nobel.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 75
| [[:d:Q233965|Q233965]]
| [[Charles Nicolle]]
| data-sort-value=&quot;1866&quot; | 1866-09-21
| data-sort-value=&quot;1936&quot; | 1936-02-28
| [[bakteryolohiya]]
| [[Talaksan:Charles Jules Henri Nicolle. Photograph. Wellcome V0026919.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 76
| [[:d:Q49347|Q49347]]
| [[Melvin Calvin]]
| data-sort-value=&quot;1911&quot; | 1911-04-08
| data-sort-value=&quot;1997&quot; | 1997-01-08
| [[biyokimika]]
| [[Talaksan:Melvin Calvin.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 77
| [[:d:Q77174|Q77174]]
| [[Christiane Nüsslein-Volhard]]
| data-sort-value=&quot;1942&quot; | 1942-10-20
| 
| [[biyolohiya]]&lt;br/&gt;[[biyokimika]]&lt;br/&gt;[[genetic research]]&lt;br/&gt;[[developmental biology]]&lt;br/&gt;[[embriyolohiya]]
| [[Talaksan:Christiane Nüsslein-Volhard mg 4372 cropped.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 78
| [[:d:Q170342|Q170342]]
| [[Svante Pääbo]]
| data-sort-value=&quot;1955&quot; | 1955-04-20
| 
| [[paleogenetics]]&lt;br/&gt;[[evolutionary anthropology]]&lt;br/&gt;[[human evolutionary genetics]]&lt;br/&gt;[[henetika]]&lt;br/&gt;[[Biyolohiyang ebolutiba|ebolusyonaryong biyolohiya]]&lt;br/&gt;[[evolutionary genetics]]
| [[Talaksan:Professor Svante Paabo ForMemRS (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 79
| [[:d:Q115490|Q115490]]
| [[Tadeusz Reichstein]]
| data-sort-value=&quot;1897&quot; | 1897-07-08
| data-sort-value=&quot;1996&quot; | 1996-08-01
| 
| [[Talaksan:Thadeus Reichstein ETH-Bib Portr 10137.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 80
| [[:d:Q58575|Q58575]]
| [[Friedrich Wöhler]]
| data-sort-value=&quot;1800&quot; | 1800-07-31
| data-sort-value=&quot;1882&quot; | 1882-09-23
| [[kimika]]
| [[Talaksan:Friedrich Wöhler Litho.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 81
| [[:d:Q157224|Q157224]]
| [[Kary Mullis]]
| data-sort-value=&quot;1944&quot; | 1944-12-28
| data-sort-value=&quot;2019&quot; | 2019-08-07
| [[biyolohiyang molekular]]&lt;br/&gt;[[biyokimika]]&lt;br/&gt;[[kimika]]
| [[Talaksan:Kary Mullis.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 82
| [[:d:Q157056|Q157056]]
| [[Samuel Hahnemann]]
| data-sort-value=&quot;1755&quot; | 1755-04-10
| data-sort-value=&quot;1843&quot; | 1843-07-02
| [[homeopatiya]]
| [[Talaksan:Samuel Hahnemann 1841.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 83
| [[:d:Q78478|Q78478]]
| [[Robert Bárány]]
| data-sort-value=&quot;1876&quot; | 1876-04-22
| data-sort-value=&quot;1936&quot; | 1936-04-08
| [[otolaryngology]]
| [[Talaksan:Robert Bárány av Lars Emil Finn.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 84
| [[:d:Q155764|Q155764]]
| [[Robert Brown]]
| data-sort-value=&quot;1773&quot; | 1773-12-21
| data-sort-value=&quot;1858&quot; | 1858-06-10
| [[botanika]]&lt;br/&gt;[[pisyolohiya ng halaman]]&lt;br/&gt;[[:Kategorya:Lumot]]&lt;br/&gt;[[mikroskopiya]]
| [[Talaksan:Robert brown botaniker.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 85
| [[:d:Q57191|Q57191]]
| [[Hans Krebs]]
| data-sort-value=&quot;1900&quot; | 1900-08-25
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981-11-22
| [[biyokimika]]
| [[Talaksan:Hans Adolf Krebs.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 86
| [[:d:Q102379|Q102379]]
| [[Paul Berg]]
| data-sort-value=&quot;1926&quot; | 1926-06-30
| data-sort-value=&quot;2023&quot; | 2023-02-15
| [[biyokimika]]
| [[Talaksan:Paul Berg in 1980.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 87
| [[:d:Q170676|Q170676]]
| [[Roger D. Kornberg]]
| data-sort-value=&quot;1947&quot; | 1947-04-24
| 
| [[biyolohiyang estruktural]]&lt;br/&gt;[[biyokimika]]
| [[Talaksan:Roger Kornberg April 2016.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 88
| [[:d:Q205772|Q205772]]
| [[Jared Diamond]]
| data-sort-value=&quot;1937&quot; | 1937-09-10
| 
| [[ekolohiya]]&lt;br/&gt;[[Biyolohiyang ebolutiba|ebolusyonaryong biyolohiya]]&lt;br/&gt;[[pisyolohiya]]&lt;br/&gt;[[biogeography]]
| [[Talaksan:Jared diamond.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 89
| [[:d:Q218311|Q218311]]
| [[François Jacob]]
| data-sort-value=&quot;1920&quot; | 1920-06-17
| data-sort-value=&quot;2013&quot; | 2013-04-20
| [[mikrobiyolohiya]]
| [[Talaksan:François Jacob nobel.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 90
| [[:d:Q234590|Q234590]]
| [[Christian de Duve]]
| data-sort-value=&quot;1917&quot; | 1917-10-02
| data-sort-value=&quot;2013&quot; | 2013-05-04
| [[biyolohiyang pangselula]]&lt;br/&gt;[[biyokimika]]
| [[Talaksan:Christian de Duve.tif|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 91
| [[:d:Q7442|Q7442]]
| [[Carolyn Bertozzi]]
| data-sort-value=&quot;1966&quot; | 1966-10-10
| 
| [[kimika]]&lt;br/&gt;[[glycobiology]]
| [[Talaksan:Carolyn Bertozzi IMG 9384.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 92
| [[:d:Q189803|Q189803]]
| [[Arthur Harden]]
| data-sort-value=&quot;1865&quot; | 1865-10-12
| data-sort-value=&quot;1940&quot; | 1940-06-17
| [[biyokimika]]
| [[Talaksan:ArthurHarden.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 93
| [[:d:Q76600|Q76600]]
| [[Manfred Eigen]]
| data-sort-value=&quot;1927&quot; | 1927-05-09
| data-sort-value=&quot;2019&quot; | 2019-02-06
| [[biyopisika]]
| [[Talaksan:Eigen,Manfred 1996 Göttingen.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 94
| [[:d:Q105830|Q105830]]
| [[Baruch Samuel Blumberg]]
| data-sort-value=&quot;1925&quot; | 1925-07-28
| data-sort-value=&quot;2011&quot; | 2011-04-05
| [[birolohiya]]
| [[Talaksan:Baruch Samuel Blumberg by Tom Trower (NASA) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 95
| [[:d:Q104607|Q104607]]
| [[Andrew Huxley]]
| data-sort-value=&quot;1917&quot; | 1917-11-22
| data-sort-value=&quot;2012&quot; | 2012-05-30
| [[pisyolohiya]]
| [[Talaksan:Andrew Fielding Huxley nobel.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 96
| [[:d:Q155375|Q155375]]
| [[Archibald Hill]]
| data-sort-value=&quot;1886&quot; | 1886-09-26
| data-sort-value=&quot;1977&quot; | 1977-06-03
| [[pisyolohiya]]
| [[Talaksan:Archibald Vivian Hill.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 97
| [[:d:Q232024|Q232024]]
| [[John James Rickard Macleod]]
| data-sort-value=&quot;1876&quot; | 1876-09-06
| data-sort-value=&quot;1935&quot; | 1935-03-16
| [[pisyolohiya]]&lt;br/&gt;[[medisina]]
| [[Talaksan:J.J.R. Macleod ca. 1928.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 98
| [[:d:Q59478|Q59478]]
| [[George Gamow]]
| data-sort-value=&quot;1904&quot; | 1904-03-04
| data-sort-value=&quot;1968&quot; | 1968-08-19
| [[Pisikang teoretikal|theoretical physics]]&lt;br/&gt;[[astropisika]]&lt;br/&gt;[[pisikang nuklear]]&lt;br/&gt;[[physical cosmology]]&lt;br/&gt;[[biyokimika]]&lt;br/&gt;[[literary activity]]&lt;br/&gt;[[scientific non-fiction literature]]&lt;br/&gt;[[popular science literature]]&lt;br/&gt;[[children's and young adult literature]]
| [[Talaksan:格·安·伽莫夫.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 99
| [[:d:Q73093|Q73093]]
| [[Paul Karrer]]
| data-sort-value=&quot;1889&quot; | 1889-04-21
| data-sort-value=&quot;1971&quot; | 1971-06-18
| [[kimikang organiko]]
| [[Talaksan:UAZ DOK.005.059 Karrer.tif|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 100
| [[:d:Q137106|Q137106]]
| [[Howard Florey]]
| data-sort-value=&quot;1898&quot; | 1898-09-24
| data-sort-value=&quot;1968&quot; | 1968-02-21
| 
| [[Talaksan:Howard Walter Florey 1945.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 101
| [[:d:Q157239|Q157239]]
| [[Artturi Ilmari Virtanen]]
| data-sort-value=&quot;1895&quot; | 1895-01-15
| data-sort-value=&quot;1973&quot; | 1973-11-11
| [[biyokimika]]
| [[Talaksan:A-I-Virtanen-portrait.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 102
| [[:d:Q158749|Q158749]]
| [[Albert François Lebrun]]
| data-sort-value=&quot;1871&quot; | 1871-08-29
| data-sort-value=&quot;1950&quot; | 1950-03-06
| [[politika]]
| [[Talaksan:Albert Lebrun 1932 (2).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 103
| [[:d:Q202136|Q202136]]
| [[Barry Marshall]]
| data-sort-value=&quot;1951&quot; | 1951-09-30
| 
| [[mikrobiyolohiya]]
| [[Talaksan:Barry J Marshall.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 104
| [[:d:Q188668|Q188668]]
| [[Thom Yorke]]
| data-sort-value=&quot;1968&quot; | 1968-10-07
| 
| 
| [[Talaksan:AllPointsEastAug2022 (327 of 385) (52327062411) (cropped) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 105
| [[:d:Q155914|Q155914]]
| [[Peter Simon Pallas]]
| data-sort-value=&quot;1741&quot; | 1741-09-22
| data-sort-value=&quot;1811&quot; | 1811-09-08
| [[soolohiya]]&lt;br/&gt;[[botanika]]&lt;br/&gt;[[heograpiya]]&lt;br/&gt;[[heolohiya]]&lt;br/&gt;[[etnograpiya]]&lt;br/&gt;[[pilolohiya]]
| [[Talaksan:Peter Simon Pallas. Stipple engraving by A. Tardieu after hi Wellcome V0004437.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 106
| [[:d:Q234949|Q234949]]
| [[David Baltimore]]
| data-sort-value=&quot;1938&quot; | 1938-03-07
| data-sort-value=&quot;2025&quot; | 2025-09-06
| [[biyokimika]]&lt;br/&gt;[[biyolohiyang molekular]]&lt;br/&gt;[[birolohiya]]&lt;br/&gt;[[biyolohiya]]&lt;br/&gt;[[henetika]]&lt;br/&gt;[[Inhenyeriyang henetiko]]
| [[Talaksan:Dr. David Baltimore2 crop2.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 107
| [[:d:Q151593|Q151593]]
| [[Olivier Messiaen]]
| data-sort-value=&quot;1908&quot; | 1908-12-10
| data-sort-value=&quot;1992&quot; | 1992-04-27
| 
| [[Talaksan:Lezing Franse compoist Olivier Messiaen in Koninklijk Conservatorium in Den Haa, Bestanddeelnr 933-8262.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 108
| [[:d:Q180619|Q180619]]
| [[Stephen Jay Gould]]
| data-sort-value=&quot;1941&quot; | 1941-09-10
| data-sort-value=&quot;2002&quot; | 2002-05-20
| [[paleontolohiya]]&lt;br/&gt;[[kasaysayan ng agham]]&lt;br/&gt;[[ebolusyon]]
| [[Talaksan:Stephen Jay Gould.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 109
| [[:d:Q115478|Q115478]]
| [[Emil Theodor Kocher]]
| data-sort-value=&quot;1841&quot; | 1841-08-25
| data-sort-value=&quot;1917&quot; | 1917-07-27
| [[Pag-oopera|pagtistis]]
| [[Talaksan:Emil Theodor Kocher.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 110
| [[:d:Q52878|Q52878]]
| [[Gustaf VI Adolf of Sweden]]
| data-sort-value=&quot;1882&quot; | 1882-11-11
| data-sort-value=&quot;1973&quot; | 1973-09-15
| [[arkeolohiya]]&lt;br/&gt;[[botanika]]
| [[Talaksan:Gustaf VI Adolf of Sweden 1962.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 111
| [[:d:Q190626|Q190626]]
| [[Aaron Klug]]
| data-sort-value=&quot;1926&quot; | 1926-08-11
| data-sort-value=&quot;2018&quot; | 2018-11-20
| [[kimika]]&lt;br/&gt;[[biyokimika]]
| [[Talaksan:Aaron Klug 1979.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 112
| [[:d:Q216723|Q216723]]
| [[Ronald Fisher]]
| data-sort-value=&quot;1890&quot; | 1890-02-17
| data-sort-value=&quot;1962&quot; | 1962-07-29
| [[estadistika]]&lt;br/&gt;[[henetika]]
| [[Talaksan:Youngronaldfisher2.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 113
| [[:d:Q152187|Q152187]]
| [[August Krogh]]
| data-sort-value=&quot;1874&quot; | 1874-11-15
| data-sort-value=&quot;1949&quot; | 1949-09-13
| [[pisyolohiya]]
| [[Talaksan:August Krogh Bain 32006.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 114
| [[:d:Q191963|Q191963]]
| [[John Edward Gray]]
| data-sort-value=&quot;1800&quot; | 1800-02-12
| data-sort-value=&quot;1875&quot; | 1875-03-07
| [[kalikasan]]&lt;br/&gt;[[soolohiya]]&lt;br/&gt;[[botanika]]
| [[Talaksan:John Edward Gray. Photograph. Wellcome V0027572 (cropped).jpg|center|128px]]
|}
----
&amp;sum; 114 items.
{{Wikidata list end}}</text>
      <sha1>dvuh01jk4d4fmjh6lgsxpeglhtjqrqr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorya:Mga uri ng kapansanan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>283814</id>
    <revision>
      <id>2215588</id>
      <parentid>1668205</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T21:28:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NicoScribe</username>
        <id>67655</id>
      </contributor>
      <comment>new key for [[Category:Mga kategorya ayon sa uri]]: &quot;kapansanan&quot; using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>2215588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="33rprif8mw19hetgv223jvvvb43lxrx" xml:space="preserve">[[Kategorya:Kapansanan]]
[[Kategorya:Mga kategorya ayon sa uri|kapansanan]]</text>
      <sha1>33rprif8mw19hetgv223jvvvb43lxrx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Inhenyeriyang pang-industriya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>287204</id>
    <revision>
      <id>2215608</id>
      <parentid>2214144</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T01:26:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2215608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38657" sha1="siddawh0yrg7nkq0zi8bx3pmdvnxoo8" xml:space="preserve">{{multiple issues|
{{MOS|date=Disyembre 2023}}
{{cleanup|date=Disyembre 2023|reason=Kailangang isulat muli ang artikulo para mataas na pamantayan.}}
}}

Ang '''Inhenyeriyang Pang-industriya''' ay isang propesyong interdisiplinaryo na nakatuon sa pag-uusisa nang mabuti ng mga komplikadong proseso, sistema, o [[Organisasyon|mga organisasyon]] sa pamamagitan ng pagbuo, pagpapabuti at pagpapatupad ng pinagsama-samang sistema ng mga tao, pera, kaalaman, impormasyon, kagamitan, enerhiya at mga materyales &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Salvendy, Gabriel. Handbook of Industrial Engineering. John Wiley &amp; Sons, Inc; Ika-3 edisyon p. 5&lt;/ref&gt;.

Ang mga inhenyerong pang-industriya ay gumagamit ng mga nagdadalubhasang kaalaman at kasanayan sa matematika, mga agham pampisikal at panlipunan, kasama ang mga prinsipyo at pamamaraan ng [[inhenyeriyang pagsusuri]] at disenyo, upang tukuyin, hulaan, at suriin ang mga resulta na nakuha mula sa mga sistema at mga proseso&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; .  Mula sa mga resultang ito, maaari silang lumikha ng mga bagong sistema, proseso o sitwasyon para sa kapaki-pakinabang na koordinasyon ng tao, mga materyales at mga makina at mapabuti rin ang kalidad at pagiging produktibo ng mga sistema, pisikal o panlipunan &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.iienet2.org/details.aspx?id=716|title=What IEs Do|accessdate=September 24, 2015|archive-date=Septiyembre 19, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919170507/https://www.iienet2.org/details.aspx?id=716|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|title=The Nature of Industrial Engineering|url=}}&lt;/ref&gt;.  Depende sa mga sub-specialties na kasangkot, ang inhenyeriyang pang-industriya ay maaari ring magsanib sa: pananaliksik sa operasyon, mga sistema ng inhenyeriyang, inhenyeriyang pangmanupaktura, [[Production engineering|inhenyeriyang pangproduksyon]] , agham sa pamamahala , inhenyeriyang pampamahala, inhenyeriyang pampinansyal, [[Ergonomiya|ergonomya]] o [[Ergonomiya|human factor engineering]] , [[inhenyeriyang pangkaligtasan]], o iba pa, depende sa pananaw o motibo ng gumagamit.

Kahit na ang mga pinagbabatayan ng mga konsepto nito ay higit na magkakalat ng ilang disiplina na nakatuon sa negosyo, tulad ng pamamahala ng mga operasyon, ang pang-industriyang inhenyeriya ay isang disiplinang pang-agham na napapailalim sa (at karapat-dapat para sa) propesyonal na lisensya sa inhenyeriya sa karamihan ng mga hurisdiksyon.

== Kasaysayan ==

=== Mga pinagmulan ===

==== Rebolusyong Industriyal ====
May pangkalahatang pinagkasunduan sa mga istoryador na ang mga pinagmulan ng pang-industriya na propesyon ng propesyon ay bumalik sa [[Rebolusyong Industriyal|Industrial Revolution]].  Ang mga teknolohiya na tumulong sa pag-mekanisa ng mga tradisyunal na operasyong manu-manong sa industriya ng tela kabilang ang paglipad na shuttle, ang umiikot na jenny, at marahil ang pinakamahalaga ang [[Makinang pinasisingawan|steam engine na]] nakabuo ng mga ekonomiya ng sukat na nagawa ang produksyon ng Mass sa mga sentralisadong lokasyon na kaakit-akit sa unang pagkakataon.  Ang konsepto ng sistema ng produksyon ay may simula sa mga pabrika na nilikha ng mga likhang ito.&lt;ref name=&quot;Maynard-Zandin&quot;&gt;Maynard &amp; Zandin. Maynard's Industrial Engineering Handbook. McGraw Hill Professional 5th Edition. Hunyo 5, 2001. p. 1.4-1.6&lt;/ref&gt;

==== Espesyalisasyon ng paggawa ====
[[Talaksan:Maquina_vapor_Watt_ETSIIM.jpg|thumb|225x225px| Ang steam engine ni Watt ( [[Politeknikong Unibersidad ng Madrid|Technical University of Madrid]] ) ]]
Ang konsepto ni Adam Smith ng Division of Labour at ang &quot;Invisible Hand&quot; ng kapitalismo na ipinakilala sa kanyang treatise na &quot; [[The Wealth of Nations]]&quot; ay nagbunsod sa maraming teknolohiko innovators ng rebolusyong Industrial upang itatag at ipatupad ang mga sistema ng pabrika.  Ang mga pagsisikap ni James Watt at Matthew Boulton ang humantong sa unang pinagsama-samang machine manufacturing facility sa mundo, kabilang ang pagpapatupad ng mga konsepto tulad ng mga sistema ng kontrol sa gastos upang mabawasan ang basura at dagdagan ang produktibo at ang institusyon ng mga kasanayan sa pagsasanay para sa mga manggagawa.&lt;ref name=&quot;Maynard-Zandin&quot;/&gt;

[[Charles Babbage|Si Charles Babbage ay]] naging kaugnay sa industriya ng engineering dahil sa mga konsepto na ipinakilala niya sa kanyang aklat na &quot;On the Economy of Machinery and Manufacturers&quot; na isinulat niya bilang isang resulta ng kanyang mga pagbisita sa mga pabrika sa Inglatera at Estados Unidos noong unang mga 1800s.  Kasama sa libro ang mga paksa tulad ng oras na kinakailangan upang maisagawa ang isang partikular na gawain, ang mga epekto ng mga subdividing na gawain sa mas maliit at mas detalyadong elemento, at ang mga pakinabang na nakuha mula sa mga paulit-ulit na gawain.&lt;ref name=&quot;Maynard-Zandin&quot;/&gt;

==== Mga mapagpapalit na bahagi ====
Pinangunahan nina Eli Whitney at Simeon North ang posibilidad ng paniwala ng mga bahagi na mapagpapalit sa paggawa ng mga muskets at pistols para sa Pamahalaan ng Estados Unidos.  Sa ilalim ng sistemang ito, ang mga indibidwal na bahagi ay gawa-gawa sa mga tolerasyon upang paganahin ang kanilang paggamit sa anumang natapos na produkto.  Ang resulta ay isang makabuluhang pagbabawas sa pangangailangan para sa kasanayan mula sa mga dalubhasang manggagawa, na sa kalaunan ay humantong sa pang-industriya na kapaligiran upang pag-aralan mamaya.&lt;ref name=&quot;Maynard-Zandin&quot;/&gt;

== Nagsasanay ng mga inhinyero ==
Ayon sa kaugalian, isang pangunahing aspeto ng inhinyeriya sa industriya ay pagpaplano ng mga layout ng mga pabrika at pagdidisenyo ng mga linya ng pagpupulong at iba pang paradigma sa pagmamanupaktura. At ngayon, sa lean manufacturing system, ang mga inhinyero ng industriya ay nagsisikap na alisin ang mga pag-aaksaya ng oras, pera, materyales, enerhiya, at iba pang mapagkukunan.

Ang mga halimbawa kung saan maaaring gamitin ang industrial engineering ay ang flow process charting, process mapping, pagdidisenyo ng assembly workstation, pag-istratehiya para sa iba't ibang operational logistics, pagkonsulta bilang isang eksperto sa kahusayan, pagbuo ng bagong algorithm sa pananalapi o sistema ng pautang para sa isang bangko, pag-streamline ng operasyon at lokasyon ng emergency room o paggamit sa isang ospital, pagpaplano ng mga kumplikadong scheme ng pamamahagi para sa mga materyales o produkto (tinukoy bilang [[Supply chain management|supply-chain management]]), at pagpapaikli ng mga linya (o mga pila) sa isang bangko, ospital, o isang theme park.

Karaniwang ginagamit ng mga modernong inhinyero sa industriya paunang natukoy na mga sistema ng oras ng paggalaw, computer simulation (especially discrete event simulation), along with extensive mathematical tools for modeling, such as [[mathematical optimization]] at teorya ng queuing, at mga pamamaraan ng computational para sa pagsusuri, pagsusuri, at pag-optimize ng system. Ginagamit din ng mga inhinyero sa industriya ang mga tool ng data science at machine learning sa kanilang trabaho dahil sa malakas na pagkakaugnay ng mga disiplinang ito sa larangan at katulad na teknikal na background kinakailangan ng mga inhinyero sa industriya (kabilang ang isang matibay na pundasyon sa teorya ng posibilidad, [[Alhebrang linyar|linear algebra]], at [[Estadistika|statistics]], pati na rin ang pagkakaroon [[Pagpoprograma sa kompyuter|coding]] kasanayan).&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=February 6, 2023 |title=U.S. BUREAU OF LABOR STATISTICS |url=https://www.bls.gov/ooh/architecture-and-engineering/industrial-engineers.htm}}&lt;/ref&gt;
== Mga sub-disiplina ==
Ang inhinyerong pang-industriya ay may maraming mga sub-disiplina, ang pinakakaraniwan ay nakalista sa ibaba. Bagama't may mga inhinyero sa industriya na eksklusibong nakatuon sa isa sa mga sub-disciplines, maraming deal sa kumbinasyon ng mga ito tulad ng supply chain at logistics, at mga pasilidad at pamamahala ng enerhiya.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 23, 2014 |title=What is Industrial Engineering? |url=https://wonderfulengineering.com/what-is-industrial-engineering/ |website=Wonderful Engineering}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Industrial Engineering |url=https://www.sebokwiki.org/wiki/Systems_Engineering_and_Industrial_Engineering}}&lt;/ref&gt;

'''&lt;big&gt;Mga pamamaraan ng engineering&lt;/big&gt;'''

'''Engineering ng mga pasilidad at pamamahala ng enerhiya'''{{Pangunahin|Facilities engineering|Energy management}}
'''Enhinyerong pampinansiyal'''{{Pangunahin|Financial engineering}}
'''&lt;big&gt;Enerhiya engineering&lt;/big&gt;'''{{Pangunahin|Energy engineering}}

'''&lt;big&gt;Inhinyero at pamamahala ng mga sistema ng impormasyon&lt;/big&gt;'''{{Pangunahin|Information system}}
'''&lt;big&gt;Paggawa ng engineering&lt;/big&gt;'''{{Pangunahin|Manufacturing engineering}}
'''&lt;big&gt;Operations engineering at pamamahala&lt;/big&gt;'''{{Pangunahin|Operations engineering|Operations management}}
'''Pananaliksik sa pagpapatakbo at pag-optimize'''{{Pangunahin|Operations research}}
'''Pagpaplano ng patakaran'''

'''Inhinyero ng produksyon'''{{Pangunahin|Production Engineering}}
&lt;big&gt;'''Kalidad at pagiging maaasahan ng engineering'''&lt;/big&gt;{{Pangunahin|Quality engineering|Reliability engineering}}
'''Pamamahala ng supply chain at logistik'''{{Pangunahin|Supply-chain management|Logistics}}
'''&lt;big&gt;System engineering at pagsusuri&lt;/big&gt;'''{{Pangunahin|Systems engineering|Systems analysis}}
'''&lt;big&gt;Sistema ng simulation&lt;/big&gt;'''{{Pangunahin|Systems simulation|Simulation modeling}}
'''Mga kaugnay na disiplina'''

'''Pag-unlad ng organisasyon at pamamahala ng pagbabago'''

'''Ekonomiya sa pag-uugali'''
===Inhenyeriyang pangkaligtasan===
Ang '''inhenyeriyang pangkaligtasan''' ay isang [[agham na inilapat]] na mahigpit na may kaugnayan sa [[inhenyeriyang pangsistema]] o [[inhenyeriyang pang-industriya]]. Kabahagi ito ng [[inheyeriya na pangkaligtasan ng sistema]] (tinatawag na ''system safety engineering'' sa Ingles). Tinitiyak ng inhenyeriyang pangkaligtasan na ang isang [[sistemang kritikal sa buhay]] ay gumagana ayon sa kinakailangan at inaasahan kahit na nabigo ang mga langkap nito.

== Karagdagang pagbabasa ==

* Badiru, A. (Ed.) (2005).  ''Handbook ng industriyal at system engineering''. CRC Press. {{ISBN|0-8493-2719-9}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/0-8493-2719-9|0-8493-2719-9]].
* [[Benjamin S. Blanchard|B. S. Blanchard]] and [[Fabrycky, W.]] (2005).  ''Systems Engineering at Pagsusuri'' (4th Edition).  Prentice-Hall. {{ISBN|0-13-186977-9}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/0-13-186977-9|0-13-186977-9]].
* Salvendy, G. (Ed.) (2001).  ''Handbook ng industrial engineering: Teknolohiya at pamamahala ng operasyon''. Wiley-Interscience. {{ISBN|0-471-33057-4}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/0-471-33057-4|0-471-33057-4]].
* Turner, W. et al. (1992). ''Introduction to industrial and systems engineering'' (Third edition). Prentice Hall.  {{ISBN|0-13-481789-3}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/0-13-481789-3|0-13-481789-3]].
* [[Eliyahu M. Goldratt]], Jeff Cox (1984). ''The Goal''  North River Press; 2nd Rev edition (1992). {{ISBN|0-88427-061-0}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/0-88427-061-0|0-88427-061-0]]; 20th Anniversary edition (2004) {{ISBN|0-88427-178-1}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/0-88427-178-1|0-88427-178-1]]
* Miller, Doug, Towards Sustainable Labour Costing in UK Fashion Retail (February 5, 2013). {{doi|10.2139/ssrn.2212100}}[[Doi (identifier)|doi]][[doi:10.2139/ssrn.2212100|10.2139/ssrn.2212100]]
* Malakooti, B. (2013). Operations and Production Systems with Multiple Objectives. John Wiley &amp; Sons.{{ISBN|978-1-118-58537-5}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1-118-58537-5|978-1-118-58537-5]]
* [https://web.archive.org/web/20190617034551/https://www.sebokwiki.org/wiki/Guide_to_the_Systems_Engineering_Body_of_Knowledge_(SEBoK) Systems Engineering Body of Knowledge (SEBoK)]
* [https://web.archive.org/web/20100630211206/http://infolab.stanford.edu/~burback/dcg/node5.html Traditional Engineering]
* [http://www.ise.vt.edu/academics/extended/mea/ Master of Engineering Administration (MEA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171115083108/http://www.ise.vt.edu/academics/extended/mea/ |date=2017-11-15 }}
* Kambhampati, Venkata Satya Surya Narayana Rao (2017). &quot;Principles of Industrial Engineering&quot; IIE Annual Conference. Proceedings; Norcross (2017): 890-895.[https://www.proquest.com/docview/1951119980 &lt;nowiki&gt;[1]&lt;/nowiki&gt;]
=== Mga Pioneer ===
 
[[Frederick Winslow Taylor|Si Frederick Taylor]] (1856 - 1915) ay karaniwang isinasaalang-alang bilang ama ng Industrial Engineering discipline.  Nakuha niya ang isang degree sa mechanical engineering mula sa Steven's University at nakakuha ng maraming patent mula sa kanyang imbensyon.  Ang kanyang mga libro, ''Pamamahala ng Mamimili'' at ''Ang Mga Prinsipyo ng Pangangasiwa sa Siyensya'' na na-publish sa unang bahagi ng 1900, ay ang simula ng Industrial Engineering.&lt;ref&gt;[http://ingenieroindustrialpro.com/ Lahat ng tungkol sa pang-industriya engineering]&lt;/ref&gt;  Ang mga pagpapabuti sa kahusayan sa trabaho sa ilalim ng kanyang mga pamamaraan ay batay sa pagpapabuti ng mga pamamaraan ng trabaho, pagpapaunlad ng mga pamantayan sa trabaho, at pagbabawas sa oras na kinakailangan upang maisakatuparan ang gawain.  Sa isang matibay na pananampalataya sa pang-agham na paraan, ang kontribusyon ni Taylor sa &quot;Pag-aaral ng Oras&quot; ay humingi ng mataas na antas ng katumpakan at predictability para sa mga manu-manong gawain.&lt;ref name=&quot;Maynard-Zandin&quot;/&gt;

Ang koponan ng asawa-at-asawa ng Frank Gilbreth (1868 - 1924) at [[Lillian Moller Gilbreth|Lillian Gilbreth]] (1878 - 1972) ay ang iba pang pundasyon ng kilusang Industrial Engineering na ang trabaho ay matatagpuan sa Purdue University School of Industrial Engineering.  ''Ikinategorya nila'' ang mga elemento ng paggalaw ng tao sa 18 pangunahing elemento na tinatawag na ''therbligs'' .  Pinahintulutan ng pag-unlad na ito ang mga analyst upang magdisenyo ng mga trabaho nang walang kaalaman sa oras na kinakailangan upang gawin ang isang trabaho.  Ang mga pagpapaunlad na ito ay ang simula ng isang mas malawak na patlang na kilala bilang mga tao kadahilanan o ergonomics.&lt;ref name=&quot;Maynard-Zandin&quot;/&gt;

Noong 1908, ang unang kurso sa Industrial Engineering ay inaalok bilang elektibo sa [[Pamantasang Estatal ng Pennsylvania|Pennsylvania State University]], na naging isang hiwalay na programa noong 1909 sa pamamagitan ng pagsisikap ni Hugo Diemer.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://industryengineering08.blogspot.com/2012/04/industrial-engineering-definition.html|title=Industrial Engineering - Definition, Explanation, History, and Programs|last=|first=|date=|access-date=}}&lt;/ref&gt;  Ang unang doktor degree sa industriya engineering ay iginawad sa 1933 sa pamamagitan ng [[Pamantasang Cornell|Cornell University]].

Noong 1912, binuo ni Henry Laurence Gantt ang Gantt chart na binabalangkas ang mga aksyon ng samahan kasama ang kanilang relasyon.  Ang chart na ito ay bubukas sa ibang pagkakataon na pamilyar sa amin ngayon ni Wallace Clark.

Sa pag-unlad ng mga linya ng pagpupulong, ang pabrika ni [[Henry Ford]] (1913) ay nagtala ng isang makabuluhang hakbang sa larangan.  Binawasan ng Ford ang oras ng pagpupulong ng isang kotse nang higit sa 700 oras hanggang 1.5 oras.  Bilang karagdagan, siya ay isang tagapanguna ng ekonomiya ng kapitalistang kapakanan (&quot;kapakanan kapitalismo&quot;) at ang bandila ng pagbibigay ng mga pinansyal na insentibo para sa mga empleyado upang madagdagan ang pagiging produktibo.

Ang komprehensibong sistema ng pamamahala ng kalidad ( Total quality management o TQM) na binuo sa loob ng forties ay nakakakuha momentum pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig at bahagi ng pagbawi ng Japan pagkatapos ng digmaan.

Ang American Institute of Industrial Engineering ay nabuo noong 1948.  Ang unang bahagi ng trabaho sa pamamagitan ng FW Taylor at ang Gilbreths ay dokumentado sa mga papeles na iniharap sa American Society of Mechanical Engineers bilang interes lumago mula lamang pagpapabuti ng pagganap ng machine sa pagganap ng pangkalahatang proseso ng pagmamanupaktura; pinaka-kapansin-pansin na nagsisimula sa pagtatanghal ni Henry R. Towne (1844 - 1924) ng kanyang papel na ''Ang Engineer bilang An Economist'' (1186).&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/transactionsof07amer#page/428/mode/2up Engineer bilang Economist]&lt;/ref&gt;

=== Modernong pagsasanay ===
Noong 1960 hanggang 1975, sa pagbuo ng mga sistema ng suporta sa desisyon sa supply tulad ng [[Pagpaplano ng mga kailangang materyal|Material requirements planning]] (MRP), maaari mong bigyang diin ang isyu ng tiyempo (imbentaryo, produksyon, compounding, transportasyon, atbp.) Ng pang-industriya na organisasyon.  Ang Israeli scientist na si Dr. Jacob Rubinovitz ay nag- install ng programang CMMS na binuo sa IAI at Control-Data (Israel) noong 1976 sa South Africa at sa buong mundo.

Noong dekada 70, sa pagtagos ng mga teorya ng pamamahala ng Hapon tulad ng Kaizen at Kanban , Japan na natanto ang napakataas na antas ng kalidad at pagiging produktibo.  Ang mga theories na ito ay nagpabuti ng mga isyu ng kalidad, oras ng paghahatid, at kakayahang umangkop.  Natanto ng mga kumpanya sa kanluran ang malaking epekto ng Kaizen at nagsimulang ipatupad ang kanilang sariling mga patuloy na programa sa pagpapabuti .

Sa mga siyamnapu hanggang sa siyamnapu hanggang sa siyamnaput siyam, kasunod ng pandaigdigang proseso ng globalisasyon ng industriya, ang diin ay nasa pangangasiwa ng supply chain at disenyo ng proseso ng negosyo na nakatuon sa customer.  Ang teorya ng mga hadlang na binuo ng isang Israeli scientist na si Eliyahu M. Goldratt (1985) ay isang mahalagang milestone sa larangan.

=== Kumpara sa iba pang disiplina sa engineering ===
Ang tradisyonal na kaugalian ay decompositional.  Upang maunawaan ang buong, ito ay unang nasira sa mga bahagi nito.  Ang isa ay pagkatapos ay panginoon ang mga bahagi at ibabalik ang mga ito nang magkakasama, at naging panginoon ng buong.  Ang diskarte sa pang-industriya at sistema ng engineering (ISE) ay kabaligtaran; ang isang bahagi ay hindi maunawaan kung wala ang konteksto ng kabuuan.  Ang mga pagbabago sa isang bahagi ay nakakaapekto sa kabuuan, at ang papel ng isang bahagi ay isang projection sa kabuuan.  Sa tradisyunal na engineering, nauunawaan ng mga tao ang mga bahagi muna, kung gayon ay mauunawaan nila ang buo.  Sa ISE, nauunawaan nila ang buong una, at pagkatapos ay mauunawaan nila ang papel ng bawat bahagi.

Gayundin, isinasaalang-alang ng industrial engineering ang kadahilanan ng tao at ang kaugnayan nito sa teknikal na aspeto ng sitwasyon at ang lahat ng iba pang mga kadahilanan na nakakaimpluwensya sa buong sitwasyon &lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; , habang ang iba pang mga disiplina sa engineering ay nakatuon sa disenyo ng walang buhay na mga bagay.

&quot;Pinagsama ng mga Inhinyero sa Industriya ang mga kumbinasyon ng mga tao, impormasyon, materyales, at kagamitan na nagbibigay ng makabagong at mahusay na mga organisasyon.  Bilang karagdagan sa pagmamanupaktura, ang mga Inhinyero ng Industriya ay nagtatrabaho at kumunsulta sa bawat industriya, kabilang ang mga ospital, komunikasyon, e-commerce, entertainment, gobyerno, pananalapi, pagkain, parmasyutiko, semiconductors, sports, insurance, benta, accounting, pagbabangko, paglalakbay, at transportasyon. &quot; &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1063&amp;context=imsefacpub|title=DETAILS AND DESCRIPTION OF INDUSTRIAL ENGINEERING|last=Savory|first=Paul|date=|access-date=}}&lt;/ref&gt;

&quot;Ang Industriya ng Engineering ay ang sangay ng Engineering na malapit na nauugnay sa mga mapagkukunan ng tao sa na ginagamit namin ang mga kasanayan sa panlipunan upang magtrabaho sa lahat ng uri ng mga empleyado, mula sa mga inhinyero hanggang sa mga salespeople sa top management.  Ang isa sa mga pangunahing pokus ng isang Industrial Engineer ay upang mapabuti ang mga nagtatrabaho kapaligiran ng mga tao - hindi upang baguhin ang manggagawa, ngunit upang baguhin ang lugar ng trabaho. &quot; &lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

&quot;Lahat ng mga inhinyero, kabilang ang mga Inhinyero sa Industriya, ay kumuha ng matematika sa pamamagitan ng calculus at kaugalian equation.  Ang Industrial Engineering ay naiiba sa na ito ay batay sa discrete variable na matematika, samantalang ang lahat ng iba pang engineering ay batay sa patuloy na variable na matematika.  Binibigyang-diin namin ang paggamit ng linear algebra at pagkakaiba sa pagkakaiba, kumpara sa paggamit ng mga kaugalian equation na kung saan ay laganap sa iba pang mga engineering disciplines.  Ang pagbibigay-diin na ito ay nagiging maliwanag sa pag-optimize ng mga sistema ng produksyon kung saan kami ay nagsusunod ng mga order, nag-iiskedyul ng mga batch, tinutukoy ang bilang ng mga yunit ng paghawak ng materyales, pag-aayos ng mga layout ng pabrika, paghahanap ng mga pagkakasunud-sunod ng mga galaw, atbp.  Tulad ng, Mga Inhinyero sa Industriya, nakikitungo kami halos eksklusibo sa mga sistema ng mga hiwalay na bahagi. &quot; &lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

== Etimolohiya ==

=== Etimolohiya ===
Bagaman orihinal na inilalapat sa [[pagmamanupaktura]] , ang paggamit ng &quot;pang-industriya&quot; sa &quot;pang-industriya na engineering&quot; ay maaaring tila nakakalito, dahil lumaki ito upang mapalawak ang anumang pamamaraan o quantitative na diskarte sa pag-optimize kung paano nagpapatakbo ang isang proseso, sistema, o organisasyon.  Sa katunayan, ang &quot;Industrial&quot; sa Industrial engineering ay nangangahulugan na ang &quot;industriya&quot; sa pinakamalawak na kahulugan nito.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Darwish|first=H|last2=van Dyk|first2=L|date=2016|title=The industrial engineering identity: from historic skills to modern values, duties, and roles|url=http://www.scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S2224-78902016000300006|journal=South African Journal of Industrial Engineering|volume=27|issue=3|pages=50-63}}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;  Binago ng mga tao ang terminong &quot;pang-industriya&quot; sa mas malawak na mga termino tulad ng Pang-industriya at Paggawa ng Engineering, Pang-industriya at Systems Engineering, Pang-industriya Engineering &amp; Operations Research, Pang-industriya Engineering &amp; Pamamahala.

== Mga Subdisiplina ==
Ang pang-industriya inhenyeriya ay may maraming subdisiplina, ang pinaka-karaniwan ay nakalista sa ibaba.  Kahit na mayroong mga pang-industriyang inhenyero na nakatuon lamang sa isa sa mga sub-disiplina, maraming nakikitungo sa isang kumbinasyon ng mga ito tulad ng Supply Chain at Logistics, at Pasilidad at Pamamahala sa Enerhiya.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wonderfulengineering.com/what-is-industrial-engineering/|title=What is Industrial Engineering?|last=|first=|date=|access-date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sebokwiki.org/wiki/Systems_Engineering_and_Industrial_Engineering|title=Industrial Engineering|last=|first=|date=|access-date=}}&lt;/ref&gt;

* &lt;big&gt;Inhenyeriyang Pampasilidad &amp; Pamamahala sa Enerhiya&lt;/big&gt;
* &lt;big&gt;Inhenyeriyang pampinansiyal&lt;/big&gt;
* &lt;big&gt;Mga Salik Pangtao at Inhenyeriyang Pangkaligtasan (Human Factors &amp; Safety Engineering)&lt;/big&gt;
* &lt;big&gt;Inhenyeriyang Sistemang Pang-Impormasyon at Pamamahala&lt;/big&gt;
* &lt;big&gt;Inhenyeriyang Pangmanupaktura&lt;/big&gt;
* &lt;big&gt;Inhenyeriyang Pang-Operasyon at Pamamahala&lt;/big&gt;
* &lt;big&gt;Operations Research &amp; Optimization&lt;/big&gt;
* &lt;big&gt;Pagpaplano ng Patakaran&lt;/big&gt;
* &lt;big&gt;Inhenyeriyang Pamproduksyon&lt;/big&gt;
* &lt;big&gt;Kahusayan sa Kalidad at Pagiging maaasahan&lt;/big&gt;
* &lt;big&gt;Supply Chain Management &amp; Logistics&lt;/big&gt;
* &lt;big&gt;Pag-aanalisa ng systema&lt;/big&gt;
* &lt;big&gt;Systems engineering&lt;/big&gt;
* &lt;big&gt;Simulation ng System&lt;/big&gt;
* &lt;big&gt;Mga Kaugnay na Disiplina&lt;/big&gt;
* &lt;big&gt;Pamamahala sa Pag-unlad at Pagbabago ng Samahan&lt;/big&gt;
* &lt;big&gt;Ekonomikong Pag-uugali&lt;/big&gt;

== Edukasyon ==
Pinag-aralan ng mga industriyal na inhenyero ang pakikipag-ugnayan ng mga tao sa mga makina, materyales, seguridad, impormasyon, mga pamamaraan at mga kapaligiran sa gayong mga pagpapaunlad at sa pagdisenyo ng teknolohiyang sistema.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Rahman|first=Chowdury|last2=Uddin|first2=Syed|last3=Iqbal|first3=Mohammad|date=|title=Importance of Human Factors in Industrial Engineering and Design|url=https://www.researchgate.net/publication/298464170_Importance_of_Human_Factors_in_Industrial_Engineering_and_Design|journal=SEU Journal of Science and Engineering|volume=8|pages=}}&lt;/ref&gt;

Nag-aalok ang mga unibersidad sa antas ng bachelor, masters, at doktor.

=== Undergraduate na kurikulum ===
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float:right; margin-left:1em; font-size:90%; line-height:1.4em; width:300px;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | '''2018 ''US News'' undergraduate rankings''' &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/best-colleges/rankings/engineering-doctorate-industrial-manufacturing|title=Best Undergraduate Industrial / Manufacturing Engineering Program Rankings|work=U.S. News &amp; World Report|accessdate=March 2, 2017|archive-date=Oktubre 30, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131030205334/http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/best-colleges/rankings/engineering-doctorate-industrial-manufacturing|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 
|-
| '''University''' 
| '''Ranggo''' 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |
----
|-
| [[Georgia Institute of Technology]] 
| 1 
|-
| [[Unibersidad ng Michigan]] 
| 2 
|-
| [[Unibersidad ng California, Berkeley|University of California, Berkeley]] 
| 3 
|-
| [[Pamantasang Purdue|Unibersidad ng Purdue]] 
| 4 
|-
| [[Pamantasang Stanford|Unibersidad ng Stanford]] 
| 5 
|-
| [[Unibersidad ng Wisconsin sa Madison|University of Wisconsin-Madison]] 
| 5 
|-
| [[Pamantasang Estatal ng Pennsylvania|Pennsylvania State University]] 
| 7 
|-
| [[Virginia Tech]] 
| 8 
|-
| [[Massachusetts Institute of Technology]] 
| 9 
|-
| [[Pamantasang Cornell|Cornell University]] 
| 10 
|-
| [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Northwestern University]] 
| 10 
|}
Sa Estados Unidos, ang undergraduate degree na nakamit ay ang bachelor of science (BS) o bachelor of science and engineering (BSE) sa industrial engineering (IE).  Ang mga variation ng pamagat ay kinabibilangan ng Industrial &amp; Operations Engineering (IOE), at Industrial &amp; Systems Engineering (ISE).  Ang pangkaraniwang kurikulum ay kinabibilangan ng malawak na matematika at agham na pundasyon na nagtatampok ng [[kimika]] , [[pisika]] , [[mekanika]] (estatika, kinematika, at dinamika), agham na materyales, [[Agham pangkompyuter|agham sa computer]], electronics / circuits, disenyo ng engineering , at karaniwang hanay ng engineering mathematics (i.e, [[calculus]], [[linear algebra]], [[Ekwasyong diperensiyal|kaugalian equation]], [[Estadistika|statistics]]).  Para sa anumang engineering undergraduate na programa upang maging accredited, hindi alintana ng konsentrasyon, dapat itong masakop ang isang halos katulad na span ng naturang pundasyon na trabaho - na kung saan din overlaps mabigat sa nilalaman na nasubok sa isa o higit pang mga engineering licensure pagsusulit sa karamihan sa mga hurisdiksyon.

Ang coursework partikular sa IE ay nagsasangkot ng mga dalubhasang kurso sa mga lugar tulad ng pag- optimize , paggamit probabilidad, stochastic pagmomolde, disenyo ng mga eksperimento, statistical proseso control, kunwa, pagmamanupaktura engineering, [[ergonomiya]] / [[Inhenyeriyang pangkaligtasan]] , at inhenyeriyang pang-ekonomiya.  Karaniwang sakop ng mga pang-industriya na kurso sa elektibo sa engineering ang mas pinasadyang mga paksa sa mga lugar tulad ng [[pagmamanupaktura]], supply chain at [[Lohistika|logistik]], analytics at pag- [[Pagkatuto ng makina|aaral ng makina]], mga sistema ng produksyon, mga [[Ergonomiya|kadahilanan ng tao]] at disenyo ng industriya , at mga sistema ng serbisyo .&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.isye.gatech.edu/academics/bachelors/industrial-engineering/courses|title=ISyE Undergraduate Courses|accessdate=2 March 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://guide.berkeley.edu/courses/ind_eng/|title=Industrial Engineering and Operations Research (IND ENG)|accessdate=2 March 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.engin.umich.edu/college/academics/bulletin/depts/ioe/courses|title=Courses|accessdate=2 March 2017|archive-date=3 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170303122550/http://www.engin.umich.edu/college/academics/bulletin/depts/ioe/courses|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mccormick.northwestern.edu/industrial/courses/|title=Courses|accessdate=2 March 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ise.illinois.edu/undergraduate/electives.html|title=ISE Electives|accessdate=2 March 2017|archive-date=3 Marso 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170303044416/http://ise.illinois.edu/undergraduate/electives.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Ang ilang mga paaralan ng negosyo ay maaaring mag-alok ng mga programa na may ilang mga magkasanib na kaugnayan sa IE, ngunit ang mga programa sa engineering ay nakikilala sa pamamagitan ng mas masidhing pokus na dami, kinakailangang mga elective science science, at mga kursong core matematika at agham na kinakailangan ng lahat ng mga programa sa engineering.

=== Graduate na kurikulum ===
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float:right; margin-left:1em; font-size:90%; line-height:1.4em; width:300px;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | '''2019 Pag-aral sa ''US News''''' &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-engineering-schools/industrial-engineering-rankings?int=9d0e08&amp;int=a06908|title=Best Industrial Engineering Programs}}&lt;/ref&gt; 
|-
| '''University''' 
| '''Ranggo''' 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |
----
|-
| [[Georgia Institute of Technology]] 
| 1 
|-
| [[Unibersidad ng Michigan]] 
| 2 
|-
| [[Unibersidad ng California, Berkeley|University of California, Berkeley]] 
| 3 
|-
| [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Northwestern University]] 
| 4 
|-
| [[Pamantasang Cornell|Cornell University]] 
| 5 
|-
| [[Pamantasang Purdue|Unibersidad ng Purdue]] 
| 6 
|-
| [[Massachusetts Institute of Technology]] 
| 7 
|-
| [[Pamantasang Estatal ng Pennsylvania|Pennsylvania State University]] 
| 7 
|-
| [[Unibersidad ng Wisconsin sa Madison|University of Wisconsin-Madison]] 
| 7 
|-
| [[Virginia Tech]] 
| 7 
|}
Ang karaniwang graduate degree na nakuha ay ang master ng agham (MS) o master ng agham at engineering (MSE) sa pang-industriya na engineering o iba't ibang alternatibong kaugnay na mga titulo ng konsentrasyon.

Maaaring saklaw ng karaniwang curricula ng MS: {{Div col|colwidth=27em}}
* [[Analytics]] and [[machine learning]]
* [[Computer-aided manufacturing]]
* [[Engineering economics]]
* [[Financial engineering]]
* [[Human factors and ergonomics|Human factors engineering and ergonomics]] ([[safety engineering]])
* [[Lean Six Sigma]]
* [[Management science]]s
* [[Materials management]]
* [[Operations management]]
* [[Operations research]] and [[process optimization|optimization]] techniques
* [[Predetermined motion time system]] and computer use for IE 
* [[Product development]]
* [[Production planning and control]]
* [[Productivity]] improvement
* [[Project management]]
* [[Reliability engineering]] and life testing
* [[Robotics]]
* [[Statistical process control]] or [[quality control]]
* [[Supply chain management]] and [[logistics]]
* [[System dynamics]] and policy planning
* [[Systems simulation]] and [[stochastic]] processes
* [[Time and motion study]]
* Facilities design and work-space design
* Manufacturing systems/[[manufacturing engineering]]
* Quality engineering
* System analysis and techniques
{{Div col end}}

=== Mga pagkakaiba sa pagtuturo ===
Habang ang pang-industriya na engineering bilang isang pormal na antas ay sa paligid para sa taon, ang pinagkaisahan sa kung anong mga paksa ang dapat ituro at pinag-aralan ay naiiba sa lahat ng mga bansa.  Halimbawa, ang Turkey ay nakatutok sa isang napaka-teknikal na degree habang ang Denmark, Finland at United Kingdom ay may isang degree ng pamamahala ng focus, kaya ginagawa itong mas teknikal.  Ang Estados Unidos ay nakatutok sa mga case-studies at problem solving sa grupo.{{fact}}

== Pagsasanay ng mga inhinyero ==
Ayon sa kaugalian, isang pangunahing aspeto ng pang-industriyang engineering ang nagpaplano ng mga layout ng mga pabrika at pagdidisenyo ng mga linya ng pagpupulong at iba pang mga paradigm sa pagmamanupaktura.  At ngayon, sa mga sistema ng pagmamanipula ng mga pantalan, ang mga inhinyero ng industriya ay nagtatrabaho upang maalis ang mga basura ng oras, pera, materyales, enerhiya, at iba pang mga mapagkukunan.

Ang mga halimbawa kung saan maaaring gamitin ang pang-industriya na engineering ay kasama ang charting ng daloy ng proseso, proseso ng pagmamapa, pagdidisenyo ng isang workstation sa pagpupulong, pag-strategize para sa iba't ibang logistik sa pagpapatakbo, pagkonsulta bilang isang expert expertise, pagbuo ng isang bagong algorithm sa pananalapi o sistema ng pautang para sa isang bangko, pag-streamline ng operasyon at emergency room lokasyon o paggamit sa isang ospital, pagpaplano ng mga kumplikadong pamamahagi ng mga scheme para sa mga materyales o produkto (tinukoy bilang [[Pangangasiwa sa daloy ng produkto at serbisyo|pamamahala ng supply chain]]), at pagpapaikli ng mga linya (o queues ) sa isang bangko, ospital, o isang parke ng tema.

Ang mga modernong pang-industriyang mga inhinyero ay kadalasang gumagamit ng predetermined time system na paggalaw, computer simulation (lalo na discrete event simulation), kasama ang malawak na matematika para sa pagmomodelo, tulad ng matematika optimization at queuing theory, at computational methods para sa system analysis, evaluation, at optimization.  Ginagamit din ng mga industriyal na inhinyero ang mga tool ng pag-aaral ng agham at pag- [[Pagkatuto ng makina|aaral]] ng data sa kanilang trabaho dahil sa malakas na kaugnayan ng mga disiplina na ito sa patlang at ang katulad na teknikal na background na kinakailangan ng mga industriyal na inhinyero (kabilang ang isang malakas na pundasyon sa teorya ng probabilida, [[linear algebra]], at mga [[Estadistika|istatistika]], pati na rin ang pagkakaroon ng mga kasanayan sa coding).

== Tingnan din ==

=== Kaugnay na mga paksa ===
{{Div col}}
* [[Overall equipment effectiveness]]
* [[Product design]] / [[industrial design]]
*[[Engineering economics]] 
*[[Engineering management]]
*[[Enterprise engineering]]
*[[Environment, health and safety]]
*[[Human factors engineering]]
*[[Industrial and Production Engineering]]
*[[Industrial and Systems Engineering]]
*[[Industrial Engineering &amp; Management]]
*[[List of production topics]]
*[[Maintenance engineering]]
*[[Manufacturing engineering]]  
*[[Occupational safety and health]]  
*[[Operations engineering]]
*[[Operations research]]
*[[Production engineering]]
*[[Project management]]
*[[Project Production Management]] 
*[[Quality engineering]]
*[[Reverse engineering]]
*[[Safety engineering]]
*[[Sales process engineering]]
*[[Sociotechnical systems]]
*[[Statistical process control]]
*[[Systems engineering]]
*[[Toyota production system]]
*[[Industrial Engineering Book of Knowledge]]{{Div col end}}

=== Mga Asosasyon ===
{{Div col}}
*[http://www.iise.org// Institute of Industrial and Systems Engineers]
*[[INFORMS]]
*[[Institute of Industrial and Systems Engineers]]
*[[American Society for Engineering Education]]
*[[American Society for Quality]]
*[http://asor.org.au// The Australian Society for Operations Research]
*[http://www.ukmtm.co.uk/ The UK MTM Association]
*[[ESTIEM|European Students of Industrial Engineering and Management]]
*[http://ifors.org/web/ The International Federation of Operational Research Societies (IFORS)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190715224931/http://ifors.org/web/ |date=2019-07-15 }}
*[[Indian Institution of Industrial Engineering]]
*[http://www.iiie.ir/ Iranian Institute of Industrial Engineering] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406131409/http://www.iiie.ir/ |date=2019-04-06 }}
*[[Washington Accord]]
*[http://www.orsj.or.jp/english/ The Operations Research Society of Japan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190813185806/http://www.orsj.or.jp/english/ |date=2019-08-13 }}
{{Div col end}}

== Mga Tala ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Karagdagang pagbabasa ==

* Badiru, A. (Ed.) (2005).  ''Handbook of industrial and systems engineering'' .  CRC Press.    [[International Standard Book Number|ISBN]] &amp;nbsp; [[Special:BookSources/0-8493-2719-9|0-8493-2719-9]] . 
* BS Blanchard at Fabrycky, W. (2005).  ''Engineering Systems and Analysis'' (4th Edition).  Prentice Hall.    [[International Standard Book Number|ISBN]] &amp;nbsp; [[Special:BookSources/0-13-186977-9|0-13-186977-9]] . 
* Salvendy, G. (Ed.) (2001).  ''Handbook of industrial engineering: Teknolohiya at pamamahala ng operasyon'' .  Wiley-Interscience.    [[International Standard Book Number|ISBN]] &amp;nbsp; [[Special:BookSources/0-471-33057-4|0-471-33057-4]] . 
* Turner, W. et al. (1992).  ''Panimula sa industriya at sistema ng engineering'' (Ikatlong edisyon).  Prentice Hall.    [[International Standard Book Number|ISBN]] &amp;nbsp; [[Special:BookSources/0-13-481789-3|0-13-481789-3]] . 
* Eliyahu M. Goldratt , Jeff Cox (1984).  ''Ang Layunin ng'' North River Press; 2nd Rev edition (1992).    [[International Standard Book Number|ISBN]] &amp;nbsp; [[Special:BookSources/0-88427-061-0|0-88427-061-0]] ; 20th Anniversary edition (2004)      
* Miller, Doug, Patungo sa Sustainable Labor Costing sa UK Fashion Retail (Pebrero 5, 2013). {{Doi|10.2139/ssrn.2212100}}   
* Malakooti, B. (2013).  Operations and Production Systems na may Maramihang Mga Layunin.  John Wiley &amp; Sons.    [[International Standard Book Number|ISBN]] &amp;nbsp; [[Special:BookSources/978-1-118-58537-5|978-1-118-58537-5]] 
* [http://sebokwiki.org/wiki/Guide_to_the_Systems_Engineering_Body_of_Knowledge_%28SEBoK%29/ Systems Engineering Body of Knowledge (SEBoK)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190617034551/https://www.sebokwiki.org/wiki/Guide_to_the_Systems_Engineering_Body_of_Knowledge_(SEBoK) |date=2019-06-17 }} 
* [http://infolab.stanford.edu/~burback/dcg/node5.html/ Tradisyunal na Engineering] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100630211206/http://infolab.stanford.edu/~burback/dcg/node5.html |date=2010-06-30 }} 
* [http://www.ise.vt.edu/academics/extended/mea/ Master of Engineering Administration (MEA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171115083108/http://www.ise.vt.edu/academics/extended/mea/ |date=2017-11-15 }}

== Mga panlabas na kawing ==

* {{Commonscat-inline}}

[[Kategorya:Mga disiplina ng inhenyeriya]]
[[Kategorya:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>siddawh0yrg7nkq0zi8bx3pmdvnxoo8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Padron:Radyo sa Pilipinas</title>
    <ns>10</ns>
    <id>289155</id>
    <revision>
      <id>2215653</id>
      <parentid>2193510</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T11:27:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39020-41</username>
        <id>163951</id>
      </contributor>
      <origin>2215653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5351" sha1="oklvutc1q0tc8wqb5pbcq8f16wrmk1v" xml:space="preserve">{{Navbox
|name = Radyo sa Pilipinas
|title = {{flagicon|PHI}} [[Radyo sa Pilipinas|Mga network ng radyo sa &lt;span class = &quot;country-name&quot;&gt;Pilipinas&lt;/span&gt;]]
|state = {{{state|}}}
|listclass = hlist
|bodyclass = adr

|group1 = Komersyal
|list1 =
* [[Aliw Broadcasting Corporation|Aliw]]
** [[DWIZ]]
** [[DWQZ|Home Radio]]
* [[Audiovisual Communicators|ACI]]
** DWNR
** [[DWRX|Monster]]
* [[Bombo Radyo Philippines|Bombo Radyo]]
** [[DWSM|Star FM]]
* [[Brigada Mass Media Corporation|BMMC]]/[[Baycomms Broadcasting Corporation|Baycomms]]/[[Mareco Broadcasting Network|MBNI]]
** [[DXYM|Brigada News FM]]
* [[Capitol Broadcasting Center|CBC]]
** [[DZME]]
** Like Radio
* [[DCG Radio-TV Network|DCG]]
* [[Eagle Broadcasting Corporation|EBC]]
** [[DZEC-AM|Radyo Agila]]
** [[DWDM-FM|Eagle FM]]
* [[DYRK|Exodus (WRocK)]]
* [[FBS Radio Network|FBS]]
** [[DWBL]]
** [[DWLL|Mellow 94.7]]
* [[GMA Network (kompanya)|RGMA Network]]
** [[DWLS|Barangay LS]]
** [[DZBB-AM|Super Radyo]]
* [[MBC Media Group|MBC]]
** [[DZRH]]
** [[Love Radio]]
** Easy Rock
** Aksyon Radyo
** Yes FM
** [[Radyo Natin]]
* [[Mabuhay Broadcasting System|MBSI]]
** Win Radio
* [[Philippine Collective Media Corporation|PCMC]]
** [[DWPM|DZMM Radyo Patrol]]
** [[DWFM|FM Radio]]
* Prage
** [[DWSS-AM|Abante Radyo]]
* [[Progressive Broadcasting Corporation|PBC/BMPI]]
** [[DZXQ|Radyo La Verdad]]
** [[DWNU|Wish 107.5]]
* [[Quest Broadcasting|Quest]]
** [[DWTM|Magic 89.9]]
* [[Rajah Broadcasting Network|RBN]]
** [[DZRJ-FM|RJFM]]
** [[DZRJ-AM|DZRJ 810]]
* [[Radio Mindanao Network|RMN]]
** [[DWKC-FM|iFM]]
* [[TV5 Network|TV5]]/[[Nation Broadcasting Corporation|NBC]]
** [[DWLA|True FM]]
* [[Ultrasonic Broadcasting System|UBSI]]
** [[DWET-FM|Energy FM]]
* [[Y2H Broadcasting Network|Y2H]]/[[Southern Broadcasting Network|SBN]]
** XFM
** Solid FM

|group2 = [[:en:State media|Ahensya ng&lt;br&gt;Gobyerno]]
|list2 =
* [[Philippine Broadcasting Service|PBS]]
** [[Radyo Pilipinas]]
*** [[DZRB-AM|Radyo Publiko]]
*** [[DZRM|Radyo Magasin]]
*** [[DZSR|Sports Radio]]
** [[DWFO|The Capital]]
** [[DWFT|Republika ni Juan]]
* [[Intercontinental Broadcasting Corporation|IBC]]
** [[DWAN-AM|DWAN]]

|group3 = [[Relihiyosong pagsasahimpapawid|Relihiyoso]]
|list3 =
* [[Catholic Media Network|CMN]]
** [[DZRV|Veritas]]
** Spirit FM
* [[:en:Cathedral of Praise|COP]]
** [[DZBR|Bible Radio]]
* [[Christian Era Broadcasting Service International|CEBSI]]
** [[DZEM|INC Radio]]
* [[Delta Broadcasting System|DBS]]
** [[DWXI-AM|DWXI]]
* [[End-Time Mission Broadcasting Service|EMBS]]
** Life Radio
* [[Far East Broadcasting Company|FEBC Philippines]]
* [[Notre Dame Broadcasting Corporation|NDBC]]
* [[Radio Maria Philippines|Radio Maria]]
* [[:en:United Christian Broadcasters|UCB Philippines]]
** The Edge
* [[ZOE Broadcasting Network|ZOE]]
** [[DZJV]]

|group4 = Rehiyonal
|list4 =
* ABJ Radio Broadcasting Services 
** DXHH 
** Radyo Sincero 
* [[Beta Broadcasting System|BBSI]]
** K-Lite
* [[Central Luzon Television|CLBC Pampanga]]
* [[Century Broadcasting Network|CCMCI]]
** Magik FM
* [[EMedia Productions|eMedia Zamboanga]]
* [[Filipinas Broadcasting Network|FBN]]
* [[Apollo Broadcast Investors]]
** [[Allied Broadcasting Center|Allied]]
** GV Radios
* [[Kaissar Broadcasting Network|KBNI]]
* [[DYSR|NCCP]]
* [[Palawan Broadcasting Corporation|PBC Palawan]]/[[Bandera News Philippines|Bandera]]
** Radyo Bandera
* [[PBN Broadcasting Network|PBN Bicol]]
** OKFM
* [[PEC Broadcasting Corporation|PECBC]]
** Real Radio
* [[Primax Broadcasting Network|Primax]]
** MemoRies
* [[Prime Broadcasting Network|Prime FM]]
* [[Radyo Pilipino Corporation|RadioCorp]]
** Radyo Pilipino
** One FM
* [[Radio Philippines Network|RPN]]
** Radyo Ronda
* [[Rizal Memorial Colleges Broadcasting Corporation|RMCBC]]
* RSV/Malindang
** Juander Radyo
* [[Subic Broadcasting Corporation|SBC Zambales]]
* [[Times Broadcasting Network Corporation|TBNC]]
** Radyo BisDak
* [[UM Broadcasting Network|UMBN]]
** [[DXUM|News &amp; Public Affairs]]
** [[DXKR-FM|Retro]]
** [[DXWT|Wild FM]]
* [[Vanguard Radio Network|VRN]]
** Big Sound FM
* [[Vimcontu Broadcasting Corporation|Vimcontu]]
* [[Viva Entertainment|Viva/Ultimate]]
** [[DXUR|Halo Halo Radio]]

|group5 = [[Radyong pampaaralan|Pampaaralan]]
|list5 =
* [[Adamson University]]
** Falcon Radio
* [[Ateneo de Manila University]]
** Magis Radio
** [[Radyo Katipunan]]
* [[Colegio de San Juan de Letran]]
** Arriba Campus Radio
* [[De La Salle University]]
** [[Green Giant FM]]
** [[DWSU-FM|DWSU Green FM]]
** [[DWDS|DWDS Animo! FM]]
* [[Silliman University]]
** Silliman NetRadio
* [[University of the Philippines]]
** [[DZUP]]
** UP-FM/Maroon FM
* [[University of Santo Tomas]]
** [[DZST (defunct)|UST Tiger Radio]]
** [[DWAQ]]

|group6 = Internet
|list6 =
* [[ABS-CBN Corporation|ABS-CBN]]
** [[MOR Entertainment]]
* [[Radio Pilipinas]]
* [[WXB 102]]

|group7 = Shortwave
|list7 =
* [[Radio Veritas]]
* [[Philippine Broadcasting Service|PBS]]
** [[Radyo Pilipinas Worldwide]]

|group8 = Hindi Aktibo
|list8 =
* [[ABS-CBN Corporation|ABS-CBN]]
** [[MOR Entertainment|My Only Radio]]
* [[Hot FM (Philippine radio network)|Hot FM]]
* [[Inquirer Group of Companies|Trans-Radio]]
** [[DZIQ|Radyo Inquirer]]
* [[Sonshine Media Network International|SMNI]]
** [[DZAR|Sonshine Radio]]

}}&lt;noinclude&gt;
{{collapsible option}}
[[Kategorya:Padron ng mga kumpanyang pagsasahimpapawid]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oklvutc1q0tc8wqb5pbcq8f16wrmk1v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talaan ng mga munisipalidad sa Colorado</title>
    <ns>0</ns>
    <id>289781</id>
    <revision>
      <id>2215632</id>
      <parentid>2209492</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T07:47:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2215632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="285266" sha1="hch89w13qio3ozabam6sh0nteook0bz" xml:space="preserve">[[Talaksan:Colorado in United States.svg|thumb|right|250px|Mapa ng Estados Unidos na nagpapakita ng kinaroroonan ng Colorado]]

Ang [[Colorado]] ay isang [[Estado ng Estados Unidos|estado]] na matatagpuan sa [[Kanlurang Estados Unidos|Kanlurang]] [[Estados Unidos]]. Kasalukuyang mayroong 271 nasaping munisipalidad ang estado, na binubuo ng '''196 na mga bayan, 73 mga lungsod, at two pinagsamang mga pamahalaang lungsod-kondado.'''&lt;ref name=COmuniStatus&gt;{{cite web |url=http://www.dola.state.co.us/dlg/local_governments/municipalities.html |title=Active Colorado Municipalities |publisher=[[Colorado|State of Colorado]], Department of Local Affairs |accessdate=May 11, 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070202163712/http://www.dola.state.co.us/dlg/local_governments/municipalities.html |archivedate=February 2, 2007 |df= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=COgovTypes&gt;{{cite web | url = http://www.dola.state.co.us/dlg/local_governments/lgtypes.html | title = Colorado Local Government by Type | publisher = [[Colorado|State of Colorado]], Department of Local Affairs | date = February 27, 2007 | accessdate = May 11, 2011 | deadurl = yes | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070202163726/http://www.dola.state.co.us/dlg/local_governments/lgtypes.html | archivedate = February 2, 2007 | df =  }}&lt;/ref&gt;
__TOC__
{{clear}}

==Mga uri ng pamahalaang pangmunisipalidad==
Nagpapatakbo ang mga munisipalidad ng Colorado sa ilalim ng isa sa limang mga uri ng pangasiwaan sa pamamahala ng munisipalidad.&lt;ref name=Constitution&gt;[[:en:Constitution of the State of Colorado]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=CRS&gt;[[:en:Colorado Revised Statutes]]&lt;/ref&gt;

;Pinagsamang pamahalaan ng lungsod-kondado (''Consolidated city-county government'')
Sa estado ng Colorado, tanging [[Denver, Colorado|Denver]] at [[Broomfield, Colorado|Broomfield]] lamang ang may [[Pinagsamang lungsod-kondado|pinagsamang pamahalaan ng lungsod at kondado]].

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption=&quot;Mga lungsod na pinamamahalaan sa ilalim ng pinagsanib na pamahalaang lungsod-kondado&quot;&gt;
2006-07-14-Denver Skyline Midnight.jpg|[[Denver, Colorado|Lungsod ng Denver]], ang kabisera at pinakamataong lungsod ng estado.
Broomfield colorado interlocken offices.jpg|[[Broomfield, Colorado|Lungsod ng Broomfield]]
&lt;/gallery&gt;

;''Home rule municipality''
[[Talaksan:Downtown Colorado Springs by David Shankbone.jpg|thumb|[[Colorado Springs, Colorado|Lungsod ng Colorado Springs]], ang pangalawang pinakamataong lungsod ng estado ay ang pinakamataong ''home rule municipality'' sa estado.]]
Ang Colorado ay may 61 mga lungsod at 35 mga bayan na may katayuang ''[[home rule municipality]]''
{{clear}}

;Itinakdang lungsod (''Statutory city'')
[[Talaksan:Leadville &amp; the Hotel Vendome , Colorado , 1950s , Kodachrome by Chalmers Butterfield.jpg|thumb|Ang makasaysayang [[Leadville, Colorado|Lungsod ng Leadville]] ay isang itinakdang lungsod.]]
Ang Colorado ay may 12 mga [[Itinakdang munisipalidad|itinakdang lungsod]].
{{clear}}

;Itinakdang bayan (''Statutory town'')
[[Talaksan:Paonia.JPG|thumb|Ang nagsasakang [[Paonia, Colorado|Bayan ng Paonia]] ay isang itinakdang bayan.]]
Ang Colorado ay may 160 mga [[Itinakdang munisipalidad|itinakdang bayan]]:
{{clear}}

;Munisipalidad na ikinarta ng teritoryo (''Territorial charter municipality'')
[[Talaksan:DSCN2128 georgetownsixthstreet e 600.jpg|thumb|Ang makasaysayang [[Georgetown, Colorado|Bayan ng Georgetown]] ay ang tanging munisipalidad na may katayuang nakartahan ng teritoryo.]]
Ang [[Georgetown, Colorado|Bayan ng Georgetown]] ay ang tanging nasaping pamayanan at munisipalidad sa estado na pinapatakbo sa ilalim ng isang kartang (''charter'') iginawad ng naunang [[Teritoryo ng Colorado]]:
{{clear}}

==Pagkakaiba sa kontekstong ligal==
Kaunti lamang ang mga pagkakaiba sa pagitan ng isang bayan at isang lungsod sa ilalim ng batas ng Colorado&lt;ref name=Constitution/&gt;&lt;ref name=CRS/&gt; Isang ''home rule municipality'' ay maaaring magdeklara ng sarili bilang isang lungsod o bayan. Pangkalahatang mas-matao ang mga lungsod kaysa mga bayan, bagamat ang mga lungsod ng [[Castle Rock, Colorado|Castle Rock]] at [[Parker, Colorado|Parker]] ay may higit sa 49,000 residente, habang ang [[Black Hawk, Colorado|lungsod ng Black Hawk]] ay may mas-kaunti sa 130 residente.

Ang [[Central City, Colorado|Lungsod ng Central]] ay ang tanging munisipalidad sa Colorado na hindi naglalagay ng buong pangalang pook sa dulo ng pangalang munisipalidad nito. Ang mga bayan ng [[Garden City, Colorado|Garden City]], [[Lake City, Colorado|Lake City]], [[Orchard City, Colorado|Orchard City]], and [[Sugar City, Colorado|Sugar City]] ay [[#Itinakdang bayan (Statutory town)|mga itinakdang bayan]] sa kabila ng pagkakaroon ng salitang &quot;''city''&quot; sa dulo ng kanilang pangalan. Ang munisipalidad ng [[Creede, Colorado|Creede]] ay gumagamit ng opisyal na titulong &quot;''City of Creede''&quot; sa kabila ng katayuan nitong [[#Itinakdang bayan (Statutory town)|itinakdang bayan]].

Ni hindi [[nayon]] o [[sibil township]] man ay isang uri ng dibisyong sibil sa Estado ng Colorado, bagamat ang mga lungsod ng [[Cherry Hills Village, Colorado|Cherry Hills Village]] at [[Greenwood Village, Colorado|Greenwood Village]] at mga bayan ng [[Log Lane Village, Colorado|Log Lane Village]], [[Mountain Village, Colorado|Mountain Village]], at [[Snowmass Village, Colorado|Snowmass Village]] ay may salitang &quot;''village''&quot; sa dulo ng kanilang mga pangalan. Ilang mga pamayanang liwaliwan ay gumagamit ng salitang &quot;''village''&quot; upang matukoy ang kanilang [[sentral na distritong pangnegosyo]].

Sa Colorado, maaaring umabot ang isang munisipalidad sa maraming [[Kondado (Estados Unidos)|mga kondado]].
{{clear}}

==Talahanayan==
Ang talahanayang maaaring i-ayos ay nagtatala ng bawat isa sa 271 aktibong mga sinaping munisipalidad ng estado kalakip ng mga sumusunod na kabatiran:
#Ang pangalang pook ng munisipalidad&lt;ref name=COmuniStatus/&gt;&lt;ref name=AF&gt;{{cite web|url=http://factfinder.census.gov/|title=American Factfinder|publisher=[[United States Census Bureau]]|accessdate=September 14, 2015|archive-date=February 26, 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/65jESGrbU?url=http://factfinder2.census.gov/legacy/aff_sunset.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
#Ang opisyal na pangalan ng munisipalidad&lt;ref name=COmuniStatus/&gt;
#Ang unang petsa ng pagsasapi bilang munisipalidad&lt;ref name=MuniIncCO&gt;{{cite web | url = http://www.colorado.gov/dpa/doit/archives/muninc.html | title = Colorado Municipal Incorporations | publisher = [[Colorado|State of Colorado]], Department of Personnel &amp; Administration, Colorado State Archives | date = December 1, 2004 | accessdate = February 27, 2007 | archive-date = Disyembre 2, 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101202030057/http://www.colorado.gov/dpa/doit/archives/muninc.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
#Ang kasalukuyang uri ng pamahalaang pangmunisipalidad&lt;ref name=COmuniStatus/&gt;&lt;ref name=COgovTypes/&gt;
#Ang mga kondadong kinaroroonan ng munisipalidad&lt;ref name=COmuniStatus/&gt;&lt;ref name=AF/&gt;
#Isnag kawing sa detalyadong mapang transportasyon ng munisipalidad&lt;ref name=map&gt;{{cite web|url=http://apps.coloradodot.info/dataaccess/Maps/index.cfm?fuseaction=MapsMain&amp;MenuType=Maps|title=Colorado Department of Transportation Maps|publisher=[[State of Colorado]], [[Colorado Department of Transportation|Department of Transportation]]|accessdate=May 7, 2011|archive-date=June 12, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110612224329/http://apps.coloradodot.info/dataaccess/Maps/index.cfm?fuseaction=MapsMain&amp;MenuType=Maps|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
#Ang ranggo ayon sa populasyon magmula noong Hulyo 1, 2014, na tinukoy ng [[Kawanihan ng Senso ng Estados Unidos]]&lt;ref name=AF/&gt;
#Ang populasyon ng munisipalidad noong Hulyo 1, 2014, na tinaya ng [[Kawanihan ng Senso ng Estados Unidos]]&lt;ref name=AF/&gt;
#Ang populasyon ng munisipalidad noong Abril 1, 2010, sang-ayon sa mga bilang ng [[Senso ng Estados Unidos (2010)]] ng [[Kawanihan ng Senso ng Estados Unidos]]&lt;ref name=AF/&gt;
#Ang bahagdan ng pagbabago ng populasyon mula Abril 1, 2010, hanggang Hulyo 1, 2014&lt;ref name=AF/&gt; and
#Ang karaniwang kapal ng populasyon magmula noong Hulyo 1, 2014, na tinukoy ng Kawanihan ng Senso ng Estados Unidos&lt;ref name=AF/&gt;
#Ang lawak ng lupa magmula noong Hulyo 1, 2014, na tinukoy ng Kawanihan ng Senso ng Estados Unidos&lt;ref name=AF/&gt;
#Ang lawak ng katubigan magmula noong Hulyo 1, 2014, na tinukoy ng Kawanihan ng Senso ng Estados Unidos&lt;ref name=AF/&gt;
#Ang kabuuang lawak ng lupa magmula noong Hulyo 1, 2014, na tinukoy ng Kawanihan ng Senso ng Estados Unidos&lt;ref name=AF/&gt;
#Ang kodigong lugar ng [[International Committee for Information Technology Standards]] (INCITS).&lt;ref name=AF/&gt;
#Ang koordinado ng lokasyon ng [[World Geodetic System 1984]] (WGS84) magmula noong Hulyo 1, 2014, na tinukoy ng Kawanihan ng Senso ng Estados Unidos&lt;ref name=AF/&gt;
{{clear}}
&lt;!--  THE FOLLOWING TABLE CONTAINS DATA FROM THE UNITED STATES CENSUS BUREAU.  DO NOT ALTER U.S. CENSUS DATA.  --&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
|+&lt;big&gt;'''The 271 Municipalities of the State of Colorado'''&lt;/big&gt;&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;
!Pangalan ng pook
!Munisipalidad
!Petsa ng pagsasapi
!Pamahalaan
!Kondado
!class=unsortable|Mapa
!Ranggo&lt;br&gt; ng pop.
!Pagtataya 2014
!Senso 2010
!% ng pagbago
!Kapal ng&lt;br&gt;populasyon
!Lawak ng lupa
!Lawak ng katubigan
!Kabuuang lawak
!INCITS
!WGS84
|-
|[[Aguilar, Colorado|Aguilar]]
|[http://www.aguilarco.us/ Town of Aguilar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110317205950/http://www.aguilarco.us/oem/ |date=2011-03-17 }}
|{{sort|1894-01-10|January 10, 1894}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Las Animas County, Colorado|Las Animas County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Aguilar.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304083515/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Aguilar.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center| {{nts|197}}
| {{change|invert=on|495|538}}
|align=right|{{ntsh|112}}1262&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;487&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|218}}0.3923&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.0161&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|218}}0.3923&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.0161&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0800760
|align=right|{{coord|37.403626|-104.655036|format=dms}}
|-
|[[Akron, Colorado|Akron]]
|[https://web.archive.org/web/20080418093316/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=1 Town of Akron]
|{{sort|1887-09-22|September 22, 1887}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Washington County, Colorado|Washington County]]&lt;ref name=County_Seat&gt;[[County seat|Seat]] of [[County (United States)|county]] government.&lt;/ref&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Akron.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304022907/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Akron.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|121}}
|{{change|invert=on|1694|1702}}
|align=right|{{ntsh|190}}649&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;251&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|104}}2.6244&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;6.7973&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|104}}2.6244&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;6.7973&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0800925
|align=right|{{coord|40.164382|-103.220685|format=dms}}
|-
|[[Alamosa, Colorado|Alamosa]]
|[http://www.cityofalamosa.org/ City of Alamosa]
|{{sort|1878-08-12|August 12, 1878}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Alamosa County, Colorado|Alamosa County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Alamosa.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041550/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Alamosa.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|48}}
|{{change|invert=on|9531|8780}}
|align=right|{{ntsh|104}}1298&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;501&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|57}}7.3663&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;19.0788&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|32}}0.1244&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.3222&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|57}}7.4908&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;19.4010&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0801090
|align=right|{{coord|37.475041|-105.875314|format=dms}}
|-
|[[Alma, Colorado|Alma]]
|[https://web.archive.org/web/20080131135043/http://www.almafoundation.com/town.htm Town of Alma]
|{{sort|1873-12-02|December 2, 1873}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Park County, Colorado|Park County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Alma.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304083417/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Alma.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|221}}
|{{change|invert=on|275|270}}
|align=right|{{ntsh|182}}742&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;286&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|223}}0.3600&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.9325&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|110}}0.0019&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0049&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|223}}0.3619&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.9374&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0801530
|align=right|{{coord|39.285942|-106.066319|format=dms}}
|-
|[[Antonito, Colorado|Antonito]]
|[http://www.colorado.com/Antonito.aspx Town of Antonito]
|{{sort|1889-12-29|December 29, 1889}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Conejos County, Colorado|Conejos County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Antonito.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304000148/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Antonito.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|163}}
|{{change|invert=on|775|781}}
|align=right|{{ntsh|52}}1927&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;744&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|214}}0.4033&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.0446&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|214}}0.4033&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.0446&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0802355
|align=right|{{coord|37.076605|-106.010222|format=dms}}
|-
|[[Arriba, Colorado|Arriba]]
|[https://web.archive.org/web/20100610144319/http://www.lincolncountyco.us/town_of_arriba.htm Town of Arriba]
|{{sort|1918-08-29|August 29, 1918}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Lincoln County, Colorado|Lincoln County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Arriba.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041602/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Arriba.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|237}}
|{{change|invert=on|194|193}}
|align=right|{{ntsh|221}}427&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;165&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|210}}0.4401&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.1398&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|210}}0.4401&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.1398&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0803235
|align=right|{{coord|39.284058|-103.273902|format=dms}}
|-
|[[Arvada, Colorado|Arvada]]
|[http://arvada.org/ City of Arvada]
|{{sort|1904-08-24|August 24, 1904}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Jefferson County, Colorado|Jefferson County]]&lt;br/&gt;[[Adams County, Colorado|Adams County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Arvada.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041752/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Arvada.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|7}}
|{{change|invert=on|113574|106433}}
|align=right|{{ntsh|19}}2914&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1125&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|9}}38.3316&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;99.2785&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|13}}0.6235&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.6149&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|9}}38.9551&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;100.8933&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0803455
|align=right|{{coord|39.833728|-105.150306|format=dms}}
|-
|[[Aspen, Colorado|Aspen]]
|[http://www.aspenpitkin.com/ City of Aspen]
|{{sort|1881-04-01|April 1, 1881}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Pitkin County, Colorado|Pitkin County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Aspen.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041653/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Aspen.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|59}}
|{{change|invert=on|6805|6658}}
|align=right|{{ntsh|64}}1734&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;670&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|84}}3.8796&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;10.0481&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|84}}3.8796&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;10.0481&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0803620
|align=right|{{coord|39.194951|-106.837002|format=dms}}
|-
|[[Ault, Colorado|Ault]]
|[http://www.townofault.org/ Town of Ault]
|{{sort|1904-04-11|April 11, 1904}}&lt;ref name=Bergdorf&gt;[[Ault, Colorado|Ault]] was incorporated in 1904 as [[Ault, Colorado|Bergdorf]].&lt;/ref&gt;
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Weld County, Colorado|Weld County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Ault.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224416/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Ault.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|123}}
|{{change|invert=on|1603|1519}}
|align=right|{{ntsh|46}}1996&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;771&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|179}}0.7886&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.0426&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|180}}0.7886&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.0426&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0803950
|align=right|{{coord|40.583454|-104.733962|format=dms}}
|-
|[[Aurora, Colorado|Aurora]]
|[http://www.auroragov.org/ City of Aurora]
|{{sort|1903-05-05|May 5, 1903}}&lt;ref name=Fletcher&gt;[[Aurora, Colorado|Aurora]] was incorporated in 1903 as [[Fletcher, Colorado|Fletcher]].&lt;/ref&gt;
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Arapahoe County, Colorado|Arapahoe County]]&lt;br/&gt;[[Adams County, Colorado|Adams County]]&lt;br/&gt;[[Douglas County, Colorado|Douglas County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Aurora.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903150030/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Aurora.pdf |date=2014-09-03 }}
|align=center|{{nts|3}}
|{{change|invert=on|353108|325078}}
|align=right|{{ntsh|35}}2248&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;868&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|2}}153.8290&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;398.4152&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|12}}0.6784&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.7570&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|3}}154.5074&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;400.1722&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0804000
|align=right|{{coord|39.688002|-104.689740|format=dms}}
|-
|[[Avon, Colorado|Avon]]
|[http://www.avon.org/ Town of Avon]
|{{sort|1978-02-24|February 24, 1978}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Eagle County, Colorado|Eagle County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Avon.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303225053/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Avon.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|63}}
|{{change|invert=on|6447|6447}}
|align=right|{{ntsh|169}}798&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;308&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|51}}8.0338&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;20.8075&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|48}}0.0720&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.1866&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|51}}8.1059&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;20.9941&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0804110
|align=right|{{coord|39.641797|-106.515877|format=dms}}
|-
|[[Basalt, Colorado|Basalt]]
|[http://www.basalt.net/ Town of Basalt]
|{{sort|1901-08-26|August 26, 1901}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Eagle County, Colorado|Eagle County]]&lt;br/&gt;[[Pitkin County, Colorado|Pitkin County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Basalt.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304045207/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Basalt.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|86}}
|{{change|invert=on|3919|3857}}
|align=right|{{ntsh|51}}1929&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;745&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|122}}1.9990&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;5.1774&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|92}}0.0078&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0203&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|123}}2.0068&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;5.1977&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0804935
|align=right|{{coord|39.358174|-107.018557|format=dms}}
|-
|[[Bayfield, Colorado|Bayfield]]
|[http://www.bayfieldgov.org/ Town of Bayfield]
|{{sort|1906-08-18|August 18, 1906}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[La Plata County, Colorado|La Plata County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Bayfield.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304044126/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Bayfield.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|102}}
|{{change|invert=on|2533|2333}}
|align=right|{{ntsh|66}}1729&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;668&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|140}}1.4415&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3.7335&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|140}}1.4415&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3.7335&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0805265
|align=right|{{coord|37.235248|-107.594814|format=dms}}
|-
|[[Bennett, Colorado|Bennett]]
|[http://www.townofbennett.org/ Town of Bennett] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020185300/http://www.townofbennett.org/ |date=2011-10-20 }}
|{{sort|1930-01-22|January 22, 1930}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Adams County, Colorado|Adams County]]&lt;br/&gt;[[Arapahoe County, Colorado|Arapahoe County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Bennett.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180130194015/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Bennett.pdf |date=2018-01-30 }}
|align=center|{{nts|103}}
|{{change|invert=on|2443|2308}}
|align=right|{{ntsh|223}}416&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;161&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|68}}5.7934&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;15.0049&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|95}}0.0060&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0156&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|68}}5.7994&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;15.0205&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0806090
|align=right|{{coord|39.745990|-104.442841|format=dms}}
|-
|[[Berthoud, Colorado|Berthoud]]
|[https://web.archive.org/web/20110430082948/http://berthoud.org/ Town of Berthoud]
|{{sort|1888-08-28|August 28, 1888}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Larimer County, Colorado|Larimer County]]&lt;br/&gt;[[Weld County, Colorado|Weld County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Berthoud.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041612/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Berthoud.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|70}}
|{{change|invert=on|5807|5105}}
|align=right|{{ntsh|218}}448&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;173&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|35}}12.0289&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;31.1547&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|30}}0.1264&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.3275&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|35}}12.1553&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;31.4822&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0806255
|align=right|{{coord|40.284667|-104.965504|format=dms}}
|-
|[[Bethune, Colorado|Bethune]]
|[https://web.archive.org/web/20080418095448/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=76 Town of Bethune]
|{{sort|1926-06-10|June 10, 1926}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Kit Carson County, Colorado|Kit Carson County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Bethune.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304042029/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Bethune.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|232}}
|{{change|invert=on|240|237}}
|align=right|{{ntsh|88}}1438&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;555&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|261}}0.1620&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.4196&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|261}}0.1620&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.4196&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0806530
|align=right|{{coord|39.303822|-102.423414|format=dms}}
|-
|[[Black Hawk, Colorado|Black Hawk]]
|[http://www.cityofblackhawk.org/ City of Black Hawk]
|{{sort|1886-06-12|June 12, 1886}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Gilpin County, Colorado|Gilpin County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Black%20Hawk.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303234554/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Black%20Hawk.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|250}}
|{{change|invert=on|126|118}}
|align=right|{{ntsh|267}}62&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;24&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|124}}1.9449&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;5.0372&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|125}}1.9449&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;5.0372&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0807025
|align=right|{{coord|39.801069|-105.489224|format=dms}}
|-
|[[Blanca, Colorado|Blanca]]
|[http://blancaco.com/ Town of Blanca]{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|{{sort|1910-05-18|May 18, 1910}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Costilla County, Colorado|Costilla County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Blanca.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304083343/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Blanca.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|211}}
|{{change|invert=on|372|385}}
|align=right|{{ntsh|251}}208&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;80&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|126}}1.7857&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;4.6250&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|128}}1.7857&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;4.6250&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0807190
|align=right|{{coord|37.439281|-105.513526|format=dms}}
|-
|[[Blue River, Colorado|Blue River]]&lt;ref name=Blue_River&gt;[[Blue River, Colorado|Blue River]] is served by the [[Breckenridge, Colorado|Breckenridge]] [[United States Postal Service|Post Office]].&lt;/ref&gt;
|[http://www.townofblueriver.com/ Town of Blue River] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120711200755/http://townofblueriver.com/ |date=2012-07-11 }}
|{{sort|1964-99-99|1964}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Summit County, Colorado|Summit County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Blue%20River.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304022911/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Blue%20River.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|155}}
|{{change|invert=on|882|849}}
|align=right|{{ntsh|233}}345&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;133&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|108}}2.5149&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;6.5136&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|37}}0.0996&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.2579&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|105}}2.6145&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;6.7715&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0807410
|align=right|{{coord|39.448494|-106.036774|format=dms}}
|-
|[[Bonanza, Colorado|Bonanza]]&lt;ref name=Bonanza&gt;[[Bonanza, Colorado|Bonanza]] is served by the [[Villa Grove, Colorado|Villa Grove]] [[United States Postal Service|Post Office]].&lt;/ref&gt;
|[http://www.sangres.com/colorado/saguache/bonanza.htm Town of Bonanza] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160902204654/http://www.sangres.com/colorado/saguache/bonanza.htm |date=2016-09-02 }}
|{{sort|1881-01-13|January 13, 1881}}&lt;ref name=Bonanza_City&gt;[[Bonanza, Colorado|Bonanza]] was incorporated in 1881 as [[Bonanza, Colorado|Bonanza City]].&lt;/ref&gt;
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Saguache County, Colorado|Saguache County]]
|[https://web.archive.org/web/20160303224030/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Bonanza.pdf map]
|align=center|{{nts|270}}
|{{change|invert=on|16|16}}
|align=right|{{ntsh|271}}37&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;14&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|211}}0.4365&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.1306&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|211}}0.4365&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.1306&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0807571
|align=right|{{coord|38.296607|-106.141873|format=dms}}
|-
|[[Boone, Colorado|Boone]]
|[https://web.archive.org/web/20090923225150/http://www.dola.state.co.us/dlg/local_governments/lgov_pueblo.html Town of Boone]
|{{sort|1956-09-22|September 22, 1956}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Pueblo County, Colorado|Pueblo County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Boone.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041741/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Boone.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|213}}
|{{change|invert=on|342|339}}
|align=right|{{ntsh|152}}932&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;360&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|222}}0.3616&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.9365&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|86}}0.0098&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0253&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|222}}0.3713&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.9618&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0807795
|align=right|{{coord|38.250445|-104.260792|format=dms}}
|-
|[[Boulder, Colorado|Boulder]]
|[http://www.bouldercolorado.gov/ City of Boulder]
|{{sort|1871-11-04|November 4, 1871}}&lt;ref name=Boulder_City&gt;[[Boulder, Colorado|Boulder]] was incorporated in 1871 as [[Boulder, Colorado#History|Boulder City]].&lt;/ref&gt;
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Boulder County, Colorado|Boulder County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Boulder.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304004127/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Boulder.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|11}}
|{{change|invert=on|105112|97385}}
|align=right|{{ntsh|8}}4152&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1603&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|19}}24.8478&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;64.3556&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|9}}1.0187&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.6384&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|19}}25.8665&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;66.9940&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0807850
|align=right|{{coord|40.027435|-105.251945|format=dms}}
|-
|[[Bow Mar, Colorado|Bow Mar]]
|[http://www.bowmar.gov/ Town of Bow Mar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121021230455/http://www.bowmar.gov/ |date=2012-10-21 }}
|{{sort|1958-08-99|August 1958}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Arapahoe County, Colorado|Arapahoe County]]&lt;br/&gt;[[Jefferson County, Colorado|Jefferson County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Bow%20Mar.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041638/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Bow%20Mar.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|151}}
|{{change|invert=on|921|866}}
|align=right|{{ntsh|102}}1322&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;510&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|191}}0.6846&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.7732&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|27}}0.1511&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.3913&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|177}}0.8357&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.1645&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0808070
|align=right|{{coord|39.626594|-105.050914|format=dms}}
|-
|[[Branson, Colorado|Branson]]
|[http://www.sangres.com/colorado/lasanimas/branson.htm Town of Branson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160329033915/http://www.sangres.com/colorado/lasanimas/branson.htm |date=2016-03-29 }}
|{{sort|1921-03-26|March 26, 1921}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Las Animas County, Colorado|Las Animas County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Branson.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303233536/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Branson.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|262}}
|{{change|invert=on|67|74}}
|align=right|{{ntsh|239}}282&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;109&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|244}}0.2448&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.6340&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|246}}0.2448&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.6340&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0808345
|align=right|{{coord|37.015493|-103.883777|format=dms}}
|-
|[[Breckenridge, Colorado|Breckenridge]]
|[http://www.townofbreckenridge.com/ Town of Breckenridge]
|{{sort|1880-03-03|March 3, 1880}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Summit County, Colorado|Summit County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Breckenridge.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304040659/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Breckenridge.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|79}}
|{{change|invert=on|4749|4540}}
|align=right|{{ntsh|172}}775&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;299&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|67}}5.9946&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;15.5259&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|67}}5.9946&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;15.5259&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0808400
|align=right|{{coord|39.499619|-106.043292|format=dms}}
|-
|[[Brighton, Colorado|Brighton]]
|[http://brightonco.gov/ City of Brighton]
|{{sort|1887-09-01|September 1, 1887}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Adams County, Colorado|Adams County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;&lt;br/&gt;[[Weld County, Colorado|Weld County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Brighton.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224423/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Brighton.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|22}}
|{{change|invert=on|36765|33352}}
|align=right|{{ntsh|69}}1720&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;664&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|23}}20.7614&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;53.7719&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|20}}0.3013&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.7803&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|23}}21.0627&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;54.5522&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0808675
|align=right|{{coord|39.964790|-104.796581|format=dms}}
|-
|[[Brookside, Colorado|Brookside]]&lt;ref name=Brookside&gt;[[Brookside, Colorado|Brookside]] is served by the [[Cañon City, Colorado|Cañon City]] [[United States Postal Service|Post Office]].&lt;/ref&gt;
|[https://web.archive.org/web/20090924004034/http://www.dola.state.co.us/dlg/local_governments/lgov_fremont.html Town of Brookside]
|{{sort|1913-99-99|1913}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Fremont County, Colorado|Fremont County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Brookside.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903145933/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Brookside.pdf |date=2014-09-03 }}
|align=center|{{nts|231}}
|{{change|invert=on|243|233}}
|align=right|{{ntsh|211}}512&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;198&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|208}}0.4649&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.2041&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|208}}0.4649&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.2041&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0809115
|align=right|{{coord|38.413543|-105.191060|format=dms}}
|-
|[[Broomfield, Colorado|Broomfield]]
|[http://www.broomfield.org/ City and County of Broomfield]
|{{sort|1961-06-06|June 6, 1961}}&lt;ref name=Broomfield&gt;The [[Broomfield, Colorado|City and County of Broomfield]] was [[consolidated city-county|consolidated]] on November 15, 2001.&lt;/ref&gt;
|[[#Consolidated city and county|consolidated city and county]]
|[[Broomfield, Colorado|City and County of Broomfield]]&lt;ref name=Broomfield2&gt;As a [[#Consolidated city and county|consolidated city and county]], the [[Broomfield, Colorado|City and County of Broomfield]] is its own [[county seat]].&lt;/ref&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Broomfield.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303235315/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Broomfield.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|15}}
|{{change|invert=on|62138|55889}}
|align=right|{{ntsh|57}}1802&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;696&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|14}}33.0031&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;85.4775&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|14}}0.5455&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.4127&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|15}}33.5485&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;86.8903&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0809280
|align=right|{{coord|39.953302|-105.052038|format=dms}}
|-
|[[Brush, Colorado|Brush]]
|[http://www.brushcolo.com/ City of Brush]
|{{sort|1884-11-24|November 24, 1884}}
|[[#Statutory city|statutory city]]
|[[Morgan County, Colorado|Morgan County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Brush.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052948/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Brush.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|71}}
|{{change|invert=on|5466|5463}}
|align=right|{{ntsh|38}}2159&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;834&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|107}}2.5474&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;6.5978&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|108}}2.5474&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;6.5978&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0809555
|align=right|{{coord|40.258136|-103.632160|format=dms}}
|-
|[[Buena Vista, Colorado|Buena Vista]]
|[http://www.buenavistaco.gov/ Town of Buena Vista]
|{{sort|1879-11-08|November 8, 1879}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Chaffee County, Colorado|Chaffee County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Buena%20Vista.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041535/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Buena%20Vista.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|96}}
|{{change|invert=on|2734|2617}}
|align=right|{{ntsh|171}}792&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;306&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|89}}3.4544&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;8.9469&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|117}}0.0008&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0022&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|89}}3.4553&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;8.9491&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0810105
|align=right|{{coord|38.829332|-106.139515|format=dms}}
|-
|[[Burlington, Colorado|Burlington]]
|[http://www.burlingtoncolo.com/ City of Burlington]
|{{sort|1888-01-12|January 12, 1888}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Kit Carson County, Colorado|Kit Carson County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Burlington.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303221635/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Burlington.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|85}}
|{{change|invert=on|4014|4254}}
|align=right|{{ntsh|54}}1917&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;740&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|120}}2.0878&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;5.4073&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|121}}2.0878&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;5.4073&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0810600
|align=right|{{coord|39.304491|-102.271463|format=dms}}
|-
|[[Calhan, Colorado|Calhan]]
|[https://web.archive.org/web/20080418095508/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=81 Town of Calhan]
|{{sort|1919-05-10|May 10, 1919}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[El Paso County, Colorado|El Paso County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Calhan.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041448/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Calhan.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|162}}
|{{change|invert=on|797|780}}
|align=right|{{ntsh|155}}912&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;352&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|170}}0.8710&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.2559&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|170}}0.8710&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.2559&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0811260
|align=right|{{coord|39.034438|-104.299139|format=dms}}
|-
|[[Campo, Colorado|Campo]]
|[https://web.archive.org/web/20090921144557/http://www.dola.state.co.us/dlg/local_governments/lgov_baca.html Town of Campo]
|{{sort|1950-03-06|March 6, 1950}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Baca County, Colorado|Baca County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Campo.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224419/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Campo.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|256}}
|{{change|invert=on|105|109}}
|align=right|{{ntsh|181}}742&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;286&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|263}}0.1443&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.3737&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|263}}0.1443&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.3737&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0811645
|align=right|{{coord|37.104711|-102.578798|format=dms}}
|-
|[[Cañon City, Colorado|Cañon City]]
|[http://www.canoncity.org/ City of Cañon City]
|{{sort|1872-04-03|April 3, 1872}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Fremont County, Colorado|Fremont County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Cañon%20City.pdf map]{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|align=center|{{nts|34}}
|{{change|invert=on|16337|16400}}
|align=right|{{ntsh|103}}1304&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;504&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|34}}12.5117&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;32.4051&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|84}}0.0122&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0315&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|34}}12.5238&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;32.4366&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0811810
|align=right|{{coord|38.441889|-105.220891|format=dms}}
|-
|[[Carbondale, Colorado|Carbondale]]
|[http://www.carbondalegov.org/ Town of Carbondale]
|{{sort|1888-04-26|April 26, 1888}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Garfield County, Colorado|Garfield County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Carbondale.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304045331/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Carbondale.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|61}}
|{{change|invert=on|6574|6427}}
|align=right|{{ntsh|17}}3205&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1238&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|121}}2.0443&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;5.2947&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|122}}2.0443&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;5.2947&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0812045
|align=right|{{coord|39.394616|-107.214475|format=dms}}
|-
|[[Castle Pines, Colorado|Castle Pines]]
|[http://www.castlepinesgov.com/ City of Castle Pines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406084318/http://www.castlepinesgov.com/ |date=2016-04-06 }}
|{{sort|2007-11-06|November 6, 2007}}&lt;ref name=Castle_Pines_North&gt;The [[Castle Pines, Colorado|City of Castle Pines North]] was incorporated on November 6, 2007.  An election on November 2, 2010, changed the name to the [[Castle Pines, Colorado|City of Castle Pines]].&lt;/ref&gt;
|[[#Statutory city|statutory city]]
|[[Douglas County, Colorado|Douglas County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Castle%20Pines.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104212518/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Castle%20Pines.pdf |date=2013-11-04 }}
|align=center|{{nts|46}}
|{{change|invert=on|10796|NA}}
|align=right|{{ntsh|127}}1121&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;433&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|44}}9.5674&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;24.7793&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|45}}9.5674&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;24.7793&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0812387
|align=right|{{coord|39.462512|-104.870620|format=dms}}
|-
|[[Castle Rock, Colorado|Castle Rock]]
|[http://www.townofcastlerock.org/ Town of Castle Rock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080111060615/http://www.townofcastlerock.org/ |date=2008-01-11 }}
|{{sort|1881-05-17|May 17, 1881}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Douglas County, Colorado|Douglas County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Castle%20Rock.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180430050124/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Castle%20Rock.pdf |date=2018-04-30 }}
|align=center|{{nts|17}}
|{{change|invert=on|55747|48231}}
|align=right|{{ntsh|82}}1567&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;605&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|13}}33.8639&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;87.7070&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|14}}33.8639&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;87.7070&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0812415
|align=right|{{coord|39.376089|-104.853487|format=dms}}
|-
|[[Cedaredge, Colorado|Cedaredge]]
|[https://web.archive.org/web/20070812145207/http://www.cedaredgecolorado.com/town/ Town of Cedaredge]
|{{sort|1907-05-02|May 2, 1907}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Delta County, Colorado|Delta County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Cedaredge.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041930/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Cedaredge.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|111}}
|{{change|invert=on|2187|2253}}
|align=right|{{ntsh|125}}1136&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;438&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|123}}1.9556&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;5.0650&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|124}}1.9556&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;5.0650&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0812635
|align=right|{{coord|38.894137|-107.925498|format=dms}}
|-
|[[Centennial, Colorado|Centennial]]
|[http://www.centennialcolorado.com/ City of Centennial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140213080920/http://www.centennialcolorado.com/ |date=2014-02-13 }}
|{{sort|2001-02-07|February 7, 2001}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Arapahoe County, Colorado|Arapahoe County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Centennial.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224433/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Centennial.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|10}}
|{{change|invert=on|107201|100377}}
|align=right|{{ntsh|9}}3672&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1418&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|16}}28.9014&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;74.8543&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|28}}0.1472&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.3813&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|16}}29.0486&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;75.2356&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0812815
|align=right|{{coord|39.590568|-104.869118|format=dms}}
|-
|[[Center, Colorado|Center]]
|[http://www.townofcenter.org/ Town of Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120323161653/http://www.townofcenter.org/ |date=2012-03-23 }}
|{{sort|1907-01-18|January 18, 1907}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Rio Grande County, Colorado|Rio Grande County]]&lt;br/&gt;[[Saguache County, Colorado|Saguache County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Center.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041635/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Center.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|109}}
|{{change|invert=on|2199|2230}}
|align=right|{{ntsh|22}}2694&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1040&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|177}}0.8260&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.1392&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|178}}0.8260&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.1392&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0812855
|align=right|{{coord|37.751351|-106.110195|format=dms}}
|-
|[[Central City, Colorado|Central City]]
|[http://www.centralcitycolorado.us/ City of Central] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151018115739/http://centralcitycolorado.us/ |date=2015-10-18 }}
|{{sort|1886-06-12|June 12, 1886}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Gilpin County, Colorado|Gilpin County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;&lt;br/&gt;[[Clear Creek County, Colorado|Clear Creek County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Central%20City.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041512/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Central%20City.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|170}}
|{{change|invert=on|724|663}}
|align=right|{{ntsh|241}}280&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;108&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|110}}2.4493&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;6.3438&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|122}}0.0000&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0000&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|110}}2.4494&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;6.3438&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0812910
|align=right|{{coord|39.795790|-105.514835|format=dms}}
|-
|[[Cheraw, Colorado|Cheraw]]
|[https://web.archive.org/web/20090921113635/http://www.dola.state.co.us/dlg/local_governments/lgov_otero.html Town of Cheraw]
|{{sort|1917-04-17|April 17, 1917}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Otero County, Colorado|Otero County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Cheraw.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041612/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Cheraw.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|230}}
|{{change|invert=on|249|252}}
|align=right|{{ntsh|83}}1567&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;605&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|262}}0.1583&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.4100&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|262}}0.1583&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.4100&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0813460
|align=right|{{coord|38.108104|-103.510926|format=dms}}
|-
|[[Cherry Hills Village, Colorado|Cherry Hills Village]]
|[http://www.cherryhillsvillage.com/ City of Cherry Hills Village]
|{{sort|1945-07-19|July 19, 1945}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Arapahoe County, Colorado|Arapahoe County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Cherry%20Hills%20Village.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304083408/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Cherry%20Hills%20Village.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|64}}
|{{change|invert=on|6423|5987}}
|align=right|{{ntsh|142}}1018&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;393&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|65}}6.2038&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;16.0678&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|49}}0.0715&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.1853&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|64}}6.2753&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;16.2531&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0813845
|align=right|{{coord|39.637418|-104.947470|format=dms}}
|-
|[[Cheyenne Wells, Colorado|Cheyenne Wells]]
|[http://www.townofcheyennewells.com/ Town of Cheyenne Wells]
|{{sort|1890-05-14|May 14, 1890}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Cheyenne County, Colorado|Cheyenne County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Cheyenne%20Wells.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304000144/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Cheyenne%20Wells.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|159}}
|{{change|invert=on|860|846}}
|align=right|{{ntsh|168}}814&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;314&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|157}}1.0696&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.7702&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|158}}1.0696&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.7702&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0814175
|align=right|{{coord|38.819202|-102.352030|format=dms}}
|-
|[[Coal Creek, Fremont County, Colorado|Coal Creek]]
|[https://web.archive.org/web/20090827075915/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=306 Town of Coal Creek]
|{{sort|1882-02-11|February 11, 1882}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Fremont County, Colorado|Fremont County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Coal%20Creek.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303222242/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Coal%20Creek.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|214}}
|{{change|invert=on|339|343}}
|align=right|{{ntsh|245}}266&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;103&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|147}}1.2719&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3.2942&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|147}}1.2719&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3.2942&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0815330
|align=right|{{coord|38.362038|-105.141782|format=dms}}
|-
|[[Cokedale, Colorado|Cokedale]]
|[http://www.sangres.com/colorado/lasanimas/cokedale.htm Town of Cokedale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160329053150/http://www.sangres.com/colorado/lasanimas/cokedale.htm |date=2016-03-29 }}
|{{sort|1948-03-15|March 15, 1948}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Las Animas County, Colorado|Las Animas County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Cokedale.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304035511/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Cokedale.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|251}}
|{{change|invert=on|119|129}}
|align=right|{{ntsh|201}}581&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;224&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|254}}0.2049&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.5308&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|255}}0.2049&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.5308&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0815550
|align=right|{{coord|37.144223|-104.621590|format=dms}}
|-
|[[Collbran, Colorado|Collbran]]
|[https://web.archive.org/web/20080418095538/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=87 Town of Collbran]
|{{sort|1908-07-22|July 22, 1908}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Mesa County, Colorado|Mesa County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Collbran.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304083413/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Collbran.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|172}}
|{{change|invert=on|706|708}}
|align=right|{{ntsh|118}}1184&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;457&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|195}}0.5912&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.5312&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|195}}0.5912&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.5312&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0815605
|align=right|{{coord|39.240016|-107.963956|format=dms}}
|-
|[[Colorado Springs, Colorado|Colorado Springs]]
|[http://www.springsgov.com/ City of Colorado Springs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031002012442/http://www.springsgov.com/ |date=2003-10-02 }}
|{{sort|1886-06-19|June 19, 1886}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[El Paso County, Colorado|El Paso County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Colorado%20Springs.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303235547/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Colorado%20Springs.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|2}}
|{{change|invert=on|445830|416427}}
|align=right|{{ntsh|34}}2257&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;872&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|1}}194.8701&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;504.7114&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|16}}0.3657&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.9472&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|1}}195.2359&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;505.6585&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0816000
|align=right|{{coord|38.867255|-104.760749|format=dms}}
|-
|[[Columbine Valley, Colorado|Columbine Valley]]&lt;ref name=Columbine_Valley&gt;[[Columbine Valley, Colorado|Columbine Valley]] is served by the [[Littleton, Colorado|Littleton]] [[United States Postal Service|Post Office]].&lt;/ref&gt;
|[http://www.columbinevalley.org/ Town of Columbine Valley]
|{{sort|1959-07-02|July 2, 1959}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Arapahoe County, Colorado|Arapahoe County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Columbine%20Valley.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304022923/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Columbine%20Valley.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|133}}
|{{change|invert=on|1328|1256}}
|align=right|{{ntsh|110}}1287&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;497&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|160}}1.0245&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.6534&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|80}}0.0144&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0372&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|161}}1.0388&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.6906&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0816385
|align=right|{{coord|39.599580|-105.030771|format=dms}}
|-
|[[Commerce City, Colorado|Commerce City]]
|[http://www.c3gov.com/ City of Commerce City]
|{{sort|1952-12-18|December 18, 1952}}&lt;ref name=Commerce_Town&gt;[[Commerce City, Colorado|Commerce City]] was incorporated in 1952 as [[Commerce City, Colorado#History|Commerce Town]].&lt;/ref&gt;
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Adams County, Colorado|Adams County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Commerce%20City.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903151321/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Commerce%20City.pdf |date=2014-09-03 }}
|align=center|{{nts|18}}
|{{change|invert=on|51762|45913}}
|align=right|{{ntsh|89}}1426&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;551&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|11}}34.9113&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;90.4199&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|15}}0.4119&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.0669&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|12}}35.3233&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;91.4868&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0816495
|align=right|{{coord|39.882968|-104.795452|format=dms}}
|-
|[[Cortez, Colorado|Cortez]]
|[http://www.cityofcortez.com/ City of Cortez]
|{{sort|1902-11-10|November 10, 1902}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Montezuma County, Colorado|Montezuma County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Cortez.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304022930/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Cortez.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|52}}
|{{change|invert=on|8602|8482}}
|align=right|{{ntsh|94}}1379&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;532&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|64}}6.2130&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;16.0916&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|69}}0.0272&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0704&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|65}}6.2402&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;16.1620&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0817375
|align=right|{{coord|37.349783|-108.576687|format=dms}}
|-
|[[Craig, Colorado|Craig]]
|[http://www.ci.craig.co.us/ City of Craig]
|{{sort|1908-07-15|July 15, 1908}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Moffat County, Colorado|Moffat County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Craig.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041652/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Craig.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|50}}
|{{change|invert=on|8846|9464}}
|align=right|{{ntsh|62}}1749&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;675&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|70}}5.1354&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;13.3007&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|70}}5.1354&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;13.3007&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0817760
|align=right|{{coord|40.517034|-107.555674|format=dms}}
|-
|[[Crawford, Colorado|Crawford]]
|[http://www.colorado.com/Crawford.aspx Town of Crawford]
|{{sort|1910-12-19|December 19, 1910}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Delta County, Colorado|Delta County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Crawford.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304022935/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Crawford.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|205}}
|{{change|invert=on|411|431}}
|align=right|{{ntsh|63}}1736&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;670&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|246}}0.2431&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.6296&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|247}}0.2431&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.6296&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0817925
|align=right|{{coord|38.705183|-107.610061|format=dms}}
|-
|[[Creede, Colorado|Creede]]
|[http://www.creede.com/ City of Creede]&lt;ref name=Creede&gt;The municipality of [[Creede, Colorado|Creede]] uses the official title [[Creede, Colorado|City of Creede]] despite its status as a [[#Statutory town|Colorado statutory town]].&lt;/ref&gt;
|{{sort|1892-05-19|May 19, 1892}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Mineral County, Colorado|Mineral County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Creede.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180206131607/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Creede.pdf |date=2018-02-06 }}
|align=center|{{nts|219}}
|{{change|invert=on|282|290}}
|align=right|{{ntsh|237}}319&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;123&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|165}}0.9161&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.3727&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|165}}0.9161&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.3727&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0814765
|align=right|{{coord|37.849102|-106.925415|format=dms}}
|-
|[[Crested Butte, Colorado|Crested Butte]]
|[http://www.crestedbutte-co.gov/ Town of Crested Butte]
|{{sort|1880-07-15|July 15, 1880}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Gunnison County, Colorado|Gunnison County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Crested%20Butte.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303234746/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Crested%20Butte.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|125}}
|{{change|invert=on|1541|1487}}
|align=right|{{ntsh|56}}1805&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;697&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|174}}0.8417&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.1800&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|175}}0.8417&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.1800&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0818310
|align=right|{{coord|38.867736|-106.977266|format=dms}}
|-
|[[Crestone, Colorado|Crestone]]
|[https://web.archive.org/web/20080117131337/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=225 Town of Crestone]
|{{sort|1902-01-24|January 24, 1902}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Saguache County, Colorado|Saguache County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Crestone.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303221040/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Crestone.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|246}}
|{{change|invert=on|137|127}}
|align=right|{{ntsh|231}}350&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;135&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|221}}0.3772&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.9771&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|221}}0.3772&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.9771&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0818420
|align=right|{{coord|37.994497|-105.696273|format=dms}}
|-
|[[Cripple Creek, Colorado|Cripple Creek]]
|[https://web.archive.org/web/20071013114502/http://cripplecreekgov.com/ City of Cripple Creek]
|{{sort|1892-06-09|June 9, 1892}}
|[[#Statutory city|statutory city]]
|[[Teller County, Colorado|Teller County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Cripple%20Creek.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304083426/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Cripple%20Creek.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|136}}
|{{change|invert=on|1172|1189}}
|align=right|{{ntsh|177}}763&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;294&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|135}}1.5328&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3.9699&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|136}}1.5328&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3.9699&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0818530
|align=right|{{coord|38.746149|-105.184042|format=dms}}
|-
|[[Crook, Colorado|Crook]]
|[http://www.colorado.com/Crook.aspx Town of Crook]
|{{sort|1918-09-23|September 23, 1918}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Logan County, Colorado|Logan County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Crook.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304045118/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Crook.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|254}}
|{{change|invert=on|109|110}}
|align=right|{{ntsh|167}}815&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;315&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|264}}0.1338&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.3464&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|264}}0.1338&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.3464&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0818640
|align=right|{{coord|40.858752|-102.801392|format=dms}}
|-
|[[Crowley, Colorado|Crowley]]
|[https://web.archive.org/web/20101028140857/http://www.colorado.com/Crowley.aspx Town of Crowley]
|{{sort|1921-10-10|October 10, 1921}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Crowley County, Colorado|Crowley County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Crowley.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303232515/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Crowley.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|238}}
|{{change|invert=on|175|176}}
|align=right|{{ntsh|179}}754&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;291&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|252}}0.2255&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.5840&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|253}}0.2255&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.5840&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0818750
|align=right|{{coord|38.193506|-103.859744|format=dms}}
|-
|[[Dacono, Colorado|Dacono]]
|[http://www.ci.dacono.co.us/ City of Dacono] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160331122516/http://www.ci.dacono.co.us/ |date=2016-03-31 }}
|{{sort|1908-09-23|September 23, 1908}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Weld County, Colorado|Weld County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Dacono.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903151326/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Dacono.pdf |date=2014-09-03 }}
|align=center|{{nts|81}}
|{{change|invert=on|4544|4152}}
|align=right|{{ntsh|206}}539&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;208&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|50}}8.1208&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;21.0328&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|89}}0.0091&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0235&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|50}}8.1299&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;21.0563&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0819080
|align=right|{{coord|40.063521|-104.946804|format=dms}}
|-
|[[De Beque, Colorado|De Beque]]
|[http://www.debeque.org/ Town of De Beque]
|{{sort|1890-01-18|January 18, 1890}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Mesa County, Colorado|Mesa County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/De%20Beque.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304001405/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/De%20Beque.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|195}}
|{{change|invert=on|496|504}}
|align=right|{{ntsh|262}}115&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;45&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|78}}4.3012&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;11.1401&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|71}}0.0256&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0664&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|78}}4.3269&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;11.2065&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0819355
|align=right|{{coord|39.275733|-108.193405|format=dms}}
|-
|[[Deer Trail, Colorado|Deer Trail]]
|[https://web.archive.org/web/20071223025552/http://www.deertrailcolorado.org/ Town of Deer Trail]
|{{sort|1920-02-03|February 3, 1920}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Arapahoe County, Colorado|Arapahoe County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Deer%20Trail.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903151101/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Deer%20Trail.pdf |date=2014-09-03 }}
|align=center|{{nts|187}}
|{{change|invert=on|576|546}}
|align=right|{{ntsh|208}}525&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;203&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|156}}1.0714&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.7748&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|101}}0.0043&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0111&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|156}}1.0757&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.7859&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0819630
|align=right|{{coord|39.615892|-104.043007|format=dms}}
|-
|[[Del Norte, Colorado|Del Norte]]
|[https://web.archive.org/web/20080418095558/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=91 Town of Del Norte]
|{{sort|1895-11-15|November 15, 1895}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Rio Grande County, Colorado|Rio Grande County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Del%20Norte.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304022946/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Del%20Norte.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|122}}
|{{change|invert=on|1629|1686}}
|align=right|{{ntsh|79}}1643&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;634&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|161}}1.0075&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.6093&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|162}}1.0075&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.6093&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0819795
|align=right|{{coord|37.678447|-106.353931|format=dms}}
|-
|[[Delta, Colorado|Delta]]
|[https://web.archive.org/web/20071013152055/http://www.delta-co.gov/ City of Delta]
|{{sort|1882-10-24|October 24, 1882}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Delta County, Colorado|Delta County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Delta.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304001344/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Delta.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|51}}
|{{change|invert=on|8720|8915}}
|align=right|{{ntsh|189}}664&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;256&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|30}}13.3451&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;34.5635&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|21}}0.2813&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.7286&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|31}}13.6264&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;35.2922&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0819850
|align=right|{{coord|38.757372|-108.087959|format=dms}}
|-
|[[Denver]]
|[http://www.denvergov.org/ City and County of Denver]
|{{sort|1859-12-03|December 3, 1859}}&lt;ref name=Denver_1st&gt;The [[Jefferson Territory|Provisional Government of the Territory of Jefferson]] granted a charter to the consolidated [[History of Denver|City of Denver, Auraria, and Highland]] on December 3, 1859. The [[Territory of Colorado]] reincorporated the city as [[History of Denver|Denver City]] on November 7, 1861. Later, the city's common name was shortened to [[History of Denver|Denver]].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Denver&gt;The [[History of Denver|City and County of Denver]] was [[consolidated city-county|consolidated]] on November 15, 1902.&lt;/ref&gt;
|[[#Consolidated city and county|consolidated city and county]]
|[[Denver|City and County of Denver]]&lt;ref name=Denver1&gt;The [[Denver|City and County of Denver]] is the [[Capital (political)|capital]] of the [[state of Colorado]].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Denver2&gt;As a [[#Consolidated city and county|consolidated city and county]], the [[Denver|City and County of Denver]] is its own [[county seat]].&lt;/ref&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Denver.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180807155729/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/DENVER.pdf |date=2018-08-07 }}
|align=center|{{nts|1}}
|{{change|invert=on|663862|600158}}
|align=right|{{ntsh|7}}4244&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1639&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|3}}153.0374&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;396.3650&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|2}}1.6249&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;4.2086&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|2}}154.6623&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;400.5735&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0820000
|align=right|{{coord|39.761850|-104.881105|format=dms}}
|-
|[[Dillon, Colorado|Dillon]]
|[http://www.townofdillon.com/ Town of Dillon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110903044644/http://www.townofdillon.com/ |date=2011-09-03 }}
|{{sort|1883-01-26|January 26, 1883}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Summit County, Colorado|Summit County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Dillon.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224427/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Dillon.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|149}}
|{{change|invert=on|937|904}}
|align=right|{{ntsh|199}}586&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;226&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|133}}1.5694&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;4.0648&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|10}}0.8587&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.2241&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|111}}2.4281&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;6.2889&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0820440
|align=right|{{coord|39.625881|-106.043728|format=dms}}
|-
|[[Dinosaur, Colorado|Dinosaur]]
|[http://www.colorado.com/Dinosaur.aspx Town of Dinosaur]
|{{sort|1947-12-18|December 18, 1947}}&lt;ref name=Artesia&gt;[[Dinosaur, Colorado|Dinosaur]] was incorporated in 1947 as [[Dinosaur, Colorado|Artesia]].&lt;/ref&gt;
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Moffat County, Colorado|Moffat County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Dinosaur.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303222017/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Dinosaur.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|216}}
|{{change|invert=on|312|339}}
|align=right|{{ntsh|225}}407&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;157&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|180}}0.7847&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.0324&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|181}}0.7847&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.0324&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0820495
|align=right|{{coord|40.240551|-109.008590|format=dms}}
|-
|[[Dolores, Colorado|Dolores]]
|[http://www.townofdolores.com/ Town of Dolores] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160401235730/http://www.townofdolores.com/ |date=2016-04-01 }}
|{{sort|1900-07-19|July 19, 1900}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Montezuma County, Colorado|Montezuma County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Dolores.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041730/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Dolores.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|148}}
|{{change|invert=on|948|936}}
|align=right|{{ntsh|107}}1296&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;500&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|184}}0.7279&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.8852&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|185}}0.7279&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.8852&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0820770
|align=right|{{coord|37.473990|-108.499824|format=dms}}
|-
|[[Dove Creek, Colorado|Dove Creek]]
|[https://web.archive.org/web/20080418095609/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=94 Town of Dove Creek]
|{{sort|1939-06-15|June 15, 1939}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Dolores County, Colorado|Dolores County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Dove%20Creek.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180131023610/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Dove%20Creek.pdf |date=2018-01-31 }}
|align=center|{{nts|174}}
|{{change|invert=on|703|735}}
|align=right|{{ntsh|99}}1342&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;518&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|202}}0.5373&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.3916&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|202}}0.5373&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.3916&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0821265
|align=right|{{coord|37.766665|-108.906297|format=dms}}
|-
|[[Durango, Colorado|Durango]]
|[http://www.durangogov.org/ City of Durango]
|{{sort|1881-04-27|April 27, 1881}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[La Plata County, Colorado|La Plata County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Durango.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041745/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Durango.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|33}}
|{{change|invert=on|17834|16887}}
|align=right|{{ntsh|81}}1586&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;612&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|38}}11.0712&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;28.6743&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|65}}0.0330&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0854&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|38}}11.1042&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;28.7597&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0822035
|align=right|{{coord|37.273267|-107.871692|format=dms}}
|-
|[[Eads, Colorado|Eads]]
|[http://www.kcedfonline.org/eads.htm Town of Eads]
|{{sort|1916-01-29|January 29, 1916}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Kiowa County, Colorado|Kiowa County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Eads.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903151121/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Eads.pdf |date=2014-09-03 }}
|align=center|{{nts|185}}
|{{change|invert=on|599|609}}
|align=right|{{ntsh|106}}1296&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;501&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|207}}0.4698&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.2167&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|207}}0.4698&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.2167&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0822145
|align=right|{{coord|38.481346|-102.779776|format=dms}}
|-
|[[Eagle, Colorado|Eagle]]
|[http://www.townofeagle.org/ Town of Eagle]
|{{sort|1905-04-05|April 5, 1905}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Eagle County, Colorado|Eagle County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Eagle.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304022952/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Eagle.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|62}}
|{{change|invert=on|6572|6508}}
|align=right|{{ntsh|90}}1420&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;548&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|76}}4.5927&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;11.8949&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|74}}0.0201&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0520&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|76}}4.6127&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;11.9469&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0822200
|align=right|{{coord|39.634496|-106.816402|format=dms}}
|-
|[[Eaton, Colorado|Eaton]]
|[http://www.eatonco.org/ Town of Eaton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160316071202/http://www.eatonco.org/ |date=2016-03-16 }}
|{{sort|1892-12-05|December 5, 1892}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Weld County, Colorado|Weld County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Eaton.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303235844/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Eaton.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|78}}
|{{change|invert=on|4815|4365}}
|align=right|{{ntsh|47}}1967&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;760&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|112}}2.3620&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;6.1177&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|113}}2.3620&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;6.1177&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0822860
|align=right|{{coord|40.525181|-104.713308|format=dms}}
|-
|[[Eckley, Colorado|Eckley]]
|[https://web.archive.org/web/20090921145036/http://www.dola.state.co.us/dlg/local_governments/lgov_yuma.html Town of Eckley]
|{{sort|1920-06-16|June 16, 1920}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Yuma County, Colorado|Yuma County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Eckley.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303221734/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Eckley.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|227}}
|{{change|invert=on|255|257}}
|align=right|{{ntsh|205}}539&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;208&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|206}}0.4767&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.2346&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|206}}0.4767&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.2346&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0823025
|align=right|{{coord|40.112467|-102.488545|format=dms}}
|-
|[[Edgewater, Colorado|Edgewater]]
|[http://www.edgewaterco.com/ City of Edgewater] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406164433/http://www.edgewaterco.com/ |date=2016-04-06 }}
|{{sort|1904-11-05|November 5, 1904}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Jefferson County, Colorado|Jefferson County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Edgewater.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041416/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Edgewater.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|76}}
|{{change|invert=on|5289|5170}}
|align=right|{{ntsh|3}}7531&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2908&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|189}}0.6978&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.8072&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|190}}0.6978&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.8072&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0823135
|align=right|{{coord|39.750820|-105.062615|format=dms}}
|-
|[[Elizabeth, Colorado|Elizabeth]]
|[http://www.townofelizabeth.org/ Town of Elizabeth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070920154608/http://www.townofelizabeth.org/ |date=2007-09-20 }}
|{{sort|1890-10-09|October 9, 1890}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Elbert County, Colorado|Elbert County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Elizabeth.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303234143/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Elizabeth.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|130}}
|{{change|invert=on|1395|1358}}
|align=right|{{ntsh|131}}1099&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;424&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|148}}1.2489&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3.2348&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|149}}1.2489&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3.2348&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0823740
|align=right|{{coord|39.361015|-104.606172|format=dms}}
|-
|[[Empire, Colorado|Empire]]
|[http://www.empirecoloradogov.com/ Town of Empire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161005012514/http://empirecoloradogov.com/ |date=2016-10-05 }}
|{{sort|1882-04-12|April 12, 1882}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Clear Creek County, Colorado|Clear Creek County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Empire.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041531/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Empire.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|218}}
|{{change|invert=on|283|282}}
|align=right|{{ntsh|126}}1128&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;436&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|245}}0.2446&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.6335&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|106}}0.0022&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0058&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|244}}0.2468&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.6393&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0824620
|align=right|{{coord|39.759710|-105.682813|format=dms}}
|-
|[[Englewood, Colorado|Englewood]]
|[https://web.archive.org/web/20080111060613/http://www.ci.englewood.co.us/ City of Englewood]
|{{sort|1903-05-09|May 9, 1903}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Arapahoe County, Colorado|Arapahoe County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Englewood.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041659/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Englewood.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|23}}
|{{change|invert=on|32480|30255}}
|align=right|{{ntsh|6}}4810&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1857&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|63}}6.5515&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;16.9684&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|41}}0.0878&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.2274&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|62}}6.6393&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;17.1958&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0824785
|align=right|{{coord|39.646505|-104.994001|format=dms}}
|-
|[[Erie, Colorado|Erie]]
|[https://web.archive.org/web/20090323033446/http://www.erieco.gov/index.cfm Town of Erie]
|{{sort|1885-11-15|November 15, 1885}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Boulder County, Colorado|Boulder County]]&lt;br/&gt;[[Weld County, Colorado|Weld County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Erie.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224459/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Erie.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|28}}
|{{change|invert=on|20493|18135}}
|align=right|{{ntsh|123}}1142&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;441&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|25}}17.2659&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;44.7185&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|31}}0.1263&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.3271&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|25}}17.3922&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;45.0457&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0824950
|align=right|{{coord|40.040351|-105.039365|format=dms}}
|-
|[[Estes Park, Colorado|Estes Park]]
|[http://www.estesnet.com/ Town of Estes Park]
|{{sort|1917-04-17|April 17, 1917}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Larimer County, Colorado|Larimer County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Estes%20Park.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304022958/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Estes%20Park.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|66}}
|{{change|invert=on|6165|5858}}
|align=right|{{ntsh|156}}908&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;351&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|61}}6.6998&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;17.3525&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|42}}0.0864&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.2238&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|61}}6.7863&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;17.5764&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0825115
|align=right|{{coord|40.377117|-105.525514|format=dms}}
|-
|[[Evans, Colorado|Evans]]
|[http://www.cityofevans.org/ City of Evans] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823200705/http://www.cityofevans.org/ |date=2013-08-23 }}
|{{sort|1885-11-15|November 15, 1885}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Weld County, Colorado|Weld County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Evans.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304043213/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Evans.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|29}}
|{{change|invert=on|20473|18537}}
|align=right|{{ntsh|48}}1964&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;758&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|40}}10.1524&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;26.2946&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|18}}0.3438&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.8906&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|40}}10.4962&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;27.1851&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0825280
|align=right|{{coord|40.350168|-104.748388|format=dms}}
|-
|[[Fairplay, Colorado|Fairplay]]
|[http://fairplayco.us/ Town of Fairplay]
|{{sort|1872-11-15|November 15, 1872}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Park County, Colorado|Park County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Fairplay.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304042218/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Fairplay.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|175}}
|{{change|invert=on|679|679}}
|align=right|{{ntsh|198}}587&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;227&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|152}}1.1445&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.9642&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|88}}0.0095&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0247&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|152}}1.1540&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.9889&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0825610
|align=right|{{coord|39.223780|-105.994005|format=dms}}
|-
|[[Federal Heights, Colorado|Federal Heights]]
|[https://web.archive.org/web/20071231102953/http://www.ci.federal-heights.co.us/ City of Federal Heights]
|{{sort|1940-05-19|May 19, 1940}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Adams County, Colorado|Adams County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Federal%20Heights.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041829/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Federal%20Heights.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|42}}
|{{change|invert=on|12178|11467}}
|align=right|{{ntsh|4}}6742&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2603&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|127}}1.7759&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;4.5995&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|108}}0.0021&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0055&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|129}}1.7780&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;4.6049&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0826270
|align=right|{{coord|39.864590|-105.016341|format=dms}}
|-
|[[Firestone, Colorado|Firestone]]
|[http://www.ci.firestone.co.us/ Town of Firestone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150319115536/http://www.ci.firestone.co.us/ |date=2015-03-19 }}
|{{sort|1908-10-08|October 8, 1908}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Weld County, Colorado|Weld County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Firestone.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903151146/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Firestone.pdf |date=2014-09-03 }}
|align=center|{{nts|43}}
|{{change|invert=on|11537|10147}}
|align=right|{{ntsh|147}}979&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;378&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|36}}11.4095&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;29.5504&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|26}}0.1784&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.4622&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|36}}11.5879&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;30.0126&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0826600
|align=right|{{coord|40.149261|-104.961932|format=dms}}
|-
|[[Flagler, Colorado|Flagler]]
|[http://www.flaglercolorado.com/ Town of Flagler]
|{{sort|1916-11-02|November 2, 1916}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Kit Carson County, Colorado|Kit Carson County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Flagler.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304083347/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Flagler.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|189}}
|{{change|invert=on|561|561}}
|align=right|{{ntsh|219}}444&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;171&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|146}}1.2768&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3.3070&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|146}}1.2768&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3.3070&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0826765
|align=right|{{coord|39.295491|-103.076707|format=dms}}
|-
|[[Fleming, Colorado|Fleming]]
|[https://web.archive.org/web/20080418100331/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=99 Town of Fleming]
|{{sort|1917-05-05|May 5, 1917}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Logan County, Colorado|Logan County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Fleming.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903151126/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Fleming.pdf |date=2014-09-03 }}
|align=center|{{nts|207}}
|{{change|invert=on|399|408}}
|align=right|{{ntsh|175}}768&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;297&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|204}}0.5205&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.3482&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|204}}0.5205&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.3482&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0826875
|align=right|{{coord|40.681771|-102.839443|format=dms}}
|-
|[[Florence, Colorado|Florence]]
|[https://web.archive.org/web/20090821193729/http://www.florenceco.govoffice2.com/ City of Florence]
|{{sort|1887-09-13|September 13, 1887}}
|[[#Statutory city|statutory city]]
|[[Fremont County, Colorado|Fremont County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Florence.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304003418/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Florence.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|88}}
|{{change|invert=on|3852|3881}}
|align=right|{{ntsh|153}}923&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;356&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|79}}4.1695&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;10.7990&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|102}}0.0037&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0097&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|79}}4.1732&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;10.8087&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0827040
|align=right|{{coord|38.379826|-105.098107|format=dms}}
|-
|[[Fort Collins, Colorado|Fort Collins]]
|[http://www.fcgov.com/ City of Fort Collins]
|{{sort|1883-02-12|February 12, 1883}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Larimer County, Colorado|Larimer County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Fort%20Collins.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304002325/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Fort%20Collins.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|4}}
|{{change|invert=on|156480|143986}}
|align=right|{{ntsh|21}}2784&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1075&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|4}}54.6183&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;141.4607&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|5}}1.2242&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3.1707&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|4}}55.8425&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;144.6314&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0827425
|align=right|{{coord|40.548216|-105.064833|format=dms}}
|-
|[[Fort Lupton, Colorado|Fort Lupton]]
|[http://www.fortlupton.org/ City of Fort Lupton]
|{{sort|1890-01-15|January 15, 1890}}
|[[#Statutory city|statutory city]]
|[[Weld County, Colorado|Weld County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Fort%20Lupton.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041815/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Fort%20Lupton.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|54}}
|{{change|invert=on|7783|7377}}
|align=right|{{ntsh|146}}997&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;385&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|53}}7.7156&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;19.9833&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|62}}0.0373&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0965&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|55}}7.7529&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;20.0799&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0827700
|align=right|{{coord|40.081503|-104.798544|format=dms}}
|-
|[[Fort Morgan, Colorado|Fort Morgan]]
|[http://www.cityoffortmorgan.com/ City of Fort Morgan]
|{{sort|1887-06-15|June 15, 1887}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Morgan County, Colorado|Morgan County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Fort%20Morgan.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304042210/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Fort%20Morgan.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|44}}
|{{change|invert=on|11329|11315}}
|align=right|{{ntsh|24}}2591&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1000&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|77}}4.4027&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;11.4030&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|51}}0.0689&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.1785&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|77}}4.4716&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;11.5815&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0827810
|align=right|{{coord|40.256029|-103.791319|format=dms}}
|-
|[[Fountain, Colorado|Fountain]]
|[http://www.ci.fountain.co.us/ City of Fountain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120517092747/http://www.ci.fountain.co.us/ |date=2012-05-17 }}
|{{sort|1903-04-23|April 23, 1903}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[El Paso County, Colorado|El Paso County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Fountain.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041422/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Fountain.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|25}}
|{{change|invert=on|27631|25846}}
|align=right|{{ntsh|129}}1113&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;430&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|20}}24.5017&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;63.4592&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|63}}0.0361&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0935&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|21}}24.5378&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;63.5527&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0827865
|align=right|{{coord|38.699580|-104.699758|format=dms}}
|-
|[[Fowler, Colorado|Fowler]]
|[http://www.fowlercolorado.com/ Town of Fowler] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202013610/http://www.fowlercolorado.com/ |date=2008-12-02 }}
|{{sort|1900-08-25|August 25, 1900}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Otero County, Colorado|Otero County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Fowler.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041617/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Fowler.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|138}}
|{{change|invert=on|1155|1182}}
|align=right|{{ntsh|36}}2233&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;862&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|203}}0.5236&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.3560&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|203}}0.5236&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.3560&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0827975
|align=right|{{coord|38.129631|-104.025673|format=dms}}
|-
|[[Foxfield, Colorado|Foxfield]]
|[http://www.foxfieldco.us/ Town of Foxfield] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071201045110/http://www.foxfieldco.us/ |date=2007-12-01 }}
|{{sort|1994-12-15|December 15, 1994}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Arapahoe County, Colorado|Arapahoe County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Foxfield.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041844/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Foxfield.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|168}}
|{{change|invert=on|741|685}}
|align=right|{{ntsh|202}}573&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;221&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|145}}1.2775&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3.3087&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|145}}1.2775&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3.3087&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0828105
|align=right|{{coord|39.588405|-104.785823|format=dms}}
|-
|[[Fraser, Colorado|Fraser]]
|[http://www.frasercolorado.com/ Town of Fraser]
|{{sort|1953-06-15|June 15, 1953}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Grand County, Colorado|Grand County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Fraser.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303221742/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Fraser.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|137}}
|{{change|invert=on|1165|1224}}
|align=right|{{ntsh|235}}329&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;127&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|87}}3.5064&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;9.0815&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|98}}0.0050&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0129&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|87}}3.5114&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;9.0944&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0828305
|align=right|{{coord|39.923324|-105.805286|format=dms}}
|-
|[[Frederick, Colorado|Frederick]]
|[http://www.frederickco.gov/ Town of Frederick]
|{{sort|1908-09-09|September 9, 1908}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Weld County, Colorado|Weld County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Frederick.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224122/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Frederick.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|45}}
|{{change|invert=on|10927|8679}}
|align=right|{{ntsh|183}}733&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;283&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|28}}13.9101&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;36.0270&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|29}}0.1333&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.3453&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|28}}14.0434&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;36.3723&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0828360
|align=right|{{coord|40.109362|-104.965251|format=dms}}
|-
|[[Frisco, Colorado|Frisco]]
|[http://www.townoffrisco.com/ Town of Frisco]
|{{sort|1880-12-03|December 3, 1880}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Summit County, Colorado|Summit County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Frisco.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304083404/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Frisco.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|93}}
|{{change|invert=on|2914|2683}}
|align=right|{{ntsh|74}}1674&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;646&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|129}}1.6851&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;4.3645&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|35}}0.1022&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.2648&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|127}}1.7874&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;4.6293&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0828690
|align=right|{{coord|39.578482|-106.090973|format=dms}}
|-
|[[Fruita, Colorado|Fruita]]
|[https://web.archive.org/web/20090406040926/http://www.fruita.org/cityhome.htm City of Fruita]
|{{sort|1894-04-18|April 18, 1894}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Mesa County, Colorado|Mesa County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Fruita.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304002055/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Fruita.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|40}}
|{{change|invert=on|12761|12646}}
|align=right|{{ntsh|76}}1669&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;644&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|55}}7.6236&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;19.7450&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|24}}0.1859&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.4814&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|54}}7.8094&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;20.2264&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0828745
|align=right|{{coord|39.153960|-108.728196|format=dms}}
|-
|[[Garden City, Colorado|Garden City]]
|[https://web.archive.org/web/20080418094250/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=23 Town of Garden City]
|{{sort|1936-09-14|September 14, 1936}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Weld County, Colorado|Weld County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Garden%20City.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303222238/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Garden%20City.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|223}}
|{{change|invert=on|264|234}}
|align=right|{{ntsh|31}}2321&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;896&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|266}}0.1129&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.2924&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|266}}0.1129&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.2924&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0829185
|align=right|{{coord|40.394591|-104.689494|format=dms}}
|-
|[[Genoa, Colorado|Genoa]]
|[http://www.genoacolorado.com/ Town of Genoa]
|{{sort|1905-07-27|July 27, 1905}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Lincoln County, Colorado|Lincoln County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Genoa.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041557/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Genoa.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|245}}
|{{change|invert=on|140|139}}
|align=right|{{ntsh|228}}386&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;149&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|224}}0.3576&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.9262&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|224}}0.3576&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.9262&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0829680
|align=right|{{coord|39.278330|-103.498786|format=dms}}
|-
|[[Georgetown, Colorado|Georgetown]]
|[http://www.town.georgetown.co.us/ Town of Georgetown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120531032750/http://www.town.georgetown.co.us/ |date=2012-05-31 }}
|{{sort|1868-01-10|January 10, 1868}}
|[[#Territorial charter municipality|territorial charter municipality]]
|[[Clear Creek County, Colorado|Clear Creek County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Georgetown.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303221101/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Georgetown.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|142}}
|{{change|invert=on|1038|1034}}
|align=right|{{ntsh|137}}1061&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;410&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|162}}0.9689&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.5094&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|36}}0.1013&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.2624&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|157}}1.0702&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.7718&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0829735
|align=right|{{coord|39.721298|-105.694029|format=dms}}
|-
|[[Gilcrest, Colorado|Gilcrest]]
|[https://web.archive.org/web/20080418093336/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=104 Town of Gilcrest]
|{{sort|1912-03-18|March 18, 1912}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Weld County, Colorado|Weld County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Gilcrest.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304042054/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Gilcrest.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|140}}
|{{change|invert=on|1080|1034}}
|align=right|{{ntsh|101}}1323&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;511&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|178}}0.8110&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.1004&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|179}}0.8110&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.1004&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0829955
|align=right|{{coord|40.284156|-104.782024|format=dms}}
|-
|[[Glendale, Colorado|Glendale]]
|[http://www.glendale.co.us/ City of Glendale]
|{{sort|1952-05-19|May 19, 1952}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Arapahoe County, Colorado|Arapahoe County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Glendale.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041925/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Glendale.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|77}}
|{{change|invert=on|5115|4184}}
|align=right|{{ntsh|2}}7821&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3020&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|197}}0.5769&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.4943&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|107}}0.0022&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0057&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|197}}0.5792&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.5000&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0830340
|align=right|{{coord|39.702917|-104.936069|format=dms}}
|-
|[[Glenwood Springs, Colorado|Glenwood Springs]]
|[http://www.ci.glenwood-springs.co.us/ City of Glenwood Springs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160728090112/http://www.ci.glenwood-springs.co.us/ |date=2016-07-28 }}
|{{sort|1885-09-04|September 4, 1885}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Garfield County, Colorado|Garfield County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Glenwood%20Springs.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304083431/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Glenwood%20Springs.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|47}}
|{{change|invert=on|9840|9614}}
|align=right|{{ntsh|65}}1731&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;668&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|69}}5.6828&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;14.7184&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|90}}0.0089&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0231&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|69}}5.6917&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;14.7415&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0830780
|align=right|{{coord|39.550626|-107.324308|format=dms}}
|-
|[[Golden, Colorado|Golden]]
|[https://web.archive.org/web/20110511225541/http://www.ci.golden.co.us/ City of Golden]
|{{sort|1871-01-02|January 2, 1871}}&lt;ref name=Golden_City&gt;[[Golden, Colorado|Golden]] was incorporated in 1871 as [[Golden, Colorado#History|Golden City]].&lt;/ref&gt;
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Jefferson County, Colorado|Jefferson County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Golden.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304053854/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Golden.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|30}}
|{{change|invert=on|20201|18867}}
|align=right|{{ntsh|49}}1948&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;752&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|42}}9.9557&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;25.7852&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|38}}0.0968&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.2507&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|42}}10.0525&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;26.0359&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0830835
|align=right|{{coord|39.742483|-105.210561|format=dms}}
|-
|[[Granada, Colorado|Granada]]
|[https://web.archive.org/web/20080418094551/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=281 Town of Granada]
|{{sort|1887-07-25|July 25, 1887}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Prowers County, Colorado|Prowers County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Granada.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303222948/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Granada.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|196}}
|{{change|invert=on|490|517}}
|align=right|{{ntsh|185}}710&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;274&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|188}}0.7053&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.8268&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|189}}0.7053&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.8268&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0831550
|align=right|{{coord|38.062975|-102.311707|format=dms}}
|-
|[[Granby, Colorado|Granby]]
|[http://www.townofgranby.com/ Town of Granby]
|{{sort|1905-12-11|December 11, 1905}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Grand County, Colorado|Grand County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Granby.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304023003/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Granby.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|117}}
|{{change|invert=on|1808|1864}}
|align=right|{{ntsh|259}}138&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;53&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|31}}12.9832&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;33.6263&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|32}}12.9832&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;33.6263&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0831605
|align=right|{{coord|40.036989|-105.900174|format=dms}}
|-
|[[Grand Junction, Colorado|Grand Junction]]
|[http://www.gjcity.org/ City of Grand Junction]
|{{sort|1882-07-22|July 22, 1882}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Mesa County, Colorado|Mesa County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Grand%20Junction.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304042023/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Grand%20Junction.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|16}}
|{{change|invert=on|60210|58566}}
|align=right|{{ntsh|86}}1535&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;593&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|8}}38.9379&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;100.8486&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|17}}0.3545&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.9181&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|8}}39.2924&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;101.7667&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0831660
|align=right|{{coord|39.089062|-108.567452|format=dms}}
|-
|[[Grand Lake, Colorado|Grand Lake]]
|[http://www.townofgrandlake.com/ Town of Grand Lake]
|{{sort|1944-06-23|June 23, 1944}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Grand County, Colorado|Grand County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Grand%20Lake.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303235326/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Grand%20Lake.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|200}}
|{{change|invert=on|466|471}}
|align=right|{{ntsh|220}}435&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;168&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|159}}1.0490&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.7170&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|118}}0.0005&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0013&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|160}}1.0495&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.7183&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0831715
|align=right|{{coord|40.246652|-105.825629|format=dms}}
|-
|[[Greeley, Colorado|Greeley]]
|[https://web.archive.org/web/20141217084943/http://greeleygov.com/ City of Greeley]
|{{sort|1885-11-15|November 15, 1885}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Weld County, Colorado|Weld County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Greeley.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303234208/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Greeley.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|12}}
|{{change|invert=on|98596|92889}}
|align=right|{{ntsh|43}}2049&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;791&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|6}}47.1215&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;122.0442&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|33}}0.1225&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.3172&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|6}}47.2440&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;122.3614&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0832155
|align=right|{{coord|40.414034|-104.771043|format=dms}}
|-
|[[Green Mountain Falls, Colorado|Green Mountain Falls]]
|[http://www.greenmountainfalls.org/towninfo.htm Town of Green Mountain Falls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200204130005/http://www.greenmountainfalls.org/towninfo.htm |date=2020-02-04 }}
|{{sort|1880-08-19|August 19, 1880}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[El Paso County, Colorado|El Paso County]]&lt;br/&gt;[[Teller County, Colorado|Teller County]]
|[https://web.archive.org/web/20180810175629/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/GREEN%20MOUNTAIN%20FALLS.pdf map]
|align=center|{{nts|176}}
|{{change|invert=on|676|640}}
|align=right|{{ntsh|193}}627&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;242&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|158}}1.0673&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.7642&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|113}}0.0016&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0041&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|159}}1.0688&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.7683&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0832650
|align=right|{{coord|38.934954|-105.019713|format=dms}}
|-
|[[Greenwood Village, Colorado|Greenwood Village]]
|[http://www.greenwoodvillage.com/ City of Greenwood Village]
|{{sort|1950-09-19|September 19, 1950}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Arapahoe County, Colorado|Arapahoe County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Greenwood%20Village.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304083519/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Greenwood%20Village.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|35}}
|{{change|invert=on|15385|13925}}
|align=right|{{ntsh|59}}1775&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;685&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|49}}8.2539&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;21.3776&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|83}}0.0124&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0321&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|49}}8.2663&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;21.4097&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0833035
|align=right|{{coord|39.615934|-104.911688|format=dms}}
|-
|[[Grover, Colorado|Grover]]
|[https://web.archive.org/web/20080418094642/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=290 Town of Grover]
|{{sort|1916-10-06|October 6, 1916}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Weld County, Colorado|Weld County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Grover.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303221312/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Grover.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|243}}
|{{change|invert=on|145|137}}
|align=right|{{ntsh|250}}233&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;90&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|194}}0.5954&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.5422&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|194}}0.5954&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.5422&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0833310
|align=right|{{coord|40.869111|-104.225932|format=dms}}
|-
|[[Gunnison, Colorado|Gunnison]]
|[http://www.cityofgunnison-co.gov/ City of Gunnison] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312101449/http://www.cityofgunnison-co.gov/ |date=2016-03-12 }}
|{{sort|1880-03-01|March 1, 1880}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Gunnison County, Colorado|Gunnison County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Gunnison.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303221700/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Gunnison.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|68}}
|{{change|invert=on|5973|5854}}
|align=right|{{ntsh|91}}1413&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;545&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|80}}4.1570&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;10.7667&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|80}}4.1570&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;10.7667&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0833640
|align=right|{{coord|38.545479|-106.922551|format=dms}}
|-
|[[Gypsum, Colorado|Gypsum]]
|[http://www.townofgypsum.com/ Town of Gypsum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160322005311/http://www.townofgypsum.com/ |date=2016-03-22 }}
|{{sort|1911-11-25|November 25, 1911}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Eagle County, Colorado|Eagle County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Gypsum.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303225216/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Gypsum.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|60}}
|{{change|invert=on|6797|6477}}
|align=right|{{ntsh|173}}771&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;298&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|48}}8.6514&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;22.4069&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|44}}0.0850&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.2200&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|48}}8.7363&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;22.6270&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0833695
|align=right|{{coord|39.639971|-106.911471|format=dms}}
|-
|[[Hartman, Colorado|Hartman]]
|[https://web.archive.org/web/20090921145613/http://www.dola.state.co.us/dlg/local_governments/lgov_prowers.html Town of Hartman]
|{{sort|1910-05-14|May 14, 1910}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Prowers County, Colorado|Prowers County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Hartman.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304043948/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Hartman.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|260}}
|{{change|invert=on|73|81}}
|align=right|{{ntsh|242}}275&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;106&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|235}}0.2725&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.7059&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|235}}0.2725&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.7059&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0834520
|align=right|{{coord|38.121118|-102.221652|format=dms}}
|-
|[[Haswell, Colorado|Haswell]]
|[http://www.kcedfonline.org/haswell.htm Town of Haswell]
|{{sort|1920-09-02|September 2, 1920}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Kiowa County, Colorado|Kiowa County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Haswell.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041656/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Haswell.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|261}}
|{{change|invert=on|68|68}}
|align=right|{{ntsh|266}}81&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;31&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|172}}0.8520&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.2067&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|172}}0.8520&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.2067&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0834740
|align=right|{{coord|38.452451|-103.164896|format=dms}}
|-
|[[Haxtun, Colorado|Haxtun]]
|[https://web.archive.org/web/20080418093402/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=110 Town of Haxtun]
|{{sort|1909-07-30|July 30, 1909}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Phillips County, Colorado|Phillips County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Haxtun.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303223234/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Haxtun.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|150}}
|{{change|invert=on|933|946}}
|align=right|{{ntsh|67}}1728&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;667&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|201}}0.5375&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.3920&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|201}}0.5375&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.3920&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0834960
|align=right|{{coord|40.641520|-102.629539|format=dms}}
|-
|[[Hayden, Colorado|Hayden]]
|[http://www.townofhayden.org/ Town of Hayden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903130229/http://www.townofhayden.org/ |date=2014-09-03 }}
|{{sort|1906-05-05|May 5, 1906}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Routt County, Colorado|Routt County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Hayden.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304083436/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Hayden.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|116}}
|{{change|invert=on|1837|1810}}
|align=right|{{ntsh|195}}599&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;231&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|99}}3.0047&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;7.7821&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|99}}3.0047&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;7.7821&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0835070
|align=right|{{coord|40.485241|-107.242311|format=dms}}
|-
|[[Hillrose, Colorado|Hillrose]]
|[https://web.archive.org/web/20080418093412/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=112 Town of Hillrose]
|{{sort|1919-05-20|May 20, 1919}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Morgan County, Colorado|Morgan County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Hillrose.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304023008/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Hillrose.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|229}}
|{{change|invert=on|250|264}}
|align=right|{{ntsh|109}}1290&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;498&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|255}}0.1939&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.5021&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|256}}0.1939&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.5021&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0836610
|align=right|{{coord|40.324654|-103.522175|format=dms}}
|-
|[[Holly, Colorado|Holly]]
|[https://web.archive.org/web/20080418093417/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=113 Town of Holly]
|{{sort|1903-09-04|September 4, 1903}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Prowers County, Colorado|Prowers County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Holly.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304023014/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Holly.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|164}}
|{{change|invert=on|766|802}}
|align=right|{{ntsh|135}}1075&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;415&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|185}}0.7252&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.8784&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|115}}0.0010&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0026&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|186}}0.7263&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.8810&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0837215
|align=right|{{coord|38.055639|-102.124589|format=dms}}
|-
|[[Holyoke, Colorado|Holyoke]]
|[https://web.archive.org/web/20080418093422/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=114 City of Holyoke]
|{{sort|1888-05-31|May 31, 1888}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Phillips County, Colorado|Phillips County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Holyoke.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041942/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Holyoke.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|108}}
|{{change|invert=on|2263|2313}}
|align=right|{{ntsh|150}}957&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;369&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|111}}2.3657&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;6.1272&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|94}}0.0070&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0180&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|112}}2.3727&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;6.1452&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0837270
|align=right|{{coord|40.582094|-102.298414|format=dms}}
|-
|[[Hooper, Colorado|Hooper]]
|[https://web.archive.org/web/20080418094412/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=254 Town of Hooper]
|{{sort|1898-05-20|May 20, 1898}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Alamosa County, Colorado|Alamosa County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Hooper.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041722/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Hooper.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|257}}
|{{change|invert=on|103|103}}
|align=right|{{ntsh|226}}401&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;155&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|241}}0.2520&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.6527&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|241}}0.2520&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.6527&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0837380
|align=right|{{coord|37.745976|-105.877735|format=dms}}
|-
|[[Hot Sulphur Springs, Colorado|Hot Sulphur Springs]]
|[http://www.HotSulphurSpringsCO.com Town of Hot Sulphur Springs]
|{{sort|1903-04-01|April 1, 1903}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Grand County, Colorado|Grand County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Hot%20Sulphur%20Springs.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303230119/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Hot%20Sulphur%20Springs.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|178}}
|{{change|invert=on|656|663}}
|align=right|{{ntsh|161}}842&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;325&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|182}}0.7592&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.9664&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|183}}0.7592&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.9664&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0837600
|align=right|{{coord|40.074834|-106.102486|format=dms}}
|-
|[[Hotchkiss, Colorado|Hotchkiss]]
|[https://web.archive.org/web/20080418093433/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=116 Town of Hotchkiss]
|{{sort|1901-03-14|March 14, 1901}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Delta County, Colorado|Delta County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Hotchkiss.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041627/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Hotchkiss.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|152}}
|{{change|invert=on|907|944}}
|align=right|{{ntsh|145}}1007&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;389&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|166}}0.9125&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.3635&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|166}}0.9125&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.3635&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0837545
|align=right|{{coord|38.799065|-107.713633|format=dms}}
|-
|[[Hudson, Colorado|Hudson]]
|[http://www.hudsoncolorado.org/ Town of Hudson]
|{{sort|1914-04-02|April 2, 1914}}
|home rule municipality
|[[Weld County, Colorado|Weld County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Hudson.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041645/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Hudson.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|101}}
|{{change|invert=on|2569|2356}}
|align=right|{{ntsh|212}}502&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;194&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|74}}4.7874&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;12.3994&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|75}}0.0200&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0519&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|74}}4.8075&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;12.4513&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0837820
|align=right|{{coord|40.078388|-104.641005|format=dms}}
|-
|[[Hugo, Colorado|Hugo]]
|[http://www.cityofhugoco.org/ Town of Hugo]
|{{sort|1909-06-21|June 21, 1909}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Lincoln County, Colorado|Lincoln County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Hugo.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303222536/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Hugo.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|169}}
|{{change|invert=on|731|730}}
|align=right|{{ntsh|174}}769&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;297&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|163}}0.9390&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.4319&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|163}}0.9390&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.4319&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0837875
|align=right|{{coord|39.135962|-103.473373|format=dms}}
|-
|[[Idaho Springs, Colorado|Idaho Springs]]
|[http://www.idahospringsco.com/ City of Idaho Springs]
|{{sort|1885-11-15|November 15, 1885}}
|[[#Statutory city|statutory city]]
|[[Clear Creek County, Colorado|Clear Creek County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Idaho%20Springs.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041824/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Idaho%20Springs.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|120}}
|{{change|invert=on|1710|1717}}
|align=right|{{ntsh|170}}795&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;307&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|119}}2.1198&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;5.4902&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|64}}0.0334&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0864&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|120}}2.1532&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;5.5767&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0838370
|align=right|{{coord|39.748923|-105.504759|format=dms}}
|-
|[[Ignacio, Colorado|Ignacio]]
|[http://www.townofignacio.com/ Town of Ignacio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111227061226/http://www.townofignacio.com/ |date=2011-12-27 }}
|{{sort|1913-07-07|July 7, 1913}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[La Plata County, Colorado|La Plata County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Ignacio.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303234547/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Ignacio.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|171}}
|{{change|invert=on|721|697}}
|align=right|{{ntsh|71}}1709&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;660&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|212}}0.4155&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.0762&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|212}}0.4155&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.0762&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0838535
|align=right|{{coord|37.117729|-107.637460|format=dms}}
|-
|[[Iliff, Colorado|Iliff]]
|[http://www.dola.colorado.gov/dlg/local_governments/lgov_logan.html Town of Iliff]{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|{{sort|1906-02-20|February 20, 1906}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Logan County, Colorado|Logan County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Iliff.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304023019/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Iliff.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|225}}
|{{change|invert=on|258|266}}
|align=right|{{ntsh|141}}1018&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;393&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|240}}0.2524&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.6537&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|240}}0.2524&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.6537&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0838590
|align=right|{{coord|40.758333|-103.066128|format=dms}}
|-
|[[Jamestown, Colorado|Jamestown]]
|[http://www.colorado.com/Jamestown.aspx Town of Jamestown]
|{{sort|1883-06-22|June 22, 1883}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Boulder County, Colorado|Boulder County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Jamestown.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303225452/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Jamestown.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|224}}
|{{change|invert=on|262|274}}
|align=right|{{ntsh|217}}454&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;175&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|193}}0.6236&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.6151&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|120}}0.0004&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0010&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|193}}0.6240&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.6161&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0839195
|align=right|{{coord|40.117078|-105.389048|format=dms}}
|-
|[[Johnstown, Colorado|Johnstown]]
|[http://www.townofjohnstown.com/ Town of Johnstown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160327142757/http://www.townofjohnstown.com/ |date=2016-03-27 }}
|{{sort|1907-05-13|May 13, 1907}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Weld County, Colorado|Weld County]]&lt;br/&gt;[[Larimer County, Colorado|Larimer County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Johnstown.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304023023/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Johnstown.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|38}}
|{{change|invert=on|13306|9887}}
|align=right|{{ntsh|158}}876&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;338&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|29}}13.8030&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;35.7496&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|43}}0.0853&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.2209&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|29}}13.8883&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;35.9705&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0839855
|align=right|{{coord|40.389789|-104.969443|format=dms}}
|-
|[[Julesburg, Colorado|Julesburg]]
|[http://www.townofjulesburg.com/ Town of Julesburg]
|{{sort|1886-11-18|November 18, 1886}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Sedgwick County, Colorado|Sedgwick County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Julesburg.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303222231/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Julesburg.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|134}}
|{{change|invert=on|1211|1225}}
|align=right|{{ntsh|165}}821&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;317&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|136}}1.4839&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3.8432&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|137}}1.4839&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3.8432&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0839965
|align=right|{{coord|40.984988|-102.262580|format=dms}}
|-
|[[Keenesburg, Colorado|Keenesburg]]
|[https://web.archive.org/web/20071222094252/http://www.keenesburgco.org/whatsnewin.html Town of Keenesburg]
|{{sort|1919-06-04|June 4, 1919}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Weld County, Colorado|Weld County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Keenesburg.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303225319/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Keenesburg.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|135}}
|{{change|invert=on|1191|1127}}
|align=right|{{ntsh|207}}529&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;204&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|114}}2.2341&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;5.7862&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|68}}0.0279&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0724&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|116}}2.2620&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;5.8586&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0840185
|align=right|{{coord|40.112932|-104.489163|format=dms}}
|-
|[[Kersey, Colorado|Kersey]]
|[http://www.townofkersey.com/ Town of Kersey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160326190152/http://www.townofkersey.com/ |date=2016-03-26 }}
|{{sort|1908-12-03|December 3, 1908}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Weld County, Colorado|Weld County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Kersey.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041824/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Kersey.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|124}}
|{{change|invert=on|1560|1454}}
|align=right|{{ntsh|111}}1266&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;489&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|151}}1.2082&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3.1291&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|151}}1.2082&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3.1291&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0840515
|align=right|{{coord|40.387430|-104.565866|format=dms}}
|-
|[[Kim, Colorado|Kim]]
|[http://www.colorado.com/Kim.aspx Town of Kim]
|{{sort|1910-99-99|1910}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Las Animas County, Colorado|Las Animas County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Kim.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304000948/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Kim.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|262}}
|{{change|invert=on|67|74}}
|align=right|{{ntsh|253}}182&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;70&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|220}}0.3787&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.9809&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|220}}0.3787&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.9809&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0840570
|align=right|{{coord|37.247062|-103.353411|format=dms}}
|-
|[[Kiowa, Colorado|Kiowa]]
|[http://www.townofkiowa.com/ Town of Kiowa]
|{{sort|1912-12-30|December 30, 1912}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Elbert County, Colorado|Elbert County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Kiowa.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224134/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Kiowa.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|167}}
|{{change|invert=on|742|723}}
|align=right|{{ntsh|164}}824&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;318&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|168}}0.8845&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.2908&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|109}}0.0021&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0054&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|168}}0.8866&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.2963&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0840790
|align=right|{{coord|39.343530|-104.457176|format=dms}}
|-
|[[Kit Carson, Colorado|Kit Carson]]
|[https://web.archive.org/web/20080418094652/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=294 Town of Kit Carson]
|{{sort|1931-07-13|July 13, 1931}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Cheyenne County, Colorado|Cheyenne County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Kit%20Carson.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303221020/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Kit%20Carson.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|234}}
|{{change|invert=on|235|233}}
|align=right|{{ntsh|224}}407&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;157&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|196}}0.5841&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.5128&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|196}}0.5841&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.5128&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0841010
|align=right|{{coord|38.762823|-102.795366|format=dms}}
|-
|[[Kremmling, Colorado|Kremmling]]
|[http://www.townofkremmling.org/ Town of Kremmling]
|{{sort|1904-05-14|May 14, 1904}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Grand County, Colorado|Grand County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Kremmling.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304040047/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Kremmling.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|129}}
|{{change|invert=on|1404|1444}}
|align=right|{{ntsh|139}}1051&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;406&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|144}}1.3231&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3.4269&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|144}}1.3231&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3.4269&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0841560
|align=right|{{coord|40.056543|-106.378160|format=dms}}
|-
|[[La Jara, Colorado|La Jara]]
|[http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=298 Town of La Jara]{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|{{sort|1910-11-11|November 11, 1910}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Conejos County, Colorado|Conejos County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/La%20Jara.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303225745/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/La%20Jara.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|160}}
|{{change|invert=on|817|818}}
|align=right|{{ntsh|42}}2071&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;800&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|216}}0.3955&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.0244&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|216}}0.3955&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.0244&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0842055
|align=right|{{coord|37.273562|-105.959821|format=dms}}
|-
|[[La Junta, Colorado|La Junta]]
|[https://web.archive.org/web/20050612074142/http://www.ci.la-junta.co.us/ City of La Junta]
|{{sort|1881-04-23|April 23, 1881}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Otero County, Colorado|Otero County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/La%20Junta.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903150830/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/La%20Junta.pdf |date=2014-09-03 }}
|align=center|{{nts|58}}
|{{change|invert=on|6964|7077}}
|align=right|{{ntsh|29}}2347&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;906&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|98}}3.0159&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;7.8112&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|96}}0.0059&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0152&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|98}}3.0218&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;7.8265&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0842110
|align=right|{{coord|37.979414|-103.547336|format=dms}}
|-
|[[La Veta, Colorado|La Veta]]
|[http://www.townoflaveta-co.gov/ Town of La Veta]
|{{sort|1886-06-16|June 16, 1886}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Huerfano County, Colorado|Huerfano County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/La%20Veta.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304023029/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/La%20Veta.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|166}}
|{{change|invert=on|758|800}}
|align=right|{{ntsh|203}}560&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;216&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|142}}1.3665&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3.5392&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|142}}1.3665&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3.5392&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0844100
|align=right|{{coord|37.508562|-105.008487|format=dms}}
|-
|[[Lafayette, Colorado|Lafayette]]
|[http://www.cityoflafayette.com/ City of Lafayette]
|{{sort|1890-01-06|January 6, 1890}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Boulder County, Colorado|Boulder County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Lafayette.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041829/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Lafayette.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|26}}
|{{change|invert=on|27081|24453}}
|align=right|{{ntsh|20}}2874&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1110&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|46}}9.3201&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;24.1389&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|23}}0.2028&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.5253&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|46}}9.5229&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;24.6642&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0841835
|align=right|{{coord|39.995268|-105.099620|format=dms}}
|-
|[[Lake City, Colorado|Lake City]]
|[http://www.townoflakecity.us/ Town of Lake City] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818182003/http://www.townoflakecity.us/ |date=2016-08-18 }}
|{{sort|1884-09-19|September 19, 1884}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Hinsdale County, Colorado|Hinsdale County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Lake%20City.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041735/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Lake%20City.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|210}}
|{{change|invert=on|378|408}}
|align=right|{{ntsh|214}}471&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;182&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|176}}0.8321&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.1551&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|87}}0.0097&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0250&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|174}}0.8417&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.1801&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0842330
|align=right|{{coord|38.030504|-107.310176|format=dms}}
|-
|[[Lakeside, Colorado|Lakeside]]&lt;ref name=Lakeside&gt;[[Lakeside, Colorado|Lakeside]] is served by the [[Denver, Colorado|Denver]] [[United States Postal Service|Post Office]].&lt;/ref&gt;
|[http://www.dola.colorado.gov/dlg/local_governments/lgov_jefferson.html Town of Lakeside]{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|{{sort|1907-11-25|November 25, 1907}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Jefferson County, Colorado|Jefferson County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Lakeside.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304043106/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Lakeside.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|271}}
|{{change|invert=on|8|8}}
|align=right|{{ntsh|269}}43&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;16&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|257}}0.1876&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.4860&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|55}}0.0607&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.1573&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|242}}0.2484&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.6432&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0842495
|align=right|{{coord|39.779075|-105.057825|format=dms}}
|-
|[[Lakewood, Colorado|Lakewood]]
|[http://www.ci.lakewood.co.us/ City of Lakewood]
|{{sort|1969-06-24|June 24, 1969}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Jefferson County, Colorado|Jefferson County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Lakewood.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041710/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Lakewood.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|5}}
|{{change|invert=on|149643|142980}}
|align=right|{{ntsh|13}}3434&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1326&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|7}}42.8725&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;111.0391&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|6}}1.1800&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3.0563&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|7}}44.0525&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;114.0954&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0843000
|align=right|{{coord|39.698942|-105.117551|format=dms}}
|-
|[[Lamar, Colorado|Lamar]]
|[http://www.ci.lamar.co.us/ City of Lamar]
|{{sort|1886-12-05|December 5, 1886}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Prowers County, Colorado|Prowers County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Lamar.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180215023615/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Lamar.pdf |date=2018-02-15 }}
|align=center|{{nts|55}}
|{{change|invert=on|7608|7804}}
|align=right|{{ntsh|85}}1546&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;597&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|71}}5.0305&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;13.0288&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|121}}0.0002&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0006&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|71}}5.0307&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;13.0294&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0843110
|align=right|{{coord|38.074729|-102.616682|format=dms}}
|-
|[[Larkspur, Colorado|Larkspur]]
|[http://www.townoflarkspur.org/ Town of Larkspur]
|{{sort|1979-99-99|1979}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Douglas County, Colorado|Douglas County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Larkspur.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303232457/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Larkspur.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|236}}
|{{change|invert=on|198|183}}
|align=right|{{ntsh|261}}124&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;48&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|134}}1.5609&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;4.0426&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|134}}1.5609&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;4.0426&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0843550
|align=right|{{coord|39.229776|-104.885758|format=dms}}
|-
|[[Las Animas, Colorado|Las Animas]]
|[https://web.archive.org/web/20110502071348/http://bentcounty.org/las-animas-about/ City of Las Animas]
|{{sort|1886-05-15|May 15, 1886}}
|[[#Statutory city|statutory city]]
|[[Bent County, Colorado|Bent County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Las%20Animas.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041726/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Las%20Animas.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|110}}
|{{change|invert=on|2198|2410}}
|align=right|{{ntsh|93}}1390&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;537&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|131}}1.6200&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;4.1957&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|58}}0.0459&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.1188&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|133}}1.6658&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;4.3145&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0843660
|align=right|{{coord|38.069668|-103.223229|format=dms}}
|-
|[[LaSalle, Colorado|LaSalle]]
|[http://www.lasalletown.com/ Town of LaSalle]
|{{sort|1910-99-99|1910}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Weld County, Colorado|Weld County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/LaSalle.pdf map]{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|align=center|{{nts|113}}
|{{change|invert=on|2047|1955}}
|align=right|{{ntsh|37}}2231&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;861&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|167}}0.9101&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.3572&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|167}}0.9101&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.3572&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0843605
|align=right|{{coord|40.348525|-104.705927|format=dms}}
|-
|[[Leadville, Colorado|Leadville]]
|[https://web.archive.org/web/20080418094526/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=275 City of Leadville]
|{{sort|1878-02-18|February 18, 1878}}
|[[#Statutory city|statutory city]]
|[[Lake County, Colorado|Lake County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Leadville.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303221051/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Leadville.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|99}}
|{{change|invert=on|2595|2602}}
|align=right|{{ntsh|30}}2339&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;903&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|154}}1.1029&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.8565&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|154}}1.1029&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.8565&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0844320
|align=right|{{coord|39.246693|-106.293509|format=dms}}
|-
|[[Limon, Colorado|Limon]]
|[http://www.townoflimon.com/ Town of Limon]
|{{sort|1909-11-18|November 18, 1909}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Lincoln County, Colorado|Lincoln County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Limon.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304003752/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Limon.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|115}}
|{{change|invert=on|1887|1880}}
|align=right|{{ntsh|194}}609&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;235&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|97}}3.0516&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;7.9037&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|67}}0.0317&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0821&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|97}}3.0833&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;7.9858&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0844980
|align=right|{{coord|39.264844|-103.683757|format=dms}}
|-
|[[Littleton, Colorado|Littleton]]
|[http://www.littletongov.org/ City of Littleton]
|{{sort|1890-03-13|March 13, 1890}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Arapahoe County, Colorado|Arapahoe County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;&lt;br/&gt;[[Jefferson County, Colorado|Jefferson County]]&lt;br/&gt;[[Douglas County, Colorado|Douglas County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Littleton.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304003618/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Littleton.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|20}}
|{{change|invert=on|44669|41737}}
|align=right|{{ntsh|12}}3476&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1342&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|32}}12.7355&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;32.9849&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|7}}1.1279&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.9212&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|30}}13.8634&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;35.9061&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0845255
|align=right|{{coord|39.590375|-105.020084|format=dms}}
|-
|[[Lochbuie, Colorado|Lochbuie]]
|[http://www.lochbuie.org/ Town of Lochbuie]
|{{sort|1974-05-99|May 1974}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Weld County, Colorado|Weld County]]&lt;br/&gt;[[Adams County, Colorado|Adams County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Lochbuie.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303233944/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Lochbuie.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|75}}
|{{change|invert=on|5302|4726}}
|align=right|{{ntsh|92}}1396&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;539&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|85}}3.7191&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;9.6325&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|72}}0.0230&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0595&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|85}}3.7421&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;9.6920&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0845530
|align=right|{{coord|40.010496|-104.724484|format=dms}}
|-
|[[Log Lane Village, Colorado|Log Lane Village]]
|[https://web.archive.org/web/20080418094321/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=239 Town of Log Lane Village]
|{{sort|1956-06-12|June 12, 1956}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Morgan County, Colorado|Morgan County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Log%20Lane%20Village.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304083457/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Log%20Lane%20Village.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|156}}
|{{change|invert=on|872|873}}
|align=right|{{ntsh|18}}3173&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1225&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|234}}0.2739&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.7093&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|234}}0.2739&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.7093&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0845695
|align=right|{{coord|40.270230|-103.829382|format=dms}}
|-
|[[Lone Tree, Colorado|Lone Tree]]
|[http://www.cityoflonetree.com/ City of Lone Tree]
|{{sort|1995-11-99|November 1995}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Douglas County, Colorado|Douglas County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Lone%20Tree.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304083510/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Lone%20Tree.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|37}}
|{{change|invert=on|13545|10218}}
|align=right|{{ntsh|95}}1371&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;529&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|43}}9.6759&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;25.0604&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|43}}9.6759&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;25.0604&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0845955
|align=right|{{coord|39.530744|-104.871031|format=dms}}
|-
|[[Longmont, Colorado|Longmont]]
|[http://www.ci.longmont.co.us/ City of Longmont] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501122528/http://www.ci.longmont.co.us/ |date=2011-05-01 }}
|{{sort|1885-11-15|November 15, 1885}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Boulder County, Colorado|Boulder County]]&lt;br/&gt;[[Weld County, Colorado|Weld County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Longmont.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191019072747/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Longmont.pdf |date=2019-10-19 }}
|align=center|{{nts|13}}
|{{change|invert=on|90237|86270}}
|align=right|{{ntsh|15}}3299&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1274&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|18}}27.2550&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;70.5901&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|3}}1.4700&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3.8074&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|17}}28.7250&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;74.3974&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0845970
|align=right|{{coord|40.169842|-105.099006|format=dms}}
|-
|[[Louisville, Colorado|Louisville]]
|[http://www.ci.louisville.co.us/ City of Louisville] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190616105028/http://www.ci.louisville.co.us/ |date=2019-06-16 }}
|{{sort|1882-06-03|June 3, 1882}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Boulder County, Colorado|Boulder County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Louisville.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041951/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Louisville.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|31}}
|{{change|invert=on|20112|18376}}
|align=right|{{ntsh|26}}2461&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;950&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|52}}7.9598&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;20.6158&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|34}}0.1140&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.2952&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|52}}8.0738&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;20.9110&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0846355
|align=right|{{coord|39.969532|-105.143215|format=dms}}
|-
|[[Loveland, Colorado|Loveland]]
|[http://www.ci.loveland.co.us/ City of Loveland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120514103507/http://www.ci.loveland.co.us/ |date=2012-05-14 }}
|{{sort|1881-04-30|April 30, 1881}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Larimer County, Colorado|Larimer County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Loveland.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303232433/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Loveland.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|14}}
|{{change|invert=on|72651|66859}}
|align=right|{{ntsh|40}}2102&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;812&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|12}}33.9341&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;87.8889&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|4}}1.4678&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3.8017&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|11}}35.4019&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;91.6906&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0846465
|align=right|{{coord|40.416905|-105.063111|format=dms}}
|-
|[[Lyons, Colorado|Lyons]]
|[http://www.townoflyons.com/ Town of Lyons]
|{{sort|1891-04-10|April 10, 1891}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Boulder County, Colorado|Boulder County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Lyons.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304042041/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Lyons.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|112}}
|{{change|invert=on|2108|2033}}
|align=right|{{ntsh|72}}1697&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;655&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|149}}1.2390&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3.2090&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|78}}0.0163&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0423&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|148}}1.2554&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3.2514&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0847070
|align=right|{{coord|40.223050|-105.268665|format=dms}}
|-
|[[Manassa, Colorado|Manassa]]
|[https://web.archive.org/web/20080418094155/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=217 Town of Manassa]
|{{sort|1889-06-06|June 6, 1889}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Conejos County, Colorado|Conejos County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Manassa.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303223513/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Manassa.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|145}}
|{{change|invert=on|978|991}}
|align=right|{{ntsh|138}}1052&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;406&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|164}}0.9312&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.4118&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|164}}0.9312&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.4118&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0848060
|align=right|{{coord|37.173841|-105.937275|format=dms}}
|-
|[[Mancos, Colorado|Mancos]]
|[http://www.mancoscolorado.com/ Town of Mancos]
|{{sort|1894-11-30|November 30, 1894}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Montezuma County, Colorado|Montezuma County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Mancos.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303225927/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Mancos.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|132}}
|{{change|invert=on|1377|1336}}
|align=right|{{ntsh|39}}2132&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;823&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|192}}0.6383&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.6532&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|192}}0.6383&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.6532&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0848115
|align=right|{{coord|37.346597|-108.293856|format=dms}}
|-
|[[Manitou Springs, Colorado|Manitou Springs]]
|[https://web.archive.org/web/20071211055908/http://www.manitousprings-co.gov/ City of Manitou Springs]
|{{sort|1888-01-25|January 25, 1888}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[El Paso County, Colorado|El Paso County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Manitou%20Springs.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304043039/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Manitou%20Springs.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|74}}
|{{change|invert=on|5314|4992}}
|align=right|{{ntsh|77}}1662&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;642&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|93}}3.1565&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;8.1753&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|94}}3.1565&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;8.1753&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0848445
|align=right|{{coord|38.857602|-104.912429|format=dms}}
|-
|[[Manzanola, Colorado|Manzanola]]
|[https://web.archive.org/web/20080418094351/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=245 Town of Manzanola]
|{{sort|1900-07-09|July 9, 1900}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Otero County, Colorado|Otero County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Manzanola.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041807/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Manzanola.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|204}}
|{{change|invert=on|425|434}}
|align=right|{{ntsh|84}}1556&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;601&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|233}}0.2764&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.7158&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|233}}0.2764&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.7158&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0848500
|align=right|{{coord|38.108825|-103.866778|format=dms}}
|-
|[[Marble, Colorado|Marble]]
|[http://www.townofmarble.org/ Town of Marble] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120323161657/http://www.townofmarble.org/ |date=2012-03-23 }}
|{{sort|1899-99-99|1899}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Gunnison County, Colorado|Gunnison County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Marble.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041402/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Marble.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|248}}
|{{change|invert=on|131|131}}
|align=right|{{ntsh|234}}330&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;127&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|217}}0.3945&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.0218&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|217}}0.3945&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.0218&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0848555
|align=right|{{coord|39.071817|-107.190467|format=dms}}
|-
|[[Mead, Colorado|Mead]]
|[https://web.archive.org/web/20080213205920/http://mead-co.gov/ Town of Mead]
|{{sort|1908-03-17|March 17, 1908}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Weld County, Colorado|Weld County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Mead.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304045419/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Mead.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|84}}
|{{change|invert=on|4104|3405}}
|align=right|{{ntsh|229}}369&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;142&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|39}}10.8107&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;27.9996&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|45}}0.0847&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.2194&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|39}}10.8954&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;28.2191&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0849600
|align=right|{{coord|40.226983|-104.988312|format=dms}}
|-
|[[Meeker, Colorado|Meeker]]
|[http://www.townofmeeker.org/ Town of Meeker]
|{{sort|1885-11-10|November 10, 1885}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Rio Blanco County, Colorado|Rio Blanco County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Meeker.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304040054/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Meeker.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|105}}
|{{change|invert=on|2429|2475}}
|align=right|{{ntsh|184}}711&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;275&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|88}}3.5052&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;9.0785&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|88}}3.5052&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;9.0785&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0849875
|align=right|{{coord|40.049800|-107.895355|format=dms}}
|-
|[[Merino, Colorado|Merino]]
|[https://web.archive.org/web/20080418094632/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=289 Town of Merino]
|{{sort|1917-01-04|January 4, 1917}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Logan County, Colorado|Logan County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Merino.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304002145/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Merino.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|219}}
|{{change|invert=on|282|284}}
|align=right|{{ntsh|78}}1650&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;637&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|259}}0.1673&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.4332&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|259}}0.1673&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.4332&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0850040
|align=right|{{coord|40.484825|-103.353616|format=dms}}
|-
|[[Milliken, Colorado|Milliken]]
|[https://web.archive.org/web/20071224052759/http://town.milliken.co.us/ Town of Milliken]
|{{sort|1910-10-01|October 1, 1910}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Weld County, Colorado|Weld County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Milliken.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224034/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Milliken.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|67}}
|{{change|invert=on|6091|5610}}
|align=right|{{ntsh|215}}471&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;182&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|33}}12.5898&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;32.6074&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|46}}0.0844&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.2187&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|33}}12.6742&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;32.8261&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0850480
|align=right|{{coord|40.310502|-104.858384|format=dms}}
|-
|[[Minturn, Colorado|Minturn]]
|[http://www.minturn.org/ Town of Minturn]
|{{sort|1904-11-23|November 23, 1904}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Eagle County, Colorado|Eagle County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Minturn.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304043612/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Minturn.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|143}}
|{{change|invert=on|1035|1027}}
|align=right|{{ntsh|260}}134&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;52&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|54}}7.6599&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;19.8389&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|25}}0.1804&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.4672&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|53}}7.8402&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;20.3061&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0850920
|align=right|{{coord|39.535508|-106.381727|format=dms}}
|-
|[[Moffat, Colorado|Moffat]]
|[https://web.archive.org/web/20090831090346/http://www.moffatcolorado.org/index.html Town of Moffat]
|{{sort|1911-04-20|April 20, 1911}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Saguache County, Colorado|Saguache County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Moffat.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304023035/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Moffat.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|252}}
|{{change|invert=on|116|116}}
|align=right|{{ntsh|265}}83&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;32&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|141}}1.4014&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3.6296&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|141}}1.4014&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3.6296&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0851250
|align=right|{{coord|38.001997|-105.905455|format=dms}}
|-
|[[Monte Vista, Colorado|Monte Vista]]
|[http://www.ci.monte-vista.co.us/ City of Monte Vista] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080124121400/http://www.ci.monte-vista.co.us/ |date=2008-01-24 }}
|{{sort|1886-09-27|September 27, 1886}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Rio Grande County, Colorado|Rio Grande County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Monte%20Vista.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041938/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Monte%20Vista.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|82}}
|{{change|invert=on|4311|4444}}
|align=right|{{ntsh|73}}1692&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;653&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|105}}2.5927&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;6.7150&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|76}}0.0179&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0465&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|106}}2.6106&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;6.7614&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0851635
|align=right|{{coord|37.578541|-106.150630|format=dms}}
|-
|[[Montezuma, Colorado|Montezuma]]
|[http://www.dola.colorado.gov/dlg/local_governments/lgov_summit.html Town of Montezuma]{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|{{sort|1882-99-99|1882}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Summit County, Colorado|Summit County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Montezuma.pdf map]{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|align=center|{{nts|262}}
|{{change|invert=on|67|65}}
|align=right|{{ntsh|163}}833&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;321&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|269}}0.0793&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.2053&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|269}}0.0793&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.2053&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0851690
|align=right|{{coord|39.581706|-105.868071|format=dms}}
|-
|[[Montrose, Colorado|Montrose]]
|[http://www.cityofmontrose.org/ City of Montrose]
|{{sort|1882-05-01|May 1, 1882}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Montrose County, Colorado|Montrose County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Montrose.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304054332/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Montrose.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|32}}
|{{change|invert=on|19045|19132}}
|align=right|{{ntsh|134}}1080&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;417&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|24}}17.6085&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;45.6058&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|24}}17.6085&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;45.6058&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0851745
|align=right|{{coord|38.469173|-107.860682|format=dms}}
|-
|[[Monument, Colorado|Monument]]
|[http://www.townofmonument.net/ Town of Monument] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309125420/http://www.townofmonument.net/ |date=2016-03-09 }}
|{{sort|1881-05-14|May 14, 1881}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[El Paso County, Colorado|El Paso County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Monument.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903145831/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Monument.pdf |date=2014-09-03 }}
|align=center|{{nts|65}}
|{{change|invert=on|6391|5530}}
|align=right|{{ntsh|160}}861&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;333&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|60}}6.7534&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;17.4913&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|57}}0.0497&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.1288&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|60}}6.8031&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;17.6200&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0851800
|align=right|{{coord|39.074698|-104.843906|format=dms}}
|-
|[[Morrison, Colorado|Morrison]]
|[http://town.morrison.co.us/ Town of Morrison]
|{{sort|1906-01-29|January 29, 1906}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Jefferson County, Colorado|Jefferson County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Morrison.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304050250/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Morrison.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|203}}
|{{change|invert=on|431|428}}
|align=right|{{ntsh|252}}197&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;76&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|117}}2.1886&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;5.6683&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|103}}0.0035&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0089&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|118}}2.1920&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;5.6773&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0852075
|align=right|{{coord|39.625613|-105.207919|format=dms}}
|-
|[[Mount Crested Butte, Colorado|Mount Crested Butte]]&lt;ref name=Mount_Crested_Butte&gt;[[Mount Crested Butte, Colorado|Mount Crested Butte]] is served by the [[Crested Butte, Colorado|Crested Butte]] [[United States Postal Service|Post Office]].&lt;/ref&gt;
|[http://www.mtcrestedbuttecolorado.us/ Town of Mount Crested Butte]
|{{sort|1973-99-99|1973}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Gunnison County, Colorado|Gunnison County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Mount%20Crested%20Butte.pdf map]{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|align=center|{{nts|193}}
|{{change|invert=on|522|507}}
|align=right|{{ntsh|249}}233&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;90&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|116}}2.2187&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;5.7463&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|117}}2.2187&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;5.7463&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0852570
|align=right|{{coord|38.908453|-106.958673|format=dms}}
|-
|[[Mountain View, Colorado|Mountain View]]&lt;ref name=Mountain_View&gt;[[Mountain View, Colorado|Mountain View]] is served by the [[Denver, Colorado|Denver]] [[United States Postal Service|Post Office]].&lt;/ref&gt;
|[http://www.mountainviewco.org/ Town of Mountain View] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160110143822/http://www.mountainviewco.org/ |date=2016-01-10 }}
|{{sort|1904-10-11|October 11, 1904}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Jefferson County, Colorado|Jefferson County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Mountain%20View.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304043208/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Mountain%20View.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|131}}
|{{change|invert=on|1387|1320}}
|align=right|{{ntsh|1}}14702&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;5677&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|268}}0.0930&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.2408&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|268}}0.0930&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.2408&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0852350
|align=right|{{coord|39.774776|-105.056711|format=dms}}
|-
|[[Mountain Village, Colorado|Mountain Village]]
|[http://www.mountain-village.co.us/ Town of Mountain Village] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119143154/http://www.mountain-village.co.us/ |date=2008-01-19 }}
|{{sort|1995-03-10|March 10, 1995}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[San Miguel County, Colorado|San Miguel County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Mountain%20Village.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304001329/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Mountain%20Village.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|161}}
|{{change|invert=on|809|801}}
|align=right|{{ntsh|248}}238&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;92&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|91}}3.3783&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;8.7498&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|91}}3.3783&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;8.7498&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0852550
|align=right|{{coord|37.932377|-107.857854|format=dms}}
|-
|[[Naturita, Colorado|Naturita]]
|[https://web.archive.org/web/20080418094612/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=285 Town of Naturita]
|{{sort|1951-11-30|November 30, 1951}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Montrose County, Colorado|Montrose County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Naturita.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041454/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Naturita.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|191}}
|{{change|invert=on|530|546}}
|align=right|{{ntsh|176}}764&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;295&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|190}}0.6872&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.7798&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|191}}0.6872&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.7798&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0853120
|align=right|{{coord|38.218554|-108.568286|format=dms}}
|-
|[[Nederland, Colorado|Nederland]]
|[http://www.town.nederland.co.us/ Town of Nederland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315020318/http://town.nederland.co.us/ |date=2016-03-15 }}
|{{sort|1885-11-15|November 15, 1885}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Boulder County, Colorado|Boulder County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Nederland.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041518/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Nederland.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|126}}
|{{change|invert=on|1504|1445}}
|align=right|{{ntsh|144}}1009&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;389&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|137}}1.4781&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3.8283&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|50}}0.0694&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.1797&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|135}}1.5475&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;4.0080&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0853175
|align=right|{{coord|39.963815|-105.505864|format=dms}}
|-
|[[New Castle, Colorado|New Castle]]
|[http://www.newcastlecolorado.org/ Town of New Castle]
|{{sort|1890-03-27|March 27, 1890}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Garfield County, Colorado|Garfield County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/New%20Castle.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041731/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/New%20Castle.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|80}}
|{{change|invert=on|4608|4518}}
|align=right|{{ntsh|68}}1721&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;665&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|103}}2.6574&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;6.8826&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|66}}0.0325&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0842&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|103}}2.6899&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;6.9669&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0853395
|align=right|{{coord|39.578289|-107.526243|format=dms}}
|-
|[[Northglenn, Colorado|Northglenn]]
|[http://www.northglenn.org/ City of Northglenn]
|{{sort|1969-04-19|April 19, 1969}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Adams County, Colorado|Adams County]]&lt;br/&gt;[[Weld County, Colorado|Weld County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Northglenn.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304002200/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Northglenn.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|21}}
|{{change|invert=on|38596|35789}}
|align=right|{{ntsh|5}}5098&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1968&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|58}}7.3558&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;19.0514&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|40}}0.0923&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.2391&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|58}}7.4481&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;19.2905&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0854330
|align=right|{{coord|39.911166|-104.978840|format=dms}}
|-
|[[Norwood, Colorado|Norwood]]
|[https://web.archive.org/web/20080418093625/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=140 Town of Norwood]
|{{sort|1903-08-20|August 20, 1903}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[San Miguel County, Colorado|San Miguel County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Norwood.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304023047/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Norwood.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|190}}
|{{change|invert=on|554|518}}
|align=right|{{ntsh|55}}1869&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;722&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|232}}0.2900&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.7511&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|232}}0.2900&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.7511&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0854880
|align=right|{{coord|38.128846|-108.291711|format=dms}}
|-
|[[Nucla, Colorado|Nucla]]
|[https://web.archive.org/web/20080418094024/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=190 Town of Nucla]
|{{sort|1915-03-14|March 14, 1915}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Montrose County, Colorado|Montrose County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Nucla.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041717/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Nucla.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|173}}
|{{change|invert=on|704|711}}
|align=right|{{ntsh|149}}963&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;372&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|186}}0.7195&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.8634&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|187}}0.7195&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.8634&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0854935
|align=right|{{coord|38.266534|-108.548716|format=dms}}
|-
|[[Nunn, Colorado|Nunn]]
|[http://www.nunncolorado.com/ Town of Nunn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801212112/http://nunncolorado.com/ |date=2015-08-01 }}
|{{sort|1908-03-28|March 28, 1908}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Weld County, Colorado|Weld County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Nunn.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304000137/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Nunn.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|201}}
|{{change|invert=on|440|416}}
|align=right|{{ntsh|257}}140&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;54&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|95}}3.1165&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;8.0717&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|95}}3.1165&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;8.0717&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0855045
|align=right|{{coord|40.711917|-104.789804|format=dms}}
|-
|[[Oak Creek, Colorado|Oak Creek]]
|[https://web.archive.org/web/20080418094341/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=243 Town of Oak Creek]
|{{sort|1907-12-26|December 26, 1907}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Routt County, Colorado|Routt County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Oak%20Creek.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041634/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Oak%20Creek.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|154}}
|{{change|invert=on|892|884}}
|align=right|{{ntsh|25}}2545&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;983&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|225}}0.3442&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.8916&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|225}}0.3442&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.8916&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0855155
|align=right|{{coord|40.273991|-106.957083|format=dms}}
|-
|[[Olathe, Colorado|Olathe]]
|[https://web.archive.org/web/20110813145317/http://ci.olathe.co.us/ Town of Olathe]
|{{sort|1907-10-16|October 16, 1907}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Montrose County, Colorado|Montrose County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Olathe.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304001908/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Olathe.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|118}}
|{{change|invert=on|1804|1849}}
|align=right|{{ntsh|114}}1247&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;482&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|139}}1.4509&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3.7579&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|139}}1.4509&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3.7579&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0855540
|align=right|{{coord|38.608319|-107.982841|format=dms}}
|-
|[[Olney Springs, Colorado|Olney Springs]]
|[https://web.archive.org/web/20080418095203/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=40 Town of Olney Springs]
|{{sort|1912-05-27|May 27, 1912}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Crowley County, Colorado|Crowley County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Olney%20Springs.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041607/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Olney%20Springs.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|215}}
|{{change|invert=on|334|345}}
|align=right|{{ntsh|97}}1363&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;526&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|248}}0.2406&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.6231&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|249}}0.2406&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.6231&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0855705
|align=right|{{coord|38.166274|-103.944491|format=dms}} 
|-
|[[Ophir, Colorado|Ophir]]
|[http://www.town-ophir.co.gov/ Town of Ophir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513061640/http://www.town-ophir.co.gov/ |date=2008-05-13 }}
|{{sort|1881-99-99|1881}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[San Miguel County, Colorado|San Miguel County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Ophir.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041859/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Ophir.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|240}}
|{{change|invert=on|167|159}}
|align=right|{{ntsh|151}}932&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;360&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|258}}0.1759&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.4555&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|258}}0.1759&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.4555&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0855870
|align=right|{{coord|37.856840|-107.829023|format=dms}}
|-
|[[Orchard City, Colorado|Orchard City]]
|[http://www.orchardcityco.org/ Town of Orchard City]
|{{sort|1912-05-25|May 25, 1912}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Delta County, Colorado|Delta County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Orchard%20City.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303221338/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Orchard%20City.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|91}}
|{{change|invert=on|3025|3119}}
|align=right|{{ntsh|244}}268&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;104&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|37}}11.4068&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;29.5435&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|93}}0.0072&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0186&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|37}}11.4140&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;29.5621&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0855980
|align=right|{{coord|38.814059|-107.967542|format=dms}}
|-
|[[Ordway, Colorado|Ordway]]
|[https://web.archive.org/web/20080418094130/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=206 Town of Ordway]
|{{sort|1900-09-04|September 4, 1900}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Crowley County, Colorado|Crowley County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Ordway.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041644/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Ordway.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|141}}
|{{change|invert=on|1059|1080}}
|align=right|{{ntsh|98}}1346&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;520&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|181}}0.7714&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.9980&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|182}}0.7714&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.9980&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0856145
|align=right|{{coord|38.220898|-103.756679|format=dms}}
|-
|[[Otis, Colorado|Otis]]
|[https://web.archive.org/web/20080418093636/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=143 Town of Otis]
|{{sort|1917-03-27|March 27, 1917}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Washington County, Colorado|Washington County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Otis.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304042007/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Otis.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|199}}
|{{change|invert=on|468|475}}
|align=right|{{ntsh|122}}1145&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;442&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|213}}0.4130&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.0697&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|213}}0.4130&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.0697&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0856365
|align=right|{{coord|40.150129|-102.962138|format=dms}}
|-
|[[Ouray, Colorado|Ouray]]
|[http://www.ci.ouray.co.us/ City of Ouray]
|{{sort|1884-03-24|March 24, 1884}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Ouray County, Colorado|Ouray County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Ouray.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041639/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Ouray.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|144}}
|{{change|invert=on|1021|1000}}
|align=right|{{ntsh|120}}1150&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;444&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|169}}0.8809&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.2816&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|169}}0.8809&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.2816&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0856420
|align=right|{{coord|38.027430|-107.673580|format=dms}}
|-
|[[Ovid, Colorado|Ovid]]
|[http://www.ovidcolorado.com/ Town of Ovid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929012129/http://www.ovidcolorado.com/ |date=2007-09-29 }}
|{{sort|1925-12-21|December 21, 1925}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Sedgwick County, Colorado|Sedgwick County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Ovid.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304045323/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Ovid.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|217}}
|{{change|invert=on|308|318}}
|align=right|{{ntsh|50}}1938&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;748&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|260}}0.1620&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.4197&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|260}}0.1620&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.4197&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0856475
|align=right|{{coord|40.960564|-102.388352|format=dms}}
|-
|[[Pagosa Springs, Colorado|Pagosa Springs]]
|[http://www.townofpagosasprings.com/ Town of Pagosa Springs]
|{{sort|1891-03-18|March 18, 1891}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Archuleta County, Colorado|Archuleta County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Pagosa%20Springs.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041706/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Pagosa%20Springs.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|119}}
|{{change|invert=on|1743|1727}}
|align=right|{{ntsh|230}}353&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;136&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|72}}4.8708&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;12.6154&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|70}}0.0261&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0675&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|72}}4.8969&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;12.6829&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0856860
|align=right|{{coord|37.263604|-107.003530|format=dms}}
|-
|[[Palisade, Colorado|Palisade]]
|[http://www.townofpalisade.org/ Town of Palisade]
|{{sort|1904-04-04|April 4, 1904}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Mesa County, Colorado|Mesa County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Palisade.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304042011/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Palisade.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|97}}
|{{change|invert=on|2645|2692}}
|align=right|{{ntsh|27}}2436&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;941&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|155}}1.0807&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.7991&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|97}}0.0055&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0143&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|155}}1.0863&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.8134&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0856970
|align=right|{{coord|39.107404|-108.359087|format=dms}}
|-
|[[Palmer Lake, Colorado|Palmer Lake]]
|[https://web.archive.org/web/20050607075623/http://www.ci.palmer-lake.co.us/ Town of Palmer Lake]
|{{sort|1889-03-12|March 12, 1889}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[El Paso County, Colorado|El Paso County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Palmer%20Lake.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303222842/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Palmer%20Lake.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|100}}
|{{change|invert=on|2579|2420}}
|align=right|{{ntsh|166}}821&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;317&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|96}}3.0922&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;8.0088&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|73}}0.0216&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0560&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|96}}3.1138&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;8.0647&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0857025
|align=right|{{coord|39.113465|-104.899806|format=dms}}
|-
|[[Paoli, Colorado|Paoli]]
|[http://www.dola.colorado.gov/dlg/local_governments/lgov_phillips.html Town of Paoli]{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|{{sort|1930-08-06|August 6, 1930}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Phillips County, Colorado|Phillips County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Paoli.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304023052/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Paoli.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|269}}
|{{change|invert=on|33|34}}
|align=right|{{ntsh|263}}111&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;43&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|230}}0.3052&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.7905&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|230}}0.3052&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.7905&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0857245
|align=right|{{coord|40.612871|-102.472061|format=dms}}
|-
|[[Paonia, Colorado|Paonia]]
|[https://web.archive.org/web/20080418095213/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=42 Town of Paonia]
|{{sort|1902-09-03|September 3, 1902}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Delta County, Colorado|Delta County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Paonia.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304042257/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Paonia.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|127}}
|{{change|invert=on|1413|1451}}
|align=right|{{ntsh|75}}1671&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;645&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|171}}0.8584&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.2231&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|171}}0.8584&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.2231&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0857300
|align=right|{{coord|38.869824|-107.591433|format=dms}}
|-
|[[Parachute, Colorado|Parachute]]
|[http://www.parachutecolorado.com/ Town of Parachute]
|{{sort|1908-04-01|April 1, 1908}}&lt;ref name=Grand_Valley&gt;[[Parachute, Colorado|Parachute]] was incorporated in 1908 as [[Parachute, Colorado|Grand Valley]].&lt;/ref&gt;
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Garfield County, Colorado|Garfield County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Parachute.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304042626/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Parachute.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|139}}
|{{change|invert=on|1098|1085}}
|align=right|{{ntsh|187}}682&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;263&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|132}}1.6081&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;4.1649&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|54}}0.0618&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.1601&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|132}}1.6699&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;4.3250&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0857400
|align=right|{{coord|39.450047|-108.055481|format=dms}}
|-
|[[Parker, Colorado|Parker]]
|[http://www.parkeronline.org/ Town of Parker]
|{{sort|1981-05-99|May 1981}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Douglas County, Colorado|Douglas County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Parker.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312072357/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Parker.pdf |date=2016-03-12 }}
|align=center|{{nts|19}}
|{{change|invert=on|49857|45297}}
|align=right|{{ntsh|33}}2295&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;886&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|22}}21.1821&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;54.8613&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|91}}0.0080&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0208&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|22}}21.1901&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;54.8821&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0857630
|align=right|{{coord|39.504167|-104.773173|format=dms}}
|-
|[[Peetz, Colorado|Peetz]]
|[https://web.archive.org/web/20080418093652/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=148 Town of Peetz]
|{{sort|1917-05-17|May 17, 1917}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Logan County, Colorado|Logan County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Peetz.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903150510/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Peetz.pdf |date=2014-09-03 }}
|align=center|{{nts|233}}
|{{change|invert=on|237|238}}
|align=right|{{ntsh|116}}1196&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;462&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|256}}0.1914&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.4958&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|257}}0.1914&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.4958&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0858235
|align=right|{{coord|40.962046|-103.114231|format=dms}}
|-
|[[Pierce, Colorado|Pierce]]
|[https://web.archive.org/web/20080418093657/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=149 Town of Pierce]
|{{sort|1918-08-30|August 30, 1918}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Weld County, Colorado|Weld County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Pierce.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041622/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Pierce.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|157}}
|{{change|invert=on|871|834}}
|align=right|{{ntsh|140}}1031&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;398&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|175}}0.8390&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.1730&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|176}}0.8390&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.1730&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0859005
|align=right|{{coord|40.633499|-104.755178|format=dms}}
|-
|[[Pitkin, Colorado|Pitkin]]
|[http://www.pitkincolorado.com/ Town of Pitkin]
|{{sort|1880-04-05|April 5, 1880}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Gunnison County, Colorado|Gunnison County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Pitkin.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304043943/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Pitkin.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|262}}
|{{change|invert=on|67|66}}
|align=right|{{ntsh|247}}248&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;96&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|237}}0.2700&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.6992&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|237}}0.2700&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.6992&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0859830
|align=right|{{coord|38.608612|-106.516466|format=dms}}
|-
|[[Platteville, Colorado|Platteville]]
|[http://www.plattevillegov.org/ Town of Platteville]
|{{sort|1887-01-01|January 1, 1887}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Weld County, Colorado|Weld County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Platteville.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304053034/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Platteville.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|98}}
|{{change|invert=on|2608|2485}}
|align=right|{{ntsh|157}}894&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;345&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|101}}2.8731&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;7.4413&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|85}}0.0103&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0266&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|101}}2.8834&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;7.4680&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0860160
|align=right|{{coord|40.216683|-104.824077|format=dms}}
|-
|[[Poncha Springs, Colorado|Poncha Springs]]
|[http://www.ponchaspringscolorado.us/ Town of Poncha Springs]
|{{sort|1880-12-16|December 16, 1880}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Chaffee County, Colorado|Chaffee County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Poncha%20Springs.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304050925/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Poncha%20Springs.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|165}}
|{{change|invert=on|764|737}}
|align=right|{{ntsh|240}}281&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;109&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|102}}2.7146&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;7.0307&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|102}}2.7146&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;7.0307&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0860600
|align=right|{{coord|38.518844|-106.072576|format=dms}}
|-
|[[Pritchett, Colorado|Pritchett]]
|[http://www.sangres.com/colorado/baca/pritchett.htm Town of Pritchett] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924094027/http://www.sangres.com/colorado/baca/pritchett.htm |date=2015-09-24 }}
|{{sort|1923-99-99|1923}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Baca County, Colorado|Baca County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Pritchett.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303235719/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Pritchett.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|247}}
|{{change|invert=on|136|140}}
|align=right|{{ntsh|197}}588&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;227&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|251}}0.2330&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.6036&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|252}}0.2330&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.6036&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0861315
|align=right|{{coord|37.370009|-102.858749|format=dms}}
|-
|[[Pueblo, Colorado|Pueblo]]
|[http://www.pueblo.us/ City of Pueblo]
|{{sort|1885-11-15|November 15, 1885}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Pueblo County, Colorado|Pueblo County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Pueblo.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312121456/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Pueblo.pdf |date=2016-03-12 }}
|align=center|{{nts|9}}
|{{change|invert=on|108423|106595}}
|align=right|{{ntsh|44}}2020&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;780&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|5}}53.5917&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;138.8020&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|11}}0.7852&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.0337&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|5}}54.3770&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;140.8357&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0862000
|align=right|{{coord|38.269934|-104.612294|format=dms}}
|-
|[[Ramah, Colorado|Ramah]]
|[https://web.archive.org/web/20080418094235/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=227 Town of Ramah]
|{{sort|1927-07-18|July 18, 1927}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[El Paso County, Colorado|El Paso County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Ramah.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304001059/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Ramah.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|249}}
|{{change|invert=on|127|123}}
|align=right|{{ntsh|210}}517&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;200&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|243}}0.2454&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.6356&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|245}}0.2454&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.6356&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0862660
|align=right|{{coord|39.122238|-104.167334|format=dms}}
|-
|[[Rangely, Colorado|Rangely]]
|[http://www.rangely.com/ Town of Rangely]
|{{sort|1946-08-27|August 27, 1946}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Rio Blanco County, Colorado|Rio Blanco County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Rangely.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041603/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Rangely.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|104}}
|{{change|invert=on|2430|2365}}
|align=right|{{ntsh|200}}586&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;226&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|81}}4.1505&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;10.7496&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|81}}4.1505&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;10.7496&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0862880
|align=right|{{coord|40.095177|-108.756740|format=dms}}
|-
|[[Raymer, Colorado|Raymer]]&lt;ref name=Raymer&gt;[[Raymer, Colorado|Raymer]] is served by the [[New Raymer, Colorado|New Raymer]] [[United States Postal Service|Post Office]].&lt;/ref&gt;
|[http://www.dola.colorado.gov/dlg/local_governments/lgov_weld.html Town of Raymer]{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|{{sort|1919-99-99|1919}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Weld County, Colorado|Weld County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Raymer.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041810/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Raymer.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|258}}
|{{change|invert=on|102|96}}
|align=right|{{ntsh|258}}139&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;54&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|187}}0.7188&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.8616&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|188}}0.7188&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.8616&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0863045
|align=right|{{coord|40.607758|-103.844329|format=dms}}
|-
|[[Red Cliff, Colorado|Red Cliff]]
|[https://web.archive.org/web/20080418094602/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=283 Town of Red Cliff]
|{{sort|1880-12-18|December 18, 1880}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Eagle County, Colorado|Eagle County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Red%20Cliff.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041934/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Red%20Cliff.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|222}}
|{{change|invert=on|270|267}}
|align=right|{{ntsh|128}}1120&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;433&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|249}}0.2348&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.6080&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|250}}0.2348&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.6080&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0863265
|align=right|{{coord|39.509143|-106.370030|format=dms}}
|-
|[[Rico, Colorado|Rico]]
|[http://www.ricocolorado.org/gov/frame_gov.html Town of Rico] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308195759/http://www.ricocolorado.org/gov/frame_gov.html |date=2016-03-08 }}
|{{sort|1880-02-25|February 25, 1880}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Dolores County, Colorado|Dolores County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Rico.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041524/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Rico.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|226}}
|{{change|invert=on|256|265}}
|align=right|{{ntsh|232}}346&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;134&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|183}}0.7567&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.9599&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|184}}0.7567&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.9599&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0864090
|align=right|{{coord|37.688569|-108.031434|format=dms}}
|-
|[[Ridgway, Colorado|Ridgway]]
|[http://www.town.ridgway.co.us/ Town of Ridgway] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402215702/http://www.town.ridgway.co.us/ |date=2016-04-02 }}
|{{sort|1891-04-02|April 2, 1891}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Ouray County, Colorado|Ouray County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Ridgway.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304083338/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Ridgway.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|147}}
|{{change|invert=on|953|924}}
|align=right|{{ntsh|227}}399&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;154&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|113}}2.3350&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;6.0475&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|114}}2.3350&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;6.0475&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0864200
|align=right|{{coord|38.159128|-107.753111|format=dms}}
|-
|[[Rifle, Colorado|Rifle]]
|[http://www.rifleco.org/ City of Rifle]
|{{sort|1905-08-18|August 18, 1905}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Garfield County, Colorado|Garfield County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Rifle.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041819/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Rifle.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|49}}
|{{change|invert=on|9488|9172}}
|align=right|{{ntsh|96}}1367&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;528&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|59}}6.9404&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;17.9755&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|53}}0.0629&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.1628&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|59}}7.0033&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;18.1384&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0864255
|align=right|{{coord|39.537565|-107.770345|format=dms}}
|-
|[[Rockvale, Colorado|Rockvale]]
|[https://web.archive.org/web/20080418093738/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=156 Town of Rockvale]
|{{sort|1886-09-30|September 30, 1886}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Fremont County, Colorado|Fremont County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Rockvale.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303233239/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Rockvale.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|194}}
|{{change|invert=on|498|487}}
|align=right|{{ntsh|246}}260&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;101&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|125}}1.9169&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;4.9648&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|126}}1.9169&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;4.9648&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0864970
|align=right|{{coord|38.364713|-105.164779|format=dms}}
|-
|[[Rocky Ford, Colorado|Rocky Ford]]
|[https://web.archive.org/web/20081021033923/http://www.rockyfordcolo.com/ City of Rocky Ford]
|{{sort|1887-08-19|August 19, 1887}}
|[[#Statutory city|statutory city]]
|[[Otero County, Colorado|Otero County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Rocky%20Ford.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304002734/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Rocky%20Ford.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|87}}
|{{change|invert=on|3873|3957}}
|align=right|{{ntsh|28}}2355&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;909&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|130}}1.6608&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;4.3014&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|81}}0.0140&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0362&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|131}}1.6748&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;4.3376&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0865190
|align=right|{{coord|38.050212|-103.722672|format=dms}}
|-
|[[Romeo, Colorado|Romeo]]
|[https://web.archive.org/web/20080418094210/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=222 Town of Romeo]
|{{sort|1923-09-04|September 4, 1923}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Conejos County, Colorado|Conejos County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Romeo.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041440/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Romeo.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|208}}
|{{change|invert=on|394|404}}
|align=right|{{ntsh|70}}1715&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;662&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|250}}0.2332&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.6041&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|251}}0.2332&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.6041&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0865740
|align=right|{{coord|37.171819|-105.985414|format=dms}}
|-
|[[Rye, Colorado|Rye]]
|[http://www.colorado.com/Rye.aspx Town of Rye]
|{{sort|1937-11-22|November 22, 1937}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Pueblo County, Colorado|Pueblo County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Rye.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304000652/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Rye.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|241}}
|{{change|invert=on|154|153}}
|align=right|{{ntsh|80}}1588&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;613&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|267}}0.0951&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.2462&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|267}}0.0951&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.2462&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0866895
|align=right|{{coord|37.921281|-104.932135|format=dms}}
|-
|[[Saguache, Colorado|Saguache]]&lt;ref name=Saguache&gt;Saguache is {{IPAc-en|s|ə|ˈ|w|ɒ|tʃ}}.  This name comes from a [[Ute language]] word meaning &quot;sand dunes&quot;.  The [[Spanish language]] version of this name is usually spelled ''Saguache'', while the [[English language]] version is usually spelled ''Sawatch''.&lt;/ref&gt;
|[https://web.archive.org/web/20080418093749/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=158 Town of Saguache]&lt;ref name=Saguache/&gt;
|{{sort|1891-08-13|August 13, 1891}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Saguache County, Colorado|Saguache County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;&lt;ref name=Saguache/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Saguache.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303233743/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Saguache.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|197}}
|{{change|invert=on|480|485}}
|align=right|{{ntsh|115}}1215&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;469&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|215}}0.3985&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.0321&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|215}}0.3985&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.0321&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0867005
|align=right|{{coord|38.086247|-106.140876|format=dms}}
|-
|[[Salida, Colorado|Salida]]
|[http://www.cityofsalida.com/ City of Salida]
|{{sort|1891-03-23|March 23, 1891}}
|[[#Statutory city|statutory city]]
|[[Chaffee County, Colorado|Chaffee County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Salida.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304042811/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Salida.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|72}}
|{{change|invert=on|5406|5236}}
|align=right|{{ntsh|41}}2094&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;809&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|106}}2.5829&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;6.6896&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|107}}2.5829&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;6.6896&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0867280
|align=right|{{coord|38.530275|-105.998784|format=dms}}
|-
|[[San Luis, Colorado|San Luis]]
|[https://web.archive.org/web/20080418093804/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=160 Town of San Luis]
|{{sort|1885-99-99|1885}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Costilla County, Colorado|Costilla County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/San%20Luis.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304003217/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/San%20Luis.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|182}}
|{{change|invert=on|622|629}}
|align=right|{{ntsh|130}}1108&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;428&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|200}}0.5595&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.4490&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|200}}0.5595&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.4490&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0868105
|align=right|{{coord|37.202341|-105.422469|format=dms}}
|-
|[[Sanford, Colorado|Sanford]]
|[http://www.dola.colorado.gov/dlg/local_governments/lgov_conejos.html Town of Sanford]{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|{{sort|1907-04-09|April 9, 1907}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Conejos County, Colorado|Conejos County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Sanford.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304042955/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Sanford.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|158}}
|{{change|invert=on|870|879}}
|align=right|{{ntsh|196}}594&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;229&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|138}}1.4645&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3.7931&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|138}}1.4645&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3.7931&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0867830
|align=right|{{coord|37.257425|-105.900741|format=dms}}
|-
|[[Sawpit, Colorado|Sawpit]]&lt;ref name=Sawpit&gt;[[Sawpit, Colorado|Sawpit]] is served by the [[Placerville, Colorado|Placerville]] [[United States Postal Service|Post Office]].&lt;/ref&gt;
|[http://www.dola.colorado.gov/dlg/local_governments/lgov_san_miguel.html Town of Sawpit]{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|{{sort|1896-99-99|1896}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[San Miguel County, Colorado|San Miguel County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Sawpit.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304042940/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Sawpit.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|267}}
|{{change|invert=on|42|40}}
|align=right|{{ntsh|100}}1333&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;515&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|271}}0.0307&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0796&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|271}}0.0307&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0796&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0868655
|align=right|{{coord|37.994621|-108.001189|format=dms}}
|-
|[[Sedgwick, Colorado|Sedgwick]]
|[https://web.archive.org/web/20080418094505/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=271 Town of Sedgwick]
|{{sort|1918-01-28|January 28, 1918}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Sedgwick County, Colorado|Sedgwick County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Sedgwick.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304042920/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Sedgwick.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|243}}
|{{change|invert=on|145|146}}
|align=right|{{ntsh|222}}425&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;164&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|228}}0.3338&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.8647&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|228}}0.3338&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.8647&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0868930
|align=right|{{coord|40.935068|-102.525674|format=dms}}
|-
|[[Seibert, Colorado|Seibert]]
|[https://web.archive.org/web/20080418093809/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=161 Town of Seibert]
|{{sort|1917-06-21|June 21, 1917}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Kit Carson County, Colorado|Kit Carson County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Seibert.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303222953/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Seibert.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|235}}
|{{change|invert=on|218|181}}
|align=right|{{ntsh|209}}525&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;203&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|226}}0.3428&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.8880&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|226}}0.3428&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.8880&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0869040
|align=right|{{coord|39.297967|-102.869524|format=dms}}
|-
|[[Severance, Colorado|Severance]]
|[http://www.townofseverance.org/ Town of Severance]
|{{sort|1920-11-20|November 20, 1920}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Weld County, Colorado|Weld County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Severance.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304003406/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Severance.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|90}}
|{{change|invert=on|3525|3165}}
|align=right|{{ntsh|204}}555&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;214&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|66}}6.1160&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;15.8404&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|39}}0.0963&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.2495&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|66}}6.2123&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;16.0899&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0869150
|align=right|{{coord|40.539441|-104.870121|format=dms}}
|-
|[[Sheridan, Colorado|Sheridan]]
|[http://www.ci.sheridan.co.us/ City of Sheridan]
|{{sort|1890-04-01|April 1, 1890}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Arapahoe County, Colorado|Arapahoe County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Sheridan.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041727/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Sheridan.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|69}}
|{{change|invert=on|5949|5664}}
|align=right|{{ntsh|23}}2644&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1021&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|115}}2.2220&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;5.7549&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|52}}0.0665&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.1723&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|115}}2.2885&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;5.9273&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0869700
|align=right|{{coord|39.647757|-105.017457|format=dms}}
|-
|[[Sheridan Lake, Colorado|Sheridan Lake]]
|[http://www.kcedfonline.org/sheridanlake.htm Town of Sheridan Lake]
|{{sort|1951-06-11|June 11, 1951}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Kiowa County, Colorado|Kiowa County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Sheridan%20Lake.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041711/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Sheridan%20Lake.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|259}}
|{{change|invert=on|88|88}}
|align=right|{{ntsh|238}}284&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;110&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|229}}0.3171&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.8212&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|229}}0.3171&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.8212&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0869645
|align=right|{{coord|38.466677|-102.294142|format=dms}}
|-
|[[Silt, Colorado|Silt]]
|[http://www.townofsilt.org/ Town of Silt]
|{{sort|1915-05-19|May 19, 1915}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Garfield County, Colorado|Garfield County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Silt.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304000728/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Silt.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|92}}
|{{change|invert=on|3007|2930}}
|align=right|{{ntsh|60}}1762&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;680&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|128}}1.6915&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;4.3809&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|59}}0.0456&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.1181&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|130}}1.7371&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;4.4990&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0870195
|align=right|{{coord|39.547648|-107.654073|format=dms}}
|-
|[[Silver Cliff, Colorado|Silver Cliff]]
|[http://silvercliffco.com/ Town of Silver Cliff]
|{{sort|1879-02-10|February 10, 1879}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Custer County, Colorado|Custer County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Silver%20Cliff.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041508/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Silver%20Cliff.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|186}}
|{{change|invert=on|584|587}}
|align=right|{{ntsh|270}}37&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;14&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|27}}15.4639&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;40.0514&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|111}}0.0017&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0044&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|27}}15.4656&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;40.0558&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0870250
|align=right|{{coord|38.129203|-105.399189|format=dms}}
|-
|[[Silver Plume, Colorado|Silver Plume]]
|[http://www.townofsilverplume.org/ Town of Silver Plume] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120615180352/http://www.townofsilverplume.org/ |date=2012-06-15 }}
|{{sort|1880-09-24|September 24, 1880}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Clear Creek County, Colorado|Clear Creek County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Silver%20Plume.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041648/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Silver%20Plume.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|239}}
|{{change|invert=on|172|170}}
|align=right|{{ntsh|191}}642&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;248&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|239}}0.2586&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.6697&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|105}}0.0026&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0068&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|239}}0.2612&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.6765&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0870360
|align=right|{{coord|39.695445|-105.726666|format=dms}}
|-
|[[Silverthorne, Colorado|Silverthorne]]
|[http://www.silverthorne.org/ Town of Silverthorne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160129154446/http://www.silverthorne.org/ |date=2016-01-29 }}
|{{sort|1967-09-05|September 5, 1967}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Summit County, Colorado|Summit County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Silverthorne.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304023103/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Silverthorne.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|83}}
|{{change|invert=on|4271|3887}}
|align=right|{{ntsh|143}}1012&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;391&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|82}}3.9738&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;10.2920&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|56}}0.0568&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.1472&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|82}}4.0306&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;10.4392&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0870525
|align=right|{{coord|39.654012|-106.092443|format=dms}}
|-
|[[Silverton, Colorado|Silverton]]
|[http://www.silverton.co.us/ Town of Silverton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200913023446/http://www.silverton.co.us/ |date=2020-09-13 }}
|{{sort|1885-11-15|November 15, 1885}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[San Juan County, Colorado|San Juan County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Silverton.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041411/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Silverton.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|179}}
|{{change|invert=on|655|637}}
|align=right|{{ntsh|180}}742&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;287&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|173}}0.8474&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.1947&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|173}}0.8474&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.1947&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0870580
|align=right|{{coord|37.811092|-107.664643|format=dms}}
|-
|[[Simla, Colorado|Simla]]
|[https://web.archive.org/web/20080418095236/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=46 Town of Simla]
|{{sort|1913-01-15|January 15, 1913}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Elbert County, Colorado|Elbert County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Simla.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903150547/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Simla.pdf |date=2014-09-03 }}
|align=center|{{nts|181}}
|{{change|invert=on|627|618}}
|align=right|{{ntsh|132}}1099&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;424&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|199}}0.5677&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.4703&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|199}}0.5677&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.4703&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0870635
|align=right|{{coord|39.141051|-104.081754|format=dms}}
|-
|[[Snowmass Village, Colorado|Snowmass Village]]
|[http://www.tosv.com/ Town of Snowmass Village]
|{{sort|1977-99-99|1977}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Pitkin County, Colorado|Pitkin County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Snowmass%20Village.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303223837/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Snowmass%20Village.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|94}}
|{{change|invert=on|2898|2826}}
|align=right|{{ntsh|264}}105&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;40&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|17}}27.3167&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;70.7498&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|47}}0.0820&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.2123&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|18}}27.3986&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;70.9621&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0871755
|align=right|{{coord|39.216872|-106.943974|format=dms}}
|-
|[[South Fork, Colorado|South Fork]]
|[http://www.southfork.org/community/government.php Town of South Fork] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100803042517/http://www.southfork.org/community/government.php |date=2010-08-03 }}
|{{sort|1992-05-19|May 19, 1992}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Rio Grande County, Colorado|Rio Grande County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/South%20Fork.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304083357/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/South%20Fork.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|212}}
|{{change|invert=on|364|386}}
|align=right|{{ntsh|256}}150&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;58&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|109}}2.4754&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;6.4112&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|116}}0.0009&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0023&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|109}}2.4763&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;6.4136&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0872395
|align=right|{{coord|37.669186|-106.642851|format=dms}}
|-
|[[Springfield, Colorado|Springfield]]
|[http://www.springfieldcolorado.com/ Town of Springfield] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406224452/http://www.springfieldcolorado.com/ |date=2016-04-06 }}
|{{sort|1889-01-16|January 16, 1889}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Baca County, Colorado|Baca County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Springfield.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304000336/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Springfield.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|128}}
|{{change|invert=on|1405|1451}}
|align=right|{{ntsh|113}}1260&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;486&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|153}}1.1263&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.9172&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|153}}1.1263&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.9172&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0873330
|align=right|{{coord|37.404915|-102.618898|format=dms}}
|-
|[[Starkville, Colorado|Starkville]]
|[http://www.dola.colorado.gov/dlg/local_governments/lgov_las_animas.html Town of Starkville]{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|{{sort|1954-03-02|March 2, 1954}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Las Animas County, Colorado|Las Animas County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Starkville.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304035958/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Starkville.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|266}}
|{{change|invert=on|53|59}}
|align=right|{{ntsh|178}}755&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;291&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|270}}0.0729&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.1888&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|270}}0.0729&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.1888&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0873715
|align=right|{{coord|37.116820|-104.523298|format=dms}}
|-
|[[Steamboat Springs, Colorado|Steamboat Springs]]
|[http://steamboatsprings.net/ City of Steamboat Springs]
|{{sort|1900-07-19|July 19, 1900}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Routt County, Colorado|Routt County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Steamboat%20Springs.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041638/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Steamboat%20Springs.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|41}}
|{{change|invert=on|12260|12088}}
|align=right|{{ntsh|117}}1192&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;460&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|41}}10.1468&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;26.2800&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|82}}0.0129&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0334&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|41}}10.1597&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;26.3134&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0873825
|align=right|{{coord|40.475587|-106.822935|format=dms}}
|-
|[[Sterling, Colorado|Sterling]]
|[http://www.sterlingcolo.com/ City of Sterling]
|{{sort|1884-12-03|December 3, 1884}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Logan County, Colorado|Logan County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Sterling.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041622/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Sterling.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|36}}
|{{change|invert=on|14629|14777}}
|align=right|{{ntsh|53}}1923&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;743&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|56}}7.6098&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;19.7092&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|56}}7.6098&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;19.7092&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0873935
|align=right|{{coord|40.620706|-103.191867|format=dms}}
|-
|[[Stratton, Colorado|Stratton]]
|[http://www.strattoncolorado.com/ Town of Stratton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010720092629/http://www.strattoncolorado.com/ |date=2001-07-20 }}
|{{sort|1917-04-15|April 15, 1917}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Kit Carson County, Colorado|Kit Carson County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Stratton.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041810/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Stratton.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|177}}
|{{change|invert=on|663|658}}
|align=right|{{ntsh|108}}1293&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;499&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|205}}0.5137&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.3305&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|205}}0.5137&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.3305&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0874485
|align=right|{{coord|39.302883|-102.603473|format=dms}}
|-
|[[Sugar City, Colorado|Sugar City]]
|[https://web.archive.org/web/20090827083950/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=297 Town of Sugar City]
|{{sort|1900-07-02|July 2, 1900}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Crowley County, Colorado|Crowley County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Sugar%20City.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304045510/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Sugar%20City.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|228}}
|{{change|invert=on|253|258}}
|align=right|{{ntsh|192}}637&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;246&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|219}}0.3849&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.9968&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|219}}0.3849&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.9968&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0874815
|align=right|{{coord|38.232773|-103.663312|format=dms}}
|-
|[[Superior, Colorado|Superior]]
|[https://web.archive.org/web/20080111060617/http://www.townofsuperior.com/ Town of Superior]
|{{sort|1904-06-10|June 10, 1904}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Boulder County, Colorado|Boulder County]]&lt;br/&gt;[[Jefferson County, Colorado|Jefferson County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Superior.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304023107/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Superior.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|39}}
|{{change|invert=on|12855|12483}}
|align=right|{{ntsh|16}}3240&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1251&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|83}}3.9705&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;10.2835&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|60}}0.0406&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.1052&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|83}}4.0111&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;10.3887&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0875640
|align=right|{{coord|39.931190|-105.159085|format=dms}}
|-
|[[Swink, Colorado|Swink]]
|[https://web.archive.org/web/20090529053023/http://www.swinkcolorado.com/ Town of Swink]
|{{sort|1906-06-06|June 6, 1906}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Otero County, Colorado|Otero County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Swink.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041755/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Swink.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|183}}
|{{change|invert=on|602|617}}
|align=right|{{ntsh|32}}2307&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;891&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|238}}0.2644&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.6847&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|238}}0.2644&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.6847&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0875970
|align=right|{{coord|38.014148|-103.628163|format=dms}}
|-
|[[Telluride, Colorado|Telluride]]
|[http://www.telluride-co.gov/ Town of Telluride] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160403080857/http://www.telluride-co.gov/ |date=2016-04-03 }}
|{{sort|1887-02-10|February 10, 1887}}&lt;ref name=Columbia&gt;[[Telluride, Colorado|Telluride]] was incorporated in 1887 as [[Telluride, Colorado#History|Columbia]].&lt;/ref&gt;
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[San Miguel County, Colorado|San Miguel County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Telluride.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304042033/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Telluride.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|107}}
|{{change|invert=on|2369|2325}}
|align=right|{{ntsh|136}}1062&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;410&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|118}}2.1832&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;5.6545&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|119}}2.1832&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;5.6545&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0876795
|align=right|{{coord|37.939664|-107.817888|format=dms}}
|-
|[[Thornton, Colorado|Thornton]]
|[http://www.cityofthornton.net/ City of Thornton]
|{{sort|1956-06-12|June 12, 1956}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Adams County, Colorado|Adams County]]&lt;br/&gt;[[Weld County, Colorado|Weld County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Thornton.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224119/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Thornton.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|6}}
|{{change|invert=on|130307|118772}}
|align=right|{{ntsh|10}}3628&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1401&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|10}}35.1056&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;90.9232&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|8}}1.0541&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;2.7300&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|10}}36.1597&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;93.6532&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0877290
|align=right|{{coord|39.919420|-104.942808|format=dms}}
|-
|[[Timnath, Colorado|Timnath]]
|[http://www.timnathcolorado.org/ Town of Timnath] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021024093514/http://www.timnathcolorado.org/ |date=2002-10-24 }}
|{{sort|1920-07-06|July 6, 1920}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Larimer County, Colorado|Larimer County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Timnath.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041947/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Timnath.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|114}}
|{{change|invert=on|1983|625}}
|align=right|{{ntsh|236}}320&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;124&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|73}}4.8220&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;12.4890&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|77}}0.0168&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0435&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|73}}4.8388&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;12.5325&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0877510
|align=right|{{coord|40.533090|-104.961193|format=dms}}
|-
|[[Trinidad, Colorado|Trinidad]]
|[https://web.archive.org/web/20111002155601/http://www.historictrinidad.com/city/ City of Trinidad]
|{{sort|1879-12-30|December 30, 1879}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Las Animas County, Colorado|Las Animas County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Trinidad.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304054527/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Trinidad.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|53}}
|{{change|invert=on|8193|9096}}
|align=right|{{ntsh|154}}913&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;352&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|47}}9.2756&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;24.0238&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|119}}0.0004&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0010&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|47}}9.2760&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;24.0248&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0878610
|align=right|{{coord|37.173157|-104.490326|format=dms}}
|-
|[[Two Buttes, Colorado|Two Buttes]]
|[https://web.archive.org/web/20110928100005/http://www.colorado.com/TwoButtes.aspx Town of Two Buttes]
|{{sort|1911-10-19|October 19, 1911}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Baca County, Colorado|Baca County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Two%20Buttes.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041803/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Two%20Buttes.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|267}}
|{{change|invert=on|42|43}}
|align=right|{{ntsh|255}}169&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;65&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|242}}0.2480&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.6422&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|243}}0.2480&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.6422&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0879270
|align=right|{{coord|37.560664|-102.396556|format=dms}}
|-
|[[Vail, Colorado|Vail]]
|[http://www.vailgov.com/ Town of Vail] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111026064921/http://www.vailgov.com/ |date=2011-10-26 }}
|{{sort|1966-99-99|1966}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Eagle County, Colorado|Eagle County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Vail.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041627/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Vail.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|73}}
|{{change|invert=on|5328|5305}}
|align=right|{{ntsh|124}}1137&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;439&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|75}}4.6711&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;12.0981&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|79}}0.0154&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0400&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|75}}4.6865&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;12.1381&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0880040
|align=right|{{coord|39.637527|-106.364526|format=dms}}
|-
|[[Victor, Colorado|Victor]]
|[https://web.archive.org/web/20121030091929/http://www.victorcolorado.com/cityofvictor.htm City of Victor]
|{{sort|1894-07-16|July 16, 1894}}
|[[#Statutory city|statutory city]]
|[[Teller County, Colorado|Teller County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Victor.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304035256/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Victor.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|206}}
|{{change|invert=on|400|397}}
|align=right|{{ntsh|87}}1458&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;563&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|236}}0.2701&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.6997&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|236}}0.2701&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.6997&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0880865
|align=right|{{coord|38.709004|-105.141855|format=dms}}
|-
|[[Vilas, Colorado|Vilas]]
|[http://www.dola.colorado.gov/dlg/local_governments/lgov_baca.html Town of Vilas]{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|{{sort|1888-06-25|June 25, 1888}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Baca County, Colorado|Baca County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Vilas.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041854/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Vilas.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|253}}
|{{change|invert=on|110|114}}
|align=right|{{ntsh|159}}876&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;338&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|265}}0.1278&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.3311&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|265}}0.1278&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.3311&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0881030
|align=right|{{coord|37.373664|-102.447416|format=dms}}
|-
|[[Vona, Colorado|Vona]]
|[http://www.dola.colorado.gov/dlg/local_governments/lgov_kit_carson.html Town of Vona]{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|{{sort|1919-08-09|August 9, 1919}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Kit Carson County, Colorado|Kit Carson County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Vona.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304042639/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Vona.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|255}}
|{{change|invert=on|107|106}}
|align=right|{{ntsh|213}}488&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;188&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|253}}0.2213&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.5732&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|254}}0.2213&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.5732&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0881690
|align=right|{{coord|39.302119|-102.743352|format=dms}}
|-
|[[Walden, Colorado|Walden]]
|[https://web.archive.org/web/20080418094255/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=230 Town of Walden]
|{{sort|1890-12-02|December 2, 1890}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Jackson County, Colorado|Jackson County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Walden.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041649/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Walden.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|184}}
|{{change|invert=on|601|608}}
|align=right|{{ntsh|61}}1760&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;680&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|227}}0.3352&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.8683&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|227}}0.3352&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.8683&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0882130
|align=right|{{coord|40.731584|-106.281336|format=dms}}
|-
|[[Walsenburg, Colorado|Walsenburg]]
|[http://www.cityofwalsenburg.net/ City of Walsenburg]
|{{sort|1873-06-16|June 16, 1873}}
|[[#Statutory city|statutory city]]
|[[Huerfano County, Colorado|Huerfano County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Walsenburg.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304023113/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Walsenburg.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|95}}
|{{change|invert=on|2896|3068}}
|align=right|{{ntsh|148}}979&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;378&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|100}}2.9898&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;7.7435&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|100}}2.9898&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;7.7435&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0882350
|align=right|{{coord|37.630598|-104.781719|format=dms}}
|-
|[[Walsh, Colorado|Walsh]]
|[http://www.dola.colorado.gov/dlg/local_governments/lgov_baca.html Town of Walsh]{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|{{sort|1928-07-19|July 19, 1928}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Baca County, Colorado|Baca County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Walsh.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224446/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Walsh.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|192}}
|{{change|invert=on|524|546}}
|align=right|{{ntsh|119}}1178&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;455&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|209}}0.4473&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.1584&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|209}}0.4473&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.1584&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0882460
|align=right|{{coord|37.386107|-102.279933|format=dms}}
|-
|[[Ward, Colorado|Ward]]
|[https://web.archive.org/web/20080418094230/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=226 Town of Ward]
|{{sort|1896-06-09|June 9, 1896}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Boulder County, Colorado|Boulder County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Ward.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303223013/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Ward.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|241}}
|{{change|invert=on|154|150}}
|align=right|{{ntsh|243}}270&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;104&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|198}}0.5731&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.4844&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|114}}0.0014&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0035&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|198}}0.5745&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1.4879&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0882735
|align=right|{{coord|40.073201|-105.515621|format=dms}}
|-
|[[Wellington, Colorado|Wellington]]
|[http://www.townofwellington.com/ Town of Wellington]
|{{sort|1905-11-10|November 10, 1905}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Larimer County, Colorado|Larimer County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Wellington.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303221706/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Wellington.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|57}}
|{{change|invert=on|7185|6289}}
|align=right|{{ntsh|45}}1999&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;772&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|92}}3.3645&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;8.7140&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|99}}0.0047&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0123&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|92}}3.3693&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;8.7263&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0883230
|align=right|{{coord|40.699366|-105.005825|format=dms}}
|-
|[[Westcliffe, Colorado|Westcliffe]]
|[http://www.townofwestcliffe.com/ Town of Westcliffe]
|{{sort|1887-11-21|November 21, 1887}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Custer County, Colorado|Custer County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Westcliffe.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304043406/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Westcliffe.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|188}}
|{{change|invert=on|572|568}}
|align=right|{{ntsh|216}}457&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;177&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|150}}1.2351&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3.1990&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|112}}0.0016&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0042&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|150}}1.2367&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3.2032&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0883450
|align=right|{{coord|38.134203|-105.465306|format=dms}}
|-
|[[Westminster, Colorado|Westminster]]
|[http://www.ci.westminster.co.us/ City of Westminster]
|{{sort|1911-05-24|May 24, 1911}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Adams County, Colorado|Adams County]]&lt;br/&gt;[[Jefferson County, Colorado|Jefferson County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Westminster.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304041909/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Westminster.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|8}}
|{{change|invert=on|112090|106114}}
|align=right|{{ntsh|11}}3502&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1352&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|15}}31.6761&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;82.0407&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|1}}2.2765&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;5.8961&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|13}}33.9526&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;87.9368&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0883835
|align=right|{{coord|39.882190|-105.064426|format=dms}}
|-
|[[Wheat Ridge, Colorado|Wheat Ridge]]
|[http://www.ci.wheatridge.co.us/ City of Wheat Ridge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160331050102/http://www.ci.wheatridge.co.us/ |date=2016-03-31 }}
|{{sort|1969-08-20|August 20, 1969}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Jefferson County, Colorado|Jefferson County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Wheat%20Ridge.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303223849/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Wheat%20Ridge.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|24}}
|{{change|invert=on|31034|30166}}
|align=right|{{ntsh|14}}3301&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;1274&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|45}}9.3671&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;24.2606&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|22}}0.2458&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.6367&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|44}}9.6129&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;24.8974&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0884440
|align=right|{{coord|39.772675|-105.104801|format=dms}}
|-
|[[Wiggins, Colorado|Wiggins]]
|[https://web.archive.org/web/20080418095402/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=64 Town of Wiggins]
|{{sort|1974-10-11|October 11, 1974}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Morgan County, Colorado|Morgan County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Wiggins.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304045424/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Wiggins.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|153}}
|{{change|invert=on|895|893}}
|align=right|{{ntsh|188}}678&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;262&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|143}}1.3265&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3.4355&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|100}}0.0044&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0113&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|143}}1.3308&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;3.4468&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0884770
|align=right|{{coord|40.226588|-104.073498|format=dms}}
|-
|[[Wiley, Colorado|Wiley]]
|[https://web.archive.org/web/20080418094336/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=242 Town of Wiley]
|{{sort|1909-01-28|January 28, 1909}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Prowers County, Colorado|Prowers County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Wiley.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903150627/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Wiley.pdf |date=2014-09-03 }}
|align=center|{{nts|209}}
|{{change|invert=on|387|405}}
|align=right|{{ntsh|105}}1298&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;501&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|231}}0.3051&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.7902&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|231}}0.3051&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.7902&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0885045
|align=right|{{coord|38.155356|-102.719248|format=dms}}
|-
|[[Williamsburg, Colorado|Williamsburg]]&lt;ref name=Williamsburg&gt;[[Williamsburg, Colorado|Williamsburg]] is served by the [[Florence, Colorado|Florence]] [[United States Postal Service|Post Office]].&lt;/ref&gt;
|[https://web.archive.org/web/20080418094546/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=280 Town of Williamsburg]
|{{sort|1888-04-07|April 7, 1888}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Fremont County, Colorado|Fremont County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Williamsburg.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224452/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Williamsburg.pdf |date=2016-03-03 }}
|align=center|{{nts|180}}
|{{change|invert=on|653|662}}
|align=right|{{ntsh|254}}181&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;70&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|86}}3.5678&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;9.2405&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|86}}3.5678&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;9.2405&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0885155
|align=right|{{coord|38.383984|-105.171179|format=dms}}
|-
|[[Windsor, Colorado|Windsor]]
|[https://web.archive.org/web/20080114103943/http://www.ci.windsor.co.us/ Town of Windsor]
|{{sort|1890-04-15|April 15, 1890}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Weld County, Colorado|Weld County]]&lt;br/&gt;[[Larimer County, Colorado|Larimer County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Windsor.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304083352/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Windsor.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|27}}
|{{change|invert=on|21106|18644}}
|align=right|{{ntsh|162}}836&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;323&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|21}}24.4316&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;63.2776&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|19}}0.3185&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.8248&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|20}}24.7501&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;64.1025&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0885485
|align=right|{{coord|40.477555|-104.916800|format=dms}}
|-
|[[Winter Park, Colorado|Winter Park]]
|[https://web.archive.org/web/20050513194906/http://www.winterparkgov.com/ Town of Winter Park]
|{{sort|1979-09-01|September 1, 1979}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Grand County, Colorado|Grand County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Winter%20Park.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304000941/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Winter%20Park.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|146}}
|{{change|invert=on|955|999}}
|align=right|{{ntsh|268}}57&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;22&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|26}}16.5337&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;42.8221&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|26}}16.5337&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;42.8221&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0885705
|align=right|{{coord|39.877821|-105.782813|format=dms}}
|-
|[[Woodland Park, Colorado|Woodland Park]]
|[http://www.city-woodlandpark.org/ City of Woodland Park]
|{{sort|1891-06-06|June 6, 1891}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Teller County, Colorado|Teller County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Woodland%20Park.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304002801/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Woodland%20Park.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|56}}
|{{change|invert=on|7194|7200}}
|align=right|{{ntsh|133}}1083&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;418&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|62}}6.6065&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;17.1108&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|63}}6.6065&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;17.1108&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0886090
|align=right|{{coord|38.998706|-105.059533|format=dms}}
|-
|[[Wray, Colorado|Wray]]
|[http://www.wrayco.net/ City of Wray] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120419220115/http://www.wrayco.net/ |date=2012-04-19 }}
|{{sort|1906-06-22|June 22, 1906}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Yuma County, Colorado|Yuma County]]&lt;ref name=County_Seat/&gt;
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Wray.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304050245/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Wray.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|106}}
|{{change|invert=on|2400|2342}}
|align=right|{{ntsh|186}}695&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;268&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|90}}3.4376&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;8.9034&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|104}}0.0029&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.0075&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|90}}3.4405&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;8.9109&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0886310
|align=right|{{coord|40.079953|-102.228622|format=dms}}
|-
|[[Yampa, Colorado|Yampa]]
|[https://web.archive.org/web/20080418095417/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=68 Town of Yampa]
|{{sort|1907-02-25|February 25, 1907}}
|[[#Statutory town|statutory town]]
|[[Routt County, Colorado|Routt County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Yampa.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304002105/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Yampa.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|202}}
|{{change|invert=on|436|429}}
|align=right|{{ntsh|58}}1782&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;688&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|247}}0.2408&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.6235&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|{{ntsh|123}}none
|align=right|{{ntsh|248}}0.2408&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.6235&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0886475
|align=right|{{coord|40.152996|-106.908496|format=dms}}
|-
|[[Yuma, Colorado|Yuma]]
|[https://web.archive.org/web/20080418094205/http://www.cmca.gen.co.us/Municipality.cfm?MunicipalityID=220 City of Yuma]
|{{sort|1887-03-24|March 24, 1887}}
|[[#Home rule municipality|home rule municipality]]
|[[Yuma County, Colorado|Yuma County]]
|[http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Yuma.pdf map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304083447/http://dtdapps.coloradodot.info/staticdata/Downloads/CityMaps/Yuma.pdf |date=2016-03-04 }}
|align=center|{{nts|89}}
|{{change|invert=on|3606|3524}}
|align=right|{{ntsh|121}}1147&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;443&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|94}}3.1181&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;8.0760&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|61}}0.0387&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;0.1002&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=right|{{ntsh|93}}3.1568&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&lt;br/&gt;8.1761&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
|align=center|0886750
|align=right|{{coord|40.124400|-102.717612|format=dms}}
|}
&lt;!--  THE PRECEDING TABLE CONTAINS DATA FROM THE UNITED STATES CENSUS BUREAU.  DO NOT ALTER U.S. CENSUS DATA.  --&gt;

==Mga kaibhan ng munisipalidad==
*Ang [[Denver, Colorado|Lungsod at Kondado ng Denver]] ay ang pinakamatanda at pinakamataong munisipalidad, gayon din kabisera ng estado.
*Ang [[Castle Pines, Colorado|Lungsod ng Castle Pines]] ay ang pinakabatang munisipalidad sa Colorado.
*Ag [[Georgetown, Colorado|Bayan ng Georgetown]] ay pinamamahalaan ng pinakamatandang karta ng munisipyo sa Colorado.
*Ang [[Lakeside, Colorado|Bayan ng Lakeside]] ay ang pinakakaunti na taong munisipalidad sa Colorado. Kakatuwang nasa tabi ito ng Denver.
*Ang [[Castle Rock, Colorado|Bayan ng Castle Rock]] ay ang pinakamataong bayan sa Colorado.
*Ang [[Black Hawk, Colorado|Lungsod ng Blackhawk]] ay ang pinakakaunting taong lungsod at ''home rule municipality'' sa Colorado.
*Ang [[Colorado Springs, Colorado|Lungsod ng Colorado Springs]] ay ang pinakamalawak na munisipalidad At binubuo ito ng malalawak na mga munisipalidad at pinakamataong ''home rule municipality'' sa Colorado.
*Ang [[Sawpit, Colorado|Bayan ng Sawpit]] ay ang pang-apat na pinakakaunting taong munisipalidad sa Colorado.
*Ang [[Mountain View, Colorado|Bayan ng Mountain View]] ay ang pinakamakapal na tinitirhang munisipalidad sa Colorado.
*Ang [[Bonanza, Colorado|Town of Bonanza]] ay ang pinakakaunting taong lungsod at pangalawang pinakakaunting tao na munisipalidad sa [[Retasyon]].

*Ang mga lungsod ng [[Denver, Colorado|Denver]], [[Broomfield, Colorado|Broomfield]], at [[Leadville, Colorado|Leadville]] at mga bayan ng [[Pagosa Springs, Colorado|Pagosa Springs]], [[Silverton, Colorado|Silverton]], [[Walden, Colorado|Walden]], [[Lake City, Colorado|Lake City]], and [[Creede, Colorado|Creede]] ay mga tanging munisipaidad sa kani-kanilang mga kondado.

==Mga sanggunian==
{{reflist|2}}

==Mga kawing panlabas==
{{sister project links}}
*[http://www.colorado.gov/ State of Colorado]
**[http://www.dola.state.co.us/ Colorado Department of Local Affairs]
***[https://web.archive.org/web/20091212060308/http://www.dola.state.co.us/dlg/local_governments/municipalities.html Active Colorado municipalities]
***[http://www.colorado.gov/dpa/doit/archives/muninc.html Colorado municipal incorporations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101202030057/http://www.colorado.gov/dpa/doit/archives/muninc.html |date=2010-12-02 }}
**{{Cite web |url=http://www.dot.state.co.us/ |title=Colorado Department of Transportation |access-date=2008-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612125743/http://www.dot.state.co.us/ |archive-date=2007-06-12 |dead-url=yes |df= }}
***{{Cite web |url=http://www.dot.state.co.us/App_DTD_DataAccess/Maps/index.cfm?fuseaction=MapsMain&amp;MenuType=Maps |title=CDOT maps |access-date=2008-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070701073723/http://www.dot.state.co.us/App_DTD_DataAccess/Maps/index.cfm?fuseaction=MapsMain&amp;MenuType=Maps |archive-date=2007-07-01 |dead-url=yes |df= }}
*[http://www.cml.org/ Colorado Municipal League]
*[http://www.cmca.gen.co.us/ Colorado Municipal Clerks Association] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903203052/http://www.cmca.gen.co.us/ |date=2014-09-03 }}
*[http://www.usa.gov/ United States Government]
**[https://www.census.gov/ United States Census Bureau]
***{{Cite web |url=http://2010.census.gov/2010census/ |title=United States Census 2010 |access-date=2010-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100320084325/http://2010.census.gov/2010census/ |archive-date=2010-03-20 |dead-url=yes |df= }}
***{{Cite web |url=http://www.census.gov/popest/estimates.php |title=United States population estimates |access-date=2010-01-07 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20061206215954/http://www.census.gov/popest/estimates.php |archive-date=2006-12-06 |dead-url=bot: unknown |df= }}
***[http://www.arcgis.com/home/webmap/viewer.html?url=http%3A%2F%2Ftigerweb.geo.census.gov%2Farcgis%2Frest%2Fservices%2FCensus2010%2FState_County%2FMapServer&amp;source=sd ArcGIS Map with main cities and counties]
***{{Cite web |url=http://www.census.gov/cgi-bin/gazetteer |title=U.S. Gazetteer |access-date=2008-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/19970101144813/http://www.census.gov/cgi-bin/gazetteer |archive-date=1997-01-01 |dead-url=yes |df= }}
***[http://factfinder.census.gov/ American Factfinder]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080521160844/http://factfinder.census.gov./ |date=2008-05-21 }}
**[http://www.doi.gov/ U.S. Department of the Interior]
***[http://www.usgs.gov/ U.S. Geological Survey]
****[http://geonames.usgs.gov/pls/gnispublic/ Geographic Names Information System query]
***{{Cite web |url=http://www.nationalatlas.gov/ |title=National Atlas of the United States of America |access-date=2008-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205020547/http://www.nationalatlas.gov/ |archive-date=2008-12-05 |dead-url=yes |df= }}
*[http://www.usps.com/ U.S. Postal Service]
**{{Cite web |url=http://zip4.usps.com/zip4/citytown.jsp |title=ZIP Code lookup |access-date=2006-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040927025424/http://zip4.usps.com/zip4/citytown.jsp |archive-date=2004-09-27 |dead-url=no |df= }}
*[http://wikimapia.org/#lat=39.05&amp;lon=-105.53&amp;z=7&amp;l=0&amp;m=a Wikimapia map of Colorado]

{{Colorado}}
{{Mga talaan ng mga lungsod sa Estados Unidos}}

[[Kategorya:Mga talaan ng mga lungsod sa Estados Unidos ayon sa estado|Colorado]]</text>
      <sha1>hch89w13qio3ozabam6sh0nteook0bz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kalayaan sa panorama</title>
    <ns>0</ns>
    <id>290917</id>
    <revision>
      <id>2215614</id>
      <parentid>2211990</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T01:55:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2215614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="166088" sha1="mqpjh446q10kgfd2dbd7bnqku7tit5v" xml:space="preserve">{{Good article}}
{{hatnote|Para sa gabay tungkol sa paggamit ng mga larawan sa mga websayt ng Wikimedia sa ilalim ng mga tadhanang &quot;kalayaan sa panorama&quot;, pakitingnan ang [[c:Commons:Freedom of panorama]].}}
[[Talaksan:Image demonstrating freedom of panorama.jpg|thumb|Isang larawan ng ''Himmelsblumen'', gawa ng manlililok na si Sergej Alexander Dott at ginawa noong 2003. Matatagpuan ito malapit sa estasyong [[Gleisdreieck (Berlin U-Bahn)|Gleisdreieck]] ng [[Berlin U-Bahn|metro]] ng [[Berlin]], Alemanya. Angkop sa mga probisyon ng kalayaan sa panorama sa nasabing bansa ang paglathala nito sa pamamagitan ng malayang lisensiya.]]
[[Talaksan:Two Statues Gugulethu Seven Memorial Redux.png|thumb|right|Walang kalayaan sa panorama sa [[Timog Aprika]], kaya kinakailangang sensurin ang estatwang ito dahil sakop ito ng mahigpit na kahulugan ng batas sa karapatang-sipi sa bansa.]]

Ang '''kalayaan sa panorama''' (Baybayin: ᜃᜎᜌᜀᜈ᜔ ᜐ ᜉᜈᜓᜇᜋ, {{Langx|en|freedom of panorama}}, dinaglat na '''FoP''') ay isang tadhanang nakapaloob sa mga batas sa [[karapatang-sipi]] ng maraming mga hurisdiksiyon. Pinahihintulutan nito ang pagkuha ng mga [[retrato]] at [[video]] at paglikha ng ibang mga larawan (tulad ng mga [[pinta]]) ng mga [[gusali]] at kung minsan mga [[lilok]] at ibang mga gawang sining na palagiang matatagpuan sa isang [[pampublikong lugar]] nang hindi lumalabag sa anumang karapatang-sipi na maaaring manatili sa gayong mga gawa, at ang paglalathala ng gayong mga larawan.&lt;ref name=&quot;seiler&quot;&gt;Seiler, D.: ''[http://www.fotorecht.de/publikationen/hundertwasserhaus3.html Gebäudefotografie in der EU – Neues vom Hundertwasserhaus] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930160856/http://www.fotorecht.de/publikationen/hundertwasserhaus3.html |date=2007-09-30 }}'', in ''Photopresse'' 1/2 (2006), p.&amp;nbsp;16. URL last accessed 2007-09-20.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=DulongDeRosnay&gt;{{Cite journal|last=Rosnay|first=Mélanie Dulong de|last2=Langlais|first2=Pierre-Carl|date=2017-02-16|title=Public artworks and the freedom of panorama controversy: a case of Wikimedia influence|url=https://policyreview.info/articles/analysis/public-artworks-and-freedom-panorama-controversy-case-wikimedia-influence|journal=Internet Policy Review|volume=6|issue=1|issn=2197-6775|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180118012615/https://policyreview.info/articles/analysis/public-artworks-and-freedom-panorama-controversy-case-wikimedia-influence|archivedate=2018-01-18|df=}}&lt;/ref&gt;

Nililimitahan ng mga batas o kaso ng batas ng kalayaan sa panorama ang mga mayhawak ng karapatang-sipi sa paggawa ng legal na hakbang dahil sa paglabag ng karapatang-sipi laban sa mga tagalikha o tagapamahagi ng mga nabanggit na larawan. Isa itong kataliwasan o eksepsiyon sa karaniwang alituntunin na ang mayhawak ng karapatang-sipi ay may tanging karapatan sa pagbibigay ng kapangyarihan sa paglikha at pamamahagi ng mga [[hinangong likha]]. Hango ang parirala sa salitang [[Wikang Aleman|Aleman]] na ''{{lang|de|Panoramafreiheit}}'' (&quot;kalayaan sa panorama&quot; o &quot;''panorama freedom''&quot; sa Ingles).

== Kaligirang pangkasaysayan ==
Ipinagbawal nang husto ang potograpiya at ibang mga paraan ng pagsasalarawan ng pampublikong espasyo noong nakaraan, sa mga kadahilanang hindi kaugnay sa karapatan ng mga manlilikha ng mga pampublikong obra. Ipinagbawal ng Pransiya ang gayong mga gawain noong ika-19 na dantaon para sa pagtatanggol ng pribasidad. Sinimulang ipagbawal ng Italya ang pagsasalarawan ng mga pook arkeolohiko noong ika-18 dantaon, kahit na nasa mga pampublikong lugar ang mga pook na ito, bilang proteksiyon sa kanilang pamanang pangkalinangan.&lt;ref name=DulongDeRosnay/&gt; 

Nagsimula ang kaisipan ng kalayaan sa panorama noong ika-19 na dantaon sa Alemanya. Ipinakilala ng [[Kaharian ng Bavaria]] noong 1840 ang isang kahalintulad na eksepsyon para sa mga piktoryal na paglalarawan ng &quot;panlabas na mga anyo ng mga likha ng sining at arkitektura&quot; sa mga pampublikong espasyo. Nilayon nitong bawasan ang kahigpitan ng mga bagong patakaran na pangkarapatang-sipi sa [[Kumpederasyong Aleman]] na ipinagbawal ang mga pagpaparami o reproduksiyon, maliban sa &quot;mekanikal na mga pagpaparami.&quot; Di-katagalan, tumulad ang ibang mga estadong bahagi ng kumpederasyon, at noong 1876 tuluyan nang ipinatupad ng parlamento ng Alemanya ang karapatang legal na ito sa buong kumpederasyon.&lt;ref name=DulongDeRosnay/&gt;

== Mga likhang dalawang-dimensiyonal ==
Sa mga bansa sa mundo, iba-iba ang tiyak na saklaw ng pahintulot na ito para makalikha ng mga retrato ng mga pampublikong lugar nang hindi na kailangang mag-alala hinggil sa mga gawang naipagsasanggalang ng karapatang-sipi na nasa larawan.&lt;ref name=&quot;seiler&quot;/&gt; Sa karamihan ng mga bansa, tumutukoy lamang ito sa mga larawan ng mga likhang tatlong-dimensiyonal&lt;ref name=&quot;uk_2&quot;&gt;Tingnan ang ''e.g.'' Lydiate.&lt;/ref&gt; na palagiang nakapuwesto sa isang pampublikong lugar, ang karaniwang ibig sabihin ng &quot;palagian&quot; ay &quot;para sa likas na tanang buhay ng gawa.&quot;&lt;ref name=&quot;ch&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dix&quot;&gt;{{cite web|last=Dix|first=Bruno|url=http://www.rechtpraktisch.de/artikel.html?id=519|title=Christo und der verhüllte Reichstag|date=2002-02-21|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20020722213717/http://www.rechtpraktisch.de/artikel.html?id=519|archive-date=2002-07-22|access-date=2020-05-18}}&lt;/ref&gt; Sa [[Suwisa]], pinapayagan ang pagkuha at paglathala ng mga larawan ng mga likhang dalawang-dimensiyonal tulad ng mga miyural (mga larawang nakapinta sa pader) o graffiti, ngunit ang gayong mga larawan ay hindi maaring gamitin para sa layuning kapareho sa mga orihinal.&lt;ref name=&quot;ch&quot;/&gt;

== Pampublikong espasyo ==
[[Talaksan:José Rizal statue at Rizal Park in Wilhelmsfeld, Germany - 1.jpg|thumb|Estatwa ni Jose Rizal sa lungsod ng [[Wilhelmsfeld]], Alemanya, na itinayo noong 1978 at nilikha ng Pilipinong manlililok na si [[Anastacio Caedo]]]]
Maraming mga batas ay may mailap na pagkakaiba hinggil sa pampublikong espasyo at pampribadong ari-arian. Sa [[Austria]] walang kaugnayan sa pahintulot na kalayaan sa panorama ang kinaroroonan ng retratista ,&lt;ref name=&quot;seiler&quot;/&gt; ngunit sa [[Alemanya]] ang gayong pahintulot ay kumakapit lamang kapag ang larawan ay kinunan mula sa pampublikong lupa, at walang karagdagang mga gamit tulad ng mga hagdan, platapormang pambuhat, eroplano, atbp.&lt;ref name=&quot;de&quot;/&gt; Sa ilang pagkakataon, umaabot din ang saklaw ng pahintulot sa tunay na mga lupang pampribado, halimbawa ay ang mga pampribadong liwasan at kastilyo na mapapasukan ng publiko at walang kontroladong mga pasukan, subalit may katakdaan na maaaring humingi ang may-ari ng bayad para sa komersiyal na paggamit ng mga larawan.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://juris.bundesgerichtshof.de/cgi-bin/rechtsprechung/document.py?Gericht=bgh&amp;Art=pm&amp;Datum=2010&amp;Sort=3&amp;nr=54399&amp;pos=0&amp;anz=241|title=Decision of the German Federal Court in favour of the Stiftung Preußische Schlösser und Gärten, December 17, 2010|publisher=Juris.bundesgerichtshof.de|date=2010-12-17|access-date=2012-07-20|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131014190054/http://juris.bundesgerichtshof.de/cgi-bin/rechtsprechung/document.py?Gericht=bgh&amp;Art=pm&amp;Datum=2010&amp;Sort=3&amp;nr=54399&amp;pos=0&amp;anz=241|archive-date=2013-10-14}}&lt;/ref&gt;

Nililimitahan lamang ng mga batas sa karapatang-sipi sa karamihan sa mga bansa ng [[Silangang Europa]] ang kalayaan na ito sa hindi pangkomersiyo na paggamit ng mga larawan.&lt;ref name=&quot;elst&quot;&gt;Tingnan ang Rusya bilang halimbawa: {{cite book|last=Elst|first=Michiel|title=Copyright, Freedom of Speech, and Cultural Policy in the Russian Federation|page=432f|publisher=Martinus Nijhoff|location=Leiden/Boston|year=2005|isbn=90-04-14087-5}}&lt;/ref&gt;

Mayroon ding mga pandaigdigang pagkakaiba sa tiyak na kahulugan ng isang &quot;pampublikong espasyo.&quot; Sa maraming mga bansa, kinabibilangan lamang nito ang mga espasyo sa labas (bilang halimbawa, sa Alemanya),&lt;ref name=&quot;de&quot;/&gt; habang kasama naman sa ilan pang mga bansa ang espasyo sa loob tulad ng pampublikong mga museo (bilang halimbawa, sa [[United Kingdom|Reyno Unido]]&lt;ref name=&quot;uk&quot;/&gt; at [[Rusya]]).&lt;ref name=&quot;ru&quot;&gt;Elst p. 432, talababa 268. Tingnan din [http://www.consultant.ru/popular/gkrf4/ article 1276 of part IV of the Civil Code] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120607021156/http://www.consultant.ru/popular/gkrf4/|date=2012-06-07}} (ipinatutupad magmula noong Enero 1, 2008), na nagbibigay-linaw rito.&lt;/ref&gt;

== Pandaigdigang mga kasunduan ==
Walang litaw na mga tuntunin hinggil sa kalayaan sa panorama sa alinman sa mga pandaigdigang kasunduan sa karapatang-sipi, tulad ng [[Kumbensiyong Berne]], [[Tratado sa Karapatang-sipi ng WIPO]], [[Unibersal na Kumbensiyon sa Karapatang-sipi]], at [[Kasunduang TRIPS]]. Gayumpaman, malimit na nagbibigay ang mga kasunduang ito ng isang [[tatlong-hakbang na pagsusulit ng Berne]] (''Berne three-step test'') bilang isang pangkalahatang takda na dapat pagbatayan laban sa mga pambansang tadhana sa kalayaan sa panorama, tulad ng ikalawang talata ng artikulo 10 ng Tratado ng WIPO, artikulo 13 ng TRIPS, at ikalawang talata ng artikulo 9 ng binagong Kumbensiyong Berne (bagaman para lamang sa pagpaparami).&lt;ref&gt;Reto M. Hilty at Sylvie Nérisson, ''Overview,'' sa: (ed.) na ito, ''Balancing Copyright,'' 2012, op. cit., mga pahinang 1–78, pahinang 24 f hinggil dito.&lt;/ref&gt;

May binanggit si [[Ralph Oman]], dating Direktor sa Karapatang-sipi (''Register of Copyrights'') ng [[Tanggapan sa Karapatang-sipi ng Estados Unidos]], tungkol sa isang pinagsamang pagsisikap ng [[Pandaigdigang Organisasyon sa Ari-ariang Intelektuwal]] at [[UNESCO]] noong dekada-1980 para sa isang ''Draft Model Copyright Law'', na kinabibilangan ng ilang mga simulain sa borador na nakatuon sa mga gawang pang-arkitektura. Nasa Simulaing WA7 ang tadhanang katulad ng kalayaan sa panorama: &quot;Hindi kailangan ng pahintulot ng mga manlilikha ang pagpaparami ng panlabas na mga larawan ng arkitektura sa pamamagitan ng potograpiya, pelikula, pinta, lilok, drowing o mga kahalintulad na paraan kung para lamang ito sa pansariling layunin, o para sa layuning pangkomersiyo kapag nakatayo sa pampublikong kalye, daanan, liwasan o ibang mga lugar na karaniwang napupuntahan ng publiko ang mga gawang pang-arkitektura. Halo-halo ang mga puna hinggil dito: isang panukalang isali sa simulain ang mga larawan na kinunan mula sa himpapawid at satelayt, mga katanungan kung dapat bang isali ang panloob na arkitektura, at batikos dahil sa labis na pagsuko ng mga karapatan ng mga arkitekto sa publiko at hindi paglalaan ng kondisyon ng kabayaran sa mga pangkomersiyo na paggamit ng panlabas na mga larawan ng arkitektura. Hindi nakakuha ng sapat na pagsang-ayon ang mga panukalang ito, at ginawa ang simulaing hinggil sa panorama nang &quot;walang mga pagbabago&quot; ayon sa Komite ng mga Dalubhasa ng Pamahalaan.{{sfn|Oman|1989|pp=148–155}}

== Katayuan sa iba-ibang mga bansa ==
Maraming mga bansa ang may kahalintulad na mga tadhanang nililimitahan ang saklaw ng batas sa karapatang-sipi upang malinaw na payagan ang mga retratong nagpapakita ng mga tanawin ng mga pampublikong lugar o tanawing kinunan mula sa mga pampublikong lugar. Ngunit magkaiba ang kahulugan ng mga bansa hinggil sa prinsipyo ng kalayaan sa panorama.&lt;ref name=&quot;seiler&quot;/&gt;

[[Talaksan:Freedom of Panorama world map.svg|thumb|center|upright=2.5|Katayuan ng kalayaan sa panorama sa buong daigdig para sa mga larawang ginagamit sa mga layuning pangkomersiyo.]]

===Pilipinas===
Nakasaad sa Seksiyon 172 ng Kodigo ng Ari-Ariang Intelektuwal ng Pilipinas (''Intellectual Property Code of the Philippines'' o Batas Republika Blg. 8293), nakapamagat na &quot;''Literary and Artistic Works''&quot;, na isinasanggalang ang mga &quot;likhang sining&quot;, tulad ng arkitektura at eskultura. Walang anumang tadhana ng kalayaan sa panorama sa Seksiyon 184 (&quot;''Limitations on Copyright''&quot;) na nagtatala ng mga gawaing hindi itinuturing na paglabag sa karapatang-sipi ng mga gumawa o nagdisenyo ng mga gusali, eskultura, atbp. mga obra, ngunit nagbibigay ang tadhanang (d) ng kataliwasan sa karapatang-sipi kung ang reproduksiyon ng &quot;mga gawang pampanitikan, pansiyentipiko, at pansining&quot; ay &quot;bilang bahagi ng pag-ulat ng kasalukuyang mga kaganapan sa pamamagitan ng potograpiya, , o pamamahayag hanggang sa kinakailangang saklaw para sa layuning ito.&quot; Ang tadhanang (e) naman ay nagbibigay ng tadhanang [[patas na paggamit]] sa pagsasali ng isang gawa sa &quot;isang publikasyon, brodkast, o ibang uri ng komunikasyon sa madla,&quot; kung para lamang sa layunin ng pagtuturo.&lt;ref name=PHIpo&gt;{{cite web |url=https://drive.google.com/file/d/0B2or2OrWYpIfN3BnNVNILUFjUmM/view?ts=58057027 |accessdate=3 Hunyo 2020 |title=Intellectual Property Code of the Philippines (Republic Act No. 8293) (2015 Edition) |publisher=Intellectual Property Office of the Philippines}}&lt;/ref&gt;

Kapuwang hindi malaya para sa [[Wikimedia Commons]], ang imbakan ng mga talaksang (''files'') nasa mga malayang lisensiya o pampublikong dominyo, tulad ng mga retratong ginagamit sa [[Wikipedia]]. Nakasanayan na ng pamunuan nito na [[c:Category:Philippine FOP cases/deleted|magbura]] ng mga retrato ng mga bagong estruktura at pampublikong sining sa bansa, tulad ng mga gusali, lilok, bantayog, at memoryal.{{efn|''Halimbawang mga patunay sa mga pagbura:'' ganap na bagong mga estruktura - [[c:Commons:Deletion requests/Files in Category:SM Mall of Asia|SM Mall of Asia]]; mga estrukturang nilikha o ginawa ng mga alagad ng sining na maaring buhay pa o pumanaw na ngunit hindi pa umaabot sa 50 taon ang nakararaan mula nang sila'y pumanaw - [[c:Commons:Deletion requests/Files in Category:SAF 44 Mamasapano clash (Special Action Force Monument, Angeles City, Pampanga)|Bantayog ng SAF 44 sa Angeles]] at [[c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Leyte Landing Memorial|Bantayog ng Paglapag sa Leyte]].}} Ito ay dahil hindi pinapayagan sa Wikimedia Commons ang mga talaksang naaangkop lamang sa tadhanang patas na paggamit.

=== Ibang bahagi ng Timog-silangang Asya ===
[[Talaksan:Freedom of panorama in Southeast Asia.svg|thumb|350px|Katayuan ng kalayaan sa panorama sa Timog-silangang Asya]]

==== Biyetnam ====
Walang ganap na kalayaan sa panorama sa Biyetnam. Ayon sa Artikulo 25(h) ng kanilang bagong-amyendang batas sa karapatang-sipi ng Biyetnam (2022), maari ang potograpiya at pagsasahimpapawid sa telebisyon ng mga obrang hinulma, arkitektura, at obrang napapakinabangan na nakadispley sa publiko, &quot;para sa layon ng pagpapakita o pagprisinta ng mga larawan ng mga obrang ito, hindi sa layuning pangkomersiyo.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://thuvienphapluat.vn/van-ban/So-huu-tri-tue/Luat-So-huu-tri-tue-sua-doi-2022-458435.aspx?v=d |title=Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2022 |access-date=Oktubre 14, 2022}}&lt;/ref&gt;

==== Brunay ====
Nakalahad sa Seksiyon 66 ng batas sa karapatang-sipi ng Brunay ang kanilang kalayaan sa panorama, na pinahihintulutan ang pagsasalarawan ng mga likhang gusali, lilok, modelo ng mga gusali, at obra ng masining na pagkakagawa sa mga pampublikong lugar, sa pamamagitan ng pagguhit, potograpiya, sinematograpiya, at pagsasahimpapawid sa telebisyon.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wipolex-res.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/en/bn/bn002en.pdf |title=Emergency (Copyright) Order, 1999 |author=Brunei |website=WIPO Lex |access-date=Mayo 23, 2021 |archive-date=Mayo 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523103757/https://wipolex-res.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/en/bn/bn002en.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== Indonesya ====
Walang tiyak na pagbanggit ng kalayaan sa panorama sa [[batas sa karapatang-sipi ng Indonesya]], bagaman nagbibigay ang Artikulo 43(d) ng pahintulot para sa pamamahagi ng mga nilalamang isinasanggalang ng karapatang-sipi sa teknolohiyang pang-impormasyon at midyang pangkomunikasyon, kung ang mga nabanggit na midyum ng pamamahagi ay &quot;hindi komersiyal at/o walang halaga para sa Manlilikha o mga kaugnay na partido, o kung hindi nagpapahayag ng pagtutol ang Manlilikha sa nasabing pamamahagi.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://creativecommons.or.id/2018/11/apa-itu-freedom-of-panorama.html |title=Apa itu Freedom of Panorama? |date=Nobyembre 12, 2018 |last=Fathoni |first=Hilman |access-date=Setyembre 24, 2025 |language=id}}&lt;/ref&gt;

Noong Disyembre 2, 2020, ipinasya ng Hukumang Pandistrito ng Gitnang Jakarta na nilabag ng [[Grand Indonesia]] ang karapatang-sipi sa ''[[Monumen Selamat Datang]]'', nang ginamit ng ''mall'' sa disenyo ng kanilang ''logo'' noong 2004 ang bersiyong silweta ng bantayog. Hawak ng mga tagapagmana ni [[Henk Ngantung]] ang karapatang-sipi sa bantayog. Siya ang yumaong punong taga-disenyo na pangalawang gobernador ng Jakarta noong dinidisenyo niya ang bantayog. Tinanggihan ng hukuman ang pananaw ng ''retailer'' na walang bisa ang pag-angkin ng mga tagapagmana ni Ngantung sa karapatang-sipi sa bantayog. Ayon sa ''retailer'', hindi pasado ang karapatang-sipi ng yumaong manlilikha dahil isa siyang opisyal ng pamahalaan at nagparehistro lamang ang mga tagapagmana noong 2010, kahit na noong 1962 pa ang pagpapasinaya ng bantayog sa publiko. Bilang parusa, magbabayad dapat ang ''mall'' ng isang bilyong [[Rupiah ng Indonesya|rupiah]] sa mga tagapagmana. Pinalitan na rin ng tagapangasiwa ng ''mall'' ang disenyo ng kanilang ''logo'' pagkaraan nito.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://news.detik.com/berita/d-5342325/duduk-perkara-tugu-selamat-datang-berujung-denda-ke-grand-indonesia |title=Duduk Perkara 'Tugu Selamat Datang' Berujung Denda ke Grand Indonesia |work=[[Detik News]] |date=Enero 21, 2021 |access-date=Setyembre 24, 2025 |language=id |archive-date=Marso 6, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306200923/https://news.detik.com/berita/d-5342325/duduk-perkara-tugu-selamat-datang-berujung-denda-ke-grand-indonesia |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://megapolitan.kompas.com/read/2021/01/20/16223941/langgar-hak-cipta-tugu-selamat-datang-grand-indonesia-dihukum-bayar-ganti |title=Langgar Hak Cipta Tugu Selamat Datang, Grand Indonesia Dihukum Bayar Ganti Rugi Rp 1 Miliar |work=[[Kompas]] |date=Enero 21, 2021 |access-date=Setyembre 24, 2025 |language=id}}&lt;/ref&gt; Naghain ang mga tagapagmana ni Ngantung ng panibagong reklamo noong Enero 2025, sa pagkakataong ito laban sa [[KFC Indonesia]] dahil sa paggamit nila ng larawan ng bantayog sa kanilang ika-apatnapu't tatlong anibersayo ng kanilang ''bucket packaging'', at kasalukuyang gumugulong ang kaso.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hukumonline.com/berita/a/gunakan-gambar-tugu-selamat-datang--kfc-digugat-ahli-waris-henk-ngantung-lt68247efcba894/ |title=Gunakan Gambar Tugu Selamat Datang, KFC Digugat Ahli Waris Henk Ngantung |last=Prasetyo |first=Ali |website=Hukumonline.com |date=Mayo 14, 2025 |access-date=Oktubre 16, 2025 |language=id}}&lt;/ref&gt; Hinatol ng hukuman na lumabag ang KFC sa karapatang-sipi at iniutos sa kanilang magbayad ng 2.83 bilyong rupiah (katumbas ng 9.98 milyong peso [PHP]) sa mga tagapagmana ni Ngantung, bagama't umapela ang panig ng kainan sa pasiya.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.antipiracy.news/post/indonesian-copyright-damages |last=Redfearn |first=Nick |title=Indonesian copyright damages |date=Oktubre 23, 2025 |website=Rouse |access-date=Nobyembre 13, 2025}}&lt;/ref&gt;

==== Kambodya ====
Nakasaad sa Artikulo 25 ng batas sa karapatang-sipi ng Kambodya ang limitadong kalayaan sa panorama. Pinapayagan lamang ang tadhanang ito kung ang pagpaparami ng obrang grapiko o hinulma (mga lilok) sa pampublikong lugar ay hindi pangunahing paksa ng sumunod na reproduksiyon, tulad ng mga retrato. Kapag naging pangunahing paksa ng sumunod na pagpaparami ang mga pampublikong obra, hindi ito maaaring gamitin sa anumang layunin maliban lamang sa pansarili (pampamilya at pangkaibigan) na paggamit at sa mga layuning pang-edukasyon na hindi nakikinabang (''non-profit educational purposes'').&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wipolex-res.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/en/kh/kh003en.pdf |title=Law on Copyright and Related Rights |year=2003 |author=Cambodia |access-date=Mayo 23, 2021 |website=WIPO Lex |archive-date=Mayo 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523103800/https://wipolex-res.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/en/kh/kh003en.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== Laos ====
Walang kalayaan sa panorama sa Laos, ngunit may kahalintulad na probisyon sa Artikulo 115 ang kanilang batas sa karapatang-sipi, subalit nakapamagat na &quot;''Acts Consistent with Fair Use''&quot; ang artikulo. Nakasaad sa pangatlong sugnay ng artikulo na maaaring isipi sa pamamagitan ng potograpiya at sinematograpita ang mga obrang niyari na at nakadispley sa publiko, tulad ng pinong sining, arkitektura, at nalalapat na sining, kung ang mga obrang ito ay hindi paksa ng pagpaparami. Pinapayagan din sa artikulo ang pagpaparami ng mga obra para sa layunin ng pag-uulat ng mga kasalukuyang kaganapan, subalit hanggang sa layuning paghahatid ng balita't impormasyon lamang.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sblaw.vn/wp-content/uploads/2018/07/Law-on-Intellectual-Property-Amended-2017-ENG-ProofreadCLEAN.pdf |title=Law on Intellectual Property |author=Lao People's Democratic Republic |access-date=Mayo 23, 2021 |website=SB Law}}&lt;/ref&gt;

==== Malaysia ====
{{multiple image
 | align             = left
 | image1            = Petronas Towers, Kuala Lumpur.jpg
 | image2            = Kota Kinabalu City Centre 0001.jpg
 | footer            = ''Kaliwa:'' [[Toreng Petronas]] na dinisenyo ni arkitekto [[César Pelli]]. ''Kanan:'' Estatwa ng Merlin sa [[Kota Kinabalu]]
}}
Tinitiyak ng [[batas sa karapatang-sipi ng Malaysia]] ang kalayaan sa panorama sa mga pampublikong lugar. Nakasaad sa Seksiyon 13(2)(d) na hindi paglabag sa karapatang-sipi ang pagpaparami o pamamahagi ng mga kopya ng anumang obra na palagiang nakatayo sa isang pampublikong lugar. Tinutukoy ng Seksiyon 3 ang &quot;mga likhang sining&quot; bilang anumang gawang grapiko, retrato, lilok, kolyahe (''collage''), at gawa ng arkitektura o masining na artesaniya. Hindi kasama sa natatanging tadhanang ito ang mga disenyong plano ng mga [[integradong sirkito]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=COPYRIGHT ACT 1987 (as at 30 June 2022) |url=https://www.myipo.gov.my/wp-content/uploads/2025/02/Lampiran-A1-ENG-Akta-Hak-Cipta-setakat-22-Jun-2023.pdf |website=The Official Portal of Intellectual Property Corporation of Malaysia |accessdate=Hunyo 11, 2025}}&lt;/ref&gt;

==== Singapura ====
[[Talaksan:Merlion - 2013.04 - panoramio.jpg|thumb|Ang rebultong [[Merlion]] sa harap, obra ni Lim Nang Seng (namatay 1987) noong 1972. Sa likod naman ang [[Marina Bay Sands]], obra ni arkitekto [[Moshe Safdie]] noong 2010.]]
Tinitiyak ng batas sa karapatang-sipi ng Singapura ang sapat na kalayaan sa panorama sa nasabing bansa, sa ilalim ng Seksiyon 265. Pinahihintulutan ang paglikha at paglalathala ng mga larawan ng mga gusali, modelo ng gusali, lilok, at masining na pagkakagawa na palagiang makikita sa isang pampublikong lugar, kung ginawa ang mga larawang ito noon o pagkaraan ng ika-10 ng Abril 1987.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sso.agc.gov.sg/Act/CA2021?ProvIds=P15-#pr265- |title=PART 5 PERMITTED USES OF COPYRIGHT WORKS AND PROTECTED PERFORMANCES |website=Singapore Statutes Online |access-date=Nobyembre 16, 2024}}&lt;/ref&gt;

==== Thailand ====
Itinatalakay ang kalayaan sa panorama sa mga Seksiyon 37–39 ng batas sa karapatang-sipi ng Thailand. Pinapayagan ng mga Seksiyon 37 at 38 ang mga representasyon ng mga obra sa mga pampublikong lugar at arkitektura sa pamamagitan ng &quot;drowing, pinta, konstruksiyon, klitse, moldura, paglililok, litograpiya, potograpiya, sinematograpiya, at pamamahayag ng video&quot;, habang pinapayagan ng Seksiyon 39 ang panlarawan at pangvideo na mga representasyon ng &quot;isang likha na bahagi ang isang masining na obra.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.wipo.int/wipolex/en/legislation/details/19877 |title=Copyright Act B.E. 2537 (1994) (as amended up to Copyright Act B.E. 2561 (2018)) |author=Thailand |website=WIPO Lex |access-date=Hunyo 10, 2025}}&lt;/ref&gt;

[[Talaksan:Tallest buildings 2022 whether or not FoP.png|thumb|none|650px|Nangungunang 11 pinakamatayog na mga gusali sa mundo noong 2022, at ang katayuan ng kalayaan sa panorama ng mga bansang kinaroroonan ng mga ito: [[Talaksan:SemiPD-icon.svg|30px]] – mayroong kalayaan sa panorama ([[Malaysia]], [[Tsina]], [[Taiwan]], [[Estados Unidos]]) [[Talaksan:Red copyright.svg|30px]] – walang kalayaan sa panorama ([[Saudi Arabia]], [[Timog Korea]], [[United Arab Emirates]])]]

=== Alherya ===
Nagbibigay ng eksepsiyong kalayaan sa panorama ang ''Ordinansa Blg. 03-05 ng ika-19 Hulyo 2003 hinggil sa Karapatang-sipi at Kaugnay na mga Karapatan''. Sa ilalim ng Artikulo 50 ng nasabing batas, pinahihintulutang magparami ng mga larawan ng mga gawang pang-arkitektura, pampinong sining, pang-nalalapat na sining, at pampotograpiya na palagiang matatagpuan sa mga pampublikong lugar, maliban sa mga obra na matatagpuan sa mga galeriya, museo, at natukoy na mga sityong pangkultura at pangkalikasan (&quot;''classified cultural and natural sites''&quot;).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.joradp.dz/FTP/jo-francais/2003/F2003044.pdf |title=Ordonnance n°03-05 du 19 Juillet 2003, relative aux droits d'auteur et aux droits |language=fr |work=Journal Officiel de la Republique Algerienne Democratique et Populaire |access-date=Marso 12, 2025 |page=8}}&lt;/ref&gt;

=== Australya ===
[[Talaksan:Sydney Opera House 2 (30595141941).jpg|thumb|[[Sydney Opera House]], na dinisenyo ng arkitektong Dinamarkes na si [[Jørn Utzon]]]]
Sa [[Australya]], tinatalakay ang kalayaan sa panorama sa pederal na ''[[Batas sa karapatang-sipi ng Australya|Copyright Act 1968]]'', mga Seksiyon 65 hanggang 68. Inilalaan ng Seksiyon 65: &quot;Ang karapatang-sipi sa isang gawa ... na matatagpuan sa isang pampublikong lugar, o sa mga premisang bukas sa publiko, ay hindi nilalabagan ng paglikha ng isang pinta, drowing, klitse (''engraving''), o retrato ng gawa o ang pagsasali ng gawa sa isang sinematograpong pelikula o sa isang brodkast pantelebisyon, maliban kung pansamantala lamang (ang kinaroroonan nito).&quot; Kumakapit ito sa anumang &quot;masining na gawa&quot; na binigyang-kahulugan sa talatang (c) ng bahaging 10: isang &quot;obra ng masining na pagkakagawa&quot; (pero hindi isang ''circuit layout'').&lt;ref name=&quot;AU&quot;&gt;{{Cite Legislation AU|Cth|act|ca1968133|Copyright Act 1968}}&lt;/ref&gt;

Nagbibigay ang Seksiyon 66 ng Batas ang hindi pagsasali sa paglabag sa karapatang-sipi ang mga retrato at larawan ng mga gusali at modelo ng mga gusali.&lt;ref name=&quot;AU&quot; /&gt;

Walang karapatang sumipi ng mga obrang hindi saklaw ng mga probisyong ito. Nangangahulugan itong maaring pagsuway sa karapatang-sipi ang pagpaparami ng mga larawan ng &quot;[[sining sa kalye]]&quot;.&lt;ref name=&quot;G124v01&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.copyright.org.au/acc_prod/AsiCommon/Controls/BSA/Downloader.aspx?iDocumentStorageKey=62a2e433-4cab-4d6f-8dd2-dc4af24277e7&amp;iFileTypeCode=PDF&amp;iFileName=Street%20Art%20&amp;%20Copyright|title=Street Art &amp; Copyright|publisher=[[Australian Copyright Council]]|work=Information Sheet G124v01|date=Setyembre 2014|access-date=2016-05-08|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160322193002/http://www.copyright.org.au/acc_prod/AsiCommon/Controls/BSA/Downloader.aspx?iDocumentStorageKey=62a2e433-4cab-4d6f-8dd2-dc4af24277e7&amp;iFileTypeCode=PDF&amp;iFileName=Street%20Art%20&amp;%20Copyright|archive-date=2016-03-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Street photographer's rights|url=http://www.artslaw.com.au/info-sheets/info-sheet/street-photographers-rights/|website=Arts Law Information Sheet|publisher=Arts Law Centre of Australia|access-date=2016-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20140630101936/http://www.artslaw.com.au/info-sheets/info-sheet/street-photographers-rights/|archive-date=2014-06-30|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Photographers &amp; Copyright|edition=17|url=http://www.copyright.org.au/admin/cms-acc1/_images/732757805533a4bbed9e2a.pdf|publisher=Australian Copyright Council|access-date=2014-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20140702180313/http://www.copyright.org.au/admin/cms-acc1/_images/732757805533a4bbed9e2a.pdf|archive-date=2014-07-02|url-status=live|page=7|date=Enero 2014|quote=''You will generally need permission to photograph other public art, such as murals.''}}&lt;/ref&gt;

=== Bagong Silandiya ===
Ang ''Copyright Act (1994)'' ng [[New Zealand|Bagong Silandiya]] ay nagbibigay ng mga pagkakapuwera para sa malayang pamamahagi ng mga retrato ng ilang mga likha gaya ng mga lilok, ngunit hindi nagbibigay ng mga pagkakapuwera para sa mga sining grapiko tulad ng mga miyural at sining sa kalye, kahit na nasa mga pampublikong espasyo ang mga ito. Nagngangahulugan ito na kailangang kumuha ng pahintulot mula sa mga manlilikha o tagahawak ng karapatang-sipi para makapagkuha ng mga retrato ng nasabing mga gawa nang malaya para sa mga layuning pamamahagi, lalo na kung may komersiyal na pakay. Subalit binabalewala ang paghihigpit na ito, at bilang patunay ang patuloy na pamamahagi ng mga nasabing larawan sa [[hatirang pangmadla]] at ang paggamit ng mga ''marketing company'' ng mga obrang grapiko bilang mga likurang elemento sa kanilang mga patalastas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://theconversation.com/yes-street-art-is-on-public-display-but-that-doesnt-mean-we-should-share-it-without-credit-132000 |title=Yes, street art is on public display — but that doesn’t mean we should share it without credit |last1=Dickison |first1=Mike |last2=White |first2=Bruce |date=Hulyo 9, 2020 |website=The Conversation |access-date=Marso 18, 2021}}&lt;/ref&gt; Kamakailan lamang, noong 2019, inihayag ng manlilikhang si Xoë Hall ang kaniyang pagkadismaya sa paggamit ng [[Whitcoulls]] ng mga larawan ng kaniyang miyural sa [[Wellington]] sa kanilang mga kalendaryo, at iminungkahi ang kapuwa niyang mga miyuralista sa bansa na &quot;magkaroon ng kontrata para sa bawat dingding na kanilang ipinipinta at isinasaad kung sino ang nagmamay-ari ng karapatang-sipi, at isali ito sa miyural kalakip ng pangalan ng manlilikha.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.rnz.co.nz/news/national/406415/artist-xoe-hall-outraged-over-work-featured-on-calendar-s-cover |title=Artist Xoë Hall outraged over work featured on calendar's cover |last=Cook |first=Charlotte |date=Disyembre 30, 2019 |access-date=Marso 18, 2021 |work=[[Radio New Zealand]]}}&lt;/ref&gt;

=== Brasil ===
[[Talaksan:Minha Janela, Cristo Redendor.JPG|thumb|Hinggil sa kaso ng tanyag na rebultong [[Kristo ang Tagapagtubos]], sinabi ni Abogado Frullani Lopes na &quot;bagaman pribado ang pag-aari ng lugar na kinatatayuan nito, hindi hinahadlang ang pampublikong pagpasok, at hindi maipagwawalang-bahala na bahagi ito ng tanawin ng [[Rio de Janeiro]]. Sa gayong pananaw, ang lugar na kinatatayuan nito ay dapat na ituring na pampublikong lugar.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |language=pt |url=https://www.conjur.com.br/2014-ago-23/marcelo-lopes-representacao-cristo-redentor-filme-nao-vetada |title=Representação do Cristo Redentor em filme não pode ser vetada |date=23 Agosto 2014 |author=Marcelo Frullani Lopes|quote=apesar de a área ser de propriedade privada, o acesso público ao local não é restrito. Não se pode ignorar, também, que o Cristo Redentor integra a paisagem do Rio de Janeiro. Por esse ponto de vista, o local em que a obra se encontra deve ser considerado logradouro público para fins de aplicação desse dispositivo.}}&lt;/ref&gt;]]
Pinahihintulutan sa Artikulo 48 ng [https://web.archive.org/web/20110604224823/http://www.wipo.int/wipolex/en/text.jsp?file_id=125392 batas sa karapatang-sipi ng Brazil] (Blg. 9.610 / Pebrero 19, 1998) ang malayang pagpinta, potograpiya, at paggawa ng video ng anumang gawa na palagiang nakapuwesto sa isang pampublikong lugar, sa kabila ng pagiging protektado ng karapatang-sipi ang mga nasabing gawa.&lt;ref&gt;{{cite web|title=LEI Nº 9.610, DE 19 DE FEVEREIRO DE 1998.|url=https://www.planalto.gov.br/ccivil_03/leis/L9610.htm|website=Presidência da República|accessdate=2016-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161028220538/http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/leis/l9610.htm|archivedate=2016-10-28|language=pt|quote=Art. 48. As obras situadas permanentemente em logradouros públicos podem ser representadas livremente, por meio de pinturas, desenhos, fotografias e procedimentos audiovisuais.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Law No. 9610 of February 19, 1998, on Copyright and Neighboring Rights|url=http://www.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/en/br/br002en.pdf|website=World Intellectual Property Organization|accessdate=2016-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160408030416/http://www.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/en/br/br002en.pdf|archivedate=2016-04-08|page=12|language=en|format=PDF|date=1998-02-19|quote=48. Works permanently located in public places may be freely represented by painting, drawing, photography and audiovisual processes.}}&lt;/ref&gt; Ang tadhanang ito ay itinuturing na nagbibigay ng katamtamang malawak na kalayaan sa panorama.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Newell|first1=Bryce Clayton|title=Freedom of Panorama: A Comparative Look at International Restrictions on Public Photography|journal=Creighton Law Review|date=2011|volume=44|pages=421|url=http://hdl.handle.net/10504/40711|accessdate=2016-10-29|language=en|issn=0011-1155|quote=Brazilian copyright law provides very broad panorama freedom. Indeed, Article 48 of Law No. 9610 of February 19, 1998, on Copyright and Neighboring Rights provides}}&lt;/ref&gt;

=== Côte d'Ivoire ===
Hindi kinikilala sa [[Côte d'Ivoire]] (o Baybaying Garing) ang kalayaan sa panorama. Batay sa Artikulo 27 ng ''Batas Blg. 2016-555 ng ika-26 ng Hulyo 2016'', pinahihintulutang magparami ng mga larawan ng nagawa nang mga gawang pang-arkitektura, mga gawang panlilok, at mga grapikong sining, ngunit alinsunod sa sumusunod na mga kondisyon:

#Pagpaparami ng nabanggit na mga gawa sa pamamagitan ng mga lathalain, midyang audiovisual, o Internet, para lamang sa layunin ng pagpapalaganap ng impormasyon.
#Pagpaparami ng mga larawan ng mga obra na inilaan upang lumabas sa mga katalogo ng mga pagbebenta ng mga obra sa loob ng bansa sa legal na paraan, para lamang sa layuning ilarawan ang nabanggit na mga obra.
#Pagpaparami ng nabanggit na mga gawa sa pamamagitan ng midyang audiovisual kung palagiang matatagpuan sa mga pampublikong espasyo ang nabanggit na mga gawa, subalit sa paraang nagkataon lamang ang pagpapakita ng mga gawa sa mga larawan.

Dagdag ng probisyon: &quot;Anumang paggamit ng nabanggit na mga pagpaparami sa artikulong ito na may layuning kumita ay napapailalim sa paunang pahintulot mula sa manlilikha.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://culture.gouv.ci/wp-content/uploads/2023/06/Loi-n%C2%B0-2016-555-du-26-JUIL.-2016-DROIT-DAUTEUR-ET-DV.pdf |title=loi n° 2016-555 du 26 juillet 2016 - relative au droit d'auteur et aux droits voisins |website=Ministère de la Culture et de la Francophonie |access-date=Marso 8, 2025 |language=fr |archive-date=Mayo 23, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523111135/https://culture.gouv.ci/wp-content/uploads/2023/06/Loi-n%C2%B0-2016-555-du-26-JUIL.-2016-DROIT-DAUTEUR-ET-DV.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== Demokratikong Republika ng Konggo ===
Labis na limitado ang kalayaan sa panorama na nakapaloob sa batas sa karapatang-sipi ng [[Demokratikong Republika ng Konggo]] na ipinasa noong 1986. Pinahihintulutan lamang ng Artikulo 28 ang potograpiya, sinematograpiya, at pagpapalabas sa telebisyon ng mga gawang pang-arkitektura, subalit maaari lamang gamitin sa legal na paraan ang mga retrato sa mga pahayagan, diyornal, at batayang aklat na pampaaralan. Tumatalakay naman ang Artikulo 29 sa &quot;pampigurang mga gawang sining na habambuhay na matatagpuan sa pampublikong lugar,&quot; datapwat maaari lamang ilarawan ang mga gawang ito sa mga pelikula at palabas sa telebisyon.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wipolex-res.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/en/cd/cd005en.pdf |title=Ordinance-Law No. 86-033 of April 5, 1986 on the Protection of Copyright and Neighboring Rights |author=Democratic Republic of the Congo |website=WIPO Lex |access-date=Mayo 12, 2021 |archive-date=Mayo 12, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210512030714/https://wipolex-res.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/en/cd/cd005en.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== Estados Unidos ===
Isinasanggalang ng karapatang-sipi ang mga gusali sa Estados Unidos na itinayo mula noong ika-1 ng Disyembre, 1990 hanggang sa kasalukuyan, pati ang mga gusaling buhat sa mga disenyong natapos bago mag-ika-1 ng Disyembre, 1990 pero itinayo sa pagitan ng ika-30 ng Nobyembre, 1990 at ika-31 ng Disyembre, 2002.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://guides.library.cornell.edu/copyright/publicdomain |title=Copyright Services: Copyright Term and the Public Domain |website=Cornell University Library |access-date=Abril 6, 2025}}&lt;/ref&gt; Gayumpaman, taglay ng [[batas sa karapatang-sipi ng Estados Unidos]] ang sumusunod na tadhana, na ipinatupad ng ''Architectural Works Copyright Protection Act (AWCPA)'' ng 1990:
{{quote|Hindi kasama sa karapatang-sipi ng isang nakatayo nang gawang pang-arkitektura ang karapatang hadlangan ang paggawa, pamamahagi, o pagpapakita sa publiko ng mga larawan, pinta, retrato, o iba pang malarawang mga representasyon ng gawa, kung ang gusali na kumakatawan sa nasabing gawa ay matatagpuan sa pampublikong lugar o karaniwang makikita mula rito.|[[:wikisource:United States Code/Title 17/Chapter 1/Section 120|17 U.S.&amp;nbsp;Code §&amp;nbsp;120(a)]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=17 U.S. Code § 120 - Scope of exclusive rights in architectural works|url=https://www.law.cornell.edu/uscode/text/17/120|access-date=2016-04-04|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160419101318/https://www.law.cornell.edu/uscode/text/17/120|archive-date=2016-04-19}}&lt;/ref&gt;}}

==== Batayan at kahulugan ====
{{multiple image
 | align = right
 | direction = vertical
 | total_width = 250
 | image1 = NYC, WTC.jpg
 | caption1 = ''[[One World Trade Center]]'' sa [[Lungsod ng New York]], na natapos noong 2013. Gawa ni [[David Childs]] ng [[SOM (kompanyang pang-arkitektura)|Skidmore, Owings &amp; Merrill LLP]].
 | image2 = Walt Disney Concert Hall 2013.jpg
 | caption2 = ''[[Bulwagang Konsiyerto ng Walt Disney]]'' sa [[Los Angeles]], gawa ni [[Frank Gehry]] at natapos noong 2003.
 | image3 = Milwaukee Art Museum 18.jpg
 | caption3 = ''Pabilyong Quadracci'' na matatagpuan sa [[Museo ng Sining ng Milwaukee]]. Gawa ni [[Santiago Calatrava]] at natapos noong 2001.
}}
Ipinalagay ng Ulat Komite Blg. 101-735 ng [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Estados Unidos]] na hindi lumalabag ang tadhanang ito sa pagtalima ng bansa sa Kumbensiyong Berne at binigyang-diin nito na nagbibigay ng kawangis na mga karapatan ang ilan sa iba pang mga bansang lumagda sa kasunduan. Tinanggihan ang mungkahi mula sa {{ILL|Surian ng Amerika sa mga Arkitekto|en|American Institute of Architects}} (AIA) na higpitan ang paglikha ng mga larawan na nilayong &quot;isulong ang hindi pinahihintulutang disenyo at pagtatayo ng isang kahalintulad na gawang pang-arkitektura&quot;; tumutol ang mga pangkat ng mga retratista tulad ng [[Samahan ng Amerika sa mga Retratistang Pangmagasin]] (ASMP) sa panukala ng AIA na kanilang iginiit na maaaring &quot;makasagabal sa masining at hindi mapagkompitensiyang pagsusuri ng mga gawang pang-arkitektura, gayundin sa kakayahan ng mga retratista na isulong ang kanilang kabuhayan.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.copyright.gov/reports/copyright-amendments-act-of-1990.pdf |title=Copyright Amendments Act of 1990 – Report 101-735 |website=U.S. Copyright Office |access-date=Hulyo 28, 2024}}&lt;/ref&gt; Binanggit ni Zimand (2024) ang isa pang mungkahi mula kay David Daileda, isang kinatawan ng AIA, upang pahintulutan lamang ang mga larawan sa mga kasong &quot;hindi pangunahing paksa ang mga gawang pang-arkitektura&quot; sa mga larawan; tinanggihan din ng kanilang tagapagbatas ang mungkahing ito na hinango sa mga batas ng bansang Pransiya.&lt;ref name=Zimand&gt;{{cite journal |last=Zimand |first=Margalit |url=https://journals.library.columbia.edu/index.php/lawandarts/article/view/12495/6180 |title=Deconstructing the Blueprint for Infringement: Remedying Flawed Interpretations of the § 120(a) Exception to Architecture Copyrights |volume=47 |issue=1 |year=2024 |pages=151–152 |journal=The Columbia Journal of Law &amp; the Arts |access-date=Agosto 23, 2024 |doi=10.52214/jla.v47i1.12495|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

Ang kahulugan ng &quot;gawang pang-arkitektura&quot; sa kalagayang ito ay isang gusali,&lt;ref&gt;{{cite web|title=17 U.S. Code § 101|url=https://www.law.cornell.edu/uscode/text/17/101|access-date=2016-04-08|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160430034315/https://www.law.cornell.edu/uscode/text/17/101|archive-date=2016-04-30}}&lt;/ref&gt; na binigyang-kahulugan bilang &quot;mga estrukturang matitirhan ng tao na nilayong maging palagian at hindi nagagalaw (''permanent and stationary''), tulad ng mga bahay at gusaling pang-opisina, at ibang palagian at nakapirme na mga estrukturang idinisenyo para matutuluyan ng mga tao, kabilang na ang, ngunit hindi limitado sa, mga simbahan, museo, mirador (''gazebo''), at pabilyon ng hardin.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|title=37 CFR 202.11(b)|url=https://www.law.cornell.edu/cfr/text/37/202.11|access-date=2016-04-08|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307212357/https://www.law.cornell.edu/cfr/text/37/202.11|archive-date=2016-03-07}}&lt;/ref&gt;

==== Ibang mga gawa ====
Gayumpaman, hindi saklaw ng kalayaan sa panorama sa Estados Unidos ang ibang mga obra na naipagsasanggalang ng karapatang-sipi, tulad ng mga lilok. Maaring maging paglabag sa karapatang-sipi ng manlilikha ng isang obra kapag ginamit ang mga retrato ng kaniyang gawa sa layuning pangkomersiyo.

Ipinaliwanag ni Charlie Damschen, abogado mula sa Hamilton IP Law sa [[Iowa]], na hawak pa rin ng manlilikha ang karapatang-sipi sa isang likhang sining kahit na ginawa ito upang maitayo sa mga pampublikong lugar. Malimit na pag-usapan ang usaping ito dahil sa dumaraming mga paggamit ng isinanggalang na mga sining sa [[hatirang pangmadla]] at midyang digital. Gayumpaman, umiiral ang batayan na [[patas na paggamit]] na nagpapahintulot sa &quot;binagong&quot; mga paggamit (o ''transformative uses'') ng mga protektadong gawa, tulad ng komentaryo, pagsusuri, balita, at parodya. Subalit kung pinarami ang gawa sa pamamagitan ng potograpiya o videograpiya at ginawa ang pagpaparaming ito na may layuning kumita, hindi na ito sakop ng depensang patas na paggamit.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.desmoinesregister.com/story/money/business/2019/08/26/des-moines-artist-sues-hy-vee-using-his-mural-super-bowl-ad-copyright-infringement-hyvee-commercial/2008639001/ |title=Who owns public art? Des Moines artist sues Hy-Vee for using his mural in Super Bowl ad |last=Ta |first=Linh |date=Agosto 25, 2019 |access-date=Nobyembre 27, 2023 |work=Des Moines Register}}&lt;/ref&gt;

Isinasanggalang ng karapatang-sipi ang ilang mga bantayog na matatagpuan sa ''National Mall'' sa [[Washington, D.C.]], at nangangailangan ng mga retratista na humingi ng pahintulot mula sa mga manlilikha o tagapangalaga ng mga bantayog para kumita sila sa kanilang mga larawan. Ayon sa {{ILL|Palingkuran ng Pambansang Liwasan|en|National Park Service}}, kabilang sa mga protektadong bantayog doon ay ang mga lilok sa [[Memoryal ni Franklin Delano Roosevelt]] na nilikha nina [[George Segal (manlilikha)|George Segal]], [[Tom Hardy (manlililok)|Tom Hardy]], [[Neil Estern]], [[Robert Graham (manlililok)|Robert Graham Studio]], [[Leonard Baskin]], at [[John Benson (artesano)|John Benson]]; ang [[Memoryal sa mga Beterano ng Digmaang Koreano]]; ang [[Pandigmaang Memoryal sa Hukbong Kawal Pandagat]]; ang [[Memoryal ni Martin Luther King Jr.]]; at ang [[Memoryal sa mga Beterano ng Digmaang Biyetnam]] na kinabibilangan ng estatwa ng ''[[Three Soldiers (estatwa)|Three Soldiers]]'' at ng estatwa ng ''[[Vietnam Women's Memorial]]''.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nps.gov/nama/planyourvisit/filming-and-photography-permits.htm |title=Filming and Photography Permits |website=National Park Service |access-date=Disyembre 22, 2024}}&lt;/ref&gt;

Tahasang pinapayagan ng kasalukuyang tagapangalaga ng ''Vietnam Women's Memorial'' ang mga di-awtorisadong retrato ng estatwa para sa pansariling gamit at layuning pag-uulat, ngunit binibigyang-diin nito na dapat na banggitin nang maayos ng mga mamamahayag ang paunawa sa karapatang-sipi ng bantayog. Nananatili kay [[Glenna Goodacre]] na manlilikha nito ang karapatang-sipi sa bantayog. Nangangailangan ng paunang pahintulot ang mga komersiyal na paggamit at maaaring humiling ang pamunuan ng mga bayad sa paglilisensiya, at ang mga hakbang na ito ay upang maiwasan ang binansagan ng tagapangalaga na &quot;mga walang-pakundangang paggamit&quot; ng bantayog.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://vietnamwomensmemorial.org/faq/ |title=FAQ |website=Vietnam Women's Memorial |access-date=Disyembre 22, 2024}}&lt;/ref&gt;

;Mga kilalang kaso
Isang kilalang kaso ng paglabag sa karapatang-sipi ng mga obra sa Estados Unidos ay ang ''Gaylord v. United States, No.'' 09-5044. Ito ay hinggil sa paggamit ng [[United States Postal Service]] ng isang larawan ng 14 sa 19 na mga estatwa ng sundalo sa Memoryal sa mga Beterano ng Digmaang Koreano para sa kanilang [[selyo]] bilang paggunita sa ika-50 anibersaryo ng armistisyo ng [[Digmaang Koreano]] noong 2003. Walang pahintulot mula kay [[Frank Gaylord]], manlililok ng nasabing obra na kilala bilang ''The Column'', ang naturang paggamit ng U.S. Postal Service ng mga larawan ng kaniyang obra sa kanilang selyong nagkakahalaga ng 37 cents.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.copyright.gov/fair-use/summaries/gaylord-us-fedcir2010.pdf |title=Gaylord v. United States, 595 F.3d 1364 (Fed. Cir. 2010) |access-date=Disyembre 21, 2020}}&lt;/ref&gt; Inireklamo niya ang U.S. Postal Service noong 2006 dahil sa ginawa nitong paglabag sa kaniyang karapatang-sipi sa lilok. Kasama rin sa kaso ang retratista ng larawan na si John Alli, isang dating Marine. Kalaunan, naging maayos ang areglo sa retratista nang pumayag si Alli na magbabayad ng 10% bayad para sa susunod pang mga benta ng kaniyang mga larawan ng lilok.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2013/09/20/korea-memorial-sculptor-wins-settlement-in-copyright-case-/2845143/ |title=Korea memorial sculptor wins copyright case |last=D'Ambrosio |first=Dan |work=USA Today |date=Setyembre 20, 2013 |access-date=Disyembre 21, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/federal-eye/wp/2015/02/10/court-upholds-540000-judgement-against-usps-for-korean-war-stamp/ |title=Court upholds $540,000 judgment against USPS for Korean War stamp |work=Washington Post |date=Pebrero 10, 2015 |last=Rein |first=Lisa |access-date=Disyembre 21, 2020}}&lt;/ref&gt;

[[Talaksan:Korean War Veterans Memorial Without Soldiers.jpg|thumb|Memoryal sa mga Beterano ng Digmaang Koreano, kalakip ng sinensurang larawan ng mga estatuwang isinasanggalang ng karapatang-sipi]]
Sa hatol ng Court of Federal Claims noong 2008, ipinasiya na hindi nilabag ng U.S. Postal Service ang karapatang-sipi ni Gaylord sapagkat pasok umano ito sa &quot;[[patas na paggamit]]&quot; (''fair use''). Gayunman, ipinasiya ng hukom na hindi sakop ng ''Architectural Works Copyright Protection Act'' (AWCPA) ang ''The Column'' sapagkat hindi ito isang gawang pang-arkitektura. Umapela ang panig ng manlililok, at noong Pebrero 25, 2010 binaligtad ng Federal Circuit ang naunang pasiya hinggil sa patas na paggamit. Hindi maituturing na patas na paggamit ang paggamit ng U.S. Postal Service ng larawan ng ''The Column'' sa kanilang selyo sapagkat hindi ''transformative'' ang kalikasan nito (pareho ang konteksto at kahulugan ng selyo sa mismong lilok). Mahalaga rin ang presensiya ng obra sa selyo kaya hindi pa rin ito pasok sa patas na paggamit. Maituturing na komersiyal ang layunin ng U.S. Postal Service, dahil kumita ito ng US$17 milyon mula sa pagbenta nito ng halos 48 milyong selyong taglay ang larawan ng lilok. Ipinagtibay naman ng Federal Circuit ang naunang pasiya ng Court of Federal Claims na hindi isang gawang pang-arkitektura ang ''The Column''. Noong Setyembre 20, 2013, pagkaraang ibinalik ng Federal Circuit ang kaso sa Court of Federal Claims, iginawad ng huling nabanggit na hukuman ang US$684,844.94 na halaga ng bayad-pinsala na babayaran ng U.S. Postal Service kay Gaylord.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.finnegan.com/en/tools/gaylord-v-u-s-1/analysis.html |title=Gaylord v. U.S. |work=Finnegan, Henderson, Farabow, Garrett &amp; Dunner, LLP |access-date=Disyembre 21, 2020 |archive-date=2021-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121234026/https://www.finnegan.com/en/tools/gaylord-v-u-s-1/analysis.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.uscfc.uscourts.gov/sites/default/files/opinions/WHEELER.GAYLORD092013.pdf |title=Archive copy |access-date=2020-12-21 |archive-date=2014-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140419014614/http://www.uscfc.uscourts.gov/sites/default/files/opinions/WHEELER.GAYLORD092013.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Dinemanda muli ang USPS hinggil sa kanilang paggamit ng isang larawang buhat sa [[Getty Images]] ng replika ng [[Estatwa ng Kalayaan]] sa [[New York-New York Hotel &amp; Casino]] sa [[Las Vegas]] sa kanilang mga selyo. Bagaman nagbigay sila ng patungkol sa retratista, hindi sila nagbigay ng patungkol kay Robert Davidson, manlililok ng replika. Mula Disyembre 2010 hanggang Enero 2014, nakapagbenta ang USPS ng humigit-kumulang 4.9 bilyong selyong taglay ang replika na nagkakahalaga ng humigit-kumulang US$2.1 bilyon. Bagaman nabatid nila noong Marso 2011 na hindi sa orihinal na Estatwa ng Kalayaan ang larawang ginamit nila, hindi sila gumawa ng hakbang. Nagsampa si Davidson ng kaso laban sa USPS noong 2013. Itinaguyod ng hukuman ang paninindigan ni Davidson na orihinal ang kaniyang replika upang magkaroon ng proteksiyon ng karapatang-sipi dahil sa pagkakaroon ng mas makabago at pambabaeng hitsura ng mukha nito. Nabigo ang USPS sa mga panuntunang &quot;layunin&quot; at &quot;bahaging ginamit&quot; sa patas na paggamit, bagaman nakapasa sila sa panuntunang &quot;epekto ng paggamit&quot; dahil sinabi ni Davidson na wala siyang balak na kumita sa kaniyang estatwa. Hindi kinatigan ang kapuwang panig para sa panuntunang &quot;kalikasan ng gawang may karapatang-sipi&quot; sa patas na paggamit. Napatunayan ng hukuman na nagkasala ang USPS sa pagsuway ng karapatang-sipi, at iginawad ang US$3.5 milyong halaga ng pinsalang babayaran ng USPS kay Davidson.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://infusionlawyers.com/the-united-states-v-davidson-copyright-infringement-of-a-replica-statue-of-liberty-copyright-for-creative-copycats/ |title=The United States v Davidson—Copyright infringement of a Replica Statue of Liberty. Copyright for creative copycats? |website=Infusion Lawyers |access-date=Pebrero 24, 2021}}&lt;/ref&gt; 

Inangkin ng manlililok na si [[Arturo Di Modica]] ang karapatang-sipi sa kilalang lilok na ''[[Charging Bull]]'' sa [[Ibabang Manhattan]] ng [[Lungsod ng New York]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.techdirt.com/articles/20170412/11215937137/bull-statue-copyright-claim-is-ridiculous-heres-why-it-just-might-work.shtml |title=The Bull Statue Copyright Claim Is Ridiculous... But Here's Why It Just Might Work |website=Techdirt |last=Masnick |first=Mike |date=Abril 12, 2017 |access-date=Pebrero 8, 2021}}&lt;/ref&gt; Nagsampa siya ng iba't ibang mga kaso laban sa iba't ibang mga entidad na gumamit ng kaniyang lilok na toro para sa mga layuning pangkomersiyo, tulad ng [[Walmart]] noong 2006 dahil sa pagbenta ng mga litograpo nito, [[North Fork Bank]] noong 2006 din dahil sa pagsasali ng lilok sa isang pambansang patalastas sa telebisyon, at [[Random House]] noong 2009 hinggil sa paggamit ng isang larawan ng lilok sa pabalat ng isang aklat nila tungkol sa pagbagsak ng [[Lehman Brothers]].&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2006/09/23/arts/arts-briefly-sculptor-files-lawsuit-against-walmart.html |title=Arts, Briefly; Sculptor Files Lawsuit Against Wal-Mart |date=Setyembre 23, 2006 |last=Kennedy |first=Randy |access-date=Marso 3, 2021 |work=[[New York Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2006-sep-22-fi-wrap22.1-story.html |title=Suit Alleges Illegal Use of ‘Charging Bull’ Image |date=Setyembre 22, 2006 |access-date=Marso 3, 2021 |work=[[Los Angeles Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.liveauctioneers.com/news/top-news/crime-and-litigation/artist-sues-random-house-in-nyc-over-book-cover/ |title=Artist sues Random House in NYC over book cover |date=Agosto 4, 2009 |access-date=Marso 3, 2021 |website=Auction Central News}}&lt;/ref&gt; Natapos ang mga kasong ito sa pamamagitan ng mga areglo.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/money/2017/04/12/charging-bull-artist-says-fearless-girl-violated-his-rights/100378556/ |title='Charging Bull' artist says 'Fearless Girl' violated his rights |last1=Bowerman |first1=Mary |last2=McCoy |first2=Kevin |work=[[USA Today]] |date=Abril 12, 2017 |access-date=Pebrero 24, 2021}}&lt;/ref&gt;

Masidhing isinasanggalang ng manlililok na si [[Raymond Kaskey]] ang kaniyang karapatang-sipi sa ikalawang pinakamalaking rebulto na yari sa &quot;minartilyong tanso&quot; sa bansa, ang ''[[Portlandia (rebulto)|Portlandia]]''. Binabantaan niyang kakasuhan ang sinumang nagnanais na gumamit ng anumang larawan ng lilok sa mga midya o kagamitang pangkomersiyo, tulad ng mga postkard at disenyo sa mga kamiseta. Nag-areglo ang [[Laurelwood Pub and Brewery]] (na nakabase sa [[Portland, Oregon|Portland]]) kay Kaskey pagkaraang inireklamo sila ng manlililok dahil sa paggamit nila ng isang larawan ng rebulto sa leybel ng kanilang serbesang Portlandia Pils noong 2012.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.techdirt.com/articles/20140911/06455028491/sculptor-says-capitalism-drives-his-aggressive-enforcement-rights-to-publicly-funded-portlandia-statue.shtml |title=Sculptor Says 'Capitalism' Drives His Aggressive Enforcement Of Rights To Publicly-Funded 'Portlandia' Statue |date=Setyembre 12, 2014 |last=Cushing |first=Tim |access-date=Marso 5, 2021 |website=Techdirt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.wweek.com/portland/article-23062-so-sue-us.html |title=So Sue Us: Why the Portlandia Statue Failed to Become an Icon |last=Locanthi |first=John |date=Setyembre 9, 2014 |access-date=Marso 5, 2021 |website=Willamette Week}}&lt;/ref&gt;

==== Mga pagtanggap at batikos ====
Sa kasagsagan ng mga talakayan sa Kongreso hinggil sa AWCPA, sinuportahan ni Richard Carney ng Pundasyong Frank Lloyd Wright ang eksepsiyong panorama para sa mga gawang pang-arkitektura, sa kondisyong hindi nito sakop ang mga guhit pang-arkitektura.&lt;ref name=Zimand/&gt; Sa dalawang magkahiwalay na panayam noong Nobyembre 2003, parehong &quot;ikinalugod&quot; nina Brian Schermer, katuwang na propesor ng Kagawaran ng Arkitektura ng [[Unibersidad ng Wisconsin–Milwaukee]], at arkitekto Patricia Frost ng Pace Architects, &quot;ang pagkakataon na kunan ng retrato ang mga gawa ng ibang arkitekto nang walang pangamba sa alalahanin ng paglabag sa karapatang-sipi.&quot; Kaugnay nito, &quot;bahagi ng likas na gantimpala ng arkitekto&quot; ang isang gusaling lantad sa publiko sa pampublikong lugar, at nagbibigay ito sa kanila ng pagkakataong maipakita sa kanilang mga tagasunod ang kanilang mga gusali.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Vacca |first=Antoinette |date=2005 |title=The Architectural Works Copyright Protection Act: Much Ado About Something? |url=https://scholarship.law.marquette.edu/iplr/vol9/iss1/5/ |journal=Marquette Intellectual Property Law Review |volume=9 |issue=1 |article-number=5 |pages=126 |access-date=Agosto 21, 2024}}&lt;/ref&gt;

Sa kabilang banda, ipinahayag ni [[Jane C. Ginsburg]] ng Columbia Law School ang kaniyang pag-aalala sa eksepsiyong panorama. Ayon sa kaniya, ipinagkakaitan nito ang karapatan ng mga arkitekto na kontrolin ang mga pagpaparami ng mga larawan ng kanilang mga gusali sa mga hindi awtorisadong bagay na pangkomersiyo tulad ng mga paskil, kamiseta, at disenyo ng mga lalagyan ng pagkaing pantanghalian; sinabi rin niya na maaaring hindi ito naayon sa Kumbensiyong Berne.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Ginsberg |first=Jane C. |date=1990 |title=Copyright in the 101st Congress: Commentary on the Visual Artists Rights Act and the Architectural Works Copyright Protection Act of 1990 |url=https://scholarship.law.columbia.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=4751&amp;context=faculty_scholarship |journal=Scholarship Archive |publisher=Columbia Law School |volume=14 |issue= |pages=494–496 |doi= |access-date=Pebrero 16, 2024}}&lt;/ref&gt; Inulit ni arkitekto Clark T. Thiel noong 1996 ang batikos na ito; iminungkahi pa niyang buwagin ang Seksiyon 120(a).&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Thiel |first=Clark T. |url=https://via.library.depaul.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1351&amp;context=jatip |title=The Architectural Works Copyright Protection Gesture of 1990, Or, &quot;Hey, That Looks Like My Building!&quot; |volume=7 |issue=1 |year=1996 |pages=32–35 |journal=DePaul Journal of Art, Technology &amp; Intellectual Property Law |access-date=Mayo 23, 2024}}&lt;/ref&gt; Iminungkahi naman ni Sierra Epke noong 2024 na higpitan na lamang ang probisyon sa hindi pangkomersiyo na mga paggamit. Iginiit niyang masasanggalang nito ang sining sa kalye na panghabambuhay na pininta sa panlabas na mga dingding ng mga gusali, sa kabila ng pagtaas ng mga kaso hinggil sa mga malalaking kompanyang Amerikano na gumagamit ng mga larawan ng mga miyural at grapiti at ginagamit ang eksepsiyong panorama bilang palusot. Sinabi ni Epke na ang unang layunin ng Kongreso nang dinagdag nila ang Seksiyon 120(a) – para makagamit ang mga iskolar at turista ng mga nasabing larawan – &quot;ay walang pangkalahatang kaisipan na ginawa [ang probisyon] sa mga may layuning kumita.&quot;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Epke |first=Sierra |date=2024 |title=No Flash Photography Please: An Analysis of Corporate Use of Street Art Under Section 120(a) of the AWCPA |url=https://repository.law.miami.edu/umlr/vol78/iss3/7 |journal=University of Miami Law Review |publisher=University of Miami School of Law |volume=78 |issue= |pages=1006–1013 |doi= |access-date=Hulyo 18, 2024}}&lt;/ref&gt; 

Tungkol naman sa mga gawa na hindi pang-arkitektura, iginiit ni Andrew Inesi ng Mattel Overseas Operations Ltd. na dapat palawigin sa pampublikong sining ang probisyon sa panorama, dahil &quot;hindi handa&quot; ang batas na pakitunguhan ang mga pagkakataong gumagamit ang publiko ng mga larawan ng mga bantayog sa gitna ng nagbabagong mga teknolohiya na binibigyang kapangyarihan ang karaniwang mga tagagamit na magsagawa ng mga gawaing dating nakalaan sa mga propesyonal.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Inesi |first=Andrew |date=2005 |title=Images of Public Places: Extending the Copyright Exemption for Pictorial Representations of Architectural Works to Other Copyrighted Works |url=https://jipl.scholasticahq.com/article/70628-images-of-public-places-extending-the-copyright-exemption-for-pictorial-representations-of-architectural-works-to-other-copyrighted-works |journal=Journal of Intellectual Property Law |publisher=University of Georgia School of Law |volume=13 |issue=1 |pages=101 |doi= |access-date=Pebrero 16, 2024}}&lt;/ref&gt;

=== Gitnang Amerika ===
Karamihan sa mga bansa sa [[Gitnang Amerika]] na pangunahing gumagamit ng wikang Kastila ay hindi nagbibigay ng malawak na kalayaan sa panorama. Pinahihintulutan lamang ng mga batas sa karapatang-sipi ng [[Guwatemala]],&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.mineco.gob.gt/sites/default/files/pdfs/ley33-98.pdf |title=LEY DE DERECHO DE AUTOR Y DERECHOS CONEXOS Y SUS REFORMAS DECRETO NO. 33-98 |access-date=Nobyembre 22, 2022 |work=Ministerio de Economía |lang=es |quote=ARTÍCULO 64.40 Respecto de las obras ya divulgadas también es permitida, sin autorización del autor, además de lo dispuesto en el artículo 32: ... d) La reproducción para uso personal de una obra de arte expuesta en forma permanente en lugares públicos o en la fachada exterior de edificios, ejecutada por medio de un arte que sea distinto al empleado para la elaboración del original, siempre que se indique el nombre del autor, si se conociere, así como el título de la obra, si lo tiene, y el lugar donde se encuentra. |archive-date=2022-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221118011209/https://www.mineco.gob.gt/sites/default/files/pdfs/ley33-98.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Honduras]],&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wipolex-res.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/es/hn/hn015es.pdf |title=Ley del Derecho de Autor y de los Derechos Conexos (aprobada por Decreto Nº 4-99-E, y según modificada por el Decreto N° 16-2006) |access-date=Nobyembre 22, 2022 |website=WIPO Lex |author=Honduras |lang=es |quote=ARTÍCULO 52. Es lícita, para uso personal, la reproducción de una obra de arte expuesta permanentemente en las calles, plazas u otros lugares públicos, por medio de un arte diverso al empleado para la elaboración del original. Respecto de los edificios, dicha facultad se limita a la fachada exterior. }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; at [[Nicaragua]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://legislacion.asamblea.gob.ni/normaweb.nsf/9e314815a08d4a6206257265005d21f9/87b347bc9bf5803c0625875e0076c6d9?OpenDocument |title=TEXTO CONSOLIDADO, LEY DE DERECHO DE AUTOR Y DERECHOS CONEXOS |work=Asamblea Nacional de la República de Nicaragua |lang=es |access-date=Nobyembre 22, 2022 |quote=Artículo 43. Las obras situadas permanentemente en parques, calles, plazas u otras vías públicas pueden ser reproducidas, sin autorización del autor, por medio de la pintura, el dibujo, la fotografía y las grabaciones audiovisuales para uso personal. En cuanto a las obras de arquitectura, el artículo anterior sólo se aplicará a su aspecto exterior.}}&lt;/ref&gt; ang mga pansariling gamit ng mga larawan ng pampublikong obra na palagiang matatagpuan sa mga lansangan, plasa, at iba pang mga pampublikong espasyo, pati ang mga anyong panlabas ng mga likhang pang-arkitektura. Pinahihintulutan naman ng Artikulo 71 ng batas sa karapatang-sipi ng [[Costa Rica]] ang pagkuha ng mga retrato ng mga pampublikong obra sa mga pampublikong espasyo tulad ng mga bantayog at estatwa, subalit sa mga layuning hindi pangkomersiyo lamang.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pgrweb.go.cr/scij/Busqueda/Normativa/Normas/nrm_texto_completo.aspx?param1=NRTC&amp;nValor1=1&amp;nValor2=3396&amp;nValor3=80724&amp;strTipM=TC |title=Ley sobre Derechos de Autor y Derechos Conexos N° 6683 |work=Sistema Costarricense de Información Jurídica |lang=es |access-date=Nobyembre 22, 2022 |quote=Artículo 71°. – Es lícita la reproducción fotográfica o por otros procesos pictóricos, cuando esta reproducción sea sin fines comerciales, de las estatuas, monumentos y otras obras de arte protegidas por derechos de autor, adquiridos por el poder público, expuestos en las calles, los jardines y los museos. |archive-date=2022-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221122101858/http://www.pgrweb.go.cr/scij/Busqueda/Normativa/Normas/nrm_texto_completo.aspx?param1=NRTC&amp;nValor1=1&amp;nValor2=3396&amp;nValor3=80724&amp;strTipM=TC |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Walang mga kahalintulad na paghihigpit sa mga probisyon ng kalayaan sa panorama ng mga batas sa karapatang-sipi ng [[El Salvador]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wipolex-res.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/es/sv/sv043es.pdf |title=Ley de Propiedad Intelectual (modificada por el Decreto Legislativo N° 611, de 15 de febrero de 2017) |website=WIPO Lex |author=El Salvador |lang=es |access-date=Nobyembre 22, 2022 |quote=Art. 45. – Respecto de las obras ya divulgadas lícitamente, es permitida sin autorización del autor ni remuneración: ... f) La reproducción de una obra de arte expuesta permanentemente en las calles, plazas u otros lugares públicos, por medio de un arte diverso al empleado para la elaboración del original. Respecto de los edificios, dicha facultad se limita a la fachada exterior. }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; at [[Panama]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cerlalc.org/laws_rules/ley-64-de-10-de-octubre-de-2012-sobre-derecho-de-autor-y-derechos-conexos/ |title=Ley 64 de 10 de Octubre de 2012 Sobre Derecho de Autor y Derechos Conexos |work=[[Cerlalc]] |lang=es |access-date=Nobyembre 22, 2022 |quote=Artículo 69. También en relación con las obras ya divulgadas lícitamente se permite sin autorización del autor: ... 3. La reproducción, emisión por radiodifusión o transmisión pública por cable de la imagen de una obra arquitectónica, de una obra de las bellas artes, de una obra fotográfica o de una obra de artes aplicadas que se encuentre situada en forma permanente en un lugar abierto al público. Respecto a los edificios, esta facultad se limita a la fachada exterior. |archive-date=2022-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221122101903/https://cerlalc.org/laws_rules/ley-64-de-10-de-octubre-de-2012-sobre-derecho-de-autor-y-derechos-conexos/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Malinaw na pinahihintulutan ng Seksiyon 78 ng ''Copyright Act'' ng [[Belis]] ang pagsasalarawan ng mga likha ng arkitektura, lilok, at mga masining na gawa (''artistic craftsmanship'') sa mga pinta, retrato, pelikila, o brodkast, hangga't palagiang makikita ang mga ito sa mga pampublikong lugar o mga lugar na mapapasukan ng publiko.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.belipo.bz/wp-content/uploads/2024/01/Cap_252_Copyright_Act-Revised-2020.pdf |title=COPYRIGHT ACT CHAPTER 252 REVISED EDITION 2020 |work=BELIPO |access-date=Marso 20, 2025}}&lt;/ref&gt;

=== Hapon ===
Nagbibigay ng kaunting kalayaan sa panorama para sa panlabas na mga obra at ganap na kalayaan sa panorama para sa mga gusali ang [[batas sa karapatang-sipi ng Hapon]]. Pinapayagan ng Artikulo 46 ng ''Copyright Act (Act No. 48 of May 6, 1970, as amended 2020)'' ang paggamit at pagpaparami ng mga obrang &quot;palagiang nakapuwesto sa isang lantad na lokasyon&quot; at mga gawang pang-arkitektura para sa anumang layunin, ngunit may apat na mga pagpupuwera na hindi sakop ng kalayaang ito. Isa sa mga ito – nasa (iv) – ay kapag ginawa ang pagpaparami &quot;para sa tangkang pagbebenta ng mga sipi nito, o pagbebenta ng gayong mga sipi.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wipolex.wipo.int/en/text/577555 |title=Copyright Act (Act No. 48 of May 6, 1970, as amended 2020) |author=Japan |access-date=May 9, 2021 |website=WIPO Lex}}&lt;/ref&gt; Ipinag-uutos ng Artikulo 48 ang mga gagamit ng mga nasabing gawa na tukuyin ang pinagmulan ng nasabing gawa kung mayroon at naaayon sa kaugalian.&lt;ref&gt;{{cite web|script-title=ja:著作権法|url=http://law.e-gov.go.jp/htmldata/S45/S45HO048.html|website={{lang|ja|法令データ提供システム}}|accessdate=2016-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161028075422/http://law.e-gov.go.jp/htmldata/S45/S45HO048.html|archivedate=2016-10-28|language=ja|date=2008-05-27}}&lt;/ref&gt;

Makabubuting pansinin ang isang pasiya ng Osaka District Tribunal noong 2003, na nagsasabing kasali lamang sa gayong mga &quot;naipagsasanggalang gawa&quot; na isinasanggalang ng batas ang mga gusaling may taglay na mga katangiang estetika at pagkamalikhain.&lt;ref&gt;{{cite web|script-title=ja:著作権侵害差止等請求事件|url=http://www.courts.go.jp/app/files/hanrei_jp/737/010737_hanrei.pdf|website=裁判所|publisher=大阪地方裁判所|accessdate=2016-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161029061305/http://www.courts.go.jp/app/files/hanrei_jp/737/010737_hanrei.pdf|archivedate=2016-10-29|page=12|language=ja|format=PDF|date=2003-07-08|quote={{lang|ja|著作権法により「建築の著作物」として保護される建築物は、同法２条１項１号の定める著作物の定義に照らして、美的な表現における創作性を有するものであることを要することは当然である。したがって、通常のありふれた建築物は、著作権法で保護される「建築の著作物」には当たらないというべきある。}}}}&lt;/ref&gt; Mayroon ding mga pananaw na nagsasabing dapat ituring na mga gawang sining ang ilang mga gusali sa Hapon, tulad ng {{ILL|Tore ng Araw|en|Tower of the Sun}} na ginamit sa [[Expo '70]] na idinaos sa [[Suita]], [[Prepektura ng Osaka]] noong 1970. Nagngangahulugan itong hindi maaaring gamitin sa mga layuning komersiyal ang mga retratong nagpapakita ng mga gusaling ito kahit na may tadhanang kalayaan sa panorama.&lt;ref&gt;{{cite web|script-title=ja:建築に関する著作物について|url=http://www.murata-law.jp/kigyou/cs-kenchiku.html|website=村田法律事務所|accessdate=2016-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090901103724/http://www.murata-law.jp/kigyou/cs-kenchiku.html|archivedate=2009-09-01|language=ja}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|script-title=ja:著作物とは|url=http://www.chosakukenhou.jp/10work/1020copyrighttype/1020copyrighttype01.html|website={{lang|ja|虎ノ門法律特許事務所著作権法相談室}}|accessdate=2016-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161029063255/http://www.chosakukenhou.jp/10work/1020copyrighttype/1020copyrighttype01.html|archivedate=2016-10-29|language=ja|quote={{lang|ja|岡本太郎の「太陽の塔」などは、一般的には建築の著作物ではなく、美術の著作物であると言えます。}}}}&lt;/ref&gt;

=== Hilagang Korea ===
May sapat na tadhana sa kalayaan sa panorama sa ilalim ng [[batas sa karapatang-sipi ng Hilagang Korea]]. Ayon sa Artikulo 32(8), hindi kailangan ng pahintulot mula sa mga mayhawak ng karapatang-sipi ang pagpaparami ng mga likhang sining na &quot;nakalagay sa mga pampublikong lugar&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.lawandnorthkorea.com/laws/copyright-law-2012 |title=Copyright Law of the Democratic People's Republic of Korea (2012) |website=Law and North Korea |last=Gang |first=Daye |year=2012 |access-date=Hunyo 3, 2025 |archive-date=Hunyo 2, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602024005/https://www.lawandnorthkorea.com/laws/copyright-law-2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== Iceland ===
Hindi nagbibigay ng ganap na kalayaan sa panorama ang batas sa karapatang-sipi ng Iceland. Pinahihintulutan ng Artikulo 16 ang potograpiya at pagprisinta ng bungang mga larawan ng mga gusali at pampublikong obra na nasa lantad na lugar, ngunit kapag ang mga likhang ito ay naging pangunahing paksa ng mga larawan at ginamit ang mga larawan na ito sa komersiyal na paraan, &quot;kailangang bayaran&quot; ang manlilikha ng mga gusali at pampublikong obra. Hindi kailangan ang gayong remunerasyon kung ang gagamit ng mga larawang ito ay isang tagapaglathala ng pahayagan o brodkaster sa telebisyon.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wipolex-res.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/is/is/is122is.pdf |title=Höfundalög nr. 73/1972 frá 29. maí 1972 (eins og henni var síast breytt með lögum nr. 88/2019 frá 27. júní 2019) |author=Iceland |website=WIPO Lex |access-date=Mayo 12, 2021 |language=is }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Binanggit ni [[Ralph Oman]], dating Direktor sa Karapatang-sipi ng [[Tanggapan sa Karapatang-sipi ng Estados Unidos]], ang napakahigpit na karapatan na ito tungkol sa mga larawan ng mga gusali noong dekada-1980.{{Sfn|Oman|1989|p=176}}.

=== India ===
{{multiple image
 | align = right
 | total_width = 300
 | image1 = Assembly 09.jpg
 | image2 = Statue of Unity.jpg
 | footer = ''Sa kaliwa:'' Ang [[Palasyo ng Asamblea (Chandigarh)|Palasyo ng Asamblea sa Chandigarh]] na inilikha ni [[Le Corbusier]]. Isa itong [[Pandaigdigang Pamanang Pook]] mula noong 2016. ''Sa kanan:'' ''[[Estatwa ng Pagkakaisa]]'', ang pinakamatayog na estatwa sa mundo na natapos noong 2018 at idinisenyo ng manlililok na si [[Ram V. Sutar]].
}}
Tinatalakay ang kalayaan sa panorama sa Seksiyon 52, s–u(i) ng [[batas sa karapatang-sipi ng India]]. Kapuwa nalalapat ang (s) at (t) ng Seksiyon 52 sa mga larawan ng arkitektura, lilok, at mga obra ng masining na pagkakagawa sa pamamagitan ng pagguhit, pagpinta, klitse, at potograpiya, habang ang (u)(i) ay nalalapat sa sinematograpikong pagsasali ng lahat ng uri ng mga obra. Magagamit lamang ang mga tadhanang ito kapag ang likha ay &quot;palagiang matatagpuan sa isang pampublikong lugar o anumang premisang mapupuntahan ng publiko.&quot; Para naman sa nagkataong pagsasali ng mga obrang wala sa mga pampublikong espasyo sa mga pelikula ang Seksiyon (u)(ii).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://copyright.gov.in/Copyright_Act_1957/chapter_xi.html |title=CHAPTER XI |author=Intellectual Property India |access-date=Setyembre 18, 2024 |website=Copyright Office}}&lt;/ref&gt;

Tungkol ang kasong ''The Daily Calendar Supplying v. The United Concern'' (1958) sa komersiyal na pamamahagi ng ''Daily Calendar Supplying Bureau'' ng bahagyang binagong mga kopya ng isang gawa sa langis na pinta ni Panginoong Subramania ng kompanyang ''United Concern''. Unang nakakuha ng kompanya ang mga karapatan sa sining sa pinta mula sa manlilikhang si T. M. Subramaniam, pagkaraan ng paglikha ng pinta noong 1947. Inutusan ang tagagamit na magbayad ng 1,000 mga rupee bilang kabayaran sa pinsala sa kompanya. Tinanggihan ng [[Mataas na Hukuman ng Madras]] ang katuwiran ng ''Daily Calendar Supplying'' sa kanilang apela noong 1964 na sakop ng Seksiyon 52(t) ang kanilang kilos, dahil nasa pampribadong pangangalaga pa ng manlilikha ang orihinal na kopya ng gawa kahit na naipapamahagi na ang mga kopyang walang bayad sa ilang mga templo sa timog ng India. &quot;Hindi katumbas ng paglalagay ng kaniyang orihinal na gawa sa isang pampublikong lugar&quot; ang pamamahaging ito.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://indiankanoon.org/doc/1613396/ |title=The Daily Calendar Supplying ... vs The United Concern on 16 January, 1964 |last=Ramakrishnan |first=J. |website=Indian Kanoon |access-date=Disyembre 27, 2021}}&lt;/ref&gt;

=== Israel ===
Ang kalayaan sa panorama ng Israel ay matatagpuan sa Seksiyon 23 ng ''Copyright Act, 2007 (as amended on July 28, 2011)''. Nakasaad dito na pinahihintulutan ang biswal na representasyon ng mga likhang pang-arkitektura, lilok, at sining na mapapakinabangan sa pamamagitan ng mga drowing, pagguhit, potographiya, at pamamahayag, kung ang gayong mga likha ay &quot;palagiang matatagpuan sa isang pampublikong lugar.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wipolex-res.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/en/il/il033en.pdf |title=Copyright Act, 2007 (as amended on July 28, 2011) |author=Israel |access-date=Mayo 10, 2021 |website=WIPO Lex |archive-date=Mayo 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210510061828/https://wipolex-res.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/en/il/il033en.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== Kanada ===
Isinasaad ng Seksiyon 32.2(1) ng Batas sa Karapatang-sipi ang mga sumusunod:
{{quote|Hindi lumalabag sa karapatang-sipi (''It is not an infringement of copyright'')
{{block indent|(b) ang sinumang nagpaparami, sa isang pinta, drowing, klitse, retrato, o gawang sinematograpiko (''for any person to reproduce, in a painting, drawing, engraving, photograph or cinematographic work'')
{{block indent|(i) ng isang gawang pang-arkitektura, sa kondisyong hindi sa kalikasan ng isang drowing o planong pang-arkitektura ang sipi, o (''an architectural work, provided the copy is not in the nature of an architectural drawing or plan, or'')}}
{{block indent|(ii) isang lilok o likha ng masining na pagkakagawa o isang hulma o modelo ng isang lilok o likha ng masining na pagkakagawa, na palagiang matatagpuan sa isang pampublikong lugar o gusali; (''a sculpture or work of artistic craftsmanship or a cast or model of a sculpture or work of artistic craftsmanship, that is permanently situated in a public place or building;'')}}}}}}

Inilalaan din ng Batas sa Karapatang-sipi ang tiyak na proteksiyon para sa nagkataong pagsasali ng isa pang gawa na makikita sa likod ng isang retrato (halimbawa, isang gusali sa malayuang dako ng isang retrato). Hindi lumalabag sa karapatang-sipi ang mga retratong kasali ang gayong mga gawa nang &quot;nagkataon at hindi sinadya.&quot;

=== Kolombya ===
Sa ilalim ng Artikulo 39 ng batas sa karapatang-sipi ng Kolombya, pinahihintulutan ang mga pagpaparami ng mga gawang &quot;palagiang matatagpuan sa mga pampublikong daanan, kalye, o liwasang-bayan&quot; sa pamamagitan ng potograpiya at sinematograpiya, pati na ang pamamahagi at pagpapahayag sa publiko ng naturang mga larawan. Nalalapat din ang tadhanang ito sa &quot;panlabas na anyo&quot; sa kaso ng mga gawang pang-arkitektura.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.funcionpublica.gov.co/eva/gestornormativo/norma.php?i=3431 |title=Ley 23 de 1982 |website=Función Publica |access-date=Hunyo 19, 2025 |language=es}}&lt;/ref&gt;

=== Libano ===
Limitado lamang sa paglathala ng &quot;midya&quot; ng mga larawan ng arkitektura, sining biswal, retrato, o sining na napapakinabangan (''applied art'') ang kalayaan sa panorama sa [[Libano]], alinsunod sa Artikulo 31 ng ''Law No. 75 of April 3, 1999, on the Protection of Literary and Artistic Property''.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.sabaip.com/wp-content/uploads/2018/04/Lebanon-Copyright-Law.pdf |title=Law on the Protection of Literary and Artistic Property (No. 75 of April 3, 1999) |work=Saba &amp; Co. Intellectual Property |access-date=Nobyembre 23, 2022 |archive-date=Enero 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230101235350/https://www.sabaip.com/wp-content/uploads/2018/04/Lebanon-Copyright-Law.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Hindi tiyak kung anong uri ng &quot;midya&quot; ang tinutukoy nito.

=== Mehiko ===
Nagbibigay ng tadhanang kalayaan sa panorama ang Artikulo 148(VII) ng Pederal na Batas sa Karapatang-sipi ng Mehiko:&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wipolex.wipo.int/en/text/578998 |title=Ley Federal del Derecho de Autor (texto refundido publicado en el Diario Oficial de la Federación el 01 de julio de 2020) |author=Mehiko |website=WIPO Lex |access-date=Hulyo 12, 2021 |lang=es |quote=Artículo 148. - Las obras literarias y artísticas ya divulgadas podrán utilizarse, siempre que no se afecte la explotación normal de la obra, sin autorización del titular del derecho patrimonial y sin remuneración, citando invariablemente la fuente y sin alterar la obra, sólo en los siguientes casos:...VII. Reproducción, comunicación y distribución por medio de dibujos, pinturas, fotografías y procedimientos audiovisuales de las obras que sean visibles desde lugares públicos.}}&lt;/ref&gt;

{{quote|Ang mga likhang pampanitikan at pansining na ibinunyag na ay maaring gamitin nang walang pagpayag ng may-ari ng mga karapatang ekonomiko at nang walang bayad, sa kondisyong hindi maaapektuhan ang may-ari sa karaniwang paggamit ng likha, at sa kondisyon ding palagiang babanggitin ang pinagmulan ng likha at walang mangyayaring pagbabago sa likha
{{block indent|VII. Pagpaparami, talastasan, at pamamahagi sa pamamagitan ng mga drowing, pinta, retrato, at prosesong audiovisual ng mga obrang makikita mula sa mga pampublikong lugar}}}}

=== Moroko ===
Hindi naglalaan ng ganap na kalayaan sa panorama ang batas sa karapatang-sipi ng [[Moroko]]. Sa ilalim ng Seksiyon 20, pinahihintulutan ang pagpaparami at paglalathala, pagsasahimpapawid, at komunikasyon sa publiko ng mga larawan ng arkitektura, mga gawa ng pinong sining, mga gawang panretrato, at mga gawa ng nilapatang sining na palagiang matatagpuan sa pampublikong lugar, kung hindi pangunahing paksa ng larawan ang ipinakikitang gawa. Kapag naging pangunahing paksa ito, hindi maaaring gamitin sa pangkomersiyong layunin ang larawan.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.haca.ma/fr/dahir-n%C2%B0-1-00-20-du-15-f%C3%A9vrier-2000 |title=Dahir n° 1-00-20 du 15 février 2000 |website=HACA |access-date=Abril 19, 2025}}&lt;/ref&gt;

Ipinasiya ng Hukuman ng Apelasyon ng Rabat noong ika-12 ng Disyembre 1955 na &quot;hindi kaakibat ng pagkawala ng mga karapatan ng masining na pag-aari [ng arkitekto] ang pagtatayo ng isang gawang pang-arkitektura sa isang pampublikong lugar.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wipo.int/edocs/pubdocs/fr/copyright/120/wipo_pub_120_1956_09.pdf |title=CA Rabat, 12 décembre 1955, jurisprudence reproduite page 131 de revue Le Droit D'auteur de l'OMPI |language=fr}}&lt;/ref&gt;

=== Niherya ===
Walang kalayaan sa panorama sa Niherya. Sa ilalim ng Seksiyon 20(1)(e) ng ''Copyright Act'' (2022) ng bansa, limitado ito sa &quot;pagsasali sa isang likhang audiovisual o programa [sa telebisyon] ng isang obrang matatagpuan sa isang lugar na makikita ito ng publiko.&quot; Walang pagbanggit ng mga retrato.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://placng.org/i/wp-content/uploads/2023/04/Copyright-Act-2022.pdf |title=Copyright Act 2022 |lang=en |access-date=Hulyo 3, 2023 |website=Policy and Legal Advocacy Centre |archive-date=Hunyo 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608161049/https://placng.org/i/wp-content/uploads/2023/04/Copyright-Act-2022.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== Noruwega ===
Nagbibigay ng limitadong kalayaan sa panorama ang Seksiyon 31 ng batas sa karapatang-sipi ng [[Noruwega]] para sa mga obrang palagiang matatagpuan sa mga pampublikong espasyo. Maaari lamang gamitin ang mga ito sa hindi pangkomersiyo na mga pagpaparami kapag naging pangunahing mga paksa ng mga larawan ang mga obrang ito. Ngunit maaaring paramihin nang malaya ang mga larawan ng arkitektura anuman ang layunin ng pagpaparami.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wipolex.wipo.int/en/text/504083 |title=LOV-2018-06-15-40: Lov om opphavsrett til åndsverk m.v. (åndsverkloven) (konsolidert versjon av 20. desember 2018) |website=WIPO Lex |author=Norway |access-date=Disyembre 23, 2021 |lang=no}}&lt;/ref&gt;

=== Pakistan ===
Nagbibigay ng kalayaan sa panorama ang Seksiyon 57 ng batas sa karapatang-sipi ng Pakistan:&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wipolex-res.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/en/pk/pk005en.pdf |title=The Copyright Ordinance, 1962 (Act No. XXXIV) |author=Pakistan |access-date=Disyembre 23, 2021 |website=WIPO Lex |lang=en }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

{{Quote|(1) Hindi maituturing na paglabag sa karapatang-sipi ang sumusunod na mga gawain:
{{Block indent|(r) ang paglikha o paglathala ng pinta, guhit, klitse, o retrato ng isang obrang pang-arkitektura;}}
{{Block indent|(s) ang paglikha o paglathala ng pinta, guhit, klitse, o retrato ng isang lilok o ibang obra kung habambuhay na matatagpuan ang gayong likha sa isang pampublikong lugar o anumang loobang may karapatang makapasok ang publiko;}}
{{Block indent|(t) ang pagsasali sa isang obrang pampelikula ng — 
{{Block indent|(i) anumang obrang habambuhay na matatagpuan sa isang pampublikong lugar o anumang loobang may karapatang makapasok ang publiko; o}}
{{Block indent|(ii) anumang ibang uri ng obra, kung nasa likuran lamang ang pagsasali o kung hindi, kaalinsabay sa mga pangunahing paksang inilalarawan sa obra[ng pampelikula];}}
}}
}}

=== Paraguay ===
Sa ilalim ng Artikulo 39(4) ng batas sa karapatang-sipi ng Paraguay, maaaring paramihin ang pampublikong sining na &quot;palagiang makikita sa mga kalye, liwasang-bayan, o iba pang mga pampublikong lugar&quot;, pati na ang panlabas na mga harapan ng mga gusali, sa pamamagitan ng midyum na iba sa ginamit na paraan sa paglikha ng orihinal, kapagka babanggitin ang pangalan ng manlilikha ng gagamiting gawa kung kilala ito at tutukuyin ang pamagat at ang kinaroroonan ng gawa. Napapailalim ang tadhanang ito at ang iba pang mga limitasyon sa karapatang-sipi sa [[tatlong-hakbang na pagsusulit ng Berne]], na tuwirang isinama bilang isang pangkalahatang tadhana: &quot;Ang pinahihintulutang mga pagpaparami sa ilalim ng artikulong ito ay papayagan hangga't hindi nilalabag ang karaniwang pagsasamantala [ng mga manlilikha] sa gawa o [hindi] nagdudulot ng di-makatuwirang pinsala sa tunay na pakinabang ng manlilikha.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bacn.gov.py/leyes-paraguayas/908/ley-n-1328-derecho-de-autor-y-derechos-conexos |title=Ley Nº 1328 / DERECHO DE AUTOR Y DERECHOS CONEXOS |website=Biblioteca y Archivo del Congreso de la Nación |access-date=Hunyo 18, 2025 |language=es }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== Reyno Unido ===
[[Talaksan:Paddington Bear in bronze (19456891620).jpg|thumb|left|[[Estatwa ng Oso ng Paddington]] sa [[estasyon ng London Paddington]], obra ng eskultor na si [[Marcus Cornish]]. Sakop ito ng kalayaan sa panorama ng Reyno Unido.]]
Sa ilalim ng batas ng [[United Kingdom|Reyno Unido]] (UK), sumasaklaw ang kalayaan sa panorama sa lahat ng mga gusali pati ang karamihan sa mga likhang tatlong-dimensiyonal na palagiang nakapuwesto sa pampublikong lugar, tulad ng mga lilok. Karaniwang hindi sakop ang kalayaan sa panoramang ito ang mga likhang dalawang-dimensiyonal na naipagsasanggalang pa rin ng karapatang-sipi, tulad ng mga miyural at poster. Ang isang retratong nakikinabang sa kalayaang ito ay maaaring gamitin o ilathala sa anumang paraan (kahit pangkomersiyo) nang hindi lumalabag sa karapatang-sipi ng mga nabanggit na gawa.

Ipinaliliwanang ang kalayaan sa panorama sa Seksiyon 62 ng [[Batas sa Karapatang-sipi, mga Disenyo at Patente ng 1988]] (''Copyright, Designs and Patents Act 1988'').&lt;ref name=&quot;uk&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.artquest.org.uk/articles/view/advertising-and-marketing-art-copyright-confusion1|title=Advertising and marketing art: Copyright confusion|last=Lydiate|first=Henry|work=Artquest|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111027233307/http://www.artquest.org.uk/articles/view/advertising-and-marketing-art-copyright-confusion1|archive-date=2011-10-27|access-date=2020-05-18}} Tingnan din: {{cite web|url=http://www.opsi.gov.uk/acts/acts1988/Ukpga_19880048_en_4.htm#mdiv62|title=Section 62 of the Copyright, Designs and Patents Act 1988|publisher=Office of Public Sector Information|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091210143342/http://www.opsi.gov.uk/acts/acts1988/Ukpga_19880048_en_4.htm|archive-date=2009-12-10|access-date=2020-05-18}}&lt;/ref&gt; Mas malawak ang sakop nito kung ihahambing sa katumbas na mga probisyong kalayaan sa panorama sa ibang mga bansa, at pumapahintulot sa mga retratistang kumuha ng mga retrato ng mga gusali, na binigyang-kahulugan sa Seksiyon 4(2) bilang &quot;anumang nakapirming estruktura, at bahagi ng isang gusali o nakapirming estruktura.&quot; Walang rekisito na dapat nasa pampublikong lugar ang isang gusali, o nakalimita lamang ang kalayaan sa panorama sa panlabas na mga tanawin ng gusali.

[[Talaksan:Angel of the North 2016 009.jpg|thumb|Lilok na ''[[Angel of the North]]'' sa Gateshead, kondado ng [[Tyne and Wear]], obra ni Sir [[Antony Gormley]]. Sakop ito ng kalayaan sa panorama ng Reyno Unido.]]
Pinapayagan din ang mga retrato ng ilang mga obra na palagiang matatagpuan sa isang pampublikong lugar o sa mga premisang bukas sa publiko, tulad ng mga lilok, modelo ng mga gusali, at &quot;mga obra ng masining na pagkakagawa&quot; (&quot;''works of artistic craftsmanship''&quot;). Ayon sa pamantayang akdang sanggunian hinggil sa karapatang-sipi, ''Copinger and Skone James'', marahil kasali sa pahayag na &quot;bukas sa publiko&quot; ang mga premisang pinapapasok lamang ang publiko sa pamamagitan ng lisensiya o bayarin.&lt;ref name=&quot;Copinger9-266&quot;&gt;{{Cite book |title=Copinger and Skone James on Copyright |date=2016 |publisher=Sweet &amp; Maxwell |edition=17th |volume=1 |at=paragraph 9-266}}&lt;/ref&gt; Gayumpaman, mas malawak pa rin ito sa kahulugan ng &quot;pampublikong lugar&quot; sa ibang mga bansa, at walang restriksiyon sa mga gawang nasa lantad na lugar.

Sa ilalim ng pampook na pakikitungo sa karapatang-sipi sa UK, ibinukod ang kahulugan ng &quot;mga obra ng masining na pagkakagawa&quot; sa mga &quot;gawang grapiko&quot; (''graphic works''), at hindi sumasakop sa huling nabanggit ang kalayaan sa Seksiyon 62. Binibigyang-kahulugan sa Seksiyon 62 ang mga &quot;gawang grapiko&quot; bilang anumang mga pinta, drowing, dayagram, mapa, tsart o plano, anumang klitse, ''etching'',{{efn|'''''Etching''''' - sa kahulugan ng [http://gabbydictionary.com GabbyDictionary], ito ay ang &quot;pagdidisenyo o pagguhit sa metal na gamit ang asido&quot;}} litograpiya, lilok na yari sa kahoy, o anumang kahalintulad na gawa. Ayon sa nararapat, hindi maaaring kunan ng retrato ang mga gawa o obrang ito, pati ang mga miyural at poster, kahit na palagiang nakapuwesto ang mga ito sa isang pampublikong lugar.

Hindi pa naitatag sa mga hukuman ang konsistent na batayang kaso para sa tiyak na kahulugan ng &quot;obra ng masining na pagkakagawa&quot;, ngunit ipinahihiwatig sa ''Copinger'' na dapat na kapuwang artesano at alagad ng sining ang taong lumikha ng naturang obra.&lt;ref name=&quot;Copinger3-129&quot;&gt;{{Cite book |title=Copinger and Skone James on Copyright |date=2016 |publisher=Sweet &amp; Maxwell |edition=17th |volume=1 |at=paragraph 3-129}}&lt;/ref&gt; Mahalaga ang katibayan sa mga layunin ng lumikha ng gawa, at ayon sa kasong ''Hensher v Restawile'' [1976] AC 64 sa House of Lords, &quot;may katuturan at mahalaga ito, bagaman hindi isang pangunahing konsiderasyon,&quot; kung ang lumikha ay may mulat na pakay sa paglikha ng isang obra. Hindi kinakailangang ilarawan ang isang gawa bilang pinong sining. Sa gayong kaso, may binigay na mga halimbawa na karaniwang mga obra na maituturing na &quot;obra ng masining na pagkakagawa&quot;: mga baldosang pininta ng kamay, mga kinulayang salamin ng bintana, mga tarangkahang yari sa hinubog na bakal, at mga produkto ng de-kalidad na pag-imprenta, kubyertos, paghahabi, at paggawa ng aparador.

Ang ibang mga obrang binanggit sa ''Copinger'' na pinaniniwalaang nakapaloob sa kahulugang ito ay mga suweter na habing-kamay at yari sa lana, telang teksturado nang husto kasama na ang mga elementong tatlong-dimensiyonal, mga losa, at mga kasangkapan sa paghahain ng pagkain. Ayon sa pagkakasunod-sunod, ang mga kaugnay na kaso ay: ''Bonz v Cooke'' [1994] 3 NZLR 216 (Bagong Silandiya), ''Coogi Australia v Hyrdrosport'' (1988) 157 ALR 247 (Australya), ''Walter Enterprises v Kearns'' (Zimbabwe) na tinala sa [1990] 4 EntLR E-61, at ''Commissioner of Taxation v Murray'' (1990) 92 ALR 671 (Australya).

Ang ''[[Design and Artists Copyright Society]]'' at ''Artquest'' ay nagbibigay ng karagdagang kabatiran hinggil sa kalayaan sa panorama sa Reyno Unido.&lt;ref name=&quot;DACSfactsheet&quot;&gt;{{Cite web |title=Sculpture and works of artistic craftmanship on public display |url=https://www.dacs.org.uk/knowledge-base/factsheets/sculpture-and-works-of-artistic-craftsmanship-on-p.aspx |access-date=27 November 2020 |website=DACS |archive-date=18 Abril 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418025250/https://www.dacs.org.uk/knowledge-base/factsheets/sculpture-and-works-of-artistic-craftsmanship-on-p.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ArtQuest&quot;&gt;{{Cite web |last=Lydiate |first=Henry |date=1991 |title=Advertising and marketing art: Copyright confusion |url=http://www.artquest.org.uk/artlaw/copyright/confusion.htm |website=Artquest |access-date=2020-12-12 |archive-date=2006-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060427214137/http://www.artquest.org.uk/artlaw/copyright/confusion.htm |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

=== Ruwanda ===
Hindi pinahihintulutan sa batas ng [[Ruwanda]] ang kalayaan sa panorama. Sa ilalim ng Artikulo 298 ng kanilang batas sa karapatang-sipi noong 2024, pinahihintulutang paramihin at isahimpapawid sa publiko ang mga larawan ng mga gawang pang-arkitektura, sining na napapakinabangan, at retratong habambuhay na matatagpuan sa mga pampublikong espasyo. Ngunit &quot;kung ang imahe ng nasabing gawa ay ang pangunahing paksa ng naturang pagpaparami, pagsasahimpapawid o komunikasyon at ginamit ito sa mga layuning pangkomersiyo, kinakailangan ang [paunang] pahintulot at pagbabayad ng mga royalty [sa manlilikha].&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://org.rdb.rw/wp-content/uploads/2024/09/official-gazette-IP-2024-1.pdf |title=Official Gazette n° Special of 31/07/2024 |pages=322–323 |access-date=Abril 4, 2025}}&lt;/ref&gt;

=== Saudi Arabia ===
Walang tadhana na may kaugnayan sa kalayaan sa panorama ang Artikulo 15 ng batas sa karapatang-sipi ng [[Saudi Arabia]]. Pinahihintulutan lamang ng batas ang pansariling paggamit ng mga gawa at hindi komersiyal na paggamit ng mga gawa sa edukasyon na limitado sa &quot;mga pangangailangan ng mga aktibidad&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://externalportal-backend-production.saip.gov.sa/sites/default/files/2022-06/copyright%20law%201.pdf |title=Copyright Law |website=Saudi Authority for Intellectual Property |access-date=Setyembre 12, 2025 |archive-date=2024-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240414113504/https://externalportal-backend-production.saip.gov.sa/sites/default/files/2022-06/copyright%20law%201.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== Sri Lanka ===
Hindi naglalaman ng probisyong kalayaan sa panorama ang ''Intellectual Property Act, No. 36 of 2003'', sa talaan ng mga limitasyon sa karapatang-sipi sa Seksiyon 12.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nipo.gov.lk/web/images/pdf_downloads/Intellectual_Property_Act_No_36_of_2003.pdf |title=INTELLECTUAL PROPERTY ACT, No. 36 OF 2003 |website=National Intellectual Property Office |access-date=Hulyo 13, 2022}}&lt;/ref&gt; Pinawalang-bisa ng batas ang ''Code of Intellectual Property Act No. 52 of 1979'', na may tadhana ng isang limitadong kalayaan sa panorama sa Seksiyon 13(d) na nagbigay sa mga gumagawa ng pelikula at tagapagsahimpapawid sa telebisyon ng karapatang ipakita ang mga likha ng sining at arkitektura &quot;na palagiang matatagpuan sa isang lugar kung saang maaaring makita ang mga ito ng publiko.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wipolex-res.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/en/lk/lk001en.pdf |title=Code of Intellectual Property Act No. 52 of 1979 (as amended by Act No. 30 of 1980, No. 2 of 1983, No. 17 of 1990, No. 13 of 1997 and No. 40 of 2000) |website=WIPO Lex |author=Sri Lanka |access-date=Hulyo 13, 2022 |archive-date=Hulyo 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220713052415/https://wipolex-res.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/en/lk/lk001en.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== Suwisa ===
Ipinaliliwanang ang kalayaan sa panorama sa Suwisa sa Artikulo 27 ng kanilang ''[[Batas sa karapatang-sipi ng Suwisa|Urheberrechtsgesetz]]''.&lt;ref name=&quot;ch&quot;&gt;{{cite book|last=Rehbinder|first=Manfred|title=Schweizerisches Urheberrecht|edition=3rd|page=158|publisher=Stämpfli Verlag|location=Berne|date=2000|isbn=3-7272-0923-2}} Tingnan din: {{cite web|url=https://www.fedlex.admin.ch/eli/cc/1993/1798_1798_1798/de#a27 |title=URG (Switzerland) |language=de |access-date=Pebrero 11, 2023}}&lt;/ref&gt; Nakasaad dito na maaaring ilarawan ang mga likhang panghabambuhay na matatagpuan sa mga pampublikong espasyo para sa anumang layunin, hangga't hindi sa anyong tatlong-dimensiyonal ang imahen ng likha at hindi maaaring gamitin ang imaheng ito &quot;sa layuning kapareho sa unang layunin [ng likha].&quot;

=== Tanzania ===
Pinahihintulutan lamang ng Seksiyon 12(6) ng batas sa karapatang-sipi ng Tanzania ng taong 1999 ang pagpaparami ng mga gawang pang-arkitektura at pansining na habambuhay nakapuwesto sa mga pampublikong lugar &quot;sa pamamagitan ng mga rekording pang-awdio-biswal o pangvideo&quot;. Sa kabilang banda, pinapayagan lamang ng Seksiyon 26(d) ng nabanggit na batas ang &quot;pahapyaw na paggamit&quot; (&quot;''incidental utilization''&quot;) ng mga bagay na naglalaman ng pagpapahayag ng kuwentong-bayan sa mga retrato, pelikula, at telebisyon, kung palagiang matatagpuan ang mga bagay na iyon sa mga pampublikong lugar.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://parliament.go.tz/polis/uploads/bills/acts/1457511754-ActNo-7-1999.pdf |title=THE COPYRIGHT AND NEIGHBOURING RIGHTS ACT, 1999 |website=Parliament of Tanzania |access-date=Abril 24, 2025 |archive-date=Hunyo 20, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250620063002/http://parliament.go.tz/polis/uploads/bills/acts/1457511754-ActNo-7-1999.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== Taywan (Republika ng Tsina o ROC) ===
[[Talaksan:Taipei 101, Dec 2024 (2).jpg|thumb|[[Taipei 101]], likha nina arkitektong [[Chu-Yuan Lee]] at [[C. P. Wang]].]]
Tinitiyak ng [[:wikisource:zh:著作權法 (中華民國)|Batas sa Karapatang-sipi ng Republika ng Tsina]] ang bahagyang kalayaan sa panorama sa mga pampublikong lugar. Pinahihintulutan ng Artikulo 58 ang paggamit ng mga gawang sining at gawang pang-arkitektura na nasa mga pampublikong lugar, ngunit itinadhana na hindi nalalapat sa paggamit ng mga gawang sining ang layuning pagbebenta ng mga kopya ng naturang mga gawa. Nakasaad sa Artikulo 64 ng parehong Batas na dapat malinaw na itukoy ng mga gagamit ng mga nabanggit na gawa ang pinagmulan ng mga ito, tulad ng pangalan ng manlilikha.&lt;ref&gt;{{cite web|title=著作權法 |url=http://law.moj.gov.tw/LawClass/LawAll.aspx?PCode=J0070017 |website=全國法規資料庫 |accessdate=2016-10-29 |archiveurl=https://archive.today/20161029141208/http://law.moj.gov.tw/LawClass/LawAll.aspx?PCode=J0070017 |archivedate=2016-10-29 |language=zh-tw |date=2014-01-22 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;

=== Timog Aprika ===
[[Talaksan:Late Nelson Mandela Statue, Pretoria South Africa Redux.png|thumb|left|Dahil sa kawalan ng kalayaan sa panorama sa Timog Aprika, kailangang sensurin ang bantayog ni [[Nelson Mandela]] sa [[Pretoria]]]]
Walang ganap na kalayaan sa panorama sa Timog Aprika. Inilalahad sa Artikulo 15 (3) ng Batas sa Karapatang-sipi ng Timog Aprika (1978) ang mga hindi pagsasali ng proteksiyong karapatang-sipi sa masining na mga gawa, ngunit binanggit lamang dito ang paggamit ng mga sipi sa mga pelikula, telebisyon, at mga &quot;serbisyong pangkomunikasyon&quot; (''diffusion service''). Ngunit binigyang-kahulugan sa Artikulo 1 ang &quot;serbisyong pangkomunikasyon&quot; bilang isang tiyak na serbisyo sa telekomunikasyon, hindi sa potograpiya.&lt;ref&gt;{{cite web|title=COPYRIGHT ACT|url=http://www.cipro.co.za/legislation%20forms/Copyright/Copyright%20Act.pdf|website=Companies and Intellectual Property Office|accessdate=2016-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303202547/http://www.cipro.co.za/legislation%20forms/Copyright/Copyright%20Act.pdf|archivedate=2016-03-03|language=en}}&lt;/ref&gt; Dahil diyan, maaaring ituring na paglabag sa karapatang-sipi ang pagkuha ng mga retrato ng mga gusali o mga obra sa mga pampublikong lugar.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Copyright: Wiki Loves Monuments Notice!|url=http://mapmyway.co.za/copyright-wiki-loves-monuments-notice/|website=mapmyway.co.za|accessdate=2016-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161029130232/http://mapmyway.co.za/copyright-wiki-loves-monuments-notice/|archivedate=2016-10-29|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Timog Korea ===
Nagbibigay ng tadhanang kalayaan sa panorama ang Artikulo 35(2) ng [[batas sa karapatang-sipi ng Timog Korea]], subalit limitado lamang ito sa mga layuning di-komersiyal. Sa ilalim ng nasabing probisyon, maaaring gamitin ang mga obra at ibang mga likha na palagiang matatagpuan sa mga lantad na lugar para sa anumang layunin, maliban sa mga kasong &quot;ginawa ang pagpaparami para sa tangkang pagbebenta ng mga larawang ito.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.copyright.or.kr/master/file/downloadFileLibrary.do?filegroupno=51180 |title=COPYRIGHT ACT |website=Korea Copyright Commission |access-date=Abril 8, 2025 }}&lt;/ref&gt;

May isang kaso kaugnay sa kalayaan sa panorama sa Timog Korea noong 2008, hinggil sa paggamit ng isang ''production company'' ng isang gusali ng teatro sa isang patalastas nang walang pahintulot. Ipinasiya ng [[Hukuman ng Distritong Sentral ng Seoul]] na nilabag ng Pomato Co., Ltd. ang karapatang-sipi ni arkitekto Min Gyu-am sa &quot;UV House&quot;, na matatagpuan sa [[Paju]] at tinapos noong 2004, sa pamamagitan ng pagsasali nila ng gusali bilang elementong ''background'' sa isang patalastas pantelebisyon at pang-Internet ng [[Kookmin Bank]] noong 2005. Nakatanggap ang arkitekto ng bayad para sa arkila sa lugar, ngunit hindi siya nagbigay ng pahintulot ng paggamit ng karapatang-sipi ng gusaling ito. Matapos mailabas ang mga patalastas, sinabi ng arkitekto na ginamit nila ang obrang pang-arkitektura nang walang pahintulot mula sa kaniya, kaya humingi siya ng bayad-pinsala. Sa unang paglilitis, ipinasiya ng Hukumang ng Distritong Sentral ng Seoul na maliit na bahagi ng gusali lamang ang ginamit patalastas at hindi ang kabuoang gusali, kaya hindi maituturing na paglabag ito ng karapatang-sipi.&lt;ref&gt;Seoul Central District Court, Decision of 12 September 2007, 2006GaDan208142.&lt;/ref&gt; Noong Nobyembre 7, 2008, sa ikalawang paglilitis, sumang-ayon ang parehong panig sa kabayaran. Dahil diyan, winakasan ang ikalawang paglilitis nang walang pasiya, sa pamamamagitan ng mediasyon.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.lawtimes.co.kr/Legal-News/Legal-News-View?serial=48365 |title=[2008년 분야별 중요판례분석] (21)지적재산권 |date=Agosto 6, 2009 |access-date=Hulyo 12, 2021 |work=Beomnyul Sinmun (법률신문) |language=ko |archive-date=Hulyo 11, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711092730/https://www.lawtimes.co.kr/Legal-News/Legal-News-View?serial=48365 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Nangangailangan ng paunang pahintulot mula sa Korea Data Agency (K-DATA) at pagbabayad ng mga royalty ang paggamit ng mga larawan ng mga estatuwa ni Almirante [[Yi Sun-sin]] at [[Sejong ang Dakila|Hari Sejong]] sa [[Liwasang Gwanghwamun]] ng Seoul sa mga layuning pangkomersiyo, tulad ng patalastas at potograpiyang pangkomersiyo. Bahagi ito ng kasunduan sa pagitan ng [[Pamahalaang Metropolitano ng Seoul]] at mga mayhawak ng karapatang-sipi sa mga bantayog: sina {{ill|Kim Yeong-won|ko|김영원 (조각가)}} na tagahulma ng estatuwa ni Hari Sejong at {{ILL|Kim Namjo|ko|김남조}} na balo ng tagahulma ng estatuwa ni Yi Sun-sin. Kasabay ito ng pagpaparehistro ng mga nabanggit na estatuwa sa [[Komisyon sa Karapatang-sipi ng Korea]]. Inilalaan ang mga nakukuhang bayad sa &quot;mga proyekto para sa kapakanan ng lipunan at bayan ayon sa naisin ng mga mayhawak ng karapatang-sipi.&quot; Hindi kailangan ng paunang pahintulot para sa mga retratong pansarili lamang.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.seoul.co.kr/news/society/2011/12/05/20111205010005 |title=광화문 세종·이순신 동상 상업적 촬영땐 저작권료 |date=Disyembre 5, 2011 |author=Cho Hyun-suk |work=Seoul Shinmun |access-date=Abril 8, 2025 |language=ko}}&lt;/ref&gt; Mula noong 2013, inilipat ang pangangasiwa ng mga lisensiya sa [[Korean Culture and Information Service]] (KOCIS) ng [[Ministeryo ng Kultura, Palakasan at Turismo (Timog Korea)|Ministeryo ng Kultura, Palakasan at Turismo]]; pinawalang-bisa nito ang tungkulin ng K-DATA sa mga paglilingkod hinggil sa pampublikong pamamahala ng karapatang-sipi.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kogl.or.kr/news/noticeView.do?dataIdx=31&amp;jkouttype=external&amp;cPage=15 |title=공지사항 |date=Hulyo 4, 2013 |website=Korea Open Government License |access-date=Abril 8, 2025 |language=ko |archive-date=Mayo 2, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250502232452/https://www.kogl.or.kr/news/noticeView.do?dataIdx=31&amp;jkouttype=external&amp;cPage=15 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== Tsina, Republikang Bayan ng (PRC) ===
[[Talaksan:青岛五四广场五月的风雕塑夜景 2013-07-21.jpg|thumb|left|Eskulturang May Wind ({{lang|zh|五月的风雕塑}}) sa [[Liwasang Ika-apat na Mayo]] ng lungsod ng [[Qingdao]]]]
Nagbibigay ng sapat na kalayaan sa panorama ang Artikulo 22(10) ng [[batas sa karapatang-sipi ng Tsina]]. Ayon dito, pinahihintulutan ang paggamit ng isang obra &quot;na matatagpuan o naka-displey sa isang panlabas na pampublikong lugar&quot; sa pamamagitan ng pagguhit, potograpiya, o videograpiya nang walang pahintulot mula sa o remunerasyon sa mayhawak ng karaptang-sipi, &quot;sa kondisyong itutukoy ang pangalan ng manlilikha at pamagat ng obra.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wipolex.wipo.int/en/text/466268 |title=Copyright Law of the People’s Republic of China (as amended up to the Decision of February 26, 2010, by the Standing Committee of the National People's Congress on Amending the Copyright Law of the People's Republic of China) |author=China |access-date=Mayo 9, 2021 |website=WIPO Lex}}&lt;/ref&gt;

Ayon sa isang liham tugon mula sa [[Kataas-taasang Hukumang Bayan]] hinggil sa kaso ng eskulturang &quot;''[[Liwasang Ikaapat na Mayo|May Wind]]''&quot; sa [[Qingdao]], kahit na para sa pakinabang (''profit'') ito, ang muling paggamit ng nabanggit na gawa ay isang [[patas na paggamit]],&lt;ref&gt;{{cite wikisource |title=最高人民法院关于对山东省高级人民法院《关于山东天笠广告有限责任公司与青岛海信通信有限公司侵犯著作权纠纷一案的请示报告》的复函 |wslink=最高人民法院关于对山东省高级人民法院《关于山东天笠广告有限责任公司与青岛海信通信有限公司侵犯著作权纠纷一案的请示报告》的复函 |wslanguage=zh |last=中华人民共和国最高人民法院 |first= |authorlink=中华人民共和国最高人民法院 |coauthors= |year= |publisher= |location= |page= |pages= |scan=|date=2004-08-24|language=zh-cn}}&lt;/ref&gt; ngunit pinagtatalunan ng pamayanang akademiko ang pagiging tumpak ng pagpapasiyang ito,&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=孟|first1=奇勋|title=室外艺术作品合理使用司法认定标准之反思|journal=武汉理工大学学报（社会科学版）|date=2013-06|volume=26|issue=3|page=457|doi=10.3963/j.issn.1671-6477.2013.03.025|url=http://www.whxbsk.net:8080/sse/showFileCount?filename=D:/sse/2013/2012-01660.pdf&amp;title=2012-01660|accessdate=2016-10-28|trans_title=Reflections on Judicial Cognizance of Fair Use of Outdoor Art Works|publisher=武汉理工大学期刊社|language=zh-cn|issn=1671-6477|quote=当前，学术界对室外艺术作品合理使用的认定标准尚未形成共识，主要体现在对商业性使用是否属于合理使用的认识有所不同。部分学者坚持认为不能将营利性再使用纳入合理使用制度范围。|author=|archive-url=https://web.archive.org/web/20170222144856/http://www.whxbsk.net:8080/sse/showFileCount?filename=D%3A%2Fsse%2F2013%2F2012-01660.pdf&amp;title=2012-01660|archive-date=2017-02-22|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; at may nangyayari ding &quot;mga magkakaibang pasiya&quot; sa paghatol sa usaping ito.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=詹|first1=启智|last2=张|first2=灵溪|title=室外公共场所艺术作品合理使用探析|journal=法制与社会|date=2014|issue=22|pages=267-269|doi=10.3969/j.issn.1009-0592.2014.22.133|url=http://www.lunwendata.com/thesis/2015/50416.html|accessdate=2016-10-28|publisher=云南法制与社会杂志社|language=zh-cn|issn=1009-0592|author=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205000700/http://www.lunwendata.com/thesis/2015/50416.html|archive-date=2018-02-05|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Dahil sa kaugnay na mga palakad ng [[isang bansa, dalawang mga sistema]], hindi ipinatutupad ang nasabing mga batas sa [[Hong Kong]] at [[Macau]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=中華人民共和國香港特別行政區基本法|url=http://www.basiclaw.gov.hk/tc/basiclawtext/images/basiclaw_full_text_tc.pdf|website=基本法|publisher=香港特別行政區政府政制及內地事務局|accessdate=2016-10-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117030209/http://www.basiclaw.gov.hk/tc/basiclawtext/images/basiclaw_full_text_tc.pdf|archivedate=2015-11-17|language=zh-hk|format=PDF|date=2015-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=中華人民共和國澳門特別行政區基本法|url=http://bo.io.gov.mo/bo/i/1999/leibasica/index_cn.asp|website=澳門特別行政區政府印務局|accessdate=2016-10-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160426055414/http://bo.io.gov.mo/bo/i/1999/leibasica/index_cn.asp|archivedate=2016-04-26|language=zh-mo|date=1999-12-20}}&lt;/ref&gt;

==== Hong Kong ====
[[Talaksan:Bank of China Hong Kong.jpg|thumb|[[Toreng Bank of China (Hong Kong)|Toreng Bank of China]], dinisenyo ni arkitekto [[I. M. Pei]] (namatay noong 2019)]]
Tinitiyak ng Kautusan sa Karapatang-sipi ng Hong Kong ang kalayaan sa panorama sa mga pampublikong lugar. Kumakapit ito sa kapuwa mga likhang tatlong-dimensiyonal at masining na pagkakagawa. Pinahihintulutan ng mga regulasyon sa Artikulo 71 ang pagpaparami at pamamahayag ng larawan ng mga gusali, lilok, modelo ng mga gusali, at mga masining na pagkakagawa, at hindi isang pagsuway sa karapatang-sipi ang pampublikong pagbabahagi ng nasabing mga larawan. Gayunman, nakasaad sa Seksiyon 5 na iba ang mga obra ng masining na pagkakagawa (''works of artistic craftsmanship'') sa gawang grapiko (''graphic work''), at ibig sabihin nito hindi sakop ng tadhanang kalayaan sa panorama ang huling binanggit na uri ng gawa, na maaring pinta, drowing, dayagram, o mga gawang klitse, litograpo, grabado sa kahoy, atbp..&lt;ref&gt;{{cite web|title=第528章 《版權條例》 |url=http://www.legislation.gov.hk/blis_pdf.nsf/6799165D2FEE3FA94825755E0033E532/9849EA415F543AAA482575EF0014C04F/$FILE/CAP_528_c_b5.pdf |website=律政司: 雙語法例資料系統 |accessdate=2016-10-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160411220758/http://www.legislation.gov.hk/blis_pdf.nsf/6799165D2FEE3FA94825755E0033E532/9849EA415F543AAA482575EF0014C04F/%24FILE/CAP_528_c_b5.pdf |archivedate=2016-04-11 |language=zh-hk |date=1997-06-30 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==== Macau ====
Tinitiyak ng Derekto Blg. 43/99/M ang kalayaan sa panorama sa mga pampublikong lugar. Pinapayagan ng Artikulo 61 ang pagkuha ng mga obra na nakalagay sa mga pampublikong lugar sa pamamagitan ng potograpiya o videograpiya.&lt;ref&gt;{{cite web|title=第43/99/M號法令|url=http://bo.io.gov.mo/bo/i/99/33/declei43_cn.asp|website=澳門特別行政區政府印務局|accessdate=2016-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160323120248/http://bo.io.gov.mo/bo/i/99/33/declei43_cn.asp|archivedate=2016-03-23|language=zh-mo|date=1999-08-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=马|first1=海涛|last2=李|first2=亮|title=国际法学法理与实践|url=https://books.google.com/books?id=ZMQ7vQ_wTpEC&amp;pg=PA401|accessdate=2016-10-29|edition=1|date=2006-11|publisher=中国法制出版社|language=zh-cn|isbn=978-7-80226-323-9|pages=401–402|chapter=中国内地与澳门著作权法律制度之比较研究}}&lt;/ref&gt; Gayunman, sinasabi sa Artikulo 62 na hindi dapat makompromiso ng kalayaang ito ang mga kapakanan ng gawa at ng mayhawak ng karapatang-sipi nito, at kailangang itukoy ang manlilikha at pangalan ng obra hangga't maari.&lt;ref&gt;{{cite news|title=葡韻惹火遭禁拍攝建築物實在無理|url=http://www.shimindaily.net/v1/news/macau/%EF%BC%88%E7%89%B9%E5%AF%AB%EF%BC%89%E8%91%A1%E9%9F%BB%E6%83%B9%E7%81%AB%E9%81%AD%E7%A6%81%E6%8B%8D%E6%94%9D%E5%BB%BA%E7%AF%89%E7%89%A9%E5%AF%A6%E5%9C%A8%E7%84%A1%E7%90%86/|accessdate=2016-10-29|publisher=市民日报|date=2016-08-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161029043248/http://www.shimindaily.net/v1/news/macau/%EF%BC%88%E7%89%B9%E5%AF%AB%EF%BC%89%E8%91%A1%E9%9F%BB%E6%83%B9%E7%81%AB%E9%81%AD%E7%A6%81%E6%8B%8D%E6%94%9D%E5%BB%BA%E7%AF%89%E7%89%A9%E5%AF%A6%E5%9C%A8%E7%84%A1%E7%90%86/|archivedate=2016-10-29|language=zh-mo}}&lt;/ref&gt;

=== Uganda ===
Umiiral ang kalayaan sa panorama sa Seksiyon 15(1)(f) ng ''The Copyright and Neighbouring Rights Act, 2006'' ng Uganda, na isinasaad na maaaring isipi at ikomunika sa madla ang mga likhang arkitektura at sining na palagiang matatagpuan sa pampublikong lugar, sa pamamagitan ng potograpiya, mga likhang audiovisual, at pagsasahimpapawid sa telebisyon. Malawak ang kahulugan ng &quot;pampublikong lugar&quot; sa ilalim ng Seksiyon 2 ng batas, at nagngangahulugan itong &quot;anumang gusali o daanan na ang publiko ay may pansamantalang karapatan o pahintulot para makapasok, may bayad man o wala.&quot; Kabilang dito ang mga sinehan, restoran, pasilidad ng palakasan, at liwaliwan (''resorts'').&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wipolex-res.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/en/ug/ug001en.pdf |title=The Copyright and Neighbouring Rights Act, 2006 |author=Uganda |access-date=Oktubre 3, 2021 |website=WIPO Lex |archive-date=Oktubre 3, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211003044512/https://wipolex-res.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/en/ug/ug001en.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== United Arab Emirates ===
Hindi nagbibigay ng kalayaan sa panorama ang Artikulo 22(7) ng ''Federal Law No. 38 of 2021 on Copyrights and Neighboring Rights''. Pinahahintulutan lamang nito ang pagpapakita ng mga pinong sining, nalalapat na sining, hinulmang sining, at sining pang-arkitektura na palagiang matatagpuan sa pampublikong mga lugar &quot;sa mga brodkast&quot; lamang.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.moec.gov.ae/documents/20121/376326/copyright.pdf |title=Federal Decree-Law no. (38) of 2021 |access-date=Hulyo 4, 2022 |publisher=Ministry of Economy of the United Arab Emirates |date=Setyembre 20, 2021}}&lt;/ref&gt; Ang Artikulo 22(7) ng pinawalang-bisa na ''Federal Law No. 7 of 2002 on Copyrights and Neighboring Rights'' ay nagbibigay ng kawangis na limitadong legal na karapatan.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://wipolex.wipo.int/en/text/124611 |title=Federal Law No. 7 of 2002 on Copyrights and Neighboring Rights |author=United Arab Emirates |website=WIPO Lex |access-date=Mayo 7, 2021}}&lt;/ref&gt;

Kabilang sa mga gawa sa United Arab Emirates na isinasanggalang ng karapatang-sipi ang [[Burj Al Arab]], [[Burj Khalifa]], at [[Moske ng Sheikh Zayed]]. Inalis ang isinumiteng mga larawan na nagpapakita ng makabagong arkitektura ng bansa na walang maayos na mga pahintulot sa katapusan ng unang edisyon ng kampanyang ''Wiki Loves Emirates'' noong 2018, sanhi ng mahigpit na mga alituntunin sa paglilisensiya ng Wikimedia.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thenationalnews.com/arts-culture/art/uae-wikipedia-marathon-community-effort-finally-gives-the-emirates-a-proper-place-1.722097 |title=UAE Wikipedia: Marathon community effort finally gives the Emirates a proper place |date=Abril 16, 2018 |last=Gronlund |first=Melissa |access-date=Mayo 7, 2021 |work=[[The National (Abu Dhabi)|The National]]}}&lt;/ref&gt;

=== Unyong Europeo ===
[[Talaksan:Freedom of Panorama in Europe.svg|thumb|350px|Katayuan ng kalayaan sa panorama sa Europa
{{legend|#12a53e|Okey, kasama ang mga gusali, obra at mga pampublikong loob ng mga gusali}}
{{legend|#5fe442|Okey, kasama ang mga gusali at obra, ngunit hindi okey sa mga pampublikong loob ng mga gusali}}
{{legend|#ffd619|Okey para lamang sa mga gusali, at hindi okey sa mga pampublikong obra}}
{{legend|#f5443b|Hindi okey, o okey lamang sa hindi pangkomersiyo na paggamit}}
{{legend|#bbef2e|Okey, kasama ang mga gusali, obra at ilang mga loob ng mga gusali}}
{{legend|#bbb|Hindi tiyak}}
]]

Sa [[Unyong Europeo]], inilalaan ng [[Direktiba 2001/29/EC]] ang posilibilidad para sa mga kasaping estado na magkaroon ng sugnay hinggil sa kalayaan sa panorama sa kanilang mga batas sa karapatang-sipi, ngunit hindi ito sapilitan.&lt;ref name=&quot;eu&quot;&gt;{{cite web|author=N.N.|url=http://www.fotocommunity.de/info/Panoramafreiheit#Europa_hilft|title=Panoramafreiheit|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150418173225/http://www.fotocommunity.de/info/Panoramafreiheit|archive-date=2015-04-18|access-date=2020-05-18}} Tingnan din [http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32001L0029:EN:HTML Article 5(3)(h) of 2001/29/EC].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ipkitten.blogspot.co.uk/2015/06/freedom-of-panorama-what-is-going-on-at.html|title=The IPKat|work=ipkitten.blogspot.co.uk|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626204251/http://ipkitten.blogspot.co.uk/2015/06/freedom-of-panorama-what-is-going-on-at.html|archive-date=2015-06-26}}&lt;/ref&gt;

Noong 2015, iminungkahi ni [[Felix Reda]], dating kasapi ng [[Parlamentong Europeo]] (''MEP'') mula Alemanya, na ilapat ang kalayaan sa panorama sa lahat ng mga bansa ng Unyong Europeo. Ipinahayag niya na sa pamamagitan ng karapatang ito, malayang maibabahagi ng mga tao ang kanilang mga larawan ng mga pampublikong espasyo na maaaring maglaman ng mga gusali at pampublikong sining, upang &quot;ipahayag at ibahagi ang kanilang mga karanasan at saloobin&quot; at &quot;mapangalagaan ang ating mga paglalakbay at mangasiwaan ang ating mga impresyon para sa susunod na mga salinlahi.&quot;&lt;ref name=EUparl&gt;{{cite web |url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/security/20150701STO72903/debate-should-the-freedom-of-panorama-be-introduced-all-over-the-eu |title=Debate: should the freedom of panorama be introduced all over the EU? |date=Hulyo 2, 2015 |access-date=Pebrero 11, 2021}}&lt;/ref&gt;

Binatikos ni [[Jean-Marie Cavada]], dating ''MEP'' mula Pransiya, ang kaniyang mungkahi, at sa halip ay naghain ng isang kahaliling panukala na naglalayong paghigpitan ang kalayaan sa panorama ng lahat ng mga kasapi ng Unyong Europeo sa hindi pangkomersiyo na mga gamit lamang.&lt;ref name=EuroNewsFOP1&gt;{{cite news|url=https://www.euronews.com/2015/07/08/fight-for-freedom-of-panorama-savepos-wikipedia |title=The bitter fight for Freedom of Panorama |last=Seymat |first=Thomas |date=Hulyo 8, 2015 |work=[[Euronews]] |access-date=Pebrero 11, 2021}}&lt;/ref&gt; Sinabi ni Cavada na nakapipinsala ang pangkomersiyo na kalayaan sa panorama sa mga karapatan ng mga manlilikha ng mga sining pang-arkitektura at pampublikong sining dahil binibigyan ito ng pahintulot sa mga korporasyong pang-Internet tulad ng [[Pundasyong Wikimedia|Wikimedia]] at [[Meta Platforms|Facebook]] na pakinabangan ang nabanggit na mga sining nang walang kabayaran sa mga manlilikha.&lt;ref name=EUparl/&gt; Idinagdag ng kaniyang tanggapan na hindi maka-aapekto ang di-komersiyal na kalayaan sa panorama sa [[Internet]], bagkus tinitiyak lamang nito na &quot;nagbibigay ang mga platapormang pang-Internet tulad ng [[Facebook]], [[Instagram]], at [[Flickr]] ng makatarungang kabayaran sa mga manlilikha.&quot;&lt;ref name=DWFOP1&gt;{{cite news |url=https://www.dw.com/en/freedom-of-panorama-will-the-eu-ban-landmark-photography/a-18554383 |title=&quot;Freedom of Panorama&quot;: Will the EU ban landmark photography? |date=Hunyo 30, 2015 |last=Tost |first=Olaf |work=[[Deutsche Welle]] |access-date=Pebrero 11, 2021}}&lt;/ref&gt; May nauna nang mga kasunduan ang [[Dailymotion]] at [[YouTube]] sa {{ill|ADAGP|fr|Société des auteurs dans les arts graphiques et plastiques}}, noong 2008 para sa Dailymotion at 2010 para sa YouTube, para sa legal na paggamit ng mga larawan ng mga gusali at pampublikong sining sa kanilang mga plataporma. Iginiit ng ADAGP, isang samahan ng mga manlilikha ng pampublikong sining na nakahimpil sa Pransiya, na hahantong ang kalayaan sa panorama sa &quot;pagkawala ng 3 hanggang 6 milyong euro, o 10 hanggang 19 na bahagdan ng taunang koleksiyon&quot; sa Pransiya pa lamang.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.lesechos.fr/2015/07/bataille-autour-de-la-liberte-de-photographier-dans-lespace-public-267827 |title=Bataille autour de la liberté de photographier dans l'espace public |work=[[Les Echos (Pransiya)|Les Echos]] |last=Moutot |first=Anaïs |date=Hulyo 9, 2015 |access-date=Nobyembre 25, 2024 |language=fr}}&lt;/ref&gt;

Ang pagpuna ng mga netizen sa panukala ni Cavada ay nauwi sa isang online na petisyon ng mga aktibista sa karapatan sa Internet kalakip ang hashtag na #SaveFOP; nakakuha ito ng higit sa 460,000 mga lagda sa loob ng dalawang linggo matapos itong ilunsad.&lt;ref name=EuroNewsFOP1/&gt; Ayon sa mamamahayag ng ''[[The Register]]'' sa larangan ng [[teknolohiyang pang-impormasyon]] na si [[Andrew Orlowski]], &quot;huwad at mapanlinlang&quot; ang pakikialam ng Wikipedia sa usapin.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.theregister.com/2015/07/02/wikipedia_jumps_on_bogus_photo_scare_to_tell_us_the_internet_is_breaking_again/ |title=Wikipedia jumps aboard the bogus 'freedom of panorama' bandwagon |date=Hulyo 2, 2015 |access-date=Disyembre 9, 2021 |last=Orlowski |first=Andrew |work=[[The Register]]}}&lt;/ref&gt; Ayon naman sa ''[[Full Fact]]'', isang websayt sa Reyno Unido na nagsusuri ng mga impormasyon, ang [[Komisyong Europeo]] lamang ang may kapangyarihang gumawa ng bagong batas, at hindi maaaring makaimpluwensiya sa komisyon ang anumang rekomendasyong inaprobahan ng parlamento.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://fullfact.org/europe/eu-gherkin-and-freedom-panorama/ |title=The EU, the Gherkin and 'freedom of panorama' |date=Hunyo 29, 2015 |website=[[Full Fact]] |access-date=Disyembre 1, 2024}}&lt;/ref&gt;

Ibinasura ng plenaryo ng Parlamentong Europeo ang mahigpit na panukala ni Cavada noong ika-9 ng Hulyo, 2015. Gayunman, hindi umusad ang maka-Wikipediang panukala ng dating MEP ng Olanda na si [[Marietje Schaake]] para isaklaw ang kalayaan sa panorama sa iba pang mga bansa sa samahan. Napanatili sa umiiral na katayuan ang kalayaan sa panorama sa Unyong Europeo.&lt;ref&gt;{{cite news |title=European Parliament rejects ‘absurd’ EU plan to axe Freedom of Panorama |url=https://amateurphotographer.com/latest/photo-news/european-parliament-rejects-absurd-eu-plan-to-axe-freedom-of-panorama/ |date=Hulyo 9, 2015 |access-date=Disyembre 24, 2025 |website=Amateur Photographer}}&lt;/ref&gt;

==== Alemanya ====
Ipinaliliwanang ang ''{{lang|de|Panoramafreiheit}}'' sa Artikulo 59 ng ''{{lang|de|Urheberrechtsgesetz}}''.&lt;ref name=&quot;de&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fotorecht.de/publikationen/gebaeude.html|title=Fotografieren von und in Gebäuden|last=Seiler|first=David|work=visuell|date=2001-06-24|issue=5/2001|page=50|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930161320/http://www.fotorecht.de/publikationen/gebaeude.html|archive-date=2007-09-30|access-date=2020-05-18}} Tingnan din: {{cite web|url=http://bundesrecht.juris.de/urhg/__59.html|title=§59 UrhG (Germany)|language=de|url-status=live|archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110223132716/http://bundesrecht.juris.de/urhg/__59.html|archive-date=2011-02-23|access-date=2007-09-20}}&lt;/ref&gt; Ayon sa 59(1), &quot;pinahihintulutang magparami at ipamahagi, sa pamamagitan ng pinta, drowing, potograpiya, o sinematograpiya, ang mga obra na palagiang matatagpuan sa mga pampublikong daanan, kalye, o lugar at maipamahagi at maikomunika ang mga nasabing sipi. Para sa mga gawang pang-arkitektura, umiiral lamang ang tadhanang ito sa panlabas na anyo [ng gusali].&quot; Mula pa sa bersiyon ng batas noong ika-1 ng Enero, 1966 ang kasalukuyang sugnay na ito,&lt;ref&gt;Tingnan din: Thomas Fuchs, {{cite web |url=http://lexetius.com/UrhG/59 |title=Gesetz über Urheberrecht und verwandte Schutzrechte (Urheberrechtsgesetz) vom 9. September 1965. §&amp;nbsp;59 |website=Historisch-synoptische Edition 1965–2016 |language=de |access-date=Abril 30, 2017}}&lt;/ref&gt; buhat pa sa batas ng dating bansa na [[Kanlurang Alemanya]]. Hindi tinanggap ang isang panukala noong 1962 na hingan ang publiko na magbayad sa manlilikha para sa komersiyal na mga paggamit ng mga larawan, sapagkat katumbas ng &quot;paglalaan ng mga gawa sa publiko&quot; ang panghabambuhay na pagtatayo ng mga gawang iyon sa mga pampublikong lugar. Tinanggihan din ang isa pang panukala noong taong iyon na naglalayong isama sa karapatang panorama ang looban ng mga museo, dahil &quot;hindi nakalaan sa publiko tulad ng mga gawang nakatayo sa mga pampublikong lugar&quot; ang mga sining sa mga museo.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dserver.bundestag.de/btd/04/002/0400270.pdf |title=Entwurf eines Gesetzes über Urheberrecht und verwandte Schutzrechte (Urheberrechtsgesetz) |date=Marso 23, 1962 |page=76 |access-date=Hulyo 8, 2025 |language=de}}&lt;/ref&gt;

Sa isang pasiya noong 2002, tinanggihan ng {{ILL|Hukumang Pederal ng Katarungan|en|Federal Court of Justice}} ang ''panoramafreiheit'' sa mga postkard ng ''[[Wrapped Reichstag]]'', obra nina [[Christo at Jeanne-Claude]], na nilathala ng isang tagapaglathalang nakabase sa Berlin. Ayon sa hukuman, hindi pampalagian ang pagtatanghal ng obrang pang-arkitektura. Ipinalagay ng hukuman na pinahihintulutan sa batas ang pribadong paggamit ng mga larawan nito nang walang pahintulot mula sa nabanggit na mga manlilikha.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://juris.bundesgerichtshof.de/cgi-bin/rechtsprechung/document.py?Gericht=bgh&amp;Art=pm&amp;Datum=2002-1&amp;nr=13376&amp;pos=1&amp;anz=8&amp;Blank=1 |title=Keine Panoramafreiheit für Verhüllten Reichstag |author=Pressestelle des Bundesgerichtshofs |date=Enero 24, 2002 |access-date=Oktubre 29, 2024 |language=de}}&lt;/ref&gt;

Isang halimbawa ng [[paglilitis]] dahil sa sari-saring mga batas sa EU ay ang ''{{lang|de|[[:de:Hundertwasserentscheidung|Hundertwasserentscheidung]]}}'' (pasiyang Hundertwasser), isang kaso sa Alemanya na naipanalo ni [[Friedensreich Hundertwasser]] laban sa isang kompanyang Aleman hinggil sa paggamit ng isang retrato ng isang gusaling [[Austria|Awstriyan]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dejure.org/dienste/vernetzung/rechtsprechung?Text=I%20ZR%20192/00|title=Rechtsprechung – BGH, 05.06.2003 - I ZR 192/00|website=dejure.org|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820052628/https://dejure.org/dienste/vernetzung/rechtsprechung?Text=I%20ZR%20192%2F00|archive-date=2016-08-20|access-date=2020-05-18}}&lt;/ref&gt;

[[Talaksan:Die Sonnenuhr auf der der Halde Schwerin.jpg|thumb|''Sonnenuhr mit Geokreuz'' (&quot;Sundial na may kalakip na Heo-Krus&quot;), isang lilok ni {{ILL|Jan Bormann|de}} noong 1994 sa lungsod ng [[Castrop-Rauxel]]. Nasangkot ito sa pasiya ng Hukumang Pederal ng Katarungan noong 2024 na ipinagkait ang kalayaan sa panorama sa mga komersiyal na gamit ng mga larawan ng pampublikong sining na kinunan gamit ang mga ''drone''.&lt;ref name=WDRDronePano/&gt;]]
Alinsunod sa isang pasiya ng Hukumang Pederal ng Katarungan noong 2024, hindi sakop ng ''panoramafreiheit'' ang mga larawang kuha sa ''drone'' ng mga pampublikong sining na naipagsasanggalang pa rin ng karapatang-sipi. Sang-ayon ito sa pasiya ng Nakatataas na Hukumang Panrehiyon ng Hamm noong isang taon, na sumang-ayon naman sa naunang desisyon ng Hukumang Panrehiyon ng Bochum. May kaugnayan ito sa isang tagapaglathalang nakabase sa [[Ruhr]] na nagbenta ng mga aklat na naglalaman ng mga larawan ng mga ''art installation'' na kinuha gamit ang ''drone''. Kinatawan ng nagsasakdal na ''Verwertungsgesellschaft Bild-Kunst'', isang samahan ng mga arteista, ang mga manlilikha ng mga nasabing obra. Ayon sa hukuman, pinoprotektahan lamang ng ''panoramafreiheit'', ang mga larawan ng mga obra na kinunan mula sa kalye, at hindi ang mga larawan ng kaparehong mga obra na ginamitan ng mga natatanging kagamitan tulad ng mga hagdan. Ang mga larawan na ginamitan ng mga ''drone'' ay mula sa himpapawid na &quot;karaniwang hindi madaling puntahan ng publiko&quot; at hindi dapat ipamahagi o ibenta sa publiko ang nasabing mga larawan.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://haerting.de/en/insights/olg-hamm-drohnenperspektive-wird-nicht-von-der-panoramenfreiheit-gedeckt/ |title=OLG Hamm: Drone perspective is not covered by freedom of panoramas |website=HÄRTING Rechtsanwälte |date=Hunyo 5, 2023 |access-date=Nobyembre 3, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.heise.de/en/news/Bundesgerichtshof-Freedom-of-panorama-does-not-apply-to-all-drone-footage-9993735.html |title=Bundesgerichtshof: Freedom of panorama does not apply to all drone footage |date=Oktubre 24, 2024 |last=Krempl |first=Stefan |access-date=Oktubre 30, 2024 |website=Heise Online}}&lt;/ref&gt; Ipinalagay ng abogadong si Arndt Kempgens na sakop din ng hatol ang mga tagalikha ng mga nilalaman (''content creator'') na gumagamit ng mga nasabing obra sa mga plataporma katulad ng YouTube at [[TikTok]] sa pamamagitan ng potograpiya sa mga ''drone''; ipinalagay din niyang apektado ang mga larawang kuha sa ''drone'' na ginamit sa pangkomersiyo na layunin bago ang hatol, na nagpapahiwatig ng isang retroaktibong bisa ng nabanggit na hatol.&lt;ref name=WDRDronePano&gt;{{cite news |url=https://www1.wdr.de/nachrichten/ruhrgebiet/bgh-urteil-urheberrecht-kunst-drohnenbilder-100.html |title=BGH-Urteil: Verlag soll für Drohnenbilder von Kunstwerken bezahlen |date=Oktubre 23, 2024 |last=Wilger |first=Von Martin |work=[[Westdeutscher Rundfunk|WDR]] |access-date=Mayo 10, 2025 |language=de}}&lt;/ref&gt;

==== Austria ====
Nagpapahintulot ng kalayaan sa panorama ang ikalimang aytem ng unang talata ng Artikulo 54 ng ''Urheberrechtsgesetz'': &quot;ang pagpaparami, pamamahagi, pampublikong pagpapalabas sa pamamagitan ng mga aparatong optiko, pagsasahimpapawid at pagpapaabot sa publiko ng mga gawang pang-arkitektura na nakabatay sa isang natapos na gusali o ibang mga gawa ng sining na batay sa mga piraso ng obrang ginawa upang itayo nang palagian sa isang pampublikong lugar; hindi saklaw ang reproduksiyon ng mga gawang pang-arkitektura, ang reproduksiyon ng isang likhang pinta o sining grapiko upang itayo nang palagian sa nabanggit na uri ng lugar, gayundin ang reproduksiyon ng mga gawang lilok sa pamamagitan ng panlililok.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ris.bka.gv.at/Dokument.wxe?Abfrage=Bundesnormen&amp;Dokumentnummer=NOR40173320 |title=RIS - Urheberrechtsgesetz § 54 - Bundesrecht konsolidiert |website=Rechtsinformationssystem des Bundes |access-date=Hulyo 13, 2025 |year=2015 |lang=de}}&lt;/ref&gt;

==== Belhika ====
[[Talaksan:Atomium (UnorthodoxY) - Flickr.jpg|thumb|left|[[Atomium]] sa Bruselas]]
Ipinatupad ang kalayaan sa panorama sa [[Belhika]] noong 2016. Ipinasa ng kanilang lehislatura ang probisyong XI.190 2/1° na idinagdag sa kanilang batas sa karapatang-sipi, ang Kodigo ng Batas Ekonomiko (''Code of Economic Law'') noong Hunyo 27, 2016, at sinimulan ang pagpapatupad nito noong Hulyo 15, 2016, pagkaraang nilagdaan ito ng kanilang hari at nilathala ito sa kanilang opisyal na lathalaing ''State Gazette''.&lt;ref name=ManagingIPBelFOP&gt;{{cite web|url=https://www.managingip.com/article/b1kbpg5bpx2rhw/belgium-freedom-of-panorama-a-new-copyright-exception |title=Belgium: Freedom of panorama – a new copyright exception |date=Setyembre 27, 2016 |access-date=Disyembre 15, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=InfojusticeBelFOP&gt;{{cite web|url=http://infojustice.org/archives/36318 |title=THERE IS NOW FREEDOM OF PANORAMA IN BELGIUM |date=Hulyo 19, 2016 |access-date=Disyembre 15, 2020}}&lt;/ref&gt; Nakasaad sa probisyong ito na hindi maaaring hadlangan ng mga manlilikha (maaaring mga arkitekto o arteista) &quot;ang reproduksiyon at komunikasyon sa publiko ng mga obrang biswal, grapiko, at pang-arkitektura na nilayong ipuwesto nang palagian sa pampublikong lugar, sa kondisyong tulad ng sa pagsasalarawan nito ang reproduksiyon at komunikasyon sa publiko ng naturang gawa at hindi magdudulot ang nasabing reproduksiyon at komunikasyon sa publiko ng di-makatuwirang pinsala sa tunay na karapatan ng manlilikha.&quot;&lt;ref name=ManagingIPBelFOP/&gt;

Nauna nang nabigong maipasa ang mungkahi ng karagdagang probisyon na hindi dapat magamit ang karapatan sa mga layuning pangkomersiyo, tuwiran man o hindi. Hindi nakuha ng mayoryang suporta sa Parlamento ang mahigpit na sugnay na ito.&lt;ref&gt;Kapulungan ng mga Kinatawan ng Belhika, ''[https://www.dekamer.be/doc/PCRA/pdf/54/ap115.pdf Compte Rendu Analytique. Séance Plénière. Jeudi, 2016-16-06, Après-midi (CRABV 54 PLEN 115)]'' (talaksang PDF; 1.2&amp;nbsp;MB), pahinang 58. Inilimbag ang susog bilang [http://www.lachambre.be/FLWB/PDF/54/1484/54K1484010.pdf Dokumento 1484/010] (talaksang PDF; 0.4&amp;nbsp;MB), Hunyo 16, 2016.&lt;/ref&gt;

Kasunod ng pagpapakilala ng kalayaan sa panorama sa bansa, malaya na ang pagkuha ng mga retrato ng tanyag na [[Atomium]] sa [[Bruselas]], pati na ang paglathala ng mga retrato nito sa anumang midya, kabilang na ang midyang pangkomersiyo at [[hatirang pangmadla]], nang hindi inalalahanan ang maaaring hakbanging legal mula sa mga eredero/eredera ng lumikha nitong si [[André Waterkeyn]].&lt;ref name=ManagingIPBelFOP/&gt;&lt;ref name=ExpertPhotoFOP&gt;{{cite web|url=https://expertphotography.com/freedom-of-panorama-photography/ |title=Freedom of Panorama – What It Means for Photography |last=Hull |first=Craig |access-date=Disyembre 15, 2020}}&lt;/ref&gt;

==== Dinamarka ====
Ayon sa Artikulo 24(2) ng batas sa karapatang-sipi ng [[Dinamarka]], maaring paramihin ang mga larawan (tulad ng retrato) ng anumang obrang matatagpuan sa pampublikong lugar, ngunit sa hindi pangkomersiyo na layunin lamang. Sa Artikulo 24(3) naman nakasaad na maaring isipi nang malaya ang mga gusali sa kaanyuang larawan, sa anumang layunin.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/en/dk/dk091en.pdf |title=Consolidated Act on Copyright (Consolidated Act No. 1144 of October 23, 2014) |website=WIPO Lex |access-date=Disyembre 20, 2020 | lang=en}}&lt;/ref&gt;

[[Talaksan:Petite sirène de Copenhague (conforme à la loi danoise).JPG|thumb|Sinalang retrato ng ''The Little Mermaid'']]
Hindi pa rin ganap ang kalayaan sa panorama sa Dinamarka para sa mga obrang hindi pang-arkitektura. Naipagsasanggalang ng karapatang-sipi ang lilok na ''[[The Little Mermaid (estatwa)|The Little Mermaid]]'', obra ni [[Edvard Eriksen]] (namatay 1959), hanggang taong 2034, at kilalang litihiyoso ang pamilya ng manlililok.&lt;ref name=ExpertPhotoFOP/&gt; Pinagmultahan ang ilang mga pahayagang Dinamarkes dahil sa paggamit ng mga retrato ng lilok nang walang pahintulot mula sa pamilyang Eriksen. Itinuturing na komersiyal ang layunin ng midya sa bansa. Winika ni Søren Lorentzen, ''photo editor'' ng ''[[Berlingske]]'' na kabilang sa mga pahayagang pinagmultahan, &quot;Gumamit kami ng isang retrato nang walang pahintulot. Iyon ay malinaw na paglabag sa batas sa karapatang-sipi, kahit na nahihirapan akong intindihin kung bakit hindi maaring gumamit ang sinuman ng mga retrato ng isang pambansang yaman gaya ng ''Little Mermaid'' nang hindi lumalabag sa batas sa karapatang-sipi.&quot; Depensa ni Alice Eriksen, ang apo ng manlililok, ang gayong pagbabawal ay pagtalima lamang sa mga batas ng bansa. Dagdag pa niya, &quot;pareho lamang ito sa pagtanggap ng bayad kapag itinutugtog ang isang awit.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.thelocal.dk/20140816/denmarks-iconic-symbol-that-we-cant-show-you |title=Denmark's icon... that we can't show you |work=The Local |date=Agosto 16, 2014 |access-date=Disyembre 20, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://petapixel.com/2014/08/20/try-publish-picture-statue-denmark-youd-better-ready-pay/ |title=If You Try to Publish a Picture of this Statue in Denmark, You’d Better be Ready to Pay Up |last=Burgett |first=Gannon |website=PetaPixel |date=Agosto 20, 2014 |access-date=Disyembre 20, 2020}}&lt;/ref&gt;

==== Eslobenya ====
Isinasaad ng Artikulo 55 ng ''Copyright and Related Rights Act'' ng Eslobenya na &quot;Ang mga likhang palagiang matatagpuan sa mga parke, kalye, liwasan, o ibang mga lugar na pangkalahatang mapupuntahan ng publiko ay maaaring gamitin,&quot; ngunit ipinagbabawal ito kung ang layon ng paggamit ay upang kumita.&lt;ref&gt;{{cite document| url=https://www.uradni-list.si/1/content?id=78529 |title=Zakon o avtorski in sorodnih pravicah (uradno prečiščeno besedilo) (ZASP-UPB3) |work=Uradni list RS |issue=16/2007 |date=Pebrero 23, 2007 |lang=sl |pages=1805}}&lt;/ref&gt; Subalit sa gawa, nagngangahulugan itong ang mga bagay sa pampublikong espasyo, tulad ng mga gusali at rebulto, na naipagsasanggalang pa ng karapatang-sipi ay maaaring kunan ng retrato para lamang sa pansariling gamit kung walang pahintulot mula sa mga manlilikha ng gayong mga obra, at ipinagbabawal ang paglathala ng mga nasabing larawan sa isang portada ng turismo (''tourism portal'') o sa isang pahayagan (sapagkat itinuturing na komersiyal ang paglilimbag ng mga pahayagan).&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.rtvslo.si/evropska-unija/ali-bo-unija-omejila-objavo-slik-javnih-stavb-na-druzbenih-omrezjih/368889 |title=Ali bo Unija omejila objavo slik javnih stavb na družbenih omrežjih? |publisher=MMC RTV Slovenija |date=Hulyo 5, 2015 |first=Gregor |last=Cerar |lang=sl}}&lt;/ref&gt;

==== Espanya ====
Nagbibigay ng tadhanang kalayaan sa panorama ang [[batas sa karapatang-sipi ng Espanya]]. Nakasaad sa Artikulo 35(2) na &quot;ang mga likha na palagiang matatagpuan sa mga parke, kalye, liwasan o iba pang mga pampublikong daanan ay maaaring sipiin, ipamahagi at iparating nang malaya sa pamamagitan ng mga pinta, drowing, retrato, at mga pamamaraang audiovisual.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.wipo.int/wipolex/en/legislation/details/21371 |title=Consolidated Text of the Law on Intellectual Property, Regularizing, Clarifying and Harmonizing the Applicable Statutory Provisions (approved by Royal Legislative Decree No. 1/1996 of April 12, 1996, and amended up to Royal Decree-Law No. 6/2022 of March 29, 2022) |author=Spain |lang=es |access-date=Hunyo 10, 2025 |website=WIPO Lex}}&lt;/ref&gt;

==== Estonya ====
Limitado ang kalayaan sa panorama sa Estonya sa di-komersiyal na paggamit ng mga larawan ng mga likhang pang-arkitektura, sining biswal, sining na napapakinabangan, at retrato na panghabambuhay na matatagpuan sa mga lugar na napapasukan ng publiko. Makikita ang probisyon sa Seksiyon 20¹ ng kanilang batas sa karapatang-sipi. Gayundin, hindi dapat maging mga pangunahing paksa ng mga larawan ang nasabing mga likha. May isang napakalimitadong probisyon para sa komersiyal na paggamit ng arkitektura na makikita sa Seksiyon 20²; limitado lamang ito sa mga &quot;''real estate advertisement''&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.riigiteataja.ee/akt/119032019055 |title=Autoriõiguse seadus |website=Riigi Teataja |language=et |access-date=Pebrero 17, 2023}}&lt;/ref&gt;

==== Gresya ====
Hindi umiiral ang kalayaan sa panorama sa Gresya. Nagbibigay lamang ng maghigpit ngunit hindi malinaw na eksepsiyon ang kanilang batas sa karapatang-sipi, ang Batas Blg. 2121/1993 sa Karapatang-sipi, mga Kaugnay na Karapatan, at mga Bagay Pangkalinangan, na huling inamyenda noong 2021. Pinahihintulutan lamang ang &quot;paminsan-minsang pagpaparami at pagkomunika sa midyang pangmadla ng mga larawan ng mga likhang pang-arkitektura, pinong sining, retrato, o mga sining na napapakinabangan na panghabambuhay na nakapuwesto sa mga pampublikong lugar.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.opi.gr/en/library/law-2121-1993#a26 |title=Law 2121/1993 |website=Hellenic Copyright Organization |access-date=Disyembre 31, 2022 |quote=''The occasional reproduction and communication by the mass media of images of architectural works, fine art works, photographs or works of applied art, which are sited permanently in a public place.'' |archive-date=Disyembre 31, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231022238/https://www.opi.gr/en/library/law-2121-1993#a26 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== Italya ====
Walang umiiral na kalayaan sa panorama sa [[Italya]].&lt;ref name=&quot;it&quot;&gt;{{cite news|url=http://punto-informatico.it/2030219/PI/News/wikipedia-cede-al-diritto-autore-italiota.aspx|title=Wikipedia cede al diritto d'autore|last=Spinelli|first=Luca|work=Punto Informatico|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080929014738/http://punto-informatico.it/2030219/PI/News/wikipedia-cede-al-diritto-autore-italiota.aspx|archive-date=2008-09-29|access-date=2020-05-18}}&lt;/ref&gt; Sa kabila ng maraming mga opisyal na protesta&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.grillini.it/show.php?4884|title=Interrogazione - Diritto di panorama|trans-title=Interrogation - panorama right|last1=Grillini|first1=Franco|website=Grillini.it|language=it|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081025001151/http://www.grillini.it/show.php?4884|archive-date=2008-10-25|access-date=2020-05-18}}&lt;/ref&gt; at isang pambansang inisyatibang&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.diritto.it/all.php?file=25583.pdf|title=Dare un senso al degrado|last1=Scorza|first1=Guido|last2=Spinelli|first2=Luca|date=2007-03-03|location=Rome|format=PDF|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090708045222/http://www.diritto.it/all.php?file=25583.pdf|archive-date=2009-07-08|access-date=2020-05-18}}&lt;/ref&gt; pinamunuan ng abogadong si Guido Scorza at mamamahayag na si [[Luca Spinelli]] (na tinampok ang usapin),&lt;ref name=&quot;it&quot;/&gt; pinagbabawal pa rin ang paglalathala ng larawan ng mga pampublikong lugar, alinsunod sa mga lumang batas sa karapatang-sipi ng bansa.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:legge:1941-04-22;633!vig=|title=Legge 22 aprile 1941 n. 633|language=it|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141223012833/http://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:legge:1941-04-22;633!vig=|archive-date=2014-12-23|access-date=2020-05-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.camera.it/parlam/leggi/deleghe/testi/04042dl.htm|title=Decreto Legislativo 22 gennaio 2004, n. 42|language=it|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20081024122502/http://www.camera.it/parlam/leggi/deleghe/Testi/04042dl.htm|archive-date=2008-10-24|access-date=2020-05-18}}&lt;/ref&gt; Mayroon din isang batas na tinatawag na &quot;''{{lang|it|[[Codice Urbani]]}}''&quot; na buhat pa sa 2004. Bukod sa mga ibang tadhana, nakasaad dito na upang makapaglathala ng mga larawan ng &quot;mga pangkalinangang bagay&quot; (''cultural goods'', sa teoriya lahat ng mga bagay na may katangiang pangkalinangan at pansining tulad ng mga gusali) para sa mga layuning pangkomersiyo, kailangan munang kumuha ng pahintulot mula sa pampook na sangay ng Ministeryo ng mga Sining at Pamanang Pangkultura, ang ''{{lang|it|Soprintendenza}}''.

==== Latbya ====
Walang ganap na kalayaan sa panorama sa [[Latbiya]]. Sa Tsapter V ng kanilang Batas sa Karapatang-sipi (&quot;''Autortiesību likums''&quot;), nakasaad na maaring gamitin ang anumang larawan ng isang obrang biswal at pang-arkitektura para lamang sa mga sumusunod na layunin: pansarili, pang-impormasyon sa balitaan o mga palatuntunan hinggil sa kasalukuyang mga pangyayari (''current affairs''), at mga akdang hindi pangkomersiyo.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://likumi.lv/doc.php?id=5138 |title=Autortiesību likums |lang=lv}}&lt;/ref&gt;

==== Luksemburgo ====
Walang kalayaan sa panorama sa [[Luksemburgo]]. Pinahihintulutan ng Artikulo 10(7°) ng kanilang batas sa karapatang-sipi ang pagsasalarawan ng pampublikong obra na matatagpuan sa mga lugar na mapapasukan ng publiko, kung ang mga likhang iyon &quot;ay hindi pangunahing paksa ng pagpaparami o komunikasyon.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/2001/04/18/n2/jo |title=Loi du 18 avril 2001 sur les droits d'auteur, les droits voisins et les bases de données. |lang=fr |website=Legilux |accessdate=Disyembre 21, 2022}}&lt;/ref&gt;

==== Olanda ====
Mayroong kalayaan sa panorama ang kaharian ng [[Netherlands|Olanda]], sa ilalim ng Artikulo 18 ng kanilang batas sa karapatang-sipi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|access-date=Hunyo 24, 2015 |title=Artikel 18 Nederlandse Auteurswet |url=http://wetten.overheid.nl/BWBR0001886/geldigheidsdatum_24-06-2015#HoofdstukI_6_Artikel18 |language=nl}}&lt;/ref&gt; Maaaring ibahagi nang malaya ang mga sariling retrato ng mga likhang sining, tulad ng mga gusali at lilok, na matatagpuan sa mga pampublikong espasyo, kapagka ipinakikita sa larawan ang gawa na tulad ng karaniwang nakikita [ng mga tao] sa gawa sa lugar na iyon. Sa gayon, hindi pinahihintulutang baguhin ang retrato sa paraang tanging gawa na lang ang natira (tulad ng pagtatabas ng paligid ng larawan) o paglikha ng hinangong likha na hindi na sang-ayon sa kondisyong ito (tulad ng isang silweta, anino, o naka-estilong representasyon ng gawa). Dagdag pa rito, nakasaad sa tadhana na tanging ilang mga gawa ng isang parehong manlilikha ang maaaring isali ng tagagamit ng larawan sa isang kalipunan ng mga gawa.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Arnoud Engelfriet |title=Fotograferen van kunst op openbare plaatsen |url=http://www.iusmentis.com/auteursrecht/nl/foto/openbarekunst/ |website=Ius Mentis |language=nl}}&lt;/ref&gt;

Dating mahigpit ang alituntunin ng Olanda sa kalayaan sa panorama noong 1972–2004, kung kailang hindi maaaring maging pangunahing paksa ng mga larawan ang mga gawa.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gerbrandy |first=S. |title=Kort commentaar op de Auteurswet 1912 |publisher=Gouda Quint Arnhem |year=1988 |isbn=9789060005095 |language=nl}}, Art. 18 para. 6. Reproduced here from the German translation of the law as amended on 27 October 1972 in: {{Cite book |last1=Möhring |first1=Philipp |last2=Hilty |first2=Reto M. |last3=Katzenberger |first3=Paul |title=Quellen des Urheberrechts |isbn=3472600705 |language=de}}, 4, as of 56 EL 2005, Netherlands/II.&lt;/ref&gt; Ibinasura ang restriksiyon na ito noong 2004,&lt;ref&gt;Quanjel-Schreurs in Grosheide/Pinckaers/Spoor, ''Intellectuele eigendom'', Stand: 51. EL 2015, Art. 18 AW, S. 4.&lt;/ref&gt; bilang bahagi ng pagpapalawak ng saklaw ng mga kataliwasan o eksepsiyon sa karapatang-sipi na siyang pagsasakatuparan ng mga tadhana ng Direktiba 2001/29/EC ng Unyong Europeo.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Spoor |first1=J.H. |last2=Verkade |first2=D.W.F. |last3=Visser |first3=D.J.G. |title=Auteursrecht |publisher=Kluwer |year=2005 |isbn=9789026836374 |language=nl |page=289}}, § 5:51&lt;/ref&gt;

==== Polonya ====
[[Talaksan:Wikipedia monument (2023)-4.jpg|thumb|''[[Bantayog sa Wikipedia]]'', likha ni [[Mihran Hakobyan]] (manlililok mula sa Armenya) at ipinasinaya noong 2014 sa lungsod ng [[Słubice]], Polonya]]
May sapat na kalayaan sa panorama sa [[Polonya]], na tinitiyak ng Artikulo 33(1) ng ''Act on Copyright and Related Rights''. Nakasaad dito na &quot;mapapahintulutan ang pamamahagi ng mga obrang palagiang nakapuwesto sa madaraanang mga daan, kalye, liwasan, o hardin, ngunit hindi sa parehong paggamit.&quot; Ang pamamahagi ay sa pamamagitan ng paggamit ng mga retrato o malarawang representasyon ng mga obra (tulad ng mga gusali at pampublikong lilok) sa anumang midya, kabilang ang komersiyal na mga larong video. Dahil hindi katulad sa orihinal na pakay ng pagtatatag ng isang obra ang layunin ng isang retrato ng naturang obra (tulad ng isang gusaling pang-opisina, isang ''shopping mall'', o isang tulay), ito ay isang mapapahintulutang paggamit sa ilalim ng batas sa karapatang-sipi ng bansa.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.codozasady.pl/en/freedom-of-panorama/ |title=Freedom of panorama |last=Marcinoska |first=Lena |website=In Principle - Codozasady.pl |date=Oktubre 22, 2015 |access-date=Disyembre 28, 2020 |archive-date=2021-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116100428/http://www.codozasady.pl/en/freedom-of-panorama/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== Pinlandiya ====
[[Talaksan:Helsinki Music Center 9 September 2011.jpg|thumb|left|[[Sentrong Pangmusika ng Helsinki]], natapos noong 2011 at likha ng mga arkitektong sina Marko Kivistö, Ola Laiho at Mikko Pulkkinen]]
Limitado ang kalayaan sa panorama ng Pinlandiya pagdating sa pampublikong sining. Matatagpuan ang probisyon sa ikatlo at ika-apat na mga talata ng Artikulo 25a ng kanilang batas sa karapatang-sipi. Hindi maaaring kunan ng retrato ang mga likhang panghabambuhay na matatagpuan sa mga pampublikong lugar para sa mga layuning komersiyal kapag naging mga pangunahing paksa ng mga larawan ang nasabing mga likha. Ngunit pinahihintulutan ng nasabing probisyon ang mga tagapaglathala ng mga pahayagan at magasin na gamitin nang lubos ang pampublikong sining, sa kondisyong may katuwang na mga kapsiyon ang nilathalang mga larawan.&lt;ref name=FINlaw&gt;{{cite web |url=https://www.finlex.fi/fi/laki/ajantasa/1961/19610404#L2P25a |title=8.7.1961/404 |access-date=Nobyembre 23, 2022 |website=FINLEX |lang=fi |archive-date=2021-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128162218/https://www.finlex.fi/fi/laki/ajantasa/1961/19610404#L2P25a |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Taliwas sa mahigpit na alituntuning ito ang paglikha ng mga larawan ng mga gusali. Malayang kumuha ng mga retrato ng mga gusali nang walang paghihigpit sa layon ng pagkuha.&lt;ref name=FINlaw/&gt;

==== Pransiya ====
Magmula noong Oktubre 7, 2016, inilalaan ng Artikulo L122-5 ng Kodigo ng Ari-Ariang Intelektuwal ng [[Pransiya]] ang isang limitadong kalayaan sa panorama para sa mga gawa ng arkitektura at lilok. Pinahihintulutan ng kodigo ang &quot;mga sipi at representasyon ng mga obra ng arkitektura at lilok na palagiang nakapuwesto sa mga pampublikong daanan (''voie publique'') at nilikha ng mga {{ILL|likas na tao|en|Natural person}},{{efn|'''Likas na tao''' (''{{lang|en|natural person}}'') - sa konteksto ng batas, isang indibiduwal na tao, taliwas sa isang legal na tao (''legal person'') na maaaring isang pampribado (iyan ay, entidad sa negosyo o [[organisasyong di-pampamahalaan]]) o pampublikong (iyan ay, pamahalaan) organisasyon.}} maliban sa anumang paggamit na may katangiang pangkomersiyo&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichCodeArticle.do;jsessionid=5DD8F8800CB25AA883378CE851D89A7D.tpdila13v_2?idArticle=LEGIARTI000033219336&amp;cidTexte=LEGITEXT000006069414&amp;categorieLien=id&amp;dateTexte=|title=Article 5, section 11 of Code on Intellectual Property|access-date=2016-12-26|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170127170315/https://www.legifrance.gouv.fr/affichCodeArticle.do|archive-date=2017-01-27}}&lt;/ref&gt; Malamig noon ang mga mambabatas at politikong Pranses sa pagtanggap ng kalayaan sa panorama; tinawag pa ni [[Patrick Bloche]], dating kasapi ng [[Pambansang Asambleya (Pransiya)|Pambansang Asambleya]], na &quot;amendement Wikipédia&quot; ang kalayaan sa panorama noong 2011.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://komodo.regardscitoyens.org/public/22-panoramas/ |title=Débats de l'Assemblée nationale sur l'amendement 22 « panoramas » au projet de loi sur la copie privée (23/11/11)}}&lt;/ref&gt;

{{multiple image
 | align             = right
 | image1            = Louvre pyramid - blackout.jpg
 | image2            = Censored-Arche de la Défense-Paris.PNG
 | footer            = Sinalang mga larawan ng [[Piramide ng Louvre]] (sa kaliwa, gawa ni [[I. M. Pei]]) at [[Grande Arche]] (sa kanan, gawa ni [[Johan Otto von Spreckelsen]]), kapuwa isinasanggalang ng pang-arkitektura na karapatang-sipi
}}
May matinding dulot ang mga nasabing paghihigpit sa kalayaan sa panorama sa Pransiya sa mga artikulo ng Wikipedia hinggil sa arkitektura ng bansa. Nakasanayan na ng mga tagapangasiwa sa [[Wikimedia Commons]] na [[:Commons:Category:French FOP cases/deleted|burahin]] ang anumang mga retrato ng mga bagong arkitekturang Pranses, sa kabila ng mga pagbabago sa batas, dahil hindi pinahihintulutan ng Commons ang mga retrato ng mga obrang pang-arkitektura ng mga bansang ipinagbabawal ang komersiyal na paggamit.

Isinasanggalang ang mga gawang pang-arkitektura at panlilok sa ilalim ng batas sa Pransiya simula pa noong 1902, nang sinusugan ang dating batas ng 1793 upang isama sa pananggalang ng karapatang-sipi ang &quot;mga gawa ng lilok&quot; kasabay ang mga gawa ng mga &quot;arkitekto&quot; (mismong mga gusali bilang &quot;mga gawa ng lilok&quot; sa susog ng 1902).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.legifrance.gouv.fr/jorf/id/JORFTEXT000000877825 |title=Loi du 11 mars 1902 ETENDANT AUX OEUVRES DE SCULPTURE L'APPLICATION DE LA LOI DES 19-24 JUILLET 1793 SUR LA PROPRIETE ARTISTIQUE ET LITTERAIRE |website=Légifrance |date=Marso 14, 1902 |access-date=Hunyo 20, 2025}}&lt;/ref&gt;

Isinasanggalang ng karapatang-sipi ang samot-saring mga arkitekturang kontemporaneo ng Pransiya, at maaring maging paglabag sa karapatang-sipi ang pagpaparaming gawa ng mga retratista, tagagawa ng pelikula, disenyador grapiko, at iba pang mga tagagamit mula sa ikatlong panig na may layuning pangkalakalan na walang pahintulot mula sa arkitekto o entidad na ipinalipatan niya ng kaniyang karapatang patrimonyal o ekonomiko. Ipinasiya sa dalawang hiwalay na mga kaso noong 1990 na ang hindi awtorisadong mga postkard na nagpapakita ng [[Grande Arche]] at [[La Géode]] bilang mga pangunahing paksa ay lumalabag sa karapatang-sipi. Ilan pa sa mga kilalang gusali na isinasanggalang ng karapatang-sipi ay ang [[Piramide ng Louvre]], ang [[Opéra Bastille]], at ang [[Bibliothèque nationale de France#Sityong François-Mitterrand|mga bagong gusali ng Bibliothèque nationale de France]].&lt;ref name=JournalIPFranceBldg/&gt;

[[Talaksan:Place des Terreaux Lyon.jpg|thumb|[[Place des Terreaux]] na may suplementaryong pagsasali ng mga obra tulad ng inayos na ''[[Fontaine Bartholdi]]'' at ng 14 na mga haliging granito]]
Gayumpaman, itinuturing ng hurisprudensiyang Pranses na hindi lumalabag sa karapatang-sipi ang isang larawan kapag ito ay isang elementong &quot;[[De minimis#Karapatang-sipi|aksesorya]]&quot; o suplementaryo sa kabuoang paksa na inilalarawan nito. Sa isang kaso noong 2005 hinggil sa mga postkard ng [[Place des Terreaux]] ng [[Lyon]], kinatigan ng ''[[Hukuman ng Kasasyon (Pransiya)|Cour de cassation]]'' (ang kanilang kataas-taasang hukuman) ang mga pasiya ng mas mababang mga hukuman sa pansuplementaryong pagsasali sa mga postkard ng mga makabagong instalasyon ng sining na makikita sa plasa. Ayon sa hukuman, humalo ang mga obrang ito sa lumang arkitektura sa palibot ng liwasan, at &quot;pangalawa lamang ang obra sa paksang inilalarawan&quot; ng mga postkard, at ang nasabing paksa ay ang mismong plasa.&lt;ref name=JournalIPFranceBldg&gt;{{cite web |url=http://www.harlaylaw.com/wp-content/uploads/2016/08/Journal-of-Intellectual-Property-Law-Practice-2012-Lipovetsky-jiplp_jps078.pdf |title=The protection of the image of a building under French law: where judges create law |last1=Lipovetsky |first1=Sabine |last2=de Dampierre |first2=Emmanuèle |date=Mayo 24, 2012 |work=Journal of Intellectual Property Law &amp; Practice |publisher=Oxford University Press |access-date=Marso 23, 2021}}&lt;/ref&gt;

Bilang karagdagan sa pahintulot sa pagkuha ng pelikula, nangangailangan ng karagdagang pahintulot mula sa arkitekto o kanilang kinatawan o inatasang tagapangasiwa ang pagkuha ng pelikula sa Pransiya na kinasasangkutan ng pagsasali ng isang gusaling isinasanggalang pa rin ng pang-arkitektura na karapatang-sipi. Isinasaalang-alang sa pagtantiya ng halagang babayaran sa paggamit ng  gawang pang-arkitektura ang tagal ng panahon ng paggamit ng mismong gusali, ang uri ng pelikula o gawang audiovisual, ang uri ng paggamit, at ang paraan kung paanong ginamit ng mga gumagawa ng pelikula ang hitsura ng gusali. Hindi kinakailangan ng nabanggit na pahintulot kung &quot;hindi pangunahing layunin&quot; ng pelikula ang arkitektura.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.filmfrance.net/en/guidance/filming-in-france-faq/ |title=FILMING IN FRANCE – FAQ |website=Film France |access-date=Disyembre 23, 2024}}&lt;/ref&gt;

==== Portugal ====
Matatagpuan sa Artikulo 75, talata 2, puntong q. ng ''Code of Authors' Rights and Neighbouring Rights'' ng Portugal ang kalayaan sa panorama para sa mga obra nila. Sakop nito ang panghabambuhay na mga obra sa mga pampublikong lugar tulad ng arkitektura at mga lilok. Ngunit kinakailangang ipatungkol sa manlilikha at itukoy ang pangalan ng obra sa bawat malayang paggamit ng anumang larawan o video ng gayong obra, alinsunod sa Artikulo 76, talata 1, puntong a..&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.communia-association.org/wp-content/uploads/2016/06/BCS_Communia_FoP_study.pdf |title=Best Case Scenarios for Copyright: Freedom of Panorama in Portugal |last=Nobre |first=Teresa |work=COMMUNIA |date=Hunyo 2016 |access-date=Enero 12, 2022}}&lt;/ref&gt;

==== Rumanya====
[[Talaksan:Palatul Parlamentului, București.jpg|thumb|left|Sinalang retrato ng [[Palasyo ng Parlamento]] sa [[Bucharest]]]]
Walang ganap na kalayaan sa panorama sa [[Rumanya]]. Nakatala sa Artikulo 35 ng Tsapter VI (&quot;Mga Limitasyon sa Pagpapatupad ng Karapatan ng Manlilikha&quot;) ng kanilang batas sa karapatang-sipi ang mga gawain na hindi na nangangailangan ng pahintulot mula sa manlilikha at pagbayad ng remunerasyon sa kanila. Ayon sa (f), maaring isipi, ipamahagi, at magkomunika sa publiko ang mga larawan ng mga likhang arkitektura, lilok, retrato, at ''applied art'' na palagiang matatagpuan sa pampublikong lugar, '''maliban na lamang''' kung ang larawan ng likhang iyon ay siyang pangunahing paksa ng pagpaparami, pamamahagi, o pagkomunikasyon, at kung ang larawang ito ay ginamit sa mga layuning pangkomersiyo.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://legislatie.just.ro/Public/DetaliiDocument/7816 |title=LEGEA nr. 8 din 14 martie 1996 (*republicată*) |website=Ministerul Justiției |access-date=Marso 22, 2021 |lang=ro}}&lt;/ref&gt;

Dinemanda ng mga tagapagmana ni [[Anca Petrescu]], arkitekto ng napakalaking [[Palasyo ng Parlamento]], ang [[Parlamento ng Romania]] dahil sa pagbebenta ng mga retrato at ibang mga [[paalaala]] (''souvenir'') kalakip ang larawan ng masagisag na gusali.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://stirileprotv.ro/stiri/actualitate/familia-arhitectei-casei-poporului-vrea-2-din-castigurile-pe-care-camera-deputatilor-le-incaseaza.html|title=Bătălia pentru imaginea Palatului Parlamentului. Decizia luată de OSIM|lang=ro|work=Stirileprotv.ro|date=Marso 15, 2018|access-date=Mayo 6, 2022}}&lt;/ref&gt; Kasalukuyang isinasagawa pa rin ang paglilitis hinggil sa [[pagsuway sa karapatang-sipi]] na ginawa ng Parlamento.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://pandects.dpvue.com/2018/10/taking-photos-of-palace-of-parliament.html |title=Taking photos of the Palace of Parliament can be considered illegal |website=Pandects dpVUE |date=Oktubre 8, 2018 |access-date=Disyembre 19, 2020 |language=en-US |archive-date=Nobyembre 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126012836/https://pandects.dpvue.com/2018/10/taking-photos-of-palace-of-parliament.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=Mayo 2022}}

==== Suwesya ====
Noong Abril 4, 2016, nagpasiya ang [[Kataas-taasang Hukuman ng Suwesya]] na nilabag ng [[Talaan ng mga sangay ng Wikimedia|Wikimedia Sweden]] ang karapatang-sipi ng mga manlilikha ng pampublikong obra sa pamamagitan ng paglikha ng isang websayt at database ng mga pampublikong obra sa [[Suwesya]] na naglalaman ng mga larawan ng pampublikong obra na ikinarga o in-''upload'' ng publiko.&lt;ref name=&quot;falkvinge-2016&quot;&gt;{{cite web |first=Rick |last=Falkvinge |author-link=Rick Falkvinge |title=Supreme Court: Wikimedia violates copyright by posting its own photos of public, taxpayer-funded art |date=Abril 4, 2016 |website=Privacy Online News |location=Los Angeles, Estados Unidos |url=https://www.privateinternetaccess.com/blog/2016/04/supreme-court-wikipedia-violates-copyright-posting-photos-public-art/ |access-date=Setyembre 8, 2016}}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Wikimedia Sweden art map 'violated copyright' |url=https://www.bbc.com/news/technology-35969734 |access-date=Setyembre 9, 2016 |work=BBC News |date=Abril 5, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923151732/http://www.bbc.com/news/technology-35969734 |archive-date=Setyembre 23, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Paulson |first=Michelle |title=A strike against freedom of panorama: Swedish court rules against Wikimedia Sverige |url=https://blog.wikimedia.org/2016/04/04/strike-against-freedom-panorama/ |website=Wikimedia Foundation blog |access-date=Setyembre 9, 2016 |date=Abril 4, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921153722/https://blog.wikimedia.org/2016/04/04/strike-against-freedom-panorama/ |archive-date=Setyembre 21, 2016}}&lt;/ref&gt; Taglay ng batas sa karapatang-sipi ng Suwesya ang isang kataliwasan sa tanging karapatan ng mayhawak ng karapatang-sipi upang madaling makakita ng publiko ang pampublikong obra.&lt;ref name=&quot;Wikimedia Sweden decision&quot;&gt;{{cite court|litigants=Bildupphovsrätt i Sverige ek. för. v. Wikimedia Svierge|vol=|reporter=|opinion=|pinpoint=|court=[[Supreme Court of Sweden]]|date=04-04-2016|url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/e/ec/TheSwedishSupremeCourtsDecisionBUSvWikimediaFINAL-English_Translation.pdf|access-date=09-09-2016|quote=}}&lt;/ref&gt;{{Rp|2-5}} Gumamit ang Kataas-taasang Hukuman ng Suwesya ng isang restriktibong pananaw ng kataliwasang ito sa karapatang-sipi.&lt;ref name=&quot;Wikimedia Sweden decision&quot;/&gt;{{Rp|6}} Ipinasiya ng Hukuman na walang halagang pangkomersiyo ang database, para sa kapuwang nagpapatakbo nito o sa mga gumagamit ng database, at ang &quot;halagang ito ay dapat na mapanatili sa mga manlilikha ng mga obra. Wala nang kaugnayan kung may layuning pangkomersiyo ang nagpapatakbo ng database.&quot;&lt;ref name=&quot;Wikimedia Sweden decision&quot;/&gt;{{Rp|6}} Ibinalik ang kaso sa isang mababang hukuman upang malaman ang pinsalang may pananagutan ang Wikimedia Sweden sa ''Bildkonst Upphovsrätt i Sverige'' (BUS), isang ahensiya ng {{ILL|Pangasiwaan ng mga kolektibong karapatan|en|Collective rights management}} na naglunsad ng demanda alang-alang sa mga alagad ng sining na kumakatawan sa kanila.&lt;ref name=&quot;Wikimedia Sweden decision&quot;/&gt;{{Rp|2,7}}

==== Unggarya ====
Nakasaad sa Artikulo 68(1) ng batas sa karapatang-sipi ng Unggarya na maaaring gumawa at gamitin ang mga pagsasalarawan ng pinong sining, mga sining pang-arkitektura at sining na napapakinabangan (''applied arts'') na palagiang matatagpuan sa mga lantad na lugar, nang walang pahintulot mula at remunerasyon sa mga manlilikha ng nasabing mga obra.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://hipo.gov.hu/sites/default/files/szjt_lxxvi_1999_en_rev_1.pdf |title=Act LXXVI of 1999 on copyright |website=Hungarian Intellectual Property Office |year=2018 |access-date=Disyembre 3, 2022 |archive-date=Disyembre 3, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221203014853/https://www.sztnh.gov.hu/sites/default/files/szjt_lxxvi_1999_en_rev_1.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== Mga bansang bahagi rati ng Unyong Sobyet ===
Walang kalayaan sa panorama ang halos lahat ng mga bansang kabahagi ng dating [[Unyong Sobyet]], puwera na lamang sa tatlong mga bansa na kamakailang binago ang kanilang mga batas sa karapatang-sipi. Ang una ay [[Moldova]] noong Hulyo 2010, nang pinareho nila ang kanilang batas sa karapatang-sipi sa mga pamantayang EU.&lt;ref&gt;{{cite web|author1=Eugene Stuart|author2=Eduardo Fano|author3=Linda Scales|author4=Gerda Leonaviciene|author5=Anna Lazareva|title=Intellectual Property Law and Policy. Law approximation to EU standards in the Republic of Moldova|date=July 2010|publisher=IBF International Consulting, DMI, IRZ, Nomisma, INCOM, Institute of Public Policy|url=http://www.ncu.moldova.md/public/files/publication/armonizare/SLAG_IP_ENG.pdf|access-date=2015-06-29|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150630171236/http://www.ncu.moldova.md/public/files/publication/armonizare/SLAG_IP_ENG.pdf|archive-date=2015-06-30}}&lt;/ref&gt; Sinundan sila ng [[Armenya]] noong Abril 2013 kalakip ng isinapanahong [[:wikisource:Armenia. Law on Copyright and Related Rights|batas sa karapatang-sipi ng Armenya]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Legislation: National Assembly of RA|language=Armenian|publisher=parliament.am|url=http://www.parliament.am/legislation.php?sel=show&amp;ID=4717|access-date=2015-06-28|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701073128/http://www.parliament.am/legislation.php?sel=show&amp;ID=4717|archive-date=2015-07-01}}&lt;/ref&gt;

Bahagyang ipinasa ang tadhanang kalayaan sa panorama sa [[Rusya]] noong Oktubre 1, 2014; mula noon, maaari nang kumuha ang sinuman ng mga retrato ng mga gusali at hardin na makikita mula sa mga pampublikong lugar, ngunit hindi kasali rito ang mga lilok at iba pang mga likhang tatlong-dimensiyonal.&lt;ref&gt;{{cite web|title=О внесении изменений в части первую, вторую и четвертую Гражданского кодекса Российской Федерации и отдельные законодательные акты Российской Федерации. Статья 3, cтраница 2|language=Russian|work=[[State Duma]]|date=2014-03-05|url=http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&amp;nd=102171743&amp;rdk=&amp;backlink=1|access-date=2015-06-29|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150630234615/http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&amp;nd=102171743&amp;rdk=&amp;backlink=1|archive-date=2015-06-30}}&lt;/ref&gt;

=== Mga bansang kasapi ng OAPI ===
Limitado ang kalayaan sa panorama sa ilalim ng ''[[Organisation Africaine de la Propriété Intellectuelle]]'' (OAPI), na binubuo ng mga kasaping-bansa na [[Benin]], [[Burkina Faso]], [[Cameroon]], [[Republika ng Gitnang Aprika]], [[Chad]], [[Comoros]], [[Republika ng Konggo]], [[Baybaying Garing]], [[Equatorial Guinea]], [[Gabon]], [[Guinea]], [[Guinea-Bissau]], [[Mali]], [[Mauritania]], [[Niger]], [[Senegal]], at [[Togo]]. Alinsunod sa ''Annex VII, Part I, Article 16'' ng Kasunduang Bangui, pinahihintulutan ang pamamahagi at pagpapakalat ng mga larawan ng arkitektura, pinong sining, retrato, o sining na napapakinabangan na palagiang matatagpuan sa mga pampublikong lugar, pero hindi sa mga layuning pangkomersiyo kapag naging mga pangunahing paksa ng mga larawan ang nabanggit na mga likha.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.sgg.cg/txts-droit-reg/oapi-accord-de-bangui-instituant-une-organisation-africaine-de-la-proprit-intellectuelle-acte-du-14-dcembre-2015.pdf |title=ORGANISATION AFRICAINE DE LA PROPRIETE INTELLECTUELLE (OAPI) – ACCORD DE BANGUI INSTITUANT UNE ORGANISATION AFRICAINE DE LA PROPRIETE INTELLECTUELLE, ACTE DU 14 DECEMBRE 2015 |p=153 |access-date=Enero 2, 2023 |lang=fr}}&lt;/ref&gt;

== Tingnan din ==
* [[Copyleft]]
* [[Malayang nilalaman]]
* [[Potograpiya at batas]]
* [[Pampublikong dominyo]]
* [[Tatak-pangkalakal]]

== Talababa ==
{{notelist}}

== Mga sanggunian ==
{{Reflist|30em}}

== Mga pinagkunan ==
{{refbegin}}
* {{Cite report |last=Oman |first=Ralph |url=https://www.copyright.gov/reports/architecture.pdf |title=THE REPORT OF THE REGISTER OF COPYRIGHTS ON WORKS OF ARCHITECTURE |publisher=US Copyright Office |location=Estados Unidos |date=Hunyo 19, 1989 |lang=en |ISBN=0-8444-0653-8}}
{{refend}}

== Mga panlabas na link ==
{{commons category|Freedom of panorama}}
* [https://web.archive.org/web/20070912005656/http://www.asmp.org/commerce/legal/copyright/publicbldg.php Photographing public buildings], mula sa [[American Society of Media Photographers]].
* [https://web.archive.org/web/20071013151300/http://chicagoist.com/2005/02/17/millennium_park_photography_the_official_scoop.php Millennium Park Photography: The Official Scoop], ''The Chicagoist'', Pebrero 17, 2005.
* MacPherson, L.: ''[http://www.sirimo.co.uk/media/UKPhotographersRights.pdf Photographer's Rights in the UK] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090325212727/http://www.sirimo.co.uk/media/UKPhotographersRights.pdf |date=March 25, 2009}}''.
* {{Cite journal |url=https://washington.academia.edu/BryceNewell/Papers/535200/Freedom_of_Panorama_A_Comparative_Look_at_International_Restrictions_on_Public_Photography |archive-url=https://archive.today/20121202073320/http://washington.academia.edu/BryceNewell/Papers/535200/Freedom_of_Panorama_A_Comparative_Look_at_International_Restrictions_on_Public_Photography |archive-date=Disyembre 2, 2012 |title=Freedom of Panorama: A Comparative Look at International Restrictions on Public Photography |first=Bryce Clayton |last=Newell |volume=44 |journal=Creighton Law Review |pages=405–427 |year=2011}}{{Dead link|date=Agosto 2021}}

;Ilang mga pahinang Wikimedia na tumatalakay sa kalayaan sa panorama
*[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2015-06-17/In focus|Wikipedia:Wikipedia Signpost/2015-06-17/In focus - ''The Signpost'' ng Wikipediang Ingles]] (hinggil sa usapin ng kalayaan sa panorama sa Europa)
*[[c:Commons:Freedom of panorama|Freedom of panorama sa Wikimedia Commons]]
*[[:meta:Freedom of Panorama in Europe in 2015|Freedom of Panorama in Europe in 2015 - Meta Wikimedia]]

{{Authority control}}

[[Kategorya:Batas sa karapatang-sipi]]
[[Kategorya:Potograpiya]]</text>
      <sha1>mqpjh446q10kgfd2dbd7bnqku7tit5v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tagagamit:Ivan P. Clarin</title>
    <ns>2</ns>
    <id>291920</id>
    <revision>
      <id>2215564</id>
      <parentid>2215249</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T14:43:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ivan P. Clarin</username>
        <id>84769</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2215564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7201" sha1="a6epa2wtdmktcjsl879anw1fly6v1x6" xml:space="preserve">{{Philippine name|Puedan|Clarin}}
{{DISPLAYTITLE:&lt;span style=&quot;font-size:120%; font-family:Bakersville Old Face; color:dark brown&quot;&gt;Tagagamit:ᜁᜒᜊ᜔ᜀᜈ᜔ ᜃ᜔ᜎ᜔ᜀᜄ᜔ᜁᜒᜈ᜔&lt;/span&gt;}}
{{Infobox person
| name                = Ivan Clarin
| native_name          = {{nobold|{{lang|fil|ᜁᜒᜊ᜔ᜀᜈ᜔ ᜃ᜔ᜎ᜔ᜀᜄ᜔ᜁᜒᜈ᜔}}}}
| image               = 
| caption             = Ako (red shirt) sa Matang Tubig ng May 10, 2014.
| birth_name          = Ivan Earl P. Clarin
| birth_date          = {{birth date and age|1996|7|30}}
| birth_place         = [[Calamba City]], [[Laguna]], [[Philippines]]
| residence           = [[Kapayapaan Village]], [[Canlubang]]
| nationality         = [[Pilipino]] 
| other_names         = Earl 
| education           = [[AMA Computer College - Calamba]] (2014–18; 2020)
| alma_mater          = Calamba Manpower Development Center (2016; 2018-2023)
| height              = {{height|m=1.60}}
| occupation          = ''[[Tolman Manufacturing Inc.|Tolman]]'' (2017; 2026)&lt;br&gt;[[Sercomm]] (2024)&lt;br&gt;[[Zenith Foods Corporation|Zenith Foods: CBF]] (2025)&lt;br&gt;{{tcname unused|Edward Keller}} (2026)
| relatives           = 
| family              = 
| associated_acts     = 
| partner             = 
| spouse              =
| email               = clarin.i@yahoo.com
}}
{{userpage}}
{{User philippines}}
{{User tl}}
{{User Pilipino}}
{{User Wikipedista-tagal |year=2017 |month=8 |day=1}}
{{User Facebook}}
{{User Google}}
{{User windows}}

&lt;div style=&quot;width:25%; float:left;height:4px; background:#990000;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;width:25%; float:left;height:4px; background:#339966;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;width:25%; float:left;height:4px; background:#A7D7F9;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;width:25%; float:left;height:4px; background:#666666;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
__NOTOC__

{| style=&quot;width:100%; margin:auto; border-collapse:collapse; margin-bottom:10px;&quot; role=&quot;presentation&quot;
| style=&quot;padding:10px; vertical-align:top; width:75%;&quot; colspan=2 |
&lt;div style=&quot;line-height:.7em; font-size: 270%; font-family:'Constantia', 'Lucida Grande', Tahoma, Verdana, sans-serif;&quot;&gt;ᜁᜒᜊ᜔ᜀᜈ᜔ ᜁᜀᜇ᜔ᜎ᜔ ᜃ᜔ᜎ᜔ᜀᜄ᜔ᜁᜒᜈ᜔&lt;/div&gt;
----
| style=&quot;padding:15px; vertical-align:top; width:25%; background:#F4F4F4; text-align:center&quot;  | &lt;h2 style=&quot;font-family:'Helvetica Neue', 'Lucida Grande', Tahoma, Verdana, sans-serif; border-bottom:0;&quot;&gt;Contact me&lt;/h2&gt;
ivanearl{{@}}7.96&lt;br/&gt;earlpuedan{{@}}gmail.com&lt;br/&gt;Wikipedian writer &amp; editor
|-
| style=&quot;padding:15px; vertical-align:top; width:37%;&quot; rowspan=3 | &lt;h2 style=&quot;font-family:'Helvetica Neue', 'Lucida Grande', Tahoma, Verdana, sans-serif; border-bottom:0;&quot;&gt;About me&lt;/h2&gt;
Ako ay si '''ᜁᜒᜊ᜔ᜀᜈ᜔ ᜃ᜔ᜎ᜔ᜀᜄ᜔ᜁᜒᜈ᜔''' o '''Ivan Clarin''' ay isang Wikipedista-editor lamang noong Agosto 2017 na naninirahan sa Lungsod ng Calamba, pinasok ko ang mundo ng Wikipedia noong 2013 ngunit ako ay hindi naging bahagi nito, pero sa [[Wikipediang Tagalog]] ay magbibigay ako ng karagdagang kaalaman at pag-seserbisyo sa websayt na ito upang mapalawig ang kalidad sa [[Wikipedia|Wikipediang Ingles]].
| style=&quot;padding:15px; vertical-align:top; width:37%;&quot; rowspan=3 | &lt;h2 style=&quot;font-family:'Helvetica Neue', 'Lucida Grande', Tahoma, Verdana, sans-serif; border-bottom:0;&quot;&gt;My work&lt;/h2&gt;
Ako ay isang mag-aaral sa [[AMA Computer College - Calamba]] (2018), sa baitang na 2.

| style=&quot;padding:10px 0; vertical-align:top; width:25%; text-align:center; background:#F4F4F4;&quot; |
|-
| style=&quot;padding:10px 0; vertical-align:top; width:25%; text-align:center; background:#F4F4F4;&quot;  rowspan=2|
{| width=100%
|}
|}

{{center|[[File:Wikipedia-LGBT.png|200px]]}}
&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;font-family:Mongolian Baiti, Euphemia;font-size:330%;color:Black;&quot;&gt;ᜏᜒ&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;font-family:Garamond;font-size:240%;color:Black;&quot;&gt;ᜃᜒᜉᜒᜇᜒ&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;font-family:Constancia;font-size:330%;color:Black;&quot;&gt;ᜀ&lt;/span&gt;&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;font-family:Constancia, Dotum;font-size:150%;color:Black;&quot;&gt;''{{small|ᜀᜅ᜔ ᜋᜎᜌᜅ᜔ ᜁᜈ᜔ᜐᜒᜃ᜔ᜎᜓᜉᜒᜇ᜔ᜌ}}''&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;

&lt;!--==Mga listahan ng pangalan==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right;&quot;
|-
! colspan=5|2026 Name main list
|-
| Angelo || Bryn || Christian || Derrick || Erwin
|-
| Francis || Gero || Hubert || {{grey|Iverson}} || {{tcname unused|Jerome}}
|-
| {{tcname unused|Kiel}} || {{tcname unused|Laurence}} || {{tcname unused|Mikko}} || {{grey|Niño}} || {{tcname unused|Olivia}}
|-
| {{tcname unused|Preston}} || {{grey|Queenvy}} || {{tcname unused|Royce}} || {{grey|Samantha}} || {{grey|Timothy}}
|-
| {{tcname unused|Ulyssa}} || {{tcname unused|Veronica}} || {{tcname unused|Wendell}} || {{tcname unused|Yul}} || {{tcname unused|Zyrex}}
|-
! colspan=5|2027 Name main list
|-
| {{tcname unused|Anthony}} || {{tcname unused|Brandon}} || {{tcname unused|Codey}} || {{tcname unused|Dave}} || {{tcname unused|Earl}}
|-
| {{grey|France}} || {{grey|George}} || {{grey|Henry}} || {{grey|Ivy}} || {{tcname unused|Joshua}}
|-
| {{tcname unused|Kaye}} || {{grey|Louie}} || {{grey|Marjun}} || {{grey|Nilda}} || {{grey|Olive}}
|-
| {{grey|Paula}} || {{grey|Queenie}} || {{grey|Ronnel}} || {{grey|Sara}} || {{grey|Tina}}
|-
| {{tcname unused|Ursa}} || {{tcname unused|Venice}} || {{tcname unused|William}} || {{tcname unused|Yvonne}} || {{tcname unused|Zaijian}}
|-
! colspan=5|2028 Name main list
|-
| {{tcname unused|Arnel}} || {{grey|Billy}} || {{tcname unused|Christine}} || {{grey|Dylan}} || {{tcname unused|Ernest}}
|-
| {{grey|Felix}} || {{grey|Grace}} || {{grey|Herlyn}} || {{tcname unused|Irineo}} || {{tcname unused|Jobert}}
|-
| {{tcname unused|Kirby}} || {{grey|Lanie}} || {{tcname unused|Marco}} || {{tcname unused|Noah}}  || {{tcname unused|Otan}} 
|-
| {{grey|Peter}} || {{grey|Quel}} || {{grey|Raul}} || {{grey|Sairah}} || {{grey|Theresa}}
|-
| {{tcname unused|Uranus}} || {{grey|Vincent}} || {{tcname unused|Warren}} || {{tcname unused|Yolly}} || {{tcname unused|Zenaida}}
|-
! colspan=5|2029 Name main list
|-
| {{grey|Alexandrei}} || {{grey|Bernard}} || {{tcname unused|Carl}}  || {{grey|Daniel}} || {{tcname unused|Eugenio}} 
|-
| {{grey|Flerida}} || {{grey|Gemma}} || {{grey|Hermy}} || {{grey|Isaiah}} || {{grey|Jayson}}
|-
| {{grey|Kyle}} || {{grey|Lea}} || {{tcname unused|Melvin}}  || {{tcname unused|Nathaniel}} || {{tcname unused|Oman}}
|-
| {{grey|Patrick}} || {{grey|Quiana}} || {{tcname unused|Roldan}} || {{grey|Samson}} || {{tcname unused|Tristan}} 
|-
| {{tcname unused|Usher}} || {{grey|Vilma}} || {{grey|Wilson}} || {{tcname unused|Yanesa}} || {{grey|Zach}}
|}--&gt;

==Mga Kawing==
*[http://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Natatangi:Log&amp;type=delete&amp;user=IvanP.Clarin&amp;page=&amp;year=&amp;month=-1 Mga Nabura Ko]
*[http://tl.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Contributions/IvanP.Clarin Mga Ambag Ko]
*[http://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Natatangi:Tala&amp;user=IvanP.Clarin&amp;type=block Mga Hinarang Ko]
*[http://toolserver.org/~soxred93/pcount/index.php?name=IvanP.Clarin&amp;lang=tl&amp;wiki=wikipedia  Bilang ng Ambag ko]
*[http://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Natatangi:Tala/move&amp;user=IvanP.Clarin Mga Inilipat]
*[https://simple.wikipedia.org/wiki/User:Ivan_P._Clarin]

{{DEFAULTSORT:Clarin, Ivan Earl}}</text>
      <sha1>a6epa2wtdmktcjsl879anw1fly6v1x6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2215565</id>
      <parentid>2215564</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T14:46:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ivan P. Clarin</username>
        <id>84769</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2215565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7195" sha1="t47rcrcnjhf0se7n58w2ny0uu9bkbzi" xml:space="preserve">{{Philippine name|Puedan|Clarin}}
{{DISPLAYTITLE:&lt;span style=&quot;font-size:120%; font-family:Bakersville Old Face; color:dark brown&quot;&gt;Tagagamit:ᜁᜒᜊ᜔ᜀᜈ᜔ ᜃ᜔ᜎ᜔ᜀᜄ᜔ᜁᜒᜈ᜔&lt;/span&gt;}}
{{Infobox person
| name                = Ivan Clarin
| native_name          = {{nobold|{{lang|fil|ᜁᜒᜊ᜔ᜀᜈ᜔ ᜃ᜔ᜎ᜔ᜀᜄ᜔ᜁᜒᜈ᜔}}}}
| image               = 
| caption             = Ako (red shirt) sa Matang Tubig ng May 10, 2014.
| birth_name          = Ivan Earl P. Clarin
| birth_date          = {{birth date and age|1996|7|30}}
| birth_place         = [[Calamba City]], [[Laguna]], [[Philippines]]
| residence           = [[Kapayapaan Village]], [[Canlubang]]
| nationality         = [[Pilipino]] 
| other_names         = Earl 
| education           = [[AMA Computer College - Calamba]] (2014–18; 2020)
| alma_mater          = Calamba Manpower Development Center (2016; 2018-2023)
| height              = {{height|m=1.60}}
| occupation          = ''[[Tolman Manufacturing Inc.|Tolman]]'' (2017; 2026)&lt;br&gt;[[Sercomm]] (2024)&lt;br&gt;[[Zenith Foods Corporation|Zenith Foods: CBF]] (2025)&lt;br&gt;{{tcname unused|Edward Keller}} 
| relatives           = 
| family              = 
| associated_acts     = 
| partner             = 
| spouse              =
| email               = clarin.i@yahoo.com
}}
{{userpage}}
{{User philippines}}
{{User tl}}
{{User Pilipino}}
{{User Wikipedista-tagal |year=2017 |month=8 |day=1}}
{{User Facebook}}
{{User Google}}
{{User windows}}

&lt;div style=&quot;width:25%; float:left;height:4px; background:#990000;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;width:25%; float:left;height:4px; background:#339966;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;width:25%; float:left;height:4px; background:#A7D7F9;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;width:25%; float:left;height:4px; background:#666666;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
__NOTOC__

{| style=&quot;width:100%; margin:auto; border-collapse:collapse; margin-bottom:10px;&quot; role=&quot;presentation&quot;
| style=&quot;padding:10px; vertical-align:top; width:75%;&quot; colspan=2 |
&lt;div style=&quot;line-height:.7em; font-size: 270%; font-family:'Constantia', 'Lucida Grande', Tahoma, Verdana, sans-serif;&quot;&gt;ᜁᜒᜊ᜔ᜀᜈ᜔ ᜁᜀᜇ᜔ᜎ᜔ ᜃ᜔ᜎ᜔ᜀᜄ᜔ᜁᜒᜈ᜔&lt;/div&gt;
----
| style=&quot;padding:15px; vertical-align:top; width:25%; background:#F4F4F4; text-align:center&quot;  | &lt;h2 style=&quot;font-family:'Helvetica Neue', 'Lucida Grande', Tahoma, Verdana, sans-serif; border-bottom:0;&quot;&gt;Contact me&lt;/h2&gt;
ivanearl{{@}}7.96&lt;br/&gt;earlpuedan{{@}}gmail.com&lt;br/&gt;Wikipedian writer &amp; editor
|-
| style=&quot;padding:15px; vertical-align:top; width:37%;&quot; rowspan=3 | &lt;h2 style=&quot;font-family:'Helvetica Neue', 'Lucida Grande', Tahoma, Verdana, sans-serif; border-bottom:0;&quot;&gt;About me&lt;/h2&gt;
Ako ay si '''ᜁᜒᜊ᜔ᜀᜈ᜔ ᜃ᜔ᜎ᜔ᜀᜄ᜔ᜁᜒᜈ᜔''' o '''Ivan Clarin''' ay isang Wikipedista-editor lamang noong Agosto 2017 na naninirahan sa Lungsod ng Calamba, pinasok ko ang mundo ng Wikipedia noong 2013 ngunit ako ay hindi naging bahagi nito, pero sa [[Wikipediang Tagalog]] ay magbibigay ako ng karagdagang kaalaman at pag-seserbisyo sa websayt na ito upang mapalawig ang kalidad sa [[Wikipedia|Wikipediang Ingles]].
| style=&quot;padding:15px; vertical-align:top; width:37%;&quot; rowspan=3 | &lt;h2 style=&quot;font-family:'Helvetica Neue', 'Lucida Grande', Tahoma, Verdana, sans-serif; border-bottom:0;&quot;&gt;My work&lt;/h2&gt;
Ako ay isang mag-aaral sa [[AMA Computer College - Calamba]] (2018), sa baitang na 2.

| style=&quot;padding:10px 0; vertical-align:top; width:25%; text-align:center; background:#F4F4F4;&quot; |
|-
| style=&quot;padding:10px 0; vertical-align:top; width:25%; text-align:center; background:#F4F4F4;&quot;  rowspan=2|
{| width=100%
|}
|}

{{center|[[File:Wikipedia-LGBT.png|200px]]}}
&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;font-family:Mongolian Baiti, Euphemia;font-size:330%;color:Black;&quot;&gt;ᜏᜒ&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;font-family:Garamond;font-size:240%;color:Black;&quot;&gt;ᜃᜒᜉᜒᜇᜒ&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;font-family:Constancia;font-size:330%;color:Black;&quot;&gt;ᜀ&lt;/span&gt;&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;font-family:Constancia, Dotum;font-size:150%;color:Black;&quot;&gt;''{{small|ᜀᜅ᜔ ᜋᜎᜌᜅ᜔ ᜁᜈ᜔ᜐᜒᜃ᜔ᜎᜓᜉᜒᜇ᜔ᜌ}}''&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;

&lt;!--==Mga listahan ng pangalan==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right;&quot;
|-
! colspan=5|2026 Name main list
|-
| Angelo || Bryn || Christian || Derrick || Erwin
|-
| Francis || Gero || Hubert || {{grey|Iverson}} || {{tcname unused|Jerome}}
|-
| {{tcname unused|Kiel}} || {{tcname unused|Laurence}} || {{tcname unused|Mikko}} || {{grey|Niño}} || {{tcname unused|Olivia}}
|-
| {{tcname unused|Preston}} || {{grey|Queenvy}} || {{tcname unused|Royce}} || {{grey|Samantha}} || {{grey|Timothy}}
|-
| {{tcname unused|Ulyssa}} || {{tcname unused|Veronica}} || {{tcname unused|Wendell}} || {{tcname unused|Yul}} || {{tcname unused|Zyrex}}
|-
! colspan=5|2027 Name main list
|-
| {{tcname unused|Anthony}} || {{tcname unused|Brandon}} || {{tcname unused|Codey}} || {{tcname unused|Dave}} || {{tcname unused|Earl}}
|-
| {{grey|France}} || {{grey|George}} || {{grey|Henry}} || {{grey|Ivy}} || {{tcname unused|Joshua}}
|-
| {{tcname unused|Kaye}} || {{grey|Louie}} || {{grey|Marjun}} || {{grey|Nilda}} || {{grey|Olive}}
|-
| {{grey|Paula}} || {{grey|Queenie}} || {{grey|Ronnel}} || {{grey|Sara}} || {{grey|Tina}}
|-
| {{tcname unused|Ursa}} || {{tcname unused|Venice}} || {{tcname unused|William}} || {{tcname unused|Yvonne}} || {{tcname unused|Zaijian}}
|-
! colspan=5|2028 Name main list
|-
| {{tcname unused|Arnel}} || {{grey|Billy}} || {{tcname unused|Christine}} || {{grey|Dylan}} || {{tcname unused|Ernest}}
|-
| {{grey|Felix}} || {{grey|Grace}} || {{grey|Herlyn}} || {{tcname unused|Irineo}} || {{tcname unused|Jobert}}
|-
| {{tcname unused|Kirby}} || {{grey|Lanie}} || {{tcname unused|Marco}} || {{tcname unused|Noah}}  || {{tcname unused|Otan}} 
|-
| {{grey|Peter}} || {{grey|Quel}} || {{grey|Raul}} || {{grey|Sairah}} || {{grey|Theresa}}
|-
| {{tcname unused|Uranus}} || {{grey|Vincent}} || {{tcname unused|Warren}} || {{tcname unused|Yolly}} || {{tcname unused|Zenaida}}
|-
! colspan=5|2029 Name main list
|-
| {{grey|Alexandrei}} || {{grey|Bernard}} || {{tcname unused|Carl}}  || {{grey|Daniel}} || {{tcname unused|Eugenio}} 
|-
| {{grey|Flerida}} || {{grey|Gemma}} || {{grey|Hermy}} || {{grey|Isaiah}} || {{grey|Jayson}}
|-
| {{grey|Kyle}} || {{grey|Lea}} || {{tcname unused|Melvin}}  || {{tcname unused|Nathaniel}} || {{tcname unused|Oman}}
|-
| {{grey|Patrick}} || {{grey|Quiana}} || {{tcname unused|Roldan}} || {{grey|Samson}} || {{tcname unused|Tristan}} 
|-
| {{tcname unused|Usher}} || {{grey|Vilma}} || {{grey|Wilson}} || {{tcname unused|Yanesa}} || {{grey|Zach}}
|}--&gt;

==Mga Kawing==
*[http://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Natatangi:Log&amp;type=delete&amp;user=IvanP.Clarin&amp;page=&amp;year=&amp;month=-1 Mga Nabura Ko]
*[http://tl.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Contributions/IvanP.Clarin Mga Ambag Ko]
*[http://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Natatangi:Tala&amp;user=IvanP.Clarin&amp;type=block Mga Hinarang Ko]
*[http://toolserver.org/~soxred93/pcount/index.php?name=IvanP.Clarin&amp;lang=tl&amp;wiki=wikipedia  Bilang ng Ambag ko]
*[http://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Natatangi:Tala/move&amp;user=IvanP.Clarin Mga Inilipat]
*[https://simple.wikipedia.org/wiki/User:Ivan_P._Clarin]

{{DEFAULTSORT:Clarin, Ivan Earl}}</text>
      <sha1>t47rcrcnjhf0se7n58w2ny0uu9bkbzi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bidyograpiya ni Christina Aguilera</title>
    <ns>0</ns>
    <id>296021</id>
    <revision>
      <id>2215598</id>
      <parentid>2125235</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T21:41:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2215598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46188" sha1="e590das2udmdnfnhnl0kmd4zlqlnzvc" xml:space="preserve">[[File:Christina Aguilera at the premiere of Burlesque (2010).jpg|thumbnail|right|alt=Si Christina Aguilera sa pagpakilala ng kanyang  ''[[Burlesque (2010 American film)|Burlesque]]'' sa [[Empire, Leicester Square]] sa London noong 2010]]

Ang Amerikanong mang-aawit na si [[Christina Aguilera]] ay naglabas ng limang mga album ng video at itinampok sa tatlumpu't tatlong mga video sa musika, limang pelikula, labing-tatlong programa sa telebisyon, at pitong komersyo. Si Aguilera ay unang nakapagkamit ng katanyagan noong 1993 at 1994 kapag siya ay lumitaw sa Disney Channel telebisyon serye ''[[The Mickey Mouse Club|The New Mickey Mouse Club]]'', kung saan kapwa-artista ang kanyang kapanahonang sina [[Britney Spears]], [[Justin Timberlake]], at [[Ryan Gosling]]. Noong 1999, siya rosas sa katanyagan sa kanyang eponymous debut album, ang mga walang kapareha &quot;Dyini sa isang Bote&quot;, &quot;What a Girl Wants&quot;, &quot;Turn ko sa Iyo&quot; at &quot;Come On Over Baby (Ang lahat ko Gustong Ay Ikaw)&quot; lahat natanggap ang kanilang mga music video. Ang mga video para sa mga bersyon ng Espanyol sa apat na mga solo ay kasunod na pinakawalan kasabay ng pag-promote ng Aguilera ng 2000 Spanish album na Mi Reflejo. Noong 2001, Aguilera lumitaw sa ang music video para sa &quot;Lady Marmalade&quot;, isang pakikipagtulungan sa [[Mýa]], [[Lil' Kim]], at [[Pink (singer)|Pink]], na kung saan nakakuha ng dalawang MTV Video Music Awards para sa Video of the Year at Best Video mula sa isang Film sa 2001 seremonya.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://newsroom.mtv.com/2011/06/27/remaking-lady-marmalade-10-years-later/|title=Remaking 'Lady Marmalade' 10 Years Later|first=John|last=Mitchell|publisher=MTV Newsroom. [[Viacom (2005–present)|Viacom]]|date=June 27, 2011|accessdate=August 25, 2013|archive-date=Abril 27, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130427135652/http://newsroom.mtv.com/2011/06/27/remaking-lady-marmalade-10-years-later/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.billboard.com/articles/news/78467/slims-weapon-bulges-with-six-mtv-vmas|title=Slim's 'Weapon' Bulges With Six MTV VMAs|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|publisher=[[Nielsen Business Media]]|accessdate=August 25, 2013}}&lt;/ref&gt;

Kumuha ng maraming paghanga si Aguilera noong kalagitnaan ng 2002 kasunod ng pagpapalabas ng music video para sa &quot;Dirrty&quot; - sa pang-apat na studio album na ''[[Stripped (Christina Aguilera album)|Stripped]]'', na may kontrobersyal sa paglalarawan dahil san labis na sekswal na mga gawain.&lt;ref name=&quot;dirrty&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1458223/x-tina-dirrty-vid-under-fire.jhtml|title='Dirrty' Christina Aguilera Video Thai-ed To Sex Industry|first=Joe|last=D'Angelo|date=October 18, 2002|accessdate=August 25, 2013|publisher=[[MTV News]]. [[Viacom (2005–present)|Viacom]]|archive-date=Septiyembre 21, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921075329/http://www.mtv.com/news/articles/1458223/x-tina-dirrty-vid-under-fire.jhtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Gayunpaman, tumanggap siya ng papuri noong huling bahagi ng 2002 para sa visual para sa pangalawang solong &quot;[[Beautiful (Christina Aguilera song)|Beautiful]]&quot;, ni Stripped, na natanggap ng isang GLAAD Media Award para sa positibong paglalarawan ng [[mga bakla]] at &quot;message about self-respect and empowerment.&quot;&lt;ref name=&quot;glaad&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.glaad.org/media/release_detail.php?id=3283 |accessdate=October 23, 2011 |title=Christina Aguilera to be Honored at 14th Annual GLAAD Media Awards Presented by Absolut Vodka in Los Angeles |date=February 28, 2003 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080415214007/http://www.glaad.org/media/release_detail.php?id=3283 |archivedate=April 15, 2008 |publisher=[[GLAAD]]}}&lt;/ref&gt; Noong 2004, Gumawa si Aguilera ng video sa Nelly na &quot;Tilt Ya Head Back&quot;, na nabanggit para sa kanyang paggaya kay [[Marilyn Monroe]].&lt;ref name=&quot;nelly&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.sfgate.com/news/article/Nick-accused-of-cheating-on-Jessica-Nelly-2640343.php|title=Nick accused of cheating on Jessica/ Nelly pursues Christina Aguilera?/ Britney and hubby's new designs|date=October 28, 2004|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140201215725/http://www.sfgate.com/news/article/Nick-accused-of-cheating-on-Jessica-Nelly-2640343.php|archivedate=February 1, 2014|work=[[San Francisco Chronicle]]|publisher=[[Hearst Corporation]]}}&lt;/ref&gt; Noong 2006, pinakawalan ni Aguilera ang kanyang ikalimang studio album ''[[Back to Basics (Christina Aguilera album)|Back to Basics]]''; tatlong music video para sa mga single na &quot;[[Ain't No Other Man]]&quot;, &quot;[[Hurt (Christina Aguilera song)|Hurt]]&quot; at &quot;[[Candyman (Christina Aguilera song)|Candyman]]&quot; mula sa album ay kinunan. Ang video ng lead single ay nakadirekta ni Bryan Barber at na-highlight para sa paglalarawan ng Aguilera ng bago ay itinatag na bagong ego Baby Jane.&lt;ref name=&quot;anom&quot;/&gt; Ang 2010 studio album ni Aguilera na si Bionic ay na-promote ng mga paglabas ng video na &quot;Not Myself Tonight&quot; at &quot;You Lost Me&quot;, at ang kanyang 2012 studio album na si Lotus ay nakatanggap ng pagsulong nito mula sa video para sa &quot;[[Your Body (Christina Aguilera song)|Your Body]]&quot;.


Bilang karagdagan sa kanyang mga music video, si Aguilera ay naglabas ng limang mga video album. Apat na DVD na ''[[Genie Gets Her Wish]]'', ''[[My Reflection]]'', ''[[Stripped Live in the U.K.]]'', at ''[[Back to Basics: Live and Down Under]]'' ay kinunan ng kasamang kasabay sa mga paglilibot sa konsiyerto ni Aguilera na si [[Christina Aguilera in Concert]] (2000), [[The Stripped Tour]] (2003), and [[Back to Basics Tour]] (2006–08), at nakatanggap ng mga sertipikasyon mula sa [[Recording Industry Association of America|RIAA]], [[Australian Recording Industry Association|ARIA]], at [[British Phonographic Industry|BPI]]. Samantala ang iba pang video album na ''Back to Basics and Beyond'' ay inilabas eksklusibo sa North America noong 2006 kasabay ng pagsulong ng album na ''Back to Basics''. Ang unang paglabas sa pelikula ni Aguilera ay sa Shark Tale (2004), kung saan binibigkas niya ang isang jellyfish ng Rastafarian at para sa kung saan ang soundtrack ay nagtala siya ng isang kanta na pinamagatang &quot;[[Car Wash (song)|Car Wash]]&quot; kasama si [[Missy Elliott]].&lt;ref name=&quot;carwash&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1491393/x-tina-soaking-wet-car-wash-clip.jhtml|title=Christina Aguilera Is Poisonous In Video With Missy Elliott|publisher=MTV News. Viacom|first=Jennifer|last=Vineyard|date=September 24, 2004|accessdate=August 25, 2013|archive-date=Septiyembre 21, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921075431/http://www.mtv.com/news/articles/1491393/x-tina-soaking-wet-car-wash-clip.jhtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Kasunod niya ay naka-star sa pelikulang 2010 na ''[[Burlesque (2010 American film)|Burlesque]]'' bilang Ali Rose, isang dancer sa isang burlesque club.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/film/2009/jun/23/cher-star-role-in-burlesque-musical|title=Cher to join Christina Aguilera in Burlesque movie|work=[[The Guardian]]|publisher=[[Guardian News and Media]]|first=Ben|last=Child|date=June 23, 2009|accessdate=August 25, 2013}}&lt;/ref&gt; Ang pelikula ay nakatanggap ng maligamgam na kritikal na pagtanggap at nakakuha ng higit sa US $ 89 milyon.&lt;ref name=&quot;burlesquegross&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=burlesque.htm|title=Burlesque (2010)|publisher=[[Box Office Mojo]]. [[Amazon.com]]|accessdate=August 25, 2013}}&lt;/ref&gt; Karagdagang siya ay lumitaw sa maraming mga palabas sa telebisyon, kasama ang reality series na telebisyon na The Voice, kung saan anim sa sampung panahon ang nakakita ng kanyang kontribusyon bilang isang coach at hukom.

==Mga music videos==
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:20em;&quot;| Pamagat
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2em;&quot;| Taon
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:10em;&quot;| Iba pang (mga) performer
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:10em;&quot;| (Mga) director(
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2em;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{Abbr|Ref.|Reference}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Reflection (song)|Reflection]]&quot;
|1998
|{{n/a}}
|{{n/a}}
|&lt;ref&gt;{{cite AV media notes| title=Mulan (Disney Gold Classic Collection)| others=[[Barry Cook]] (Director), [[Tony Bancroft]] (Director)|type=DVD| publisher=[[Walt Disney Pictures]]| year=1998}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Genie in a Bottle]]&quot;
|rowspan=&quot;2&quot;|1999
|{{n/a}}
|rowspan=&quot;2&quot;|{{sortname|Diane|Martel}}
|&lt;ref name=&quot;diane&quot;&gt;{{cite journal|title=Female Video Directors Remain Rare In Industry|url=https://archive.org/details/sim_billboard_2000-11-11_112_46/page/103|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|page=103|volume=112|issue=46|date=November 11, 2000|first=Carla|last=Hay}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| &quot;[[What a Girl Wants (Christina Aguilera song)|What a Girl Wants]]&quot;
|{{n/a}}
|&lt;ref name=&quot;diane&quot;/&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| &quot;[[I Turn to You (All-4-One song)|I Turn to You]]&quot;
|rowspan=&quot;7&quot;|2000
|{{n/a}}
|{{sortname|Rupert C.|Almont|nolink=1}}
|&lt;ref&gt;{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081101044541/http://www.mtv.com/videos/christina-aguilera/7909/i-turn-to-you.jhtml |url=http://www.mtv.com/videos/christina-aguilera/7909/i-turn-to-you.jhtml |title=I Turn to You {{!}} Christina Aguilera Music Video |publisher=[[MTV]]. Viacom |archivedate=November 1, 2008 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Come On Over Baby (All I Want Is You)]]&quot;
|{{n/a}}
|{{sortname|Paul|Hunter|dab=director}}
|&lt;ref name=&quot;video2&quot;/&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| &quot;So Emotional&quot;
|{{n/a}}
|{{n/a}}
|&lt;ref&gt;{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140314070528/http://www.mtv.com/videos/christina-aguilera/805562/so-emotional.jhtml |url=http://www.mtv.com/videos/christina-aguilera/805562/so-emotional.jhtml |title=So Emotional {{!}} Christina Aguilera Music Video |publisher=MTV. Viacom |archivedate=March 14, 2014 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| &quot;Genio Atrapado&quot;{{efn|&quot;Genio Atrapado&quot; is the Spanish-language version of &quot;Genie in a Bottle&quot;.&lt;ref name=&quot;MiReflejoNotes&quot;&gt;{{cite AV media notes|title=[[Mi Reflejo]]|others=[[Christina Aguilera]]|year=2000|type=liner notes|publisher= [[BMG U.S. Latin]]|location=United States}}&lt;/ref&gt;}}
|{{n/a}}
|{{sortname|Diane|Martel|nolink=1}}
|&lt;ref name=&quot;video2&quot;&gt;{{harvnb|Railton|Watson|2011|page=162}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | &quot;Por Siempre Tú&quot;{{efn|&quot;Por Siempre Tú&quot; is the Spanish-language version of &quot;I Turn to You&quot;.&lt;ref name=&quot;MiReflejoNotes&quot;/&gt;}}
|{{n/a}}
|{{sortname|Rupert C.|Almont|nolink=1}}
|&lt;ref&gt;{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140314070526/http://www.mtv.com/videos/christina-aguilera/805267/por-siempre-tu.jhtml |url=http://www.mtv.com/videos/christina-aguilera/805267/por-siempre-tu.jhtml |title=Por Siempre Tú {{!}} Christina Aguilera Music Video |publisher=MTV. Viacom |archivedate=March 14, 2014 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | &quot;Ven Conmigo (Solamente Tú)&quot;{{efn|&quot;Ven Conmigo (Solamente Tú)&quot; is the Spanish-language version of &quot;Come On Over Baby (All I Want Is You)&quot;.&lt;ref name=&quot;MiReflejoNotes&quot;/&gt;}}
|{{n/a}}
|{{sortname|Paul|Hunter|dab=director}}&lt;br /&gt;{{sortname|Lorin|Finkelstein|nolink=1}}
|&lt;ref name=&quot;video2&quot;/&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Pero Me Acuerdo de Ti]]&quot;
|{{n/a}}
|{{sortname|Kevin G.|Bray}}
|&lt;ref&gt;{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140314070515/http://www.mtv.com/videos/christina-aguilera/805268/pero-me-acuerdo-de-ti.jhtml|url=http://www.mtv.com/videos/christina-aguilera/805268/pero-me-acuerdo-de-ti.jhtml|title=Pero Me Acuerdo de Tí|publisher=MTV. Viacom|archivedate=March 14, 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Nobody Wants to Be Lonely]]&quot;
|rowspan=&quot;2&quot;|2001
|{{sortname|Ricky|Martin}}
|{{sortname|Wayne|Isham}}
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vh1.com/video/ricky-martin/701634/nobody-wants-to-be-lonely-pop-up-video.jhtml|title=Ricky Martin – 'Nobody Wants To Be Lonely'|publisher=[[VH1]]. Viacom|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111022012254/http://www.vh1.com/video/ricky-martin/701634/nobody-wants-to-be-lonely-pop-up-video.jhtml|archivedate=October 22, 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Lady Marmalade#Moulin Rouge! cover|Lady Marmalade]]&quot;
|[[Mýa]]&lt;br /&gt;[[Lil' Kim]]&lt;br /&gt;[[Pink (singer)|Pink]]&lt;br /&gt;[[Missy Elliott]]
|{{sortname|Paul|Hunter|dab=director}}
|&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=sg9Q8jxMC5AC&amp;pg=PT25|title=Split Personality: The Story of Pink|publisher=[[Music Sales Group]]|chapter=Hit And M!ss|year=2009|first=Paul|last=Lester|accessdate=April 14, 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Dirrty]]&quot;
|rowspan=&quot;2&quot;|2002
|[[Redman (rapper)|Redman]]
|{{sortname|David|LaChapelle}}
|&lt;ref name=&quot;dirrty&quot;/&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Beautiful (Christina Aguilera song)|Beautiful]]&quot;
|{{n/a}}
|{{sortname|Jonas|Åkerlund}}
|&lt;ref name=&quot;glaad&quot;/&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Fighter (Christina Aguilera song)|Fighter]]&quot;
|rowspan=&quot;3&quot;|2003
|{{n/a}}
|{{sortname|Floria|Sigismondi}}
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1470505/christina-shooting-fighter-video.jhtml|title=Christina's Dark, Moth-Filled New Video Is About Empowerment|first=Corey|last=Moss|date=March 13, 2003|accessdate=August 25, 2013|publisher=MTV News. Viacom|archive-date=Nobiyembre 7, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121107234735/http://www.mtv.com/news/articles/1470505/christina-shooting-fighter-video.jhtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Can't Hold Us Down]]&quot;
|[[Lil' Kim]]
|rowspan=&quot;2&quot;|{{sortname|David|LaChapelle|nolink=1}}
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1471890/christina-lil-kim-getting-dirrtier.jhtml|title=Christina, Lil' Kim Get Even 'Dirrtier' For 'Can't Hold Us Down' Clip|first=Corey|last=Moss|publisher=MTV News. Viacom|date=May 16, 2003|accessdate=April 25, 2013|archive-date=Septiyembre 21, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921082548/http://www.mtv.com/news/articles/1471890/christina-lil-kim-getting-dirrtier.jhtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| &quot;[[The Voice Within]]&quot;
|{{n/a}}
|&lt;ref&gt;{{cite web|last=Moss|first=Corey|url=http://www.mtv.com/news/articles/1479845/20031020/aguilera_christina.jhtml|title=Stripped-Down Christina Aguilera Displays 'A Voice Within': Lens Recap|publisher=MTV News. Viacom|date=October 20, 2003|accessdate=July 30, 2013|archive-date=Abril 26, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100426224146/http://www.mtv.com/news/articles/1479845/20031020/aguilera_christina.jhtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Car Wash (song)|Car Wash]]&quot;
|rowspan=&quot;2&quot;|2004 
|[[Missy Elliott]]
|[[DreamWorks Animation]]
|&lt;ref name=&quot;carwash&quot;/&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Tilt Ya Head Back]]&quot;
|[[Nelly]]
|{{sortname|Little|X|Director X}}
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mtv.com/videos/nelly/37218/tilt-ya-head-back-feat-christina-aguilera.jhtml |title=Nelly – Tilt Ya Head Back {{!}} Music Videos |publisher=MTV Networks |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081028120048/http://www.mtv.com/videos/nelly/37218/tilt-ya-head-back-feat-christina-aguilera.jhtml |archivedate=October 28, 2008 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Ain't No Other Man]]&quot;
|rowspan=&quot;3&quot;|2006
|{{n/a}}
|{{sortname|Bryan|Barber}}
|&lt;ref name=&quot;anom&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1534591/video-has-christina-singing-blues.jhtml|title='Ain't No Other Man' Video Has Christina Singing The Blues|date=June 19, 2006|first=Jennifer|last=Vineyard|accessdate=August 25, 2013|publisher=MTV News. Viacom|archive-date=Nobiyembre 8, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121108000931/http://www.mtv.com/news/articles/1534591/video-has-christina-singing-blues.jhtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Hurt (Christina Aguilera song)|Hurt]]&quot;
|{{n/a}}
|{{sortname|Floria|Sigismondi|nolink=1}}&lt;br /&gt;{{sortname|Christina|Aguilera|nolink=1}}
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.canada.com/montrealgazette/story.html?id=a5bf28e4-6fb5-401b-af65-f99601e22394|title=Q&amp;A with Christina Aguilera|date=March 23, 2007|work=[[Montreal Gazette]]|publisher=[[Postmedia News]]|accessdate=August 25, 2013|archive-date=Septiyembre 21, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921054116/http://www.canada.com/montrealgazette/story.html?id=a5bf28e4-6fb5-401b-af65-f99601e22394|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Tell Me (Diddy song)|Tell Me]]&quot;
|{{sortname|P.|Diddy|Sean Combs}}
|{{sortname|Erik|White}}
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mtv.com/videos/diddy/116379/tell-me-feat-christina-aguilera.jhtml|title=Diddy – Tell Me {{!}} Music Videos|publisher=MTV. Viacom|accessdate=August 25, 2013|archive-date=Oktubre 31, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081031101342/http://www.mtv.com/videos/diddy/116379/tell-me-feat-christina-aguilera.jhtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Candyman (Christina Aguilera song)|Candyman]]&quot;
|2007
|{{n/a}}
|{{sortname|Matthew|Rolston}}&lt;br /&gt;{{sortname|Christina|Aguilera|nolink=1}}
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1552870/aguileras-new-clip-xtina-x-three.jhtml |title=Xtina X Three: Aguilera Has Multiple-Personality Disorder In Clip |first=Corey |last=Moss |date=February 21, 2007 |publisher=MTV News. Viacom |accessdate=August 25, 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131214181618/http://www.mtv.com/news/articles/1552870/aguileras-new-clip-xtina-x-three.jhtml |archivedate=December 14, 2013 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Save Me from Myself (Christina Aguilera song)|Save Me From Myself]]&quot;
|rowspan=&quot;2&quot;|2008
|{{n/a}}
|{{sortname|Paul|Korver}}
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nowmagazine.co.uk/celebrity-news/247818/see-video-christina-aguilera-s-personal-new-video|title=See Video Christina Aguilera reveals her wedding lingerie|first=Holly|last=Arnold|date=January 16, 2008|work=[[NOW (UK magazine)|NOW]]|publisher=[[IPC Media]]/[[Time Warner]]|accessdate=September 2, 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Keeps Gettin' Better]]&quot;
|{{n/a}}
|{{sortname|Peter|Berg}}
|&lt;ref name=&quot;better&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1598063/christina-aguileras-keeps-gettin-better-video-geektastic.jhtml|title=Christina Aguilera Acquires Sci-Fi Edge In 'Keeps Gettin' Better' Video|first=Gil|last=Kaufman|date=October 28, 2008|publisher=MTV News. Viacom|accessdate=August 25, 2013|archive-date=Pebrero 22, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222053640/http://www.mtv.com/news/articles/1598063/christina-aguileras-keeps-gettin-better-video-geektastic.jhtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Not Myself Tonight]]&quot;
|rowspan=&quot;2&quot;|2010
|{{n/a}}
|{{sortname|Hype|Williams}}
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/blogs/staff-blog/christina-aguilera-grabs-steamy-inspirations-for-not-myself-tonight-video-20100430|title=Christina Aguilera Grabs Steamy Inspirations for &quot;Not Myself Tonight&quot; Video|first=Daniel|last=Kreps|work=[[Rolling Stone]]|publisher=[[Wenner Media]]|date=April 30, 2010|accessdate=August 26, 2013|archive-date=Nobiyembre 5, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105225353/http://www.rollingstone.com/music/blogs/staff-blog/christina-aguilera-grabs-steamy-inspirations-for-not-myself-tonight-video-20100430|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| &quot;[[You Lost Me]]&quot;
|{{n/a}}
|{{sortname|Anthony|Mandler}}
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://idolator.com/5437682/sia-interview-christina-aguilera-we-are-born-bionic|title=Sia: The Idolator Interview|first=Robbie|last=Daw|publisher=[[Idolator (website)|Idolator]]. [[Buzz Media]]|date=March 9, 2010|accessdate=August 25, 2013}}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Moves like Jagger]]&quot;
|2011
|[[Maroon 5]]
|{{sortname|Jonas|Åkerlund|nolink=1}}
|&lt;ref name=&quot;jagger&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ew.com/article/2011/08/09/maroon-5-christina-aguilera-moves-like-jagger-video|title=Maroon 5, Christina Aguilera pay homage to Mick's dancing, longevity in 'Moves Like Jagger' video|first=Kyle|last=Anderson|work=[[Entertainment Weekly]]|publisher=Time Warner|date=August 9, 2011|accessdate=April 16, 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Your Body (Christina Aguilera song)|Your Body]]&quot;
|2012
|{{n/a}}
|{{sortname|Melina|Matsoukas}}
|&lt;ref name=&quot;body&quot;&gt;{{cite web|last=Rome|first=Emily|title=Christina Aguilera announces new album's release date, releases art for single 'Your Body'|url=http://music-mix.ew.com/2012/09/12/christina-aguilera-lotus-your-body-release-date/|work=Entertainment Weekly|publisher=Time Warner|date=September 12, 2012|accessdate=September 12, 2012|archive-date=Nobiyembre 30, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121130083024/http://music-mix.ew.com/2012/09/12/christina-aguilera-lotus-your-body-release-date/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Feel This Moment]]&quot;
|rowspan=&quot;4&quot;|2013
|[[Pitbull (rapper)|Pitbull]]
|{{sortname|David|Rousseau|nolink=1}}
|&lt;ref name=&quot;ftm&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.videostatic.com/watch-it/2013/03/18/pitbull-feel-moment-david-rousseau-dir|title=Pitbull &quot;Feel This Moment&quot; (David Rousseau, Dir.)|publisher=VideoStatic. Steven J. Gottlieb|date=March 18, 2013|accessdate=August 25, 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Hoy Tengo Ganas de Ti#Alejandro Fern.C3.A1ndez version|Hoy Tengo Ganas de Ti]]&quot;
|{{sortname|Alejandro|Fernández}}
|{{sortname|Simon|Brand}}
|&lt;ref name=&quot;spavid&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/07/22/christina-aguilera-hoy-tengo-ganas-de-ti_n_3636621.html|title=Christina Aguilera, Alejandro Fernandez Premiere 'Hoy Tengo Ganas De Ti'|date=July 22, 2013|accessdate=August 26, 2013|work=[[The Huffington Post]]|publisher=[[AOL]]}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Let There Be Love (Christina Aguilera song)|Let There Be Love]]&quot;
|{{n/a}}
|{{n/a}}
|&lt;ref name=&quot;dailymail&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.thestar.com/entertainment/stargazing/2013/08/30/christina_aguilera_just_wants_there_to_be_love_watch_new_music_video.html|title=Christina Aguilera just wants there to be love|date=August 30, 2010|work=[[Toronto Star]]|publisher=[[Star Media Group]]|first=Malene|last=Arpe|accessdate=December 14, 2014}}&lt;/ref&gt; 
|-
!scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Say Something (A Great Big World song)|Say Something]]&quot;
|[[A Great Big World]]
|{{sortname|Christopher|Sims|nolink=1}}
|&lt;ref name=&quot;SaySomething&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.videostatic.com/watch-it/2013/11/20/great-big-world-say-something-christopher-sims-dir-0|title=A Great Big World f/ Christina Aguilera – Say Something|publisher=VideoStatic. Steven J. Gottlieb|accessdate=February 10, 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Telepathy (Christina Aguilera song)|Telepathy]]&quot;
|2016
|{{n/a}}
|{{sortname|Hannah Lux|Davis|nolink=1}}
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/dance/7557930/christina-aguilera-telepathy-video-nile-rodgers-dance-club-songs|title=Christina Aguilera Thanks Fans for No. 1 Dance Club Songs Hit With Disco-Themed 'Telepathy' Video|first=Taylor|last=Weatherby|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=October 31, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mtv.com.au/christina-aguilera/news/christina-aguilera-has-released-her-first-solo-music-video-in-4-years|title=christina aguilera has released her first solo music video in four years!|first=Sophia|last=Barker|publisher=[[MTV]]|date=November 1, 2016|access-date=Abril 3, 2020|archive-date=Nobiyembre 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161104033545/http://www.mtv.com.au/christina-aguilera/news/christina-aguilera-has-released-her-first-solo-music-video-in-4-years|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Accelerate (Christina Aguilera song)|Accelerate]]&quot;
|rowspan=&quot;2&quot;|2018
|{{n/a}}
|{{sortname|Zoey|Grossman|nolink=1}}
|&lt;ref name=&quot;Accelerate&quot;&gt;{{cite magazine|url=https://www.cosmopolitan.com/entertainment/celebs/a20135626/christina-aguilera-new-song-accelerate/|title=Christina Aguilera Is Topless and Covered in Goo in Her New Video|magazine=Cosmopolitan|accessdate=May 10, 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Fall in Line]]&quot;
|[[Demi Lovato]]
|{{sortname|Luke|Gilford|nolink=1}}
|&lt;ref name=&quot;FallinLine&quot;&gt;{{cite magazine|url=http://www.idolator.com/7680299/christina-aguilera-demi-lovato-fall-line-video-review?chrome=1|title=Christina &amp; Demi Reclaim Their Power In Symbolic &quot;Fall In Line&quot; Video|magazine=Idolator|accessdate=May 23, 2018}}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|}

==Pilmograpiya==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; | Taon
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:14em;&quot;| Pelikula
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:16em;&quot;| (Mga) direktor
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:16em;&quot;| Karakter
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:10em;&quot;| Paglalarawan
|-
! scope=&quot;row&quot;| 2004
|''[[Shark Tale]]''&lt;ref name=&quot;carwash&quot;/&gt;
| [[Vicky Jenson]]&lt;br /&gt;[[Bibo Bergeron]]&lt;br /&gt;[[Rob Letterman]]
| Rastafarian jellyfish
| Voice role
|-
! scope=&quot;row&quot;| 2008
|''[[Shine a Light (film)|Shine a Light]]''&lt;ref name=&quot;shinealight&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/filmreviews/3672481/Film-reviews-Shine-a-Light-and-21.html|title=Film reviews: Shine a Light and 21|work=[[The Daily Telegraph]]|publisher=[[Telegraph Media Group]]|first=David|last=Gritten|date=April 11, 2008|accessdate=August 28, 2013}}&lt;/ref&gt;
| [[Martin Scorsese]]
| Herself
| Documentary
|-
! scope=&quot;row&quot;| 2010
|''[[Get Him to the Greek]]''&lt;ref name=&quot;greek&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/zorianna-kit/get-him-to-the-greek---br_b_598366.html|title=Get Him To The Greek|work=The Huffington Post|publisher=AOL|first=Zorianna|last=Kit|date=June 2, 2010|accessdate=August 28, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/filmblog/2010/jun/28/get-him-to-the-greek|title=Post-credits scene: Get Him to the Greek|work=The Guardian|publisher=Guardian News and Media|first=Ben|last=Child|date=June 28, 2010|accessdate=August 28, 2013}}&lt;/ref&gt;
| [[Nicholas Stoller]]
| Herself
| Cameo 
|-
! scope=&quot;row&quot;| 2010
|''[[Burlesque (2010 American film)|Burlesque]]''&lt;ref name=&quot;nytimes&quot;&gt;{{cite web|url=https://movies.nytimes.com/2010/11/24/movies/24burlesque.html?pagewanted=all|title='Burlesque', With Cher and Christina Aguilera|work=[[The New York Times]]|publisher=[[The New York Times Company]]|date=November 24, 2010|first=Manohla|last=Dargis|accessdate=August 29, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2010/dec/11/cher-christina-aguilera-burlesque|title=Cher could teach Christina Aguilera a thing or two in Burlesque|work=The Guardian|publisher=Guardian News and Media|first=John|last=Patterson|date=December 11, 2010|accessdate=August 29, 2013}}&lt;/ref&gt;
| [[Steve Antin]]
| Ali Rose
| Main actress
|-
! scope=&quot;row&quot;| 2015
|''[[Pitch Perfect 2]]''&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.people.com/article/pitch-perfect-2-the-voice-adam-devine-clip| title=Video: Watch Pitch Perfect 2's Surprise Scene: Adam DeVine's Voice Audition|first=Mariah|last=Haas|publisher=Time Warner|work=People|date=May 18, 2015|accessdate=September 10, 2015}}&lt;/ref&gt;
| [[Elizabeth Banks]]
| Herself
| Cameo 
|-
! scope=&quot;row&quot;| 2017
|''[[The Emoji Movie]]''&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.usmagazine.com/entertainment/news/meet-christina-aguileras-emoji-movie-character-first-pic-w482253| title=Meet Christina Aguilera's 'Emoji Movie' Character Akiko Glitter: First Pic!|first=Megan|last=French|work=US Magazine|date=May 15, 2017|accessdate=May 16, 2017}}&lt;/ref&gt;
| [[Tony Leondis]]
| Akiko Glitter
| Voice role
|-
! scope=&quot;row&quot;| 2018
|''[[Zoe (film)|Zoe]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/7777123/christina-aguilera-joins-cast-zoe|title=Christina Aguilera Joins Cast for Sci-Fi Romance Film 'Zoe'|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|publisher=Billboard Media Group|date=February 5, 2017|first=Rebecca|last=Ford|accessdate=March 19, 2017}}&lt;/ref&gt;
| [[Drake Doremus]]
| Jewels
| Supporting role
|-
! scope=&quot;row&quot;| 2018
|''[[Life of the Party (2018 film)|Life of the Party]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-3846408/Christina-Aguilera-shows-pink-hair-films-scenes-Life-Party.html|title=Christina Aguilera Shows Off Pink Hair on the Set of 'Life of the Party'|work=[[Daily Mail]]|date=October 18, 2016|first=Mike|last=Larkin|accessdate=March 19, 2017}}&lt;/ref&gt;
| [[Ben Falcone]]
| Herself
| Cameo
|}

==Mga ginampanan sa telebisyon==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; | Taon
! scope=&quot;col&quot; | Programa sa television
! scope=&quot;col&quot; | Karakter
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Paglalarawan
|-
|scope=&quot;row&quot;| 1990
| ''[[Star Search#Competition winners|Star Search]]''
| Contestant
| Season 6
|-
|scope=&quot;row&quot;| 1993–1994
| ''[[The Mickey Mouse Club|The New Mickey Mouse Club]]''
| Herself
| Season 6–7&lt;ref&gt;{{harvnb|Dominguez|2003|pp=23–31}}&lt;/ref&gt;
|-
|scope=&quot;row&quot;| 1999
| ''[[Beverly Hills, 90210]]''
| Herself
| &quot;[[List of Beverly Hills, 90210 episodes|Let's Eat Cake]]&quot; (season 10: episode 2)&lt;ref&gt;{{harvnb|Dominguez|2003|page=70}}&lt;/ref&gt;
|-
|scope=&quot;row&quot;| 1999
| ''[[Roswell (TV series)|Roswell]]''
| Herself
| &quot;[[List of Roswell episodes|Monsters]]&quot; (season 1: episode 3)&lt;ref&gt;{{cite video|people=Jonathon Dukes (creator)|date=October 20, 1999|title=Monsters|medium=television production|publisher=[[The WB Television Network]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|scope=&quot;row&quot;| 1999
 |''[[Christmas in Washington]]''
| Herself
| Guest star&lt;ref&gt;{{cite video| people=Glenn Weiss (director)|date=1999|title=Christmas in Washington 1999|medium=television production|location=Washington, D.C.|publisher=[[TNT (U.S. TV network)|TNT]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|scope=&quot;row&quot;| 2000
| ''Al salir de clase''
| Herself
| &quot;El día que no existe&quot; (season 5: episode 42)&lt;ref&gt;{{cite video | people=Pascal Jongen (director)|date=February 29, 2000|title=El día que no existe| medium=television production |language=Spanish| location=Spain |publisher=BocaBoca}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&quot;Augurios&quot; (season 8: episode 72)&lt;ref&gt;{{cite video | people=Pascal Jongen (director)|date=December 7, 2000|title=Augurios| medium=television production |language=Spanish| location=Spain |publisher=BocaBoca}}&lt;/ref&gt;
|-
|scope=&quot;row&quot;| 2002
| ''[[Un Paso Adelante (TV series)|Un Paso Adelante]]''
| Herself
| &quot;Arriba el telón&quot; (season 1: episode 1)&lt;ref&gt;{{cite video | people=Daniel Écija Ernesto Pozuelo and Jesus del Cerro (creators)|date=January 8, 2002|title=Arriba el telón| language=Spanish| medium=television production| location=Spain|publisher=[[Antena 3 (Spain)|Antena 3]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|scope=&quot;row&quot;| 2003
 | ''[[Player$]]'' 
| Herself 
| &quot;Hulk&quot; (Season 2, Episode 10)&lt;ref&gt;{{cite video | date=2003|title=Hulk| medium=television production| location=United States|publisher=[[G4 (U.S. TV channel)|GVTV]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|scope=&quot;row&quot;| 2003
| ''[[Punk'd]]'' 
| Herself 
| &quot;Ryan Pinkston – VH1 Big in 2002&quot; (Season 1, Episode 1)&lt;ref&gt;{{cite video |date=2002|title=VH1 Big in 2002| medium=television production| location=United States|publisher=[[MTV]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|scope=&quot;row&quot;| 2009
|''[[Project Runway]]'' 
| Herself / Guest Judge ||  &quot;Sequins, Feathers and Fur, Oh My!&quot; (Season 6, Episode 9)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.people.com/people/article/0,,20421847,00.html|title=Christina Aguilera to Guest Judge Project Runway|work=People|publisher=Time Warner|accessdate=September 8, 2013|date=October 15, 2009|archive-date=Septiyembre 21, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060707/http://www.people.com/people/article/0,,20421847,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|scope=&quot;row&quot;| 2010
| ''[[Conan (talk show)|Conan]]'' 
| Herself || &quot;A Prayer for Dick Butkus&quot; (Season 1, Episode 9)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/viral-videos/950370/christina-aguilera-teaches-conan-to-burlesque-dance|title=Christina Aguilera Teaches Conan to Burlesque Dance|first=Jilian|last=Mapes|date=November 23, 2010|accessdate=September 8, 2013|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media}}&lt;/ref&gt;
|-
|scope=&quot;row&quot;| 2010
| ''[[Entourage (U.S. TV series)|Entourage]]'' 
| Herself || &quot;Lose Yourself&quot; (Season 7, Episode 10)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://popwatch.ew.com/2010/06/28/eminem-christina-aguilera-entourage/|title=PopWatch Exclusive: Eminem, Christina Aguilera among guests for 'Entourage' season finale|first=Dan|last=Snierson|date=June 28, 2010|work=Entertainment Weekly|publisher=Time Warner|accessdate=September 7, 2013|archive-date=Septiyembre 21, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921061444/http://popwatch.ew.com/2010/06/28/eminem-christina-aguilera-entourage/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|scope=&quot;row&quot;| 2011–2016, 2020
| ''[[The Voice (U.S. TV series)|The Voice]]'' 
| Herself (Coach) || Seasons 1—3&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/09/17/the-voice-usher-shakira-replacing-christina-ceelo_n_1892052.html|title='The Voice': Shakira And Usher To Replace Christina Aguilera and Cee Lo Green As Coaches For Fourth Cycle|date=September 17, 2012|work=The Huffington Post|publisher=AOL|accessdate=September 8, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;Season 5&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/news/cee-lo-green-christina-aguilera-return-to-the-voice-20130729|title=Cee Lo Green, Christina Aguilera Return to 'The Voice'|first=RJ|last=Cubarrubia|date=July 29, 2013|work=Rolling Stone|publisher=Wenner Media|accessdate=September 8, 2013|archive-date=Agosto 25, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130825160849/http://www.rollingstone.com/music/news/cee-lo-green-christina-aguilera-return-to-the-voice-20130729|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;Season 8&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/6281700/christina-aguilera-returning-the-voice-season-8|title=Goodbye, Gwen: Christina Aguilera Returning to 'The Voice'|date=October 14, 2014|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|first=Joe|last=Lynch|accessdate=December 14, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;Season 10&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/voice-returns-season-10-christina-871650|title='The Voice' Returns for Season 10, Christina Aguilera Back As Judge|date=February 26, 2016|first=Kayla|last=Kumari Upadhyaya|work=[[The Hollywood Reporter]]|publisher=[[Prometheus Global Media]]|accessdate=April 16, 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;Season 19
|-
|scope=&quot;row&quot;| 2015
|''[[Nashville (2012 TV series)|Nashville]]'' 
| Jade St. John || 3 episodes, recurring role ([[Nashville (season 3)|Season 3]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.people.com/article/christina-aguilera-nashville-guest-star|title=Look Which Coach from The Voice Is Joining Nashville!|work=People|first=Lynette|last=Rice|publisher=Time Warner|date=February 13, 2015|accessdate=February 14, 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
|scope=&quot;row&quot;| 2018
|''[[RuPaul's Drag Race]]'' 
| Herself/Guest Judge || Season 10, Episode 1
|}

==Mga video album==
[[File:What A Girl Wants122 - CA (cropped).jpg|thumb|upright|Aguilera performing on her [[Back to Basics Tour]] in 2006]]
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:18em;&quot;| Pamagat
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:18em;&quot;| Mga detalye
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;3&quot;| Pinakamataas na posisyon
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:15em;&quot;| [[List of music recording certifications|Certifications]]&lt;br /&gt;(sales threshold)
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;|[[ARIA Charts|AUS]]&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;Peak chart positions for Aguilera's video albums in Australia:
* ''My Reflection'': {{cite journal|url=http://www.aria.com.au/issue591.PDF|title=The ARIA Report – Week Commencing 25th June 2001|page=19|issue=591|date=June 25, 2001|journal=[[Pandora Archive]]|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|format=PDF|accessdate=December 14, 2014|url-status=dead|archiveurl=https://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20020221-0000/www.aria.com.au/issue591.PDF|archivedate=Pebrero 21, 2002}}
* ''Stripped Live in the U.K.'': {{cite journal|url=http://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20041220-0000/issue769.pdf|title=Week Commencing 22nd November 2004|journal=Pandora Archive|format=PDF|volume=939|page=22|publisher=Australian Recording Industry Association|date=November 22, 2004|accessdate=August 21, 2013|archive-date=Disyembre 12, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151212203527/http://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20041220-0000/ISSUE769.pdf|url-status=dead}}
* ''Back to Basics: Live and Down Under'': {{cite journal|url=http://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20080320-0000/issue939.pdf|title=Week Commencing 25th February, 2008|journal=Pandora Archive|format=PDF|volume=939|page=22|publisher=Australian Recording Industry Association|date=February 25, 2008|accessdate=July 22, 2013|archive-date=Abril 16, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190416141817/http://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20080320-0000/issue939.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;|[[Billboard charts|US]]&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;Peak chart positions for Aguilera's video albums in the United States:
* ''Genie Gets Her Wish'': {{cite journal|title=Top Music Videos|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|page=57|date=April 6, 2000|volume=112|issue=15}}
* ''My Reflection'': {{cite journal|title=No. 1 On This Week's Unpublished Charts|url=https://archive.org/details/sim_billboard_2001-06-23_113_25/page/4|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|page=4|date=June 23, 2001|volume=113|issue=25}}
* ''Stripped Live in the U.K.'': {{cite web|url=http://www.billboard.com/biz/charts/2004-10-30/music-video|title=Music Video Sales: October 30, 2004|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|date=October 30, 2004|accessdate=August 26, 2013}} {{subscription required}}
* ''Back to Basics: Live and Down Under'': {{cite web|url=http://www.billboard.com/biz/charts/2008-02-23/music-video|title=Music Video Sales: February 23, 2008|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|date=February 23, 2008|accessdate=August 26, 2013}} {{subscription required}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em;font-size:90%;&quot;|[[Official Charts Company|UK]]&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Iron Maiden|url=https://archive.org/details/sim_billboard_2008-05-17_120_20/page/72|page=72|volume=120|issue=20|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|date=May 17, 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[Genie Gets Her Wish]]''
|
* Released: December 14, 1999&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/genie-gets-her-wish-mw0000255570|title=Genie Gets Her Wish&amp;nbsp;– Christina Aguilera: Overview|publisher=[[AllMusic]]. [[All Media Network]]|first=Heather|last=Phares|accessdate=August 26, 2013}}&lt;/ref&gt;
* Format: [[DVD]], [[VHS]]
* Label: [[RCA Records|RCA]]
| — || 7 || —
|
*[[Recording Industry Association of America#Video Longform certification|RIAA]]: Platinum&lt;ref name=&quot;riaa&quot;/&gt;
|-

! scope=&quot;row&quot;| ''[[My Reflection]]''
|
* Released: June 5, 2001&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amazon.com/Christina-Aguilera-My-Reflection/dp/B00005IA82|title=My Reflection (2000)|publisher=[[Amazon.com]]. Amazon Inc|accessdate=August 26, 2013}}&lt;/ref&gt;
* Format: DVD, VHS
* Label: RCA
| 8 || 1 || —
|
*RIAA: Gold&lt;ref name=&quot;riaa&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?|title=Gold and Platinum Searchable Database|publisher=[[Recording Industry Association of America]]|accessdate=August 26, 2013|format=''Enter the keyword &quot;Christina Aguilera&quot; in the search box''|archive-date=Hunyo 26, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070626174049/http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
*[[Australian Recording Industry Association|ARIA]]: Platinum&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-accreditations-dvd-2003.htm|title=Accreditations – 2003 DVDs|publisher=Australian Recording Industry Association|accessdate=December 14, 2014}}&lt;/ref&gt;
|-

! scope=&quot;row&quot;| ''[[Stripped Live in the U.K.]]''
|
* Released: November 15, 2004&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amazon.co.uk/Christina-Aguilera-Stripped-Live-U-K/dp/B00011RU0Q|title=Striped Live in the UK (DVD)|publisher=Amazon.com. Amazon Inc|location=United Kingdom|accessdate=August 26, 2013}}&lt;/ref&gt;
* Format: DVD
* Label: RCA
| 4 || 3 || —
|
*RIAA: Platinum&lt;ref name=&quot;riaa&quot;/&gt;
*ARIA: 3× Platinum&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.audvd2010.htm|title=ARIA Charts – Accreditations – 2010 DVDs|publisher=Australian Recording Industry Association|accessdate=August 26, 2013}}&lt;/ref&gt;
*[[British Phonographic Industry|BPI]]: Platinum&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bpi.co.uk/certified-awards.aspx |title=Certified Awards |publisher=[[British Phonographic Industry]] |accessdate=September 5, 2013 |format=''Enter the keyword &quot;Christina Aguilera&quot; in the search box'' |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130120124207/http://www.bpi.co.uk/certified-awards.aspx |archivedate=January 20, 2013 }}&lt;/ref&gt;
|-

! scope=&quot;row&quot;| ''Back to Basics and Beyond''
|
* Released: 2006{{efn|The album was released exclusively in Canada and the United States by [[Walmart]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amazon.com/Christina-Aguilera-Back-Basics-Beyond/dp/B000OA52TA|title=Back to Basics and Beyond|publisher=Amazon.com. Amazon Inc|accessdate=May 29, 2014}}&lt;/ref&gt;}}
* Format: [[NTSC]]
* Label: RCA
| — || — || —
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[Back to Basics: Live and Down Under]]''
|
* Released: February 4, 2008&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amazon.co.uk/Back-Basics-Live-Down-Under/dp/B000WTSWTK|title=Back To Basics Live And Down Under (2008)|publisher=Amazon.com. Amazon Inc|location=United Kingdom|accessdate=July 22, 2013}}&lt;/ref&gt;
* Format: DVD, digital download
* Label: RCA
| 2 || 1 || 1&lt;br /&gt;
|
*RIAA: Gold&lt;ref name=&quot;riaa&quot;/&gt;
*ARIA: 2× Platinum&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesDVDaccreds2011.htm |title=ARIA Charts &amp;ndash; Accreditations &amp;ndash; 2011 DVDs |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=August 26, 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/64sNpgTgx?url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesDVDaccreds2011.htm |archivedate=January 22, 2012 }}&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | &quot;—&quot; denotes a title that did not chart, or was not released in that territory.
|}

==Mga palatastas==
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;

! scope=&quot;col&quot; | Taon
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width: 20em;&quot; | Produkott/Brand
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{abbr|Ref.|Reference}}
|-
| 2001
!scope=&quot;row&quot;| [[Coca-Cola]]
| &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,109862,00.html|title=Pop Star|work=Entertainment Weekly|publisher=Time Warner|first=Liane|last=Bonin|date=May 17, 2001|accessdate=February 10, 2014|archive-date=Pebrero 22, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222070111/http://www.ew.com/ew/article/0,,109862,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2003
!scope=&quot;row&quot;| [[Skechers]]
| &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,478535,00.html|title=Toeing the Line|work=Entertainment Weekly|publisher=Time Warner|first=Gary|last=Susman|date=August 27, 2003|accessdate=February 10, 2014|archive-date=Pebrero 22, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222070108/http://www.ew.com/ew/article/0,,478535,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2006
!scope=&quot;row&quot;| [[Pepsi]]
| &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.independent.com.mt/articles/2006-10-10/news/around-the-world-in-60-seconds-97899/|title=Around The world in 60 seconds|work=[[The Malta Independent]]|publisher=Standard Publications Ltd|date=October 10, 2006|accessdate=February 10, 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2008
!scope=&quot;row&quot;| Shattered Jewelry Collection 
| &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nymag.com/thecut/2008/02/htpnymagcomimages2dailyfashion.html|title=Christina Aguilera Limits Herself to Merely Inspiring Jewelry|work=[[New York (magazine)|New York]]|publisher=New York Media LLC|date=February 19, 2008|accessdate=February 10, 2014}}&lt;/ref&gt; 
|-
| 2012
!scope=&quot;row&quot;| Red Sin Perfume
| &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/the-hook/474805/christina-aguilera-shows-skin-in-sinful-fragrance-ad|title=Christina Aguilera Shows Skin in Sinful Fragrance Ad|first= Gregory|last= DelliCarpini Jr.|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|date=October 4, 2012|accessdate=February 10, 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2012
!scope=&quot;row&quot;| Royal Desire Perfume
| &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/10/25/christina-aguilera-royal-desire-ad-photoshop_n_2019309.html|title=Christina Aguilera's Royal Desire Perfume Ad Reeks Of Photoshop |first=Ellie|last=Krupnich|date=October 25, 2012|work=The Huffington Post|publisher=AOL|accessdate=December 14, 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2013
!scope=&quot;row&quot;| Unforgettable Perfume
| &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://style.mtv.com/2013/10/18/christina-aguilera-unforgettable/|title=Christina Aguilera Reveals Unforgettable Fragrance Ad|publisher=MTV Style. Viacom|first=Parry|last=Ernsberger|date=October 18, 2013|accessdate=December 14, 2014|archive-date=Disyembre 14, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214155332/http://style.mtv.com/2013/10/18/christina-aguilera-unforgettable/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2017
!scope=&quot;row&quot;| [[Oreo]]
| &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bustle.com/p/christina-aguileras-oreo-dunk-challenge-ad-really-hits-all-of-the-right-notes-videos-37274|title=Christina Aguilera’s Oreo Dunk Challenge Ad Really Hits All Of The Right Notes|publisher=Bustle|first=Kristie|last=Rohewedder|date=February 10, 2017|accessdate=February 12, 2017}}&lt;/ref&gt;
|}

==Mga tala==
{{notelist|2}}

==Mga sanggunian==
{{Reflist|2}}

==Bibliograpiya==
* {{cite book |last1=Railton |first1=Diane |last2=Watson |first2=Paul |title=Music Video and the Politics of Representation |url=https://archive.org/details/musicvideopoliti0000rail |year=2011 |publisher=[[Edinburgh University Press]] |isbn=978-0-7486-3323-4 |ref=harv}}
* {{cite book |last=Dominguez |first=Pier |title=Christina Aguilera &amp;ndash; A Star Is Made: The Unauthorized Biography |year=2003 |publisher=Amber Communications Group, Inc |location= |isbn=978-0-9702224-5-9 |ref=harv |url-access=registration |url=https://archive.org/details/christinaaguiler0000domi }}

==Mga panlabas na kawing==
{{Wikipedia books|Christina Aguilera}}

*[https://www.youtube.com/user/CAguileraVEVO Christina Aguilera's official Vevo channel] on [[YouTube]]
*[http://www.allmovie.com/artist/christina-aguilera-p295828 Christina Aguilera] at [[AllMovie]]
*[http://www.rottentomatoes.com/celebrity/christina_aguilera/ Christina Aguilera] at [[Rotten Tomatoes]]
*{{IMDb name|nm0004694|Christina Aguilera}}</text>
      <sha1>e590das2udmdnfnhnl0kmd4zlqlnzvc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Diskograpiya ni Rei Yasuda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>296254</id>
    <revision>
      <id>2215604</id>
      <parentid>1934141</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T23:27:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2215604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16696" sha1="fnwuvgqpzu6cvc4pr1prs5f03lkcba6" xml:space="preserve">{{Infobox musical artist
| name = Rei Yasuda
| birth_place = [[North Carolina]], U.S.
| background = solo_singer
| alias = 
| birth_name = Rachel Rhodes
| native_name = 安田レイ
| native_name_lang = jpn
| birth_date = {{Birth date and age|1993|4|15}}
| image = 
| death_date = 
| origin = [[Tokyo]], Japan
| death_place = 
| genre = [[J-pop]]
| occupation = Singer, model, radio host
| years_active = 2006–present
| label = [[Sony Music Japan]]
| website = {{URL|http://www.yasudarei.net|yasudarei.net}}
| associated_acts = [[Genki Rockets]]
}}

== Diskograpiya ==
{{See also|Genki Rockets}}

=== Mga Album ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+Listahan nin  studio albums, with selected chart positions, sales figures asin certifications
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:12em;&quot; |Titulo
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Detalye nin Album
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Posisyon sa Tsart
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Benta
|-
! scope=&quot;col&quot; |[[Oricon Albums Chart]]
! scope=&quot;col&quot; |[[Billboard Japan]] Top Albums Sales
|-
! scope=&quot;row&quot; |''Will''
|
* Released: October 8, 2014
* Label: SME Records
* Formats: [[Compact disc|CD]], [[Music download|digital download]]
|15&lt;ref&gt;{{cite web|title=Will|url=https://www.oricon.co.jp/prof/593074/products/1091906/1/|language=ja|work=[[Oricon]]|accessdate=2019-02-21}}&lt;/ref&gt;
|13&lt;ref&gt;{{cite web|title=Billboard Japan Top Albums Sales (October 20, 2014)|url=http://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=top_albums&amp;year=2014&amp;month=10&amp;day=20|language=ja|work=[[Billboard (magazine)|Billboard Japan]]|accessdate=2019-02-21}}&lt;/ref&gt;
|&amp;mdash;
|-
! scope=&quot;row&quot; |''Prism''
|
* Released: February 3, 2016
* Label: SME Records
* Formats: CD, digital download
|15&lt;ref&gt;{{cite web|title=Prism|url=https://www.oricon.co.jp/prof/593074/products/1161035/1/|language=ja|work=[[Oricon]]|accessdate=2019-02-21}}&lt;/ref&gt;
|16&lt;ref name=&quot;billboard albums 2016-02-15&quot;&gt;{{cite web|title=Billboard Japan Top Albums Sales (February 15, 2016)|url=http://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=top_albums&amp;year=2016&amp;month=02&amp;day=15|language=ja|work=[[Billboard (magazine)|Billboard Japan]]|accessdate=2019-02-21}}&lt;/ref&gt;
|5,863&lt;ref name=&quot;billboard albums 2016-02-15&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Billboard Japan Top Albums Sales (February 22, 2016)|url=http://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=top_albums&amp;year=2016&amp;month=02&amp;day=22|language=ja|work=[[Billboard (magazine)|Billboard Japan]]|accessdate=2019-02-21}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |''Re:I''
|
* Released: March 18, 2020
* Label: SME Records
* Formats: CD, digital download
|44&lt;ref name=&quot;Re:I&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/2020-03-30/p/5/|script-title=ja:週間 CDアルバムランキング 2020年03月30日付|trans-title=Weekly CD Album Ranking on March 30, 2020|publisher=Oricon|accessdate=March 25, 2020|language=Japanese}}&lt;/ref&gt;
|42&lt;ref&gt;{{cite web|title=Billboard Japan Top Albums Sales {{!}} Charts|url=http://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=top_albums&amp;year=2020&amp;month=03&amp;day=30|website=Billboard JAPAN|publisher=Billboard IP Holdings, LLC.-|accessdate=26 March 2020|language=ja}}&lt;/ref&gt;
|1,478&lt;ref name=&quot;Re:I&quot; /&gt;
|-
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;font-size:90%;&quot; |&quot;—&quot; denotes releases that did not chart or were not released in that region.
|}

=== Mga kanta ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:12em;&quot; |Titulo
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Taon
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Posisyon sa tsart
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |[[Tie-in]]
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Album
|-
! scope=&quot;col&quot; |[[Oricon Singles Chart]]
! scope=&quot;col&quot; |[[Billboard Japan Hot 100]]
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;Best of My Love&quot;
|2013
|21&lt;ref&gt;{{cite web|title=Best of my Love|url=https://www.oricon.co.jp/prof/593074/products/1024178/1/|language=ja|work=[[Oricon]]|accessdate=2019-02-21}}&lt;/ref&gt;
|27&lt;ref&gt;{{cite web|title=Billboard Japan Hot 100 Chart (July 15, 2013)|url=http://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot100&amp;year=2013&amp;month=07&amp;day=15|language=ja|work=[[Billboard (magazine)|Billboard Japan]]|accessdate=2019-02-21}}&lt;/ref&gt;
|Second ending theme song for [[Space Battleship Yamato 2199]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=本日ついにデビューシングル「Best of my Love」リリース！|url=http://www.sonymusic.co.jp/artist/yasudarei/info/427527|website=www.sonymusic.co.jp|accessdate=15 August 2018|language=ja}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;4&quot; |''Will''
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;Brand New Day&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; |2014
|84&lt;ref&gt;{{cite web|title=Brand New Day|url=https://www.oricon.co.jp/prof/593074/products/1059227/1/|language=ja|work=[[Oricon]]|accessdate=2019-02-21}}&lt;/ref&gt;
|32&lt;ref&gt;{{cite web|title=Billboard Japan Hot 100 Chart (February 17, 2014)|url=http://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot100&amp;year=2014&amp;month=02&amp;day=17|language=ja|work=[[Billboard (magazine)|Billboard Japan]]|accessdate=2019-02-21}}&lt;/ref&gt;
|TV Commercial song for Nissen Spring 2014&lt;ref&gt;{{cite web|title=2nd Single「Brand New Day」2月5日リリース決定＆MV公開！／「NISSEN 2014春」CMソングとしてのオンエア＆CM初出演も！|url=http://www.sonymusic.co.jp/artist/yasudarei/info/435449|website=www.sonymusic.co.jp|accessdate=15 August 2018|language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;Passcode 4854&quot;
|21&lt;ref&gt;{{cite web|script-title=ja:パスコード4854|url=https://www.oricon.co.jp/prof/593074/products/1074715/1/|language=ja|work=[[Oricon]]|accessdate=2019-02-21}}&lt;/ref&gt;
|90&lt;ref&gt;{{cite web|title=Billboard Japan Hot 100 Chart (June 16, 2014)|url=http://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot100&amp;year=2014&amp;month=06&amp;day=16|language=ja|work=[[Billboard (magazine)|Billboard Japan]]|accessdate=2019-02-21}}&lt;/ref&gt;
|First ending theme song for [[Kindaichi Case Files]] R&lt;ref&gt;{{cite web|title=3rdシングル「パスコード4854」6月4日リリース決定！|url=http://www.sonymusic.co.jp/artist/yasudarei/info/438604|website=www.sonymusic.co.jp|accessdate=15 August 2018|language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;Mirror&quot;
|19&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mirror|url=https://www.oricon.co.jp/prof/593074/products/1085184/1/|language=ja|work=[[Oricon]]|accessdate=2019-02-21}}&lt;/ref&gt;
|25&lt;ref&gt;{{cite web|title=Billboard Japan Hot 100 Chart (September 15, 2014)|url=http://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot100&amp;year=2014&amp;month=09&amp;day=15|language=ja|work=[[Billboard (magazine)|Billboard Japan]]|accessdate=2019-02-21}}&lt;/ref&gt;
|Second ending theme song for the anime [[The Irregular at Magic High School]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Newシングル「Mirror」９月３日リリース決定！＆TVアニメ「魔法科高校の劣等生」新EDテーマ担当決定！|url=http://www.sonymusic.co.jp/artist/yasudarei/info/441070|website=www.sonymusic.co.jp|accessdate=15 August 2018|language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;Koiuta&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; |2015
|43&lt;ref&gt;{{cite web|script-title=ja:恋詩|url=https://www.oricon.co.jp/prof/593074/products/1113031/1/|language=ja|work=[[Oricon]]|accessdate=2019-02-21}}&lt;/ref&gt;
|22&lt;ref&gt;{{cite web|title=Billboard Japan Hot 100 Chart (March 9, 2015)|url=http://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot100&amp;year=2015&amp;month=03&amp;day=9|language=ja|work=[[Billboard (magazine)|Billboard Japan]]|accessdate=2019-02-21}}&lt;/ref&gt;
|Theme song for the TBS drama Zanka: Beautiful Snares
Cover of an [[Ikimono-gakari]] song with the same name&lt;ref&gt;{{cite web|script-title=ja:安田レイ、初のドラマ主題歌に大抜擢！「恋詩」2015年2月25日リリース決定！|url=http://www.sonymusic.co.jp/artist/yasudarei/info/448685|website=www.sonymusic.co.jp|accessdate=15 August 2018|language=ja}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;3&quot; |''Prism''
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;Tweedia&quot;
|23&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tweedia|url=https://www.oricon.co.jp/prof/593074/products/1131680/1/|language=ja|work=[[Oricon]]|accessdate=2019-02-21}}&lt;/ref&gt;
|33&lt;ref&gt;{{cite web|title=Billboard Japan Hot 100 Chart (July 27, 2015)|url=http://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot100&amp;year=2015&amp;month=07&amp;day=27|language=ja|work=[[Billboard (magazine)|Billboard Japan]]|accessdate=2019-02-21}}&lt;/ref&gt;
|Ending theme song for [[Pokémon the Movie: Hoopa and the Clash of Ages]]&lt;ref&gt;{{cite web|script-title=ja:安田レイ、今年の夏ポケモン映画の主題歌に大抜擢！|url=http://www.sonymusic.co.jp/artist/yasudarei/info/452798|website=www.sonymusic.co.jp|accessdate=15 August 2018|language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;Ashitairo&quot;
|41&lt;ref&gt;{{cite web|script-title=ja:あしたいろ|url=https://www.oricon.co.jp/prof/593074/products/1148058/1/|language=ja|work=[[Oricon]]|accessdate=2019-02-21}}&lt;/ref&gt;
|33&lt;ref&gt;{{cite web|title=Billboard Japan Hot 100 Chart (July 27, 2015)|url=http://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot100&amp;year=2015&amp;month=07&amp;day=27|language=ja|work=[[Billboard (magazine)|Billboard Japan]]|accessdate=2019-02-21}}&lt;/ref&gt;
|Theme song for the TBS drama 100 days: Love, Marriage, Sickness and Mom&lt;ref&gt;{{cite web|script-title=ja:安田レイ新曲「あしたいろ」が香里奈さん主演ドラマ『結婚式の前日に』主題歌に大抜擢！|url=http://www.sonymusic.co.jp/artist/yasudarei/info/459105|website=www.sonymusic.co.jp|accessdate=15 August 2018|language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;Message&quot;
|2016
|51&lt;ref&gt;{{cite web|title=Message|url=https://www.oricon.co.jp/prof/593074/products/1173068/1/|language=ja|work=[[Oricon]]|accessdate=2019-02-21}}&lt;/ref&gt;
|46&lt;ref name=&quot;billboard hot 100 2016-05-30&quot;&gt;{{cite web|title=Billboard Japan Hot 100 Chart (May 30, 2016)|url=http://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot100&amp;year=2016&amp;month=05&amp;day=30|language=ja|work=[[Billboard (magazine)|Billboard Japan]]|accessdate=2019-02-21}}&lt;/ref&gt;
|First ending theme song for the anime [[Ace Attorney (anime)|Ace Attorney]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=8thシングル「Message 」5月18日(水)発売決定！アニメ『逆転裁判~その「真実」、異議あり！~』エンディング！|url=http://www.sonymusic.co.jp/artist/yasudarei/info/465967|website=www.sonymusic.co.jp|accessdate=15 August 2018|language=ja}}&lt;/ref&gt;
|{{Non-album single}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;Kiminouta&quot;
|2017
|65&lt;ref&gt;{{cite web|script-title=ja:きみのうた|url=https://www.oricon.co.jp/prof/593074/products/1228592/1/|language=ja|work=[[Oricon]]|accessdate=2019-02-21}}&lt;/ref&gt;
|98&lt;ref&gt;{{cite web|title=Billboard Japan Hot 100 Chart (June 5, 2017)|url=http://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot100&amp;year=2017&amp;month=06&amp;day=5|language=ja|work=[[Billboard (magazine)|Billboard Japan]]|accessdate=2019-02-21}}&lt;/ref&gt;
|Ending theme song for [[Natsume's Book of Friends]] Season 6&lt;ref&gt;{{cite web|title=新曲「きみのうた」がTVアニメ「夏目友人帳 陸」エンディングテーマに決定！|url=http://www.sonymusic.co.jp/artist/yasudarei/info/478952|website=www.sonymusic.co.jp|accessdate=15 August 2018|language=ja}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;5&quot; |''Re:I''
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;Sunny&quot;
|2018
|128&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sunny|url=https://www.oricon.co.jp/prof/593074/products/1288337/1/|language=ja|work=[[Oricon]]|accessdate=2019-02-21}}&lt;/ref&gt;
|84&lt;ref&gt;{{cite web|title=Billboard Japan Hot 100 Chart (September 3, 2018)|url=http://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot100&amp;year=2018&amp;month=09&amp;day=3|language=ja|work=[[Billboard (magazine)|Billboard Japan]]|accessdate=2019-02-21}}&lt;/ref&gt;
|Opening theme song for Fuji TV drama adapted from manga of the same name Caseworker's Diary: Constitutional Rights, The Minimum Standard of Wholesome and Cultured Living&lt;ref&gt;{{cite web|title=★約3年ぶりとなるドラマタイアップ決定！　10thシングル「Sunny」発売決定！★|url=http://www.sonymusic.co.jp/artist/yasudarei/info/496645|website=www.sonymusic.co.jp|accessdate=15 August 2018|language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;Blooming&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; |2019
|78&lt;ref&gt;{{cite web|title=blooming|url=https://www.oricon.co.jp/prof/593074/products/1309834/1/|language=ja|work=[[Oricon]]|accessdate=2019-02-21}}&lt;/ref&gt;
|&amp;mdash;
|Second opening theme song for [[Layton Mystery Tanteisha: Katori no Nazotoki File]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=INFORMATION {{!}} 安田レイ YASUDA REI OFFICIAL WEBSITE|url=http://www.yasudarei.net/info/archive/?502654|website=www.yasudarei.net|accessdate=6 January 2019|language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;Over and Over/Dazzling Tomorrow&quot;
|105&lt;ref&gt;{{cite web|title=over and over/dazzling tomorrow(初回生産限定盤) {{!}} 安田レイ|url=https://www.oricon.co.jp/prof/593074/products/1322837/1/|website=ORICON NEWS|accessdate=24 July 2019}}&lt;/ref&gt;
|&amp;mdash;
|TV commercial song for [[Kao Corporation|Kao]] merit PYUAN shampoo (Dazzling Tomorrow)&lt;ref&gt;{{cite web|title=INFORMATION {{!}} 安田レイ YASUDA REI OFFICIAL WEBSITE|url=http://www.yasudarei.net/info/archive/?507397|website=www.yasudarei.net|accessdate=30 June 2019|language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;Asymmetry&quot;
|74&lt;ref&gt;{{cite web|title=アシンメトリー(初回生産限定盤) {{!}} 安田レイ|url=https://www.oricon.co.jp/prof/593074/products/1339730/1/|website=ORICON NEWS|accessdate=4 December 2019}}&lt;/ref&gt;
|72&lt;ref&gt;{{cite web|title=Billboard Japan Hot 100 {{!}} Charts|url=http://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot100&amp;year=2019&amp;month=12&amp;day=9|website=Billboard JAPAN|accessdate=4 December 2019|language=ja}}&lt;/ref&gt;
|Opening theme song for Fuji TV drama adapted from manga of the same name Ex-Enthusiasts: Motokare Mania&lt;ref&gt;{{cite web|title=新曲「アシンメトリー」がドラマ「モトカレマニア」OP曲に大抜擢！11月27日(水)シングル発売決定！|url=http://www.sonymusic.co.jp/artist/yasudarei/info/510671|website=www.sonymusic.co.jp|publisher=Sony Music Entertainment (Japan) Inc.|accessdate=25 September 2019|language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;Through the Dark&quot;
|2020
|
|
|Ending theme song for [[White Cat Project]] anime adaptation Zero Chronicle&lt;ref&gt;{{cite web|title=「白猫」アニメ、西川貴教＋ASCAのOP曲＆安田レイのED曲同時リリース|url=https://natalie.mu/music/news/374126|website=音楽ナタリー|publisher=Natasha,Inc.|accessdate=3 April 2020|language=ja|archive-date=5 Abril 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405185013/https://natalie.mu/music/news/374126|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| colspan=&quot;7&quot; style=&quot;font-size:90%;&quot; |&quot;—&quot; denotes releases that did not chart or were not released in that region.
|-
|}

==== Digital exclusives ====
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:12em;&quot; |Titulo
! scope=&quot;col&quot; |Petsa nin Niluwas
! scope=&quot;col&quot; |Tie-in
! scope=&quot;col&quot; |Album
|-
|&quot;Let It Snow&quot;
|December 4, 2013
|Sony Headphone MDR-10 commercial music video&lt;ref&gt;{{cite web|title=新曲「Let It Snow」12月4日（水）配信限定リリース決定！＆予告編MV公開！|url=http://www.sonymusic.co.jp/artist/yasudarei/info/433137|website=www.sonymusic.co.jp|accessdate=15 August 2018|language=ja}}&lt;/ref&gt;
|''Will''
|-
|&quot;Classy&quot;
|November 14, 2016
|TV commercial song for Sony [[Bravia (brand)|Bravia]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=11/14(月)配信の新曲「Classy」がソニー　ブラビアTVCM曲に決定！新ビジュアル＆ミュージックビデオも公開！|url=http://www.sonymusic.co.jp/artist/yasudarei/info/475162|website=www.sonymusic.co.jp|accessdate=15 August 2018|language=ja}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; |''Re:I''
|-
|&quot;Dazzling Tomorrow&quot;
|April 16, 2019
|TV commercial song for [[Kao Corporation|Kao]] merit PYUAN shampoo&lt;ref&gt;{{cite web|title=安田レイ新曲「dazzling tomorrow」 花王『PYUAN』「ピュア泡」編 TV CMテーマソングに大抜擢！4/16(火)～フル配信も決定！|url=http://www.sonymusic.co.jp/artist/yasudarei/info/505779|website=www.sonymusic.co.jp|publisher=Sony Music Entertainment (Japan) Inc.|accessdate=16 April 2019|language=ja}}&lt;/ref&gt;
|}

==== Bilang featured artist ====
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:12em;&quot; |Titulo
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Taon
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Posisyon sa Tsart
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Benta
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Album
|-
! scope=&quot;col&quot; |[[Oricon Singles Chart]]
! scope=&quot;col&quot; |[[Billboard Japan Hot 100]]
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;Onajisora&quot;
{{small|(Spicy Chocolate feat. [[Naoto Inti Raymi]] &amp; Rei Yasuda)}}
|2016
|&amp;mdash;
|55&lt;ref&gt;{{cite web|title=Billboard Japan Hot 100 Chart (November 14, 2016)|url=http://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot100&amp;year=2016&amp;month=11&amp;day=14|language=ja|work=[[Billboard (magazine)|Billboard Japan]]|accessdate=2019-02-21}}&lt;/ref&gt;
|&amp;mdash;
|''Shibuya Junai Monogatari 3''
|-
| colspan=&quot;7&quot; style=&quot;font-size:90%;&quot; |&quot;—&quot; denotes releases that did not chart or were not released in that region.
|-
|}

== Mga toltolan ==
{{Reflist}}

== Panluwas na takod ==

* {{official website}}{{in lang|ja}}
{{Authority control}}</text>
      <sha1>fnwuvgqpzu6cvc4pr1prs5f03lkcba6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Santa Maria dell'Anima</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301158</id>
    <revision>
      <id>2215627</id>
      <parentid>2130094</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T06:51:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2215627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5636" sha1="ngr9ulwb93vqx5vqct9qr9n97felz9d" xml:space="preserve">{{Infobox religious building|name=Santa Maria dell'Anima &lt;br /&gt;&lt;small&gt;{{lang-en|Our Lady of the Soul}}&lt;/small&gt;|architecture_type=[[Simbahan (gusali)|Simbahan]]|height_max=|width_nave=|width={{convert|30|m|ft}}|length={{convert|40|m|ft}}|capacity=|construction_cost=|year_completed=1522|groundbreaking=1386|facade_direction=E|architecture_style=[[hall church]]|architect=[[Andrea Sansovino]], [[Giuliano da Sangallo]]|image=Santa Maria del Anima I.jpg|website=[http://www.santa-maria-anima.it www.santa-maria-anima.it]|leadership=Don Franz Xaver Brandmayr|status=[[Mga Pambansang Simbahan sa Roma|Pambansang Simbahan sa Roma]] ng [[Alemanya]]|consecration_year=1542|district=|province=|rite=|religious_affiliation=[[Katoliko Romano]]|geo={{coord|41|53|59.1|N|12|28|19.3|E|region:IT_type:landmark|display=inline,title}}|location={{Flagicon|Italy}} [[Roma]]|caption=Patsada ng simbahan.|materials=}}

Ang '''Santa Maria dell'Anima''' (''Mahal na Ina ng Kaluluwa'') ay isang simbahang Katoliko Romano sa gitnang [[Roma]], [[Italya]], sa kanluran lamang ng [[Piazza Navona]] at malapit sa simbahan ng [[Santa Maria della Pace]]. Ito ay itinatag sa noong ika-14 na siglo ng mga [[Mga Olandes|mangangalakal na Olandes]], na sa panahong iyon ay kabilang sa [[Banal na Imperyong Romano]]. Noong ika-15 siglo, ito ay naging [[ Mga pambansang simbahan sa Roma |pambansang simbahan]] ng buong [[Banal na Imperyong Romano]] sa Roma at mula ngayon ay tinaguriang pambansang simbahan ng Alemanya at ospisyo ng mga taong nagsasalita ng Aleman sa Roma. 

Ayon sa tradisyon, natanggap ng simbahan ang pangalan nito, mula sa imahen ng Mahal na Ina na bumubuo sa eskudo (ang Mahal na Birhen sa pagitan ng dalawang kaluluwa).&lt;ref name=&quot;cathency&quot;&gt;{{CathEncy|title=College and Church of the Anima (in Rome)|wstitle=College and Church of the Anima (in Rome)|first=J.|last=Schmidlin}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa mga likhang sining na nakalagay sa loob ay ang ''Banal na Pamilya'' ni Giulio Romano. Ito ang pahingahan ng Olandes na si [[Papa Adriano VI]] pati na rin nina Kardinals [[ William ng Enckenvoirt |William ng Enckenvoirt]] at Kardinal [[ Andrew ng Austria |Andrew ng Austria]]. 

== Mga sanggunian ==

* Baumüller, Barbara (2000). Santa Maria dell'Anima sa Rom: ein Kirchenbau im politischen Spannungsfeld der Zeit um 1500 (sa German). Gebr. Mann. ISBN &amp;nbsp; &lt;bdi&gt; Baumüller, Barbara (2000).  &lt;/bdi&gt; Baumüller, Barbara (2000).  
* Michaud, Cécile (2006). &quot;Santa Maria dell'Anima&quot;. Johann Heinrich Schönfeld: un peintre allemand du XVIIe siècle en Italie (sa Pranses). Martin Meidenbauer Verlag. pp. &amp;nbsp; 26–27. ISBN &amp;nbsp; &lt;bdi&gt; Michaud, Cécile (2006). &quot;Santa Maria dell'Anima&quot;.  &lt;/bdi&gt; Michaud, Cécile (2006). &quot;Santa Maria dell'Anima&quot;.  
* Clifford W Maas at Peter Herde, ''Ang Komunidad ng Aleman sa Renaissance Rome, 1378-1523'', Roma: Herder, 1981. {{ISBN|3-451-19149-0}} [[ISBN (identifier)|ISBN]] &amp;nbsp; [[Special:BookSources/3-451-19149-0|3-451-19149-0]], {{ISBN|978-3-451-19149-7}}    
* Si Ricarda Matheus, mga [http://194.242.233.135/denqAnima/index.php?view=doc_texte_layout nagsasalita ng Aleman na mga peregrino sa Roma sa panahon ng Goethe - Ang muling pagtatayo at digital publication ng isang dating nakalimutan na mapagkukunang makasaysayang.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141106100328/http://194.242.233.135/denqAnima/index.php?view=doc_texte_layout |date=2014-11-06 }} Na-edit at na-publish sa ngalan ng German Historical Institute sa Roma sa pakikipagtulungan sa Pontificium Institutum Teutonicum Sanctae Mariae de Anima (Mga lathala sa online ng kasaysayan ng Santa Maria dell'Anima 1; ed. Ni Michael Matheus / Johan Ickx). Rom nd {{In lang|de}} 
* Eberhard J. Nikitsch, Mga [http://www.inschriften.net/santa-maria-dell-anima.html Inskripsyon ng &quot;pambansang simbahan ng Aleman&quot; na si Santa Maria dell'Anima sa Roma. Bahagi 1: Middle Ages hanggang 1559 (= DIO 3).] Roma 2012. Nai-publish sa online sa: [http://inschriften.net inschriften.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220517131405/https://www.inschriften.net/ |date=2022-05-17 }} ayon sa pagkakabanggit Deutsche Inschriften Online . {{In lang|de}} 

== Mga panlabas na link ==

* [http://www.santa-maria-anima.it Opisyal na website] 
* [https://web.archive.org/web/20110727191119/http://www.vicariatusurbis.org/Ente.asp?ID=880 Opisyal na website ng vicariate ng Roma] 
* [http://web.tiscalinet.it/kath_deutschspr_gem/zur.html Kasaysayan ng simbahan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716022650/http://web.tiscalinet.it/kath_deutschspr_gem/zur.html |date=2011-07-16 }} sa pamayanan ng Aleman sa website ng Roma {{In lang|de}} 
* [https://web.archive.org/web/20051031065842/http://www.ru.nl/ahc/vg/html/vg000118.htm S. Maria dell'Anima] {{In lang|nl}} 
* Moos, Paul Sebastian / Nikitsch, Eberhard J .: Isang Sulyap sa Workshop ng Historian: The Working World of the Epigrapher. Ang Mga Makasaysayang Agham na Pantulong sa Agham at Ang Kanilang Pagkakahulugan para sa Makasaysayang at Pang-akademikong Pag-aaral - isang Ulat sa Karanasan sa Roman, sa: Skriptum 2 (2012), Nr. 1, URN: [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:0289-2012050312 urn: nbn: de: 0289-2012050312] . (Binabalangkas ng mga istoryador ang kanilang gawa, inilarawan ang iba't ibang mga hakbang sa pag-edit ng epigraphical corpus ng Santa Maria dell'Anima, at hanapin ang kanilang pandiwang pantulong agham sa loob ng mga modernong makasaysayang at kulturang pag-aaral. Nagbibigay din ito sa mambabasa ng isang nagbibigay-kaalamang pangkalahatang ideya ng kapaligiran sa pagtatrabaho ng isang epigrapher sa German Historical Institute sa Roma .) {{In lang|de}}</text>
      <sha1>ngr9ulwb93vqx5vqct9qr9n97felz9d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talaan ng mga munisipalidad ng Lalawigan ng Catanzaro</title>
    <ns>0</ns>
    <id>302249</id>
    <revision>
      <id>2215616</id>
      <parentid>2215450</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T02:30:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>79921</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>2215616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26172" sha1="r3teq6kqvmmhndhrg61ygj7xzay9gi6" xml:space="preserve">Ang sumusunod ay talaan ng mga [[comune]] ng Lalawigan ng [[Lalawigan ng Catanzaro|Catanzaro]], [[Calabria]], sa [[Italya]].

{{Wikidata list|sparql=
SELECT ?item
WHERE
{
    ?item wdt:P31 wd:Q747074 .
    ?item wdt:P131 wd:Q16159 .
}
|columns=P635:ISTAT,label/it:Comune,P2046:Lawak,P1082:Populasyon
|section=
|min_section=
|sort=P635
|links=text
|thumb=
|autolist=
|references=all
|summary=itemnumber
}}
{| class='wikitable sortable'
! ISTAT
! Comune
! Lawak
! Populasyon
|-
| 079002
| Albi
| 29.64 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 790&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079003
| Amaroni
| 9.88 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 1660&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079004
| Amato
| 20.93 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 793&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079005
| Andali
| 17.87 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 637&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079007
| Argusto
| 6.88 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 444&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079008
| Badolato
| 37.07 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 2843&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079009
| Belcastro
| 53.56 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 1231&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079011
| Borgia
| 42.38 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 7158&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079012
| Botricello
| 15.48 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 4993&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079017
| Caraffa di Catanzaro
| 24 kilometro kuwadrado&lt;br/&gt;25.05 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 1743&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079018
| Cardinale
| 30.12 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 1829&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079020
| Carlopoli
| 16.41 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 1385&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079023
| Catanzaro
| 112.72 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 84670&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079024
| Cenadi
| 11.92 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 510&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079025
| Centrache
| 7.96 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 342&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079027
| Cerva
| 21.37 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 1086&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079029
| Chiaravalle Centrale
| 23.83 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 5098&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079030
| Cicala
| 9.28 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 887&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079033
| Conflenti
| 29.34 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 1282&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079034
| Cortale
| 30.01 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 1866&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079036
| Cropani
| 44.81 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 4674&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079039
| Curinga
| 52.53 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 6501&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079042
| Davoli
| 25.03 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 5546&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079043
| Decollatura
| 50.83 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 2855&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079047
| Falerna
| 24.04 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 3786&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079048
| Feroleto Antico
| 22.38 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 1955&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079052
| Fossato Serralta
| 11.85 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 558&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079055
| Gagliato
| 7.04 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 432&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079056
| Gasperina
| 6.78 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 1884&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079058
| Gimigliano
| 33.55 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 2985&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079059
| Girifalco
| 43.1 kilometro kuwadrado&lt;br/&gt;43.08 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 5495&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079060
| Gizzeria
| 37.19 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 5065&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079061
| Guardavalle
| 60.27 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 4117&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079063
| Isca sullo Ionio
| 23.56 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 1441&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079065
| Jacurso
| 21 kilometro kuwadrado&lt;br/&gt;21.2 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 549&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079068
| Magisano
| 31.94 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 1106&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079069
| Maida
| 58.34 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 4396&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079071
| Marcedusa
| 15.68 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 380&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079072
| Marcellinara
| 20.91 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 2146&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079073
| Martirano
| 14.9 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 840&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079074
| Martirano Lombardo
| 19.84 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 952&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079077
| Miglierina
| 13.94 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 722&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079080
| Montauro
| 11.74 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 1773&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079081
| Montepaone
| 16.85 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 5656&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079083
| Motta Santa Lucia
| 26.3 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 798&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079087
| Nocera Terinese
| 46.58 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 4715&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079088
| Olivadi
| 7.17 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 488&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079089
| Palermiti
| 18.38 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 1057&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079092
| Pentone
| 12.38 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 1887&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079094
| Petrizzi
| 21.9 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 1010&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079095
| Petronà
| 45.79 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 2365&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079096
| Pianopoli
| 24.65 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 2484&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079099
| Platania
| 26.84 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 1973&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079108
| San Floro
| 18.32 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 670&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079110
| San Mango d'Aquino
| 6.89 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 1442&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079114
| San Pietro a Maida
| 16.45 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 3772&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079115
| San Pietro Apostolo
| 11.72 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 1520&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079116
| San Sostene
| 32.49 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 1401&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079117
| Santa Caterina dello Ionio
| 40.69 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 1923&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079118
| Sant'Andrea Apostolo dello Ionio
| 21.43 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 1900&lt;ref name=&quot;ref_4101d67916181d7a61079c5a0a35c3ac045efad5d96c3748f8b41a6437aa90b9&quot;&gt;''[[:d:Q214195|Istat]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;1872&lt;ref name=&quot;ref_204c1ab4d1a0f46b14b968d13f576127fa86a9e41d1d0ba263037aad950e7ebb&quot;&gt;http://demo.istat.it/pop2018/index3.html&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;1701&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;1691&lt;ref name=&quot;ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836&quot;&gt;https://www.citypopulation.de/en/italy/calabria/079__catanzaro/&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;1759&lt;ref name=&quot;ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836&quot;&gt;https://www.citypopulation.de/en/italy/calabria/079__catanzaro/&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;1809&lt;ref name=&quot;ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836&quot;&gt;https://www.citypopulation.de/en/italy/calabria/079__catanzaro/&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;2072&lt;ref name=&quot;ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836&quot;&gt;https://www.citypopulation.de/en/italy/calabria/079__catanzaro/&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;2329&lt;ref name=&quot;ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836&quot;&gt;https://www.citypopulation.de/en/italy/calabria/079__catanzaro/&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;2836&lt;ref name=&quot;ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836&quot;&gt;https://www.citypopulation.de/en/italy/calabria/079__catanzaro/&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;3085&lt;ref name=&quot;ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836&quot;&gt;https://www.citypopulation.de/en/italy/calabria/079__catanzaro/&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;3324&lt;br/&gt;4016&lt;br/&gt;4912&lt;br/&gt;5170&lt;br/&gt;5497&lt;br/&gt;4868&lt;br/&gt;4594&lt;br/&gt;4011&lt;br/&gt;3360&lt;br/&gt;3539&lt;br/&gt;3211
|-
| 079122
| San Vito sullo Ionio
| 17.17 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 1613&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079123
| Satriano
| 21.16 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 3364&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079126
| Sellia
| 12.81 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 476&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079127
| Sellia Marina
| 41.46 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 7615&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079129
| Serrastretta
| 41.65 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 2923&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079130
| Sersale
| 53.3 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 4250&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079131
| Settingiano
| 14.35 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 3260&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079133
| Simeri Crichi
| 46.74 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 4722&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079134
| Sorbo San Basile
| 59.28 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 754&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079137
| Soverato
| 7.79 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 8618&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079138
| Soveria Mannelli
| 20.5 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 2835&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079139
| Soveria Simeri
| 22.28 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 1439&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079142
| Squillace
| 34.33 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 3511&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079143
| Stalettì
| 12.11 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 2353&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079146
| Taverna
| 132.31 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 2522&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079147
| Tiriolo
| 29.26 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 3581&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079148
| Torre di Ruggiero
| 25.37 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 951&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079151
| Vallefiorita
| 13.88 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 1503&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079157
| Zagarise
| 49.33 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 1425&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079160
| Lamezia Terme
| 162.43 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 67026&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|}
----
&amp;sum; 80 items.
{{Wikidata list end}}

== Sanggunian ==
{{reflist}}

[[Kategorya:Mga lalawigan ng Italya|Catanzaro]]</text>
      <sha1>r3teq6kqvmmhndhrg61ygj7xzay9gi6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2215631</id>
      <parentid>2215616</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T07:46:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2215631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19962" sha1="g3hf12movad4ebv5fk5v892w38fbrqr" xml:space="preserve">Ang sumusunod ay talaan ng mga [[comune]] ng Lalawigan ng [[Lalawigan ng Catanzaro|Catanzaro]], [[Calabria]], sa [[Italya]].

{{Wikidata list|sparql=
SELECT ?item
WHERE
{
    ?item wdt:P31 wd:Q747074 .
    ?item wdt:P131 wd:Q16159 .
}
|columns=P635:ISTAT,label/it:Comune,P2046:Lawak,P1082:Populasyon
|section=
|min_section=
|sort=P635
|links=text
|thumb=
|autolist=
|references=all
|summary=itemnumber
}}
{| class='wikitable sortable'
! ISTAT
! Comune
! Lawak
! Populasyon
|-
| 079002
| Albi
| 29.64 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 790&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079003
| Amaroni
| 9.88 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 1660&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079004
| Amato
| 20.93 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 793&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079005
| Andali
| 17.87 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 637&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079007
| Argusto
| 6.88 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 444&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079008
| Badolato
| 37.07 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 2843&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079009
| Belcastro
| 53.56 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 1231&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079011
| Borgia
| 42.38 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 7158&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079012
| Botricello
| 15.48 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 4993&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079017
| Caraffa di Catanzaro
| 24 kilometro kuwadrado&lt;br/&gt;25.05 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 1743&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079018
| Cardinale
| 30.12 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 1829&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079020
| Carlopoli
| 16.41 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 1385&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079023
| Catanzaro
| 112.72 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 84670&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079024
| Cenadi
| 11.92 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 510&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079025
| Centrache
| 7.96 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 342&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079027
| Cerva
| 21.37 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 1086&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079029
| Chiaravalle Centrale
| 23.83 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 5098&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079030
| Cicala
| 9.28 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 887&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079033
| Conflenti
| 29.34 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 1282&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079034
| Cortale
| 30.01 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 1866&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079036
| Cropani
| 44.81 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 4674&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079039
| Curinga
| 52.53 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 6501&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079042
| Davoli
| 25.03 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 5546&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079043
| Decollatura
| 50.83 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 2855&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079047
| Falerna
| 24.04 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 3786&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079048
| Feroleto Antico
| 22.38 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 1955&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079052
| Fossato Serralta
| 11.85 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 558&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079055
| Gagliato
| 7.04 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 432&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079056
| Gasperina
| 6.78 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 1884&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079058
| Gimigliano
| 33.55 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 2985&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079059
| Girifalco
| 43.1 kilometro kuwadrado&lt;br/&gt;43.08 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 5495&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079060
| Gizzeria
| 37.19 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 5065&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079061
| Guardavalle
| 60.27 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 4117&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079063
| Isca sullo Ionio
| 23.56 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 1441&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079065
| Jacurso
| 21 kilometro kuwadrado&lt;br/&gt;21.2 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 549&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079068
| Magisano
| 31.94 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 1106&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079069
| Maida
| 58.34 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 4396&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079071
| Marcedusa
| 15.68 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 380&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079072
| Marcellinara
| 20.91 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 2146&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079073
| Martirano
| 14.9 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 840&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079074
| Martirano Lombardo
| 19.84 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 952&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079077
| Miglierina
| 13.94 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 722&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079080
| Montauro
| 11.74 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 1773&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079081
| Montepaone
| 16.85 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 5656&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079083
| Motta Santa Lucia
| 26.3 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 798&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079087
| Nocera Terinese
| 46.58 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 4715&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079088
| Olivadi
| 7.17 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 488&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079089
| Palermiti
| 18.38 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 1057&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079092
| Pentone
| 12.38 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 1887&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079094
| Petrizzi
| 21.9 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 1010&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079095
| Petronà
| 45.79 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 2365&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 079096
| Pianopoli
| 24.65 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 2484&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079099
| Platania
| 26.84 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 1973&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079108
| San Floro
| 18.32 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 670&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079110
| San Mango d'Aquino
| 6.89 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 1442&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079114
| San Pietro a Maida
| 16.45 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 3772&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079115
| San Pietro Apostolo
| 11.72 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 1520&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079116
| San Sostene
| 32.49 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 1401&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079117
| Santa Caterina dello Ionio
| 40.69 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 1923&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079118
| Sant'Andrea Apostolo dello Ionio
| 21.43 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 1900&lt;ref name=&quot;ref_4101d67916181d7a61079c5a0a35c3ac045efad5d96c3748f8b41a6437aa90b9&quot;&gt;''[[:d:Q214195|Istat]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;1872&lt;ref name=&quot;ref_204c1ab4d1a0f46b14b968d13f576127fa86a9e41d1d0ba263037aad950e7ebb&quot;&gt;{{Cite web |url=http://demo.istat.it/pop2018/index3.html |title=Archive copy |access-date=2020-10-14 |archive-date=2019-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190630220127/http://demo.istat.it/pop2018/index3.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;1701&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;&lt;br/&gt;1691&lt;ref name=&quot;ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836&quot;/&gt;&lt;br/&gt;1759&lt;ref name=&quot;ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836&quot;/&gt;&lt;br/&gt;1809&lt;ref name=&quot;ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836&quot;&gt;https://www.citypopulation.de/en/italy/calabria/079__catanzaro/&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;2072&lt;ref name=&quot;ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836&quot;/&gt;&lt;br/&gt;2329&lt;ref name=&quot;ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836&quot;/&gt;&lt;br/&gt;2836&lt;ref name=&quot;ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836&quot;/&gt;&lt;br/&gt;3085&lt;ref name=&quot;ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836&quot;/&gt;&lt;br/&gt;3324&lt;br/&gt;4016&lt;br/&gt;4912&lt;br/&gt;5170&lt;br/&gt;5497&lt;br/&gt;4868&lt;br/&gt;4594&lt;br/&gt;4011&lt;br/&gt;3360&lt;br/&gt;3539&lt;br/&gt;3211
|-
| 079122
| San Vito sullo Ionio
| 17.17 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 1613&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079123
| Satriano
| 21.16 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 3364&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079126
| Sellia
| 12.81 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 476&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079127
| Sellia Marina
| 41.46 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 7615&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079129
| Serrastretta
| 41.65 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 2923&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079130
| Sersale
| 53.3 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 4250&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079131
| Settingiano
| 14.35 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 3260&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079133
| Simeri Crichi
| 46.74 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 4722&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079134
| Sorbo San Basile
| 59.28 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 754&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079137
| Soverato
| 7.79 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 8618&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079138
| Soveria Mannelli
| 20.5 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 2835&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079139
| Soveria Simeri
| 22.28 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 1439&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079142
| Squillace
| 34.33 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 3511&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079143
| Stalettì
| 12.11 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 2353&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079146
| Taverna
| 132.31 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 2522&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079147
| Tiriolo
| 29.26 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 3581&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079148
| Torre di Ruggiero
| 25.37 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 951&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079151
| Vallefiorita
| 13.88 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 1503&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079157
| Zagarise
| 49.33 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 1425&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|-
| 079160
| Lamezia Terme
| 162.43 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;/&gt;
| 67026&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;/&gt;
|}
----
&amp;sum; 80 items.
{{Wikidata list end}}

== Sanggunian ==
{{reflist}}

[[Kategorya:Mga lalawigan ng Italya|Catanzaro]]</text>
      <sha1>g3hf12movad4ebv5fk5v892w38fbrqr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorya:Mga Wikipedia ayon sa wika</title>
    <ns>14</ns>
    <id>312267</id>
    <revision>
      <id>2215585</id>
      <parentid>1896581</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T20:47:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NicoScribe</username>
        <id>67655</id>
      </contributor>
      <comment>new key for [[Category:Mga kategorya ayon sa wika]]: &quot;Wikipedia&quot; using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>2215585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114" sha1="7k83wyi9ugmfuic0uuxy1s2hxhkans5" xml:space="preserve">{{Commons cat|Wikipedias by language}}

[[Kategorya:Mga kategorya ayon sa wika|Wikipedia]]
[[Kategorya:Wikipedia]]</text>
      <sha1>7k83wyi9ugmfuic0uuxy1s2hxhkans5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Calcata</title>
    <ns>0</ns>
    <id>314323</id>
    <revision>
      <id>2215599</id>
      <parentid>2004269</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T22:06:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2215599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1741" sha1="7vki2teegtqdoe44mk4uf7kxo6xt3ze" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Calcata|province=[[lalawigan ng Viterbo|Viterbo]] (VT)|website={{Official website|http://www.comunecalcata.it/}}|area_code=0761|postal_code=01030|day=|saint=|elevation_m=172|elevation_footnotes=|population_demonym=Calcatesi|population_footnotes=&lt;ref&gt;Population data from [[Istituto Italiano di Statistica|ISTAT]]&lt;/ref&gt;|area_total_km2=7.67|area_footnotes=|mayor=Sandra Pandolfi|mayor_party=|frazioni=|region=[[Lazio]]|official_name=Comune di Calcata|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|42|13|N|12|25|E|type:city(895)_region:IT|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Calcata02.JPG|native_name=|footnotes=}}

Ang '''Calcata''' (lokal na {{Lang|it|Cargata}}) ay isang [[komuna]] (munisipalidad) ng [[lalawigan ng Viterbo]], rehiyon ng [[Lazio]], [[Gitnang Italya]], na matatagpuan {{Convert|47|km|mi}} hilaga ng [[Roma]] sa pamamagitan ng kotse, kung saan matatanaw ang lambak ng ilog Treja.

May hangganan ang Calcata sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Faleria]], [[Magliano Romano]], [[Mazzano Romano]], at [[Rignano Flaminio]].

Kasama na ngayon sa makasaysayang sentro ang mga restaurant, cafe, at galeriyang pansining.

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

== Mga panlabas na link ==

* {{wikivoyage-inline|Calcata}}
* [http://www.comunecalcata.it/ Official website]{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.calcata.info/ www.calcata.info/ &quot;Calcata: General Info&quot;], also in English
* [http://travel.nytimes.com/2007/01/28/travel/28dayout.html David Farley, &quot;Calcata&quot;],  ''New York Times''

{{Lalawigan ng Viterbo}}{{Clear}}</text>
      <sha1>7vki2teegtqdoe44mk4uf7kxo6xt3ze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nana Komatsu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>322976</id>
    <revision>
      <id>2215622</id>
      <parentid>2215345</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T04:22:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2215622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30732" sha1="prtbsyrjuxqkfty6q8iedeih7cshj4t" xml:space="preserve">{{Japanese name|Komatsu}}
{{Infobox person
|name=Nana Komatsu
|native_name=小松菜奈
|image=Silence Japan Premiere- Kubozuka Yosuke, Martin Scorsese, Asano Tadanobu &amp; Komatsu Nana (37016856966) (cropped).jpg
|image size=240px
|image caption=Si Komatsu noong Enero 2017
|birth_date={{birth date and age|1996|2|16}}
|birth_place=[[Tokyo]], Hapon
|nationality={{JPN}}
|years active=2008–kasalukuyan
|height_cm=168
|occupation={{hlist|[[aktor|Aktres]]|Modelo}}
|spouse={{marriage|[[Masaki Suda]]|2021}}
|website=|agent=[[Stardust Promotion]]
|native_name_lang=ja
|module={{Infobox Chinese
| kanji             = 小松菜奈
| hiragana         = こまつ なな
| romaji             = Nana Komatsu
}}}}
Si '''Nana Komatsu''' ([[Hapones language|Hapon:]]小松 菜奈, [[Hepburn romanization|Hepburn:]] ''Komatsu Nana'', ipinanganak 16 Pebrero 1996) ay isang Aktres at modelo mula sa bansang Hapon. Kilala siya sa kanyang  pagbida sa [[The World of Kanako|''The World of Kanako'']], ''Destruction Babies'', ''[[Drowning Love]]'', ''The Black Devil and the White Prince'', [[My Tomorrow, Your Yesterday|''My Tomorrow, Your Yesterday'']], [[After the Rain|''After the Rain'']], ''Farewell Song'', ''[[Threads: Our Tapestry of Love]]'' at ''Sakura''. Nag-''debute'' siya sa [[Hollywood]] sa pagganap niya sa pelikulang ''Silence''.

== Talambuhay ==
Si Komatsu ay ipinanganak noong Pebrero 16, 1996 sa [[Tokyo]], Hapon. Ipinanganak siya sa Tokyo subalit nag-laki siya sa [[Prepektura ng Yamanashi]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=【エンタ】小松菜奈さん（モデル・女優） また高校生に戻りたい｜高校生新聞オンライン｜高校生活と進路選択を応援するお役立ちメディア |url=https://www.koukouseishinbun.jp/articles/-/223 |access-date=2023-04-03 |website=高校生新聞オンライン}}&lt;/ref&gt; Mayroon siyang dalawang nakatatandang kapatid na lalaki.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=貞行保呂田 |date=2019-05-29 |title=小松菜奈、兄から「幼稚な下ネタ好き」を暴露されて苦笑 |url=https://smart-flash.jp/entame/71052 |access-date=2023-04-03 |website=Smart FLASH/スマフラ[光文社週刊誌] |language=ja}}&lt;/ref&gt; 

Sa simula ng kanyang karera, inakala ng ilang tao na siya ay may halong lahi, dahil sa kanyang hitsura, ngunit kalaunan ay ipinag linaw ni Nana sa pamamagitan ng medya press na medyo iba ang hitsura niya dahil ang kanyang ama ay mula sa [[Prepektura ng Saga]] habang ang kanyang ina ay mula sa [[Prepektura ng Okinawa]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-11-02 |title=日本人｜小松菜奈オフィシャルブログ「こまつな日記」Powered by Ameba |url=http://ameblo.jp/komatsu-nana/entry-11622702531.html |access-date=2023-04-03 |website=web.archive.org |archive-date=2014-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141102035328/http://ameblo.jp/komatsu-nana/entry-11622702531.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Karera ==
Nag-debute si Komatsu sa pelikulang ''The World of Kanako'' na pinagbidahan niya at nanalo ng maraming ''Best New Actress'' na parangal kabilang ang ''[[Newcomer of The Year award]]'' sa ika-38 siglo ng [[Japan Academy Film Prize]]. Siya ay naging Ambassador para sa [[Chanel]] mula noong 2015. Sa kasalukuyan mayroon siyang kontrata sa Stardust Promotion.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-02 |title=小松菜奈 |url=https://www.stardust.co.jp/talent/section3/komatsunana/ |access-date=2023-04-01 |website=スターダストプロモーション}}&lt;/ref&gt; Noong 2016, nagkaroon siya ng maliit na papel sa pelikula ni Martin Scorsese na ''Silence''.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bull |first=Brett |date=2016-05-13 |title=Nana Komatsu Making Herself Seen in Martin Scorsese’s ‘Silence’ |url=https://variety.com/2016/film/news/nana-komatsu-martin-scorsese-silence-1201771412/ |access-date=2023-04-01 |website=Variety |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Na nominado si Komatsu ng &quot;Mahusay  na Sumusuportang Aktres&quot; na parangal para sa ika-43 siglo ng Japan Academy Film Prize para sa kanyang papel sa pelikulang ''Family of Strangers''. Nagbida siya sa ikaanim na pinakamataas na kita sa isang Hapones na pelikula noong 2020, ang pelikulang iyon ay, ''Threads: Our Tapestry of Love''.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Motion Picture Producers Association of Japan , Inc |url=http://www.eiren.org/boxoffice_e/index.html |access-date=2023-04-01 |website=www.eiren.org}}&lt;/ref&gt; Siya ay na nominado din sa Mahusay na Pagganap para sa Bidang Aktres na categoriya sa ika-44 na siglo ng Japan Academy Film Prize para sa kanyang papel sa pelikulang ''Threads: Our Tapestry of Love''.

Noong 2021, nagbida si Komatsu sa mga pelikulang ''Moonlight Shadow'' at ''Parasite in Love''. Noong 2022, nagbida siya kasama si [[Kentaro Sakaguchi]] sa pelikulang ''The Last 10 Years'', na nakakuha ng mahigit tatlong bilyong [[Yen ng Hapon|yen]], at ito ay niraranggo sa numero otso (#8) para sa pinakamataas na kita ng isang Hapones na pelikula noong 2022.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2022年映画興収トップ10、邦画「ONE PIECE FILM RED」、洋画「トップガン マーヴェリック」が首位 : 映画ニュース |url=https://eiga.com/news/20221230/5/ |access-date=2023-04-01 |website=映画.com |language=ja}}&lt;/ref&gt;

Noong 2023, si Komatsu ang naging mukha ng koleksyon ng Chanel Fall/Winter 2023-2024 ''Ready to Wear''. Siya ang naging unang Hapon na itinampok bilang isang pabalat nang koleksyon para sa nasabing marangyang brand.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=RIVER |first=CREEK &amp; |date=2023-03-08 |title=「シャネル」2023-24年秋冬コレクションは小松菜奈がヒロイン 日本人初の快挙！ |url=https://www.wwdjapan.com/articles/1525085 |access-date=2023-04-01 |website=WWDJAPAN |language=ja}}&lt;/ref&gt;

== Pansariling buhay ==
Si Komatsu ay ikinasal sa aktor na si Masaki Suda noong Nobyembre 15, 2021. Magkasintahan umano sila mula noong Setyembre 2019.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=菅田将暉と小松菜奈が結婚「出会った頃から変わらず私達は、戦友であり、心の支え」（コメントあり） |url=https://natalie.mu/eiga/news/453635 |access-date=2023-04-01 |website=映画ナタリー |language=ja |archive-date=2021-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115085250/https://natalie.mu/eiga/news/453635 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Nagsama sila sa tatlong pelikula: ''Destruction Babies'', ''Drowning Love'' at ''Threads - Our Tapestry of Love.''&lt;ref&gt;{{Citation |title=Threads - Our Tapestry of Love {{!}} Japan {{!}} Movie {{!}} Watch with English Subtitles &amp; More ✔️ |url=https://www.viki.com/movies/38490c-threads-our-tapestry-of-love |language=en |access-date=2023-04-01 |archive-date=2023-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230401164038/https://www.viki.com/movies/38490c-threads-our-tapestry-of-love |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
== Pilmograpiya ==
=== Pelikula ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:0.9em;&quot;
! width=&quot;70&quot; | Taon !! width=&quot;240&quot; | Pamagat !! width=&quot;240&quot; | Ginampanang Papel !! width=&quot;160&quot; | Direktor !! width=&quot;240&quot; | Nota !! width=&quot;240&quot; | Sanggunian 
|-
| 2013
| ''Tadaima''
| Sumire
| Daisuke Shimada
| Bida, maikling pelikula
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=小松菜奈：プロフィール・作品情報・最新ニュース |url=https://eiga.com/person/275455/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2014
|''[[The World of Kanako]]''
|Kanako Fujishima
|Tetsuya Nakashima
|Bida
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=小松菜奈：プロフィール・作品情報・最新ニュース |url=https://eiga.com/person/275455/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[Close Range Love]]''
|Yuni Kururugi
|Naoto Kumazawa
|Bida
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=小松菜奈：プロフィール・作品情報・最新ニュース |url=https://eiga.com/person/275455/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2015
|''Bakuman''
|Miho Azuki
|Hitoshi Ōne
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=小松菜奈：プロフィール・作品情報・最新ニュース |url=https://eiga.com/person/275455/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|''Prophecy''
|Kaede
|Yoshihiro Nakamura
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=小松菜奈：プロフィール・作品情報・最新ニュース |url=https://eiga.com/person/275455/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;6&quot; |2016
|''[[Destruction Babies]]''
|Nana
|Tetsuya Mariko
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=小松菜奈：プロフィール・作品情報・最新ニュース |url=https://eiga.com/person/275455/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[The Black Devil and the White Prince]]
|Yū Akahane
|Shō Tsukikawa
|Bida
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=小松菜奈：プロフィール・作品情報・最新ニュース |url=https://eiga.com/person/275455/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|''Silence''
|Mónica (Haru)
|[[Martin Scorsese]]
|Pelikulang Amerikano
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=小松菜奈：プロフィール・作品情報・最新ニュース |url=https://eiga.com/person/275455/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Maniac Hero]]
|Kaori Terasawa
|Keisuke Toyoshima
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=小松菜奈：プロフィール・作品情報・最新ニュース |url=https://eiga.com/person/275455/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|''My Tomorrow, Your Yesterday''
|Emi Fukuju
|Takahiro Miki
|Bida
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=坂道のアポロン : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/87024/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[Drowning Love]]''
|Natsume Mochizuki
|Yūki Yamato
|Bida
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=GAGA★ギャガ株式会社 |url=https://www.gaga.co.jp/ |access-date=2023-04-02 |website=ギャガ 株式会社（GAGA Corporation） |language=jp}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2017
|[[JoJo's Bizarre Adventure: Diamond Is Unbreakable Chapter I|''JoJo's Bizarre Adventure: Diamond Is Unbreakable Chapter I'']]
|Yukako Yamagishi
|Takashi Miike
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=小松菜奈：プロフィール・作品情報・最新ニュース |url=https://eiga.com/person/275455/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[There Is No Tomorrow]]''
|Kanyang sarili
|Julien Levy
|Bida, maikling pelikula
|&lt;ref&gt;{{Citation |last=levy |first=julien birban |title=明日なんてない (There Is No Tomorrow) |date=2016-09-05 |url=https://vimeo.com/181471849 |access-date=2023-04-02}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2018
|''Kids on the Slope''
|Ritsuko Mukae
|Takahiro Miki
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=坂道のアポロン : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/87024/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[After the Rain]]''
|Akira Tachibana
|Akira Nagai
|Bida
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=恋は雨上がりのように : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/88134/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|''It Comes''
|Makoto Higa
|Tetsuya Nakashima
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=小松菜奈：プロフィール・作品情報・最新ニュース |url=https://eiga.com/person/275455/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2019
|''Samurai Marathon''
|Princess Yuki
|Bernard Rose
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=小松菜奈：プロフィール・作品情報・最新ニュース |url=https://eiga.com/person/275455/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|''Farewell Song''
|Leo
|Akihiko Shiota
|Bida
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=さよならくちびる : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/89403/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|''Family of Strangers''
|Yuki Shimazaki
|Hideyuki Hirayama
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=閉鎖病棟 それぞれの朝 : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/90733/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2020
|''Sakura''
|Miki Hasegawa
|Hitoshi Yazaki
|Bida
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=さくら : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/91053/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|''Threads: Our Tapestry of Love''
|Aoi Sonoda
|Takahisa Zeze
|Bida
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=菅田将暉＆小松菜奈が3度目タッグ！ 中島みゆきの名曲「糸」を瀬々敬久監督が映画化 : 映画ニュース |url=https://eiga.com/news/20190610/3/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2021
|''Moonlight Shadow''
|Satsuki
|Edmund Yeo
|Bida
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-05-12 |title=小松菜奈が映画単独初出演…吉本ばななさん人気短編集「キッチン」収録「ムーンライト・シャドウ」で |url=https://hochi.news/articles/20210511-OHT1T51180.html |access-date=2023-04-02 |website=スポーツ報知 |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[Parasite in Love]]''
|Hijiri Sanagi
|Kensaku Kakimoto
|Bida
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=恋する寄生虫 : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/92912/ |access-date=2023-04-02 |website=映画.com |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|2022
|''The Last 10 Years''
|Matsuri
|Michihito Fujii
|Bida
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=小松菜奈＆坂口健太郎「余命10年」W主演決定「こんなに泣いたのは初めて」 特報映像解禁 - モデルプレス |url=https://mdpr.jp/cinema/detail/2780418 |access-date=2023-04-02 |website=モデルプレス - ライフスタイル・ファッションエンタメニュース |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|2023
|''Who Were We?''
|
|Tetsuya Tomina
|Bida
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wong2023-02-08T07:03:00+00:00 |first=Silvia |title=HAF reveals 15 Work-in-Progress projects for 2023 edition |url=https://www.screendaily.com/news/haf-reveals-15-work-in-progress-projects-for-2023-edition/5178920.article |access-date=2023-04-02 |website=Screen |language=en}}&lt;/ref&gt;
|}

=== Telebisyon ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:0.9em;&quot;
! width=&quot;70&quot; | Taon !! width=&quot;240&quot; | Pamagat !! width=&quot;240&quot; | Ginampanang Papel !! width=&quot;160&quot; | Network !! width=&quot;240&quot; | Nota !! width=&quot;240&quot; | {{Abbr|Ref.|Reference}} 
|-
| 2015
| ''To Give a Dream''
| Yuko Abe
| [[:en:Wowow|Wowow]]
| Bida
| &lt;ref name=allcinema&gt;{{cite web |url= http://www.allcinema.net/prog/show_p.php?num_p=845229|title= 小松菜奈のプロフィール|access-date= February 22, 2019|work= allcinema}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2017
| ''Thrill''
| Hitomi Nakano
| [[NHK]]
| Bida
| &lt;ref name=allcinema/&gt;
|}

=== Video on demand ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:0.9em;&quot;
! width=&quot;70&quot; | Taon !! width=&quot;240&quot; | Pamagat !! width=&quot;240&quot; | Papel !! width=&quot;160&quot; | Platform !! width=&quot;240&quot; | Nota !! width=&quot;240&quot; | {{Abbr|Ref.|Reference}} 
|-
| 2016
| ''[[Kōdai-ke no Hitobito (film)|The Kodai Family]]''
| Yūko
| [[NTT Docomo|dTV]]
| Bida
| &lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.cinemacafe.net/article/2016/05/17/40492.html|title= 小松菜奈×間宮祥太朗『高台家の人々』オリジナルドラマに！|access-date= May 28, 2020|work= Cinema Cafe}}&lt;/ref&gt;
|-
|}

=== Mga Music bideo ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:0.9em;&quot;
! width=&quot;70&quot; | Taon !! width=&quot;240&quot; | Kanta !! width=&quot;240&quot; | Mang-aawit !! width=&quot;160&quot; | {{Abbr|Ref.|Reference}} !! width=&quot;240&quot; | Nota 
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|2011
| ''Ai to Iu''
| [[Plenty (band)|Plenty]]
|
|
|-
| ''Kimi to Hitsuji to Ao''
| [[Radwimps]]
|&lt;ref&gt;{{Citation |title=RADWIMPS - 君と羊と青 [Official Music Video] |url=https://www.youtube.com/watch?v=K1u_MwT6zV8 |language=en |access-date=2022-05-04}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|2012
| ''Convenience Honeymoon''
| [[Chatmonchy]]
|
|
|-
| ''Collateral Damage''
| [[Shiina Ringo]]
|&lt;ref&gt;{{Citation |title=椎名林檎 - 自由へ道連れ |url=https://www.youtube.com/watch?v=B_hLfhccYf0 |language=en |access-date=2022-05-04}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2014
| ''Goodtime''
| SALU
|&lt;ref&gt;{{Citation |title=SALU「Goodtime」 |url=https://www.youtube.com/watch?v=wI28qqXJ888 |language=en |access-date=2022-05-04}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| ''Snow Smile''
| [[Shota Shimizu]]
|&lt;ref&gt;{{Citation |title=Shota Shimizu - Snow Smile |url=https://www.youtube.com/watch?v=gmvooXd3Zgs |language=en |access-date=2022-05-04}}&lt;/ref&gt;
|&lt;small&gt;Nag co-star kasama  si [[:ja:伊藤健太郎 (俳優)|Kentaro Ito]]&lt;/small&gt;
|-
| 2015
| ''Yeah! Yeah! Yeah!''
| [[Androp]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=androp、ファンと作り上げた最新MVに小松菜奈も |url=https://natalie.mu/music/news/150712 |access-date=2022-05-04 |website=音楽ナタリー |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|&lt;small&gt;CM na kanta para sa [[Mitsuya Cider]]&lt;/small&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2016
| ''Farewell Song''
| never young beach
|&lt;ref&gt;{{Citation |title=never young beach - お別れの歌 (official video) |url=https://www.youtube.com/watch?v=ZFI-Hqeu_Ag |language=en |access-date=2022-05-04}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|''Spoiled Innocence'' (天真有邪) 
|[[Yoga Lin]]
|&lt;ref&gt;{{Citation |title=林宥嘉 Yoga Lin [ 天真有邪 Spoiled Innocence ] Official Music Video |url=https://www.youtube.com/watch?v=hrdQ_6K6oXk |language=en |access-date=2022-10-13}}&lt;/ref&gt;
|&lt;small&gt;Taiwanese MV&lt;/small&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2017
| ''Something Just Like This''
| [[The Chainsmokers]] ft. [[Coldplay]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=小松菜奈、川村元気らトップクリエイターとタッグ！MVでダンスを披露 |url=https://www.cinemacafe.net/article/2017/05/25/49707.html |access-date=2022-05-04 |website=cinemacafe.net |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|&lt;small&gt;video na ginawa ni [[:ja:川村元気|Genki Kawamura]]&lt;/small&gt;
|-
|''Hanacherie''  
|[[Takahiro Nishijima|Nissy]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nissy（西島隆弘）、「花cherie」スペシャルムービー完結編を公開 |url=https://www.barks.jp/news/?id=1000140975 |access-date=2022-05-04 |website=BARKS |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2018
| ''Sokkenai''
| [[Radwimps]]
|&lt;ref&gt;{{Citation |title=RADWIMPS - そっけない [Official Music Video] |url=https://www.youtube.com/watch?v=R1vmfVpINbk |language=en |access-date=2022-05-04}}&lt;/ref&gt;
|&lt;small&gt;Nag co-star kasama si [[:ja:神尾楓珠|Fuju Kamio]]&lt;/small&gt;
|-
| ''Metro''
| [[Juju (singer)|Juju]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=JUJU「メトロ」MVに小松菜奈、都会で働く女性演じる（動画あり / コメントあり） |url=https://natalie.mu/music/news/304599 |access-date=2022-05-27 |website=音楽ナタリー |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|2019
|''Goodbye Kiss'' (さよならくちびる)
|HaruLeo
|&lt;ref&gt;{{Citation |title=ハルレオ - 「さよならくちびる」 Music Video |url=https://www.youtube.com/watch?v=FSHbO4MUkx0 |language=en |access-date=2022-05-23}}&lt;/ref&gt;
|&lt;small&gt;Duo band kasama si [[Mugi Kadowaki]]&lt;/small&gt; bilang &lt;small&gt;HaruLeo para sa pelikulang &quot;Farewell Song&quot;.&lt;/small&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2020
| ''Ain't Nobody Know''
| [[Gen Hoshino]]
|&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last1=Japan |first1=Billboard |date=2020-01-18 |title=Japan's Gen Hoshino Surprises Fans With 'Ain't Nobody Know' Video Cameo: Watch |url=https://www.billboard.com/music/music-news/japan-gen-hoshino-aint-nobody-know-music-video-surprise-cameo-nana-komatsu-watch-8548421/ |access-date=2022-05-04 |magazine=Billboard |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| ''Ima Aini Iku (今 逢いに行く)''
| [[Uru (singer)|Uru]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Uru 大ヒット中のアルバム「オリオンブルー」収録曲「今 逢いに行く」ミュージックビデオに小松菜奈が出演！9月6日には初の配信ライブも開催決定！ |url=https://prtimes.jp/main/html/rd/p/000002448.000013546.html |access-date=2022-05-04 |website=プレスリリース・ニュースリリース配信シェアNo.1｜PR TIMES}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| ''Rollerskates''
| [[Sekai no Owari|End of the World]]
|&lt;ref&gt;{{Citation |title=End of the World - Rollerskates (Official Video) |url=https://www.youtube.com/watch?v=81TytDMKaRo |language=en |access-date=2022-05-04}}&lt;/ref&gt;
|&lt;small&gt;kinunan sa New York noong 2019&lt;/small&gt;
|-
|2021
|''Odoriko'' (踊り子)
|[[Vaundy]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vaundy、小松菜奈が出演した「踊り子」ミュージックビデオメイキング映像をプレミア公開 {{!}} SPICE - エンタメ特化型情報メディア スパイス |url=https://spice.eplus.jp/articles/295791 |access-date=2022-05-04 |website=SPICE（スパイス）｜エンタメ特化型情報メディア スパイス}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2022
|''Ms. Phenomenal'' (うるうびと) 
|[[Radwimps]]
|&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://realsound.jp/2022/03/post-986505.html|title= RADWIMPS、映画『余命10年』主題歌「うるうびと」藤井道人が監督務めるMV公開 映画主演の坂口健太郎も出演|access-date= March 15, 2022|work= Real Sound}}&lt;/ref&gt;
|&lt;small&gt;OST para sa pelikulang The Last 10 Years&lt;/small&gt;
|-
|''Hachigatsu wa my name (''八月は僕の名前'')''
|Quruli
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=くるり「八月は僕の名前」MVに小松菜奈（写真9枚 / 動画あり / コメントあり） |url=https://natalie.mu/music/news/495977 |access-date=2022-10-04 |website=音楽ナタリー |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|
|}

== Mga Parangal ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:0.9em;&quot;
! width=&quot;70&quot; | Taon !! width=&quot;240&quot; | Gantimpala !! width=&quot;240&quot; | kategorya !! width=&quot;160&quot; | Hinirang na Pelikula !! width=&quot;240&quot; | Resulta !! width=&quot;240&quot; | Sanggunian
|-
| 2014
| 39th [[Hochi Film Award]]: Best New Artists
|Best New Artist 
| rowspan=&quot;3&quot; |''The World of Kanako''
|{{Won}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-12-04 |title=第39回報知映画賞受賞一覧：芸能：スポーツ報知 |url=http://www.hochi.co.jp/entertainment/hochi_eigashou/award.html |access-date=2023-04-02 |website=web.archive.org |archive-date=2014-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141204012759/http://www.hochi.co.jp/entertainment/hochi_eigashou/award.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2015
| 38th [[Japan Academy Prize (film)|Japan Academy Prize]]: Newcomers of the Year
|Newcomer of the Year|Newcomer of the Year
|{{Won}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=日本アカデミー賞公式サイト |url=https://www.japan-academy-prize.jp/prizes/38.html |access-date=2023-04-02 |website=www.japan-academy-prize.jp}}&lt;/ref&gt;
|-
|69th [[Mainichi Film Awards]]Sponichi Grand Prix 
|Sponichi Grand Prix Best Newcomer
|{{Won}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=毎日映画コンクール 歴史（過去の受賞作） |url=https://mainichi.jp/mfa/history/ |access-date=2023-04-02 |website=毎日新聞 |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|39th Elan d'Or Awards
|Newcomer of the year
|Kanyang sarili 
|{{Nominated}}
|
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | 2016
| 8th Tama Film Awards
|Best new Actress
||''Bakuman, Destruction Babies and others''
|{{Won}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=「オーバー・フェンス」「団地」が最優秀作品に、第8回TAMA映画賞結果発表 |url=https://natalie.mu/eiga/news/204340 |access-date=2023-04-02 |website=映画ナタリー |language=ja |archive-date=2021-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225071407/https://natalie.mu/eiga/news/204340 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|41st [[Hochi Film Awards]]
|Best Actress
|''The Black Devil and the White Prince, Drowning Love''
|{{Nominated}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-05-16 |title=報知映画賞　ノミネート一覧：芸能：スポーツ報知 |url=https://www.hochi.co.jp/entertainment/hochi_eigashou/nominate.html |access-date=2023-04-02 |website=web.archive.org |archive-date=2017-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516132905/https://www.hochi.co.jp/entertainment/hochi_eigashou/nominate.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
|-
|29th [[Nikkan Sports Film Awards]]
|Best Newcomer
|''Destruction Babies, Drowning Love''
|{{Nominated}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-01-24 |title=ノミネート一覧 - 日刊スポーツ映画大賞 : 日刊スポーツ |url=https://www.nikkansports.com/entertainment/award/ns-cinema/nominate.html |access-date=2023-04-02 |website=web.archive.org |archive-date=2017-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170124053553/https://www.nikkansports.com/entertainment/award/ns-cinema/nominate.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
|-
|40th Elan d'Or Awards
|Newcomer of the Year
|Kanyang sarili
|{{Nominated}}
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2017
|38th Yokohama Film Festival
|Best Newcomer
|''Destruction Babies''
|{{Won}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=第３８回ヨコハマ映画祭　日本映画個人賞 |url=http://yokohama-eigasai.o.oo7.jp/38-2016/38_2016_shou.html |access-date=2023-04-02 |website=yokohama-eigasai.o.oo7.jp}}&lt;/ref&gt;
|-
|90th Kinema Junpo Awards
|Best New Actress
|''Destruction Babies, [[Maniac Hero]] at iba pa''
|{{Won}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=『この世界の片隅に』キネ旬ベスト・テン第1位 アニメでは『トトロ』以来28年ぶり |url=https://www.oricon.co.jp/news/2084336/full/ |access-date=2023-04-02 |website=ORICON NEWS}}&lt;/ref&gt;
|-
|41st Elan d'Or Awards
|Newcomer of the Year
|Kanyang sarili
|{{Nominated}}
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2018
|31st Nikkan Sports Film Awards
|Best Newcomer
|''[[After the Rain]], [[Kids on the Slope]]''
|{{Nominated}}
|
|-
|42nd Elan d'Or Awards
|Newcomer of the Year
|Kanyang sarili
|{{Nominated}}
|
|-
|[[ELLE Style Awards Taiwan]]
|Best International Style Celebrity
|Kanyang sarili
|{{Won}}
|&lt;ref&gt;{{Citation |title=小松菜奈 - ELLE Style Awards 風格人物大賞 |url=https://www.youtube.com/watch?v=LU1IjZHSiC8 |access-date=2023-04-02}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |2019
|18th [[New York Asian Film Festival]]
|Rising Star Award
|''Samurai Marathon''
|{{Won}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=New York Asian Film Festival |url=https://www.nyaff.org/nyaff19/films/samurai-marathon |access-date=2023-04-02 |website=www.nyaff.org}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |44th Hochi Film Awards
|Best Actress
|''Farewell Song''
|{{Nominated}}
|
|-
|Best Supporting Actress
|''It Comes, [[Family of Strangers]]''
|{{Won}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-11-28 |title=【報知映画賞】小松菜奈、新人賞から史上最速５年で助演女優賞「成長が認められた」 |url=https://hochi.news/articles/20191127-OHT1T50249.html |access-date=2023-04-02 |website=スポーツ報知 |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|43rd Elan d'Or Awards
|Newcomer of the Year
|Kanyang sarili
|{{Nominated}}
|
|-
| rowspan=&quot;6&quot; |2020
|41st Yokohama Film Festival
|Best Actress
|''Farewell Song''
|{{Won}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=第４１回ヨコハマ映画祭　日本映画個人賞 |url=http://yokohama-eigasai.o.oo7.jp/41-2019/41_2019_shou.html |access-date=2023-04-02 |website=yokohama-eigasai.o.oo7.jp}}&lt;/ref&gt;
|-
|44th [[Elan d'Or Awards]]
|Newcomer of the Year
|Kanyang sarili
|{{Nominated}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=一般社団法人日本映画テレビプロデューサー協会 |url=https://www.producer.or.jp/ |access-date=2023-04-02 |website=一般社団法人日本映画テレビプロデューサー協会 |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|62nd [[Blue Ribbon Awards]]
|Best Supporting Actress
|''Samurai Marathon, Family of Strangers''
|{{Nominated}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=ブルーリボン賞候補発表、松坂桃李、成田凌、長澤まさみ、松岡茉優がWノミネート |url=https://natalie.mu/eiga/news/361971 |access-date=2023-04-02 |website=映画ナタリー |language=ja |archive-date=2020-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528150734/https://natalie.mu/eiga/news/361971 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|43rd Japan Academy Film Prize
|Best Supporting Actress
|''Family of Strangers''
|{{Nominated}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-01-15 |title=第43回日本アカデミー賞優秀賞発表、受賞者・受賞作品一覧 « 映画ランドNEWS |url=https://eigaland.com/topics/?p=113162 |access-date=2023-04-02 |website=映画ランドNEWS |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|45th Hochi Film Awards
|Best Actress
|''Threads: Our Tapestry of Love''
|{{Nominated}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-11-17 |title=【報知映画賞】主演男優賞の二宮和也など「浅田家！」が最多８ノミネート |url=https://hochi.news/articles/20201117-OHT1T50022.html |access-date=2023-04-02 |website=スポーツ報知 |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Vogue Japan]]
|Women of the Year
|Kanyang sarili
|{{Won}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nast |first=Condé |date=2020-12-18 |title=社会をエンパワーする、VOGUE JAPAN Women of the Year 2020を発表! |url=https://www.vogue.co.jp/fashion/article/woty2020-news |access-date=2023-04-02 |website=Vogue Japan |language=ja-JP}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2021
|44th Japan Academy Film Prize
|Best Actress
|''Threads: Our Tapestry of Love''
|{{Nominated}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=小栗旬・二宮和也・長澤まさみ・広瀬すずら「第44回日本アカデミー賞」優秀賞発表＜受賞者・作品一覧＞ - モデルプレス |url=https://mdpr.jp/news/detail/2409907 |access-date=2023-04-02 |website=モデルプレス - ライフスタイル・ファッションエンタメニュース |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[30th Japanese Professional Movie Awards]]
|Best Actress
|''Sakura, Threads: Our Tapestry of Love''
|{{Won}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=日プロ大賞で「本気のしるし」が作品賞に、女優・男優賞は小松菜奈と草なぎ剛 |url=https://natalie.mu/eiga/news/432907 |access-date=2023-04-02 |website=映画ナタリー |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|2022
|47th Hochi Film Awards
|Best Actress
| rowspan=&quot;2&quot; |''[[The Last 10 Years]]''
|{{Nominated}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=「第47回報知映画賞」各賞ノミネート決定【報知新聞社】 |url=https://prtimes.jp/main/html/rd/p/000000249.000071317.html |access-date=2023-04-02 |website=プレスリリース・ニュースリリース配信シェアNo.1｜PR TIMES}}&lt;/ref&gt;
|-
|2023
|65th Blue Ribbon Awards
|Best Actress
|{{Nominated}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-01-04 |title=第６５回ブルーリボン賞 各部門候補が決定 受賞者は２月発表 |url=https://www.tokyo-sports.co.jp/articles/-/250004 |access-date=2023-04-02 |website=東スポWEB |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|}

== Sanggunian ==
&lt;references /&gt;

== Panlabas na link ==
{{Commonscat|Nana Komatsu}}
* [https://web.archive.org/web/20220827030804/https://www.stardust.co.jp/talent/section3/komatsunana/ Nana Komatsu] - Official agency profile
*[https://instagram.com/konichan7?igshid=YmMyMTA2M2Y= Nana Komatsu] - [[instagram|instagram]]
*[[imdbname:5862455|Nana Komatsu]] - [[Internet Movie Database|IMDb]]

{{DEFAULTSORT:Nana, Komatsu}}
[[Kategorya:Ipinanganak noong 1996]]
[[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]]
[[Kategorya:Mga artista mula sa Hapon]]</text>
      <sha1>prtbsyrjuxqkfty6q8iedeih7cshj4t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kentaro Sakaguchi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>323372</id>
    <revision>
      <id>2215615</id>
      <parentid>2106303</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T02:19:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2215615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16767" sha1="rs1v45ol8ss3ukinklm7af0fr0qyphj" xml:space="preserve">{{copyedit|date=Abril 2023}}
{{Japanese name|Sakaguchi}}
{{Infobox person
|name=Kentaro Sakaguchi
|native_name=坂口健太郎
|native_name_lang=ja
|image=Sakaguchi Kentaro from &quot;The House Where the Mermaid Sleeps&quot; World Premiere Red Carpet of the Tokyo International Film Festival 2018 (44958797224) (cropped).jpg
|image size=230px
|image caption=Si Sakaguchi noong Enero 2018
|nationality={{JPN}}
|occupation={{hlist|[[aktor|Aktor]]|[[modelo|modelo]]}}
|years active=2010—kasalukuyan|height=183 cm
|birth_date={{birth date and age|1991|7|11}}
|birth_place=[[Lungsod ng Fuchu]],&lt;ref&gt;{{Citation |title=出生地
|url=http://www.tristone.co.jp/actors/sakaguchi/ |language=jp |access-date=2023-04-23}}&lt;/ref&gt; [[Tokyo]], Hapon
|website=[https://archive.today/20230613005145/https://tristone.co.jp/sp/actors/sakaguchi/ Agency profile]
|module={{Infobox Chinese
| kanji             = 坂口健太郎
| hiragana          = さかぐち けんたろう
| romaji            = Sakaguchi Kentaro
}}|agent=Tristone entertainment}}
Si '''Kentaro Sakaguchi''' ([[Wikang Hapones|Hapon:]] 坂口 健太郎, [[Romanisasyong Hepburn|hepburn:]] ''Sakaguchi Kentarō'', Ipinanganak noong Hulyo 11, 1991) ay isang Aktor at modelo mula sa bansang Hapon. Nag-''debut'' siya bilang isang modelo sa {{ill|Men's Non-no|en}} magasin noong 2010, at bilang isang aktor sa ilalim ng Tristone Entertainment noong 2014.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-01 |title=坂口 健太郎 {{!}} MODEL {{!}} MEN'S NON-NO WEB {{!}} メンズノンノ ウェブ |url=https://archive.mensnonno.jp/model/sakaguchi/ |access-date=2023-04-23 |website=archive.mensnonno.jp |language=ja}}&lt;/ref&gt; Mula noon ay nagbida na siya sa mga serye sa telebisyon na [[Tokyo Tarareba Musume|''Tokyo Tarareba Musume'']] (2017) at ''[[Color me True]]'' (2018), gayundin sa mga pelikulang The [[100th Love with You|''100th Love with You'']] (2017) at [[The last 10 years|''The last 10 years'']] (2022).&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tristone Entertainment Inc. |url=https://tristone.co.jp/actors/sakaguchi/ |access-date=2023-04-23 |website=tristone.co.jp}}&lt;/ref&gt; 

== Talambuhay ==
Ang kanyang pamilya ay binubuo ng kanyang Ina at ang kanyang kapatid na babae. Ang kanyang ama ay pumanaw na.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=坂口健太郎 会えば必ずハグ…母親ファーストに秘めた父の死 {{!}} 女性自身 |url=https://jisin.jp/entertainment/entertainment-news/1995790/amp/ |access-date=2023-04-23 |website=WEB女性自身 |language=ja |archive-date=2023-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230423120135/https://jisin.jp/entertainment/entertainment-news/1995790/amp/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Noong haiskul, kabilang siya sa [[Volleyball|volleyball club]] at aktibo bilang isang manlalaro.

== Karera ==

=== Pagmomodelo ===
Nag-debut si Sakaguchi bilang isang modelo noong 2010, at mula noon ay lumabas sa mga ''cover story'' at piktoryal para sa ilang magasin kabilang ang [[Men's Non-no]] kung saan siya ay naging eksklusibong modelo sa loob ng 7 taon.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=FASHIONSNAP |date=2015-11-07 |title=坂口健太郎、初のスタイル&amp;フォトブック「坂道」発売 |url=https://www.fashionsnap.com/article/2015-11-07/sakamichi/ |access-date=2023-04-23 |website=FASHIONSNAP [ファッションスナップ] |language=ja}}&lt;/ref&gt; Lumahok din siya sa mga fashion show tulad ng {{ill|GirlsAward 2014 Spring/Summer|en}} at {{ill|GirlsAward 2015 Spring/Summer|en}}.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=「テラスハウス」屋台が登場 番組ゆかりフードをメンバーが“おもてなし” - モデルプレス |url=https://mdpr.jp/news/detail/1353945 |access-date=2023-04-23 |website=モデルプレス - ライフスタイル・ファッションエンタメニュース |language=ja}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=山本美月＆山本裕典「GirlsAward」出演決定＜GirlsAward 2015 S／S＞ - モデルプレス |url=https://mdpr.jp/news/detail/1481403 |access-date=2023-04-23 |website=モデルプレス - ライフスタイル・ファッションエンタメニュース |language=ja}}&lt;/ref&gt;

Siya ay tinawag na quintisenyal na &quot;shio-gao,&quot; literal na &quot;''salt face''&quot;, na inilalarawan bilang isang maputing balat na lalaki na may magandang mukha, adams apple at balagat, pati na rin ang mga mata na nagiging linya kapag nakangiti.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fresh actor with a seasoned face: Laid-back Kentaro Sakaguchi plays sincere, endearing lover |url=https://www.inkl.com/news/fresh-actor-with-a-seasoned-face-laid-back-kentaro-sakaguchi-plays-sincere-endearing-lover |access-date=2023-04-23 |website=inkl |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Pag-arte ===
Noong 2014, ginawa ni Sakaguchi ang kanyang debut sa pelikula bilang Shun sa ''Shanti Days 365 Days, Happy Breath''. Noong 2015, ginawa niya ang kanyang debut sa telebisyon bilang Ichikawa Manabu para sa [[Nippon Television|Nippon TV]] drama na ''Yokokuhan: The Pain''. Noong Agosto 2015, lumabas siya sa music video para sa &quot;''Yozora''&quot;, isang single ni [[Miwa]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-04-27 |title=Miwa - Yozora. (feat. Hazzie) (夜空。 ハジ→) (2015) - MusicPlayOn |url=http://en.musicplayon.com/play?v=701518 |access-date=2023-04-23 |website=web.archive.org |archive-date=2016-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160427141904/http://en.musicplayon.com/play?v=701518 |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;Noong Setyembre ng taong iyon, nakakuha siya ng katanyagan pagkatapos na lumitaw sa adaptasyon ng pelikula ng manga Heroine Shikkaku at itinampok sa iba't ibang mga patalastas para sa ''L'air de Savon, Onitsuka Tiger'', at ''niko and...''.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=FASHIONSNAP |date=2015-02-26 |title=せっけんの香りの新ブランドがデビュー 坂口健太郎と比留川游がイメージモデルにW起用 |url=https://www.fashionsnap.com/article/2015-02-26/lairdesavon-debut/ |access-date=2023-04-23 |website=FASHIONSNAP [ファッションスナップ] |language=ja}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=永利游戏官方网站-(广州)有限公司 |url=http://www.cmdanshi.com/home.php |access-date=2023-04-23 |website=www.cmdanshi.com |archive-date=2023-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230423090357/http://www.cmdanshi.com/home.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Noong 2017, ginampanan niya ang kanyang unang nangungunang papel sa pelikulang ''The 100th Love with You.''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=miwa＆坂口健太郎W主演！ 歌姫と一途男子の恋を描く…『君と100回目の恋』 |url=https://www.cinemacafe.net/article/2016/04/07/39493.html |access-date=2023-04-23 |website=cinemacafe.net |language=ja}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Anna |date=2016-04-17 |title=miwa &amp; Kentaro Sakaguchi will travel in time in ‘Kimi to 100-kaime no Koi’ |url=https://aramajapan.com/news/tvmovie/movies/miwa-kentaro-sakaguchi-will-travel-in-time-in-kimi-to-100-kaime-no-koi/57524/ |access-date=2023-04-23 |website=ARAMA! JAPAN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Pilmograpiya ==

=== Pelikula ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; 
!Taon
!Pamagat
!Ginampanang Papel
!Mga tala
!Sanggunian
|-
|2014
|''Shanti Days 365 Days, Happy Breath''
|Shun
|
|
|-
| rowspan=&quot;6&quot; |2015
|''My love story!''
|Makoto Sunakawa
|
|
|-
|''At home''
|Jun Moriyama
|
|
|-
|''Our little sister''
|Tomoaki Fujii
|
|
|-
|''Prophecy''
|Manabu Ichikawa
|
|
|-
|''Her Granddaughter''
|Shinobu Dozono
|
|
|-
|''No Longer Heroine''
|Kosuke Hiromitsu
|
|
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |2016
|''The Kodai Family''
|Kohei Kishimoto
|
|
|-
|''64: Part I''
|Tejima
|
|
|-
|''64: Part II''
|Tejima
|
|
|-
|''The Inerasable''
|Tetsuo Misawa
|
|
|-
|''Golden Orchestra!''
|Sakashita
|
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2017
|''The 100th Love With You''
|Riku Hasegawa
|Bida
|
|-
|''Narratage''
|Reiji Ono
|
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2018
|''Color me True''
|Kenji
|
|
|-
|''The House Where the Mermaid Sleeps''
|Yūya Hoshino
|
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2019
|''Brave Father Online: Our Story of Final Fantasy XIV''
|Akio
|Bida
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=劇場版 ファイナルファンタジーXIV 光のお父さん : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/90990/ |access-date=2023-04-23 |website=映画.com |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|''Dragon Quest: Your Story''
|Henry (boses)
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=アニメ映画『ドラクエ』豪華キャスト13人公開 主人公に佐藤健、ビアンカに有村架純、フローラに波瑠 |url=https://www.oricon.co.jp/news/2132906/full/ |access-date=2023-04-23 |website=ORICON NEWS}}&lt;/ref&gt;
|-
|''And Life Goes On''
|Kiyotaka Shimizu
|Bida
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=有村架純×坂口健太郎「そして、生きる」 ドラマを再編集した劇場版、9月公開決定 : 映画ニュース |url=https://eiga.com/news/20190901/7/ |access-date=2023-04-23 |website=映画.com |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|2020
|''Masked Ward''
|Hayami
|Bida
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=坂口健太郎が永野芽郁を救う医師に、“ピエロ”の籠城事件描く「仮面病棟」公開決定（コメントあり） |url=https://natalie.mu/eiga/news/348212 |access-date=2023-04-23 |website=映画ナタリー |language=ja |archive-date=2020-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001142617/https://natalie.mu/eiga/news/348212 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|2021
|''Signal the Movie''
|Kento Saegusa
|Bida
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=坂口健太郎の主演ドラマ『シグナル』が映画化＆スペシャルドラマ化 {{!}} CINRA |url=https://www.cinra.net/news/20200115-signal |access-date=2023-04-23 |website=www.cinra.net |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2022
|''The Last 10 Years''
|Kazuto
|Bida
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=小松菜奈＆坂口健太郎「余命10年」W主演決定「こんなに泣いたのは初めて」 特報映像解禁 - モデルプレス |url=https://mdpr.jp/cinema/detail/2780418 |access-date=2023-04-23 |website=モデルプレス - ライフスタイル・ファッションエンタメニュース |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|''Hell Dogs''
|Hideki Murooka
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=坂口健太郎、岡田准一の“最狂バディ”に！ 「ヘルドッグス」でいかれたサイコボーイ役 : 映画ニュース |url=https://eiga.com/news/20220314/3/ |access-date=2023-04-23 |website=映画.com |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|2023
|''Side by Side''
|Miyama
|Bida
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=サイド バイ サイド 隣にいる人 : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/98784/ |access-date=2023-04-23 |website=映画.com |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|}
=== Telebisyon ===
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; 
!Taon
!Pamagat
!Ginampanang Papel
!Network
!Mga tala
!Sanggunian
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2015
|''Dr. Storks''
|Ryo Shirakawa
|TBS
|Season 1
|
|-
|''Yokokuhan: The Pain''
|Ichikawa Manabu
|[[NTV]]
|Ep. 4—5
|
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |2016
|''[[Daddy Sister]]''
|Takezo Hoshino
|NHK
|''Asadora''
|
|-
|''[[Sleepeeer Hit!]]''
|Jun Koizumi
|TBS
|
|
|-
|''Teacher Gappa''
|Ryuji Saeki
|NTV
|TV movie
|
|-
|''[[Love That Makes You Cry]]''
|Haruta Nakajo
|Fuji TV
|
|
|-
|''[[Copycat Criminal]]''
|Koichi Amikawa / Peace
|TV Tokyo
|TV movie
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2017
|''Tokyo Tarareba Musume''
|Key
|NTV
|
|
|-
|''[[I'm Sorry, I Love You]]''
|Satoru Hyūga
|TBS
|
|
|-
|''Dr. Storks''
|Ryo Shirakawa
|TBS
|Season 2
|
|-
|2018
|''Signal''
|Kento Saegusa
|Fuji TV
|Bida
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=star |first=Y. T. N. |date=2018-02-01 |title=[단독] '시그널' 日 리메이크 확정, 사카구치 켄타로 출연 |url=https://star.ytn.co.kr/_sn/1406_201802011809019379 |access-date=2023-04-23 |website=YTN star |language=ko}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2019
|''Innocence, Fight Against False Charges''
|Taku Kurokawa
|NTV
|Bida
|
|-
|''And Life Goes On''
|Kiyotaka Shimizu
|Wowow
|Bida
|
|-
|2020
|''A Girl of 35''
|Yuto Hirose
|NTV
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=柴咲コウ主演『35歳の少女』はなぜ音楽少ない？ “余計な演出”を排除「ある意味、腹をくくった」 |url=https://www.oricon.co.jp/news/2175160/full/ |access-date=2023-04-23 |website=ORICON NEWS}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2021
|''Air Girl''
|Yūki Mishima
|TV Arashi
|TV Movie
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=坂口健太郎が初のパイロット役、広瀬すず主演のSPドラマ「エアガール」に参加（コメントあり） |url=https://natalie.mu/eiga/news/409445 |access-date=2023-04-23 |website=映画ナタリー |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|''Okaeri Mone''
|Kōtarō Suganami
|NHK
|''Asadora''
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=朝ドラ「おかえりモネ」に夏木マリ、坂口健太郎、浜野謙太、でんでん、西島秀俊（コメントあり） |url=https://natalie.mu/eiga/news/396303 |access-date=2023-04-23 |website=映画ナタリー |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|''Only Just Married''
|Shu Momose
|TBS
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=清野菜名と坂口健太郎、ドラマ「婚姻届に判を捺しただけですが」で偽装夫婦に（コメントあり） |url=https://natalie.mu/eiga/news/441074 |access-date=2023-04-23 |website=映画ナタリー |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2022
|''Hiru''
|Kara
|Wowow
|Bida
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=赤楚衛二と坂口健太郎主演「ヒル」に吉川愛、飯豊まりえ、柳俊太郎、板垣瑞生ら（動画あり） |url=https://natalie.mu/eiga/news/455044 |access-date=2023-04-23 |website=映画ナタリー |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|''The 13 Lords of the Shogun''
|[[Hōjō Yasutoki]]
|NHK
|Taiga drama
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=坂口健太郎「鎌倉殿の13人」で大河ドラマ初出演 先輩・小栗旬と初共演で親子役 - モデルプレス |url=https://mdpr.jp/news/detail/3012331 |access-date=2023-04-23 |website=モデルプレス - ライフスタイル・ファッションエンタメニュース |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|2023
|''Dr. Chocolate''
|Tetsuya Noda
|NTV
|Bida
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=坂口健太郎＆白山乃愛、息の合った異色のバディに 『Dr.チョコレート』クランクイン |url=https://www.crank-in.net/news/125470/1 |access-date=2023-04-23 |website=クランクイン！- エンタメの「今」がわかる　映画＆エンタメニュースサイト |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|}
=== ''Music Video'' ===
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; 
!Taon
!Pamagat
!Mang-aawit
!Sanggunian
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2022
|''Ms. Phenomenal''
|Radwimps
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=RADWIMPS、映画『余命10年』主題歌「うるうびと」藤井道人が監督務めるMV公開 映画主演の坂口健太郎も出演 |url=https://realsound.jp/2022/03/post-986505.html |access-date=2023-04-23 |website=Real Sound｜リアルサウンド |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|''Under The Skin''
|&amp;TEAM
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&amp;TEAM、坂口健太郎出演「Under the skin」のMVが公開 {{!}} Daily News |url=https://www.billboard-japan.com/d_news/detail/119152/2 |access-date=2023-04-23 |website=Billboard JAPAN |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|}

== Teatro ==
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; 
!Taon
!Pamagat
!Ginampanang Papel
!Venue
!Mga tala
!Sanggunian
|-
|2016
|''The Seagull''
|Konstantin Gavrilovich Treplyov
|[[Tokyo Art Theater]]
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=INC |first=SANKEI DIGITAL |date=2016-04-04 |title=塩顔男子坂口健太郎、朝ドラの次は初舞台！満島ひかり恋人役 |url=https://www.sanspo.com/article/20160404-6KCE3OUOEBMLLHVEIBSQKLBPQI/ |access-date=2023-04-23 |website=サンスポ |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|}

== Bibliograpiya ==
=== ''Mook'' ===
* ''Sakamichi'' (Shueisha Mook, November 2015)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-08-02 |title=坂道 － 坂口健太郎ムック: : BOOKS KINOKUNIYA |url=http://www.kinokuniya.com/us/index.php/eng/fbs003?common_param=9784081022045 |access-date=2023-04-23 |website=web.archive.org |archive-date=2018-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180802101808/http://www.kinokuniya.com/us/index.php/eng/fbs003?common_param=9784081022045 |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ISBN 9784081022045
=== ''Photobook'' ===
*''25.6'' (Shueisha, March 2018)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-01-22 |title=坂口健太郎、写真集のイベントが決定。予約特典のポストカードあり！ {{!}} MEN'S NON-NO WEB {{!}} メンズノンノ ウェブ |url=https://archive.mensnonno.jp/news/2018/01/23/59770/ |access-date=2023-04-23 |website=archive.mensnonno.jp |language=ja}}&lt;/ref&gt; ISBN 9784087808339

== Sanggunian ==
&lt;references /&gt;

== Panlabas na link ==
{{Commonscat|Kentaro Sakaguchi}}
{{DEFAULTSORT:Kentaro Sakaguchi}}
* [https://www.instagram.com/sakaguchikentaro/ Kentaro Sakaguchi] sa [[instagram]]
* [https://twitter.com/kentaro_s_711 Kentaro Sakaguchi] sa [[Twitter]]
* [[imdbname:6579925|Kentaro Sakaguchi]] sa IMDb

[[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]]
[[Kategorya:Ipinanganak noong 1991]]
[[Kategorya:Mga Aktor mula sa Hapon]]</text>
      <sha1>rs1v45ol8ss3ukinklm7af0fr0qyphj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mugi Kadowaki</title>
    <ns>0</ns>
    <id>323396</id>
    <revision>
      <id>2215621</id>
      <parentid>2043348</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T04:13:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2215621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15550" sha1="q4101kxf4rq6wv5rr5oupph0riidni0" xml:space="preserve">{{Japanese name|Kadowaki}}
{{infobox person
|name=Mugi Kadowaki
|native_name='''門脇 麦'''
|native_name_lang=jp
|image=Kadowaki Mugi from &quot;HANAGATAMI&quot; at Opening Ceremony of the Tokyo International Film Festival 2017 (25332077707) (cropped).jpg
|image caption=Si Kadowaki noong 2017 sa ''Tokyo International Film Festival''
|birth_date={{birth date and age|1992|8|10}}
|birth_place=[[New York]], [[Estados Unidos]]
|image size=230px
|occupation=[[Aktres]]
|height=160 cm
|nationality={{JPN}}
|agent=Humanite
|years active=2011–kasalukuyan
}}
Si '''Mugi Kadowaki''' (''門脇 麦, Kodawaki Mugi,'' ipinanganak noong 10 Agosto 1992)&lt;ref&gt;{{Citation |title=talent-databank |url=http://www.talent-databank.co.jp/search/t2000073948 |language=en |access-date=2023-04-25 |archive-date=2019-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106204651/http://www.talent-databank.co.jp/search/t2000073948 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Official profile at Humanite |url=http://www.humanite.co.jp/actor.html?id=24 |access-date=2023-04-25 |website=www.humanite.co.jp}}&lt;/ref&gt; ay isang Hapones na aktres.

== Talambuhay ==
=== Kamusmusan === 
Ipinanganak si Kadowaki noong Agosto 10, 1992 sa New York, USA at lumaki sa [[Tokyo]], [[Hapon]]. Dahil sa trabaho ng kanyang ama, siya ay ipinanganak sa New York hanggang siya ay limang taong gulang,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=門脇麦、両親に突きつけた究極の2択「ニート」か「芸能界」 芸能界入り秘話語った - スポニチ Sponichi Annex 芸能 |url=https://www.sponichi.co.jp/entertainment/news/2021/02/14/kiji/20210214s00041000544000c.html |access-date=2023-04-25 |website=スポニチ Sponichi Annex |language=ja}}&lt;/ref&gt; pagkatapos ay lumipat ang kanyang pamilya pabalik sa Hapon at doon siya naglaki sa Tokyo.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=門脇麦 / Mugi Kadowaki - 新作「二重生活」では尾行する女学生を。「まれ」や「愛の渦」など、助演でも難役でも光を放つ注目の女優、門脇麦 |url=http://www.highflyers.nu/ocu/mugikadowaki/ |access-date=2023-04-25 |website=HIGHFLYERS |language=ja}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=日本最大級のタレント情報網 / タレント検索 - タレントデータバンク |url=https://www.talent-databank.co.jp/ |access-date=2023-04-25 |website=www.talent-databank.co.jp |language=ja}}&lt;/ref&gt; Siya ay may nakababatang kapatid na lalaki na apat na taong mas bata sa kanya.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 
=== Edukasyon ===
Nagtapos siya sa Meisho Elementary School, Toho Junior High School for Girls, at Komae High School sa [[Setagaya Ward]], Tokyo. Nag-aral siya ng klasikal na ballet sa loob ng labindalawang taon .&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=門脇麦の「魔力の素」を探る TBS『情熱大陸』で沖縄1人旅に密着 {{!}} CINRA |url=https://www.cinra.net/news/20180326-kadowakimugi |access-date=2023-04-25 |website=www.cinra.net |language=ja}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=門脇麦、両親に突きつけた究極の2択「ニート」か「芸能界」 芸能界入り秘話語った - スポニチ Sponichi Annex 芸能 |url=https://www.sponichi.co.jp/entertainment/news/2021/02/14/kiji/20210214s00041000544000c.html |access-date=2023-04-25 |website=スポニチ Sponichi Annex |language=ja}}&lt;/ref&gt;

== Karera ==
Noong 2011, nag-''debut'' si Kadowaki sa pang telebisyon drama na, ''Misaki Number One!!''.&lt;ref&gt;{{Citation |title=yellowMoon_actors |url=http://www5d.biglobe.ne.jp/~cottone/yellowMoon/yellowMoon_actors.html |language=en |access-date=2023-04-25 |archive-date=2013-04-23 |archive-url=https://archive.today/20130423093922/http://www5d.biglobe.ne.jp/~cottone/yellowMoon/yellowMoon_actors.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Sa panahon ng kanyang pag-debut bilang aktres ay nasa pamamahala siya sa Blooming Agency.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-05-28 |title=Blooming AGENCY |url=http://www.blooming-net.com/agency/ |access-date=2023-04-25 |website=web.archive.org |archive-date=2011-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110528080214/http://www.blooming-net.com/agency/ |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2013-02-09 |title=門脇麦 INFORMATION |url=http://www.blooming-net.com/agency/blog_info/kadowakimugi/ |access-date=2023-04-25 |website=web.archive.org |archive-date=2013-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130209011548/http://www.blooming-net.com/agency/blog_info/kadowakimugi/ |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; 

Noong 2013, naging mainit na paksa si Kadowaki dahil sa isang patalastas para sa &quot;Chocola BB Fe Charge (Eisai)&quot;, at lumabas siya sa pelikulang ''[[School Girl Complex Hōsōbu Hen]]'' kasama si [[Aoi Morikawa]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=森川葵：門脇麦とW主演 写真集「スクールガール・コンプレックス」を映画化 |url=https://mantan-web.jp/article/20130206dog00m200055000c.html |access-date=2023-04-25 |website=MANTANWEB(まんたんウェブ) |language=ja}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=フェチ写真集『スクールガール・コンプレックス』映画化 特報も初解禁 |url=https://www.oricon.co.jp/news/2021452/full/ |access-date=2023-04-25 |website=ORICON NEWS}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=17歳美少女が主演に抜てき！思春期少年の妄想系写真集が映画化！｜シネマトゥデイ |url=https://www.cinematoday.jp/news/N0050054 |access-date=2023-04-25 |website=シネマトゥデイ |language=ja}}&lt;/ref&gt; Noong 2014, lumabas siya sa pelikulang [[Love's Whirlpool|''Love's Whirlpool'']] bilang isang mag-aaral sa kolehiyo.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=池松壮亮主演＆ヒロイン門脇麦で「愛の渦」映画化！本編123分中、着衣シーンは18分半のみ : 映画ニュース |url=https://eiga.com/news/20130717/2/ |access-date=2023-04-25 |website=映画.com |language=ja}}&lt;/ref&gt; Sa parehong taon, nakuha ni Kadowaki ang kanyang unang pangunahing papel sa isang drama sa NTV na ''Sailor-fuku to Uchūbito (Alien)〜Chikyū ni Nokotta Saigo no 11-ri〜.''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=門脇麦：セーラー服姿でドラマ初主演 |url=https://mantan-web.jp/article/20140617dog00m200054000c.html |access-date=2023-04-25 |website=MANTANWEB（まんたんウェブ） |language=ja-JP}}&lt;/ref&gt; 

Ang kanyang espesyal na kasanayan ay [[Ballet|klasikal na ballet]], na pinag-aralan niya sa loob ng labindalawang taon. Sa kanyang ikalawang taon sa hayskul, napagtanto niyang kailangan niyang talikuran ang ballet. Sinamantala niya ang kanyang mga kakayahan, at lumabas sa isang komersyal para sa Tokyo Gas bilang isang ballerina.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=東京ガス「ガスの仮面 MASK OF GAS」シリーズ集大成ムービー、公開！ WEB限定本公演「“SWAN LAKE”」 |url=http://prtimes.jp/main/html/rd/p/000000002.000008495.html |access-date=2023-04-25 |website=プレスリリース・ニュースリリース配信シェアNo.1｜PR TIMES}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-03-04 |title=過激映画に出演の門脇麦の心境は？ {{!}} R25 |url=http://r25.yahoo.co.jp/fushigi/wxr_detail/?id=20140228-00034960-r25 |access-date=2023-04-25 |website=web.archive.org |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023524/http://r25.yahoo.co.jp/fushigi/wxr_detail/?id=20140228-00034960-r25 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2013-10-07 |title=謎の仮面男・竹野内豊が門脇麦に演技指導? 新CM「ガスの仮面 MASK OF GAS」 |url=https://news.mynavi.jp/article/20131007-a212/ |access-date=2023-04-25 |website=マイナビニュース |language=ja}}&lt;/ref&gt;

== Pilmograpiya ==

=== Telebisyon ===
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 0em 0em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; width:500px&quot;
|- bgcolor=&quot;#b0c4de&quot; align=&quot;center&quot;
!width=10| Taon
!Pamagat
!Ginampanang Papel
!Network
!Nota
!Sanggunian
|-
|2013
|''Yae's Sakura''
|Yamamoto Hisae
|[[NHK]]
|Taiga drama
|
|-
|2015
|''Mare''
|Minori Teraoka
|[[NHK]]
|''Asadora''
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=「まれ」に山崎賢人、門脇麦ら期待の若手が出演！ 朝ドラで次にブレイクするのは誰？ |url=https://www.cinemacafe.net/article/2014/09/08/25842.html |access-date=2023-04-25 |website=cinemacafe.net |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|2018
|''Kiss that Kills''
|Saiko Satō
|NTV
|
|
|-
|2020–21
|''Kirin ga Kuru''
|Koma
|NHK
|Taiga drama
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-01-18 |title=「麒麟がくる」ヒロイン・駒役の門脇麦、光秀のそばで物語をつなぐ“接着剤” |url=https://hochi.news/articles/20200117-OHT1T50255.html |access-date=2023-04-25 |website=スポーツ報知 |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|2021
|''Sekai wo Kaeta Onnanoko''
|Gabrielle (boses)
|[[NHK]]
|Maikling drama
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=門脇麦と橋本愛が声の出演、偉人の少女期にスポット当てた「世界を変えた女の子」放送（コメントあり） |url=https://natalie.mu/eiga/news/412545 |access-date=2023-04-25 |website=映画ナタリー |language=ja |archive-date=2023-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425080748/https://natalie.mu/eiga/news/412545 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|2011
|''Don't Call It Mystery''
|Raika
|[[Fuji Television|Fuji TV]]
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=ドラマ「ミステリと言う勿れ」整が病院で出会う謎めいたライカ役で門脇麦が出演（コメントあり） |url=https://natalie.mu/comic/news/458633 |access-date=2023-04-25 |website=コミックナタリー |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|}

=== Pelikula ===
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 0em 0em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; width:500px&quot;
|- bgcolor=&quot;#b0c4de&quot; align=&quot;center&quot;
!width=10| Taon
!Pamagat
!Ginampanang Papel
!Direktor
!Nota
!Sanggunian
|-
|2013
|''School Girl Complex Hōsōbu Hen''
|Chiyuki Mitsuzuka
|Yūichi Onuma
|Bida
|&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=17歳美少女が主演に抜てき！思春期少年の妄想系写真集が映画化！｜シネマトゥデイ |url=https://www.cinematoday.jp/news/N0050054 |access-date=2023-04-25 |website=シネマトゥデイ |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|2014
|''Love's Whirlpool''
|Mag-aaral sa kolehiyo
|Daisuke Miura
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=池松壮亮主演＆ヒロイン門脇麦で「愛の渦」映画化！本編123分中、着衣シーンは18分半のみ : 映画ニュース |url=https://eiga.com/news/20130717/2/ |access-date=2023-04-25 |website=映画.com |language=ja}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
|2015
|''Again''
|Nami Sha
|Sumio Ōmori
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=【特別映像】門脇麦、少年のようなベテラン俳優陣に胸アツ！「甲子園ってすごい！」 |url=https://www.cinemacafe.net/article/2014/10/10/26531.html |access-date=2023-04-25 |website=cinemacafe.net |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2016
|''Double Life''
|Tama
|Yoshiyuki Kishi
|Bida
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=二重生活 : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/82165/ |access-date=2023-04-25 |website=映画.com |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[Wolf Girl and Black Prince]]''
|Ayumi Sanda
|Ryūichi Hiroki
|
|
|-
|''[[14 That Night]]''
|(kapatid na babae ni) Takashi
|Shin Adachi
|
|
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |2017
|''Hanagatami''
|Chitose
|Nobuhiko Obayashi
|
|
|-
|''[[Miracles of the Namiya General Store]]''
|Seri
|Ryūichi Hiroki
|
|
|-
|''Close-Knit''
|Yuka
|Naoko Ogigami
|
|
|-
|''[[Her Sketchbook]]''
|Mami Konuma
|Masaya Ozaki
|Bida
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=世界は今日から君のもの : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/86136/ |access-date=2023-04-25 |website=映画.com |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[Le coeur régulier]]''
|Hiromi
|[[Vanja d'Alcantara]]
|
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2018
|''It's Boring Here, Pick Me Up''
|I
|Ryūichi Hiroki
|
|
|-
|''Dare to Stop Us''
|Megumi
|Kazuya Shiraishi
|Bida
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2019
|''Chiwawa''
|Miki
|Ken Ninomiya
|Bida
|
|-
|''Farewell Song''
|Haru
|[[Akihiko Shiota]]
|Bida
|
|-
|''[[Samurai Marathon]]''
|Yui
|[[Bernard Rose]]
|
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2021
|''Aristocrats''
|Hanako
|[[Yukiko Sode]]
|Bida
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=【Aristocrats】｜ 33rd Tokyo International Film Festival(2020) |url=https://2020.tiff-jp.net/en/lineup/film/3302SPS03 |access-date=2023-04-25 |website=2020.tiff-jp.net}}&lt;/ref&gt;
|-
|''Asakusa Kid''
|Chiharu
|Hitori Gekidan
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=門脇麦、ビートたけしの誕生秘話を描く「浅草キッド」ヒロインに ビートきよし役の「ナイツ」土屋伸之、鈴木保奈美も参戦 : 映画ニュース |url=https://eiga.com/news/20210320/18/ |access-date=2023-04-25 |website=映画.com |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|''Your Turn to Kill: The Movie''
|ang misteryosong babae
|Noriyoshi Sakuma
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=「あなたの番です 劇場版」に門脇麦と酒向芳が参戦！ 殺人事件が巻き起こる怒涛の予告編 : 映画ニュース |url=https://eiga.com/news/20210819/4/ |access-date=2023-04-25 |website=映画.com |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|2022
|''The Three Sisters of Tenmasou Inn''
|Kanae
|Ryuhei Kitamura
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=天間荘の三姉妹 : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/97191/ |access-date=2023-04-25 |website=映画.com |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|2023
|''The Dry Spell''
|Yuki Koide
|Masaya Takahashi
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=生田斗真の主演作「渇水」に門脇麦、磯村勇斗、尾野真千子、宮藤官九郎、池田成志（コメントあり / 特報あり） |url=https://natalie.mu/eiga/news/514385 |access-date=2023-04-25 |website=映画ナタリー |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|}

== Mga Parangal ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 0em 0em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; width:500px&quot;
|- bgcolor=&quot;#b0c4de&quot; align=&quot;center&quot;
!width=10| Taon
!Parangal
!Kategorya
!Hinirang na Pelikula
!Resulta
!Sanggunian
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2018
|The 42nd ''[[Elan d'or Awards]]''
|Newcomer of the Year
|''Kanyang sarili''
|{{Won}}
|
|-
|The 31st ''[[Nikkan Sports Film Awards]]''
|Best Actress
| rowspan=&quot;4&quot; |''Dare to Stop Us''
|{{Nominated}}
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2019
|The 73rd ''[[Mainichi Film Awards]]''
|Best Actress
|{{Nominated}}
|
|-
|The 61st ''Blue Ribbon Awards''
|Best Actress
|{{Won}}
|
|-
|The 28th ''[[Tokyo Sports Film Awards]]''
|Best Actress
|{{Nominated}}
|
|-
|2020
|The 41st ''Yokohama Film Festival''
|Best Actres
|''Farewell Song''
|{{Won}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=第４１回ヨコハマ映画祭　日本映画個人賞 |url=http://yokohama-eigasai.o.oo7.jp/41-2019/41_2019_shou.html |access-date=2023-04-25 |website=yokohama-eigasai.o.oo7.jp}}&lt;/ref&gt;
|-
|2022
|The 76th ''Mainichi Film Awards''
|Best Actress
|''Aristocrats''
|{{Nominated}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=毎日映画コンクール 候補作が決定 「ドライブ・マイ・カー」最多10ノミネート - スポニチ Sponichi Annex 芸能 |url=https://www.sponichi.co.jp/entertainment/news/2021/12/16/kiji/20211215s00041000245000c.html |access-date=2023-04-25 |website=スポニチ Sponichi Annex |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|}

== Sanggunian ==
&lt;references /&gt;

== Mga panlabas na link ==
{{DEFAULTSORT:Mugi Kadowaki}}
{{Commonscat|Mugi Kadowaki}}
[[Kategorya:Mga nabubuhay na tao]]
[[Kategorya:Ipinanganak noong 1992]]
[[Kategorya:Mga artista mula sa Hapon|Mugi Kadowaki]]
* [http://www.humanite.co.jp/actor.html?lang=en&amp;id=24 Agency profile]
* [[imdbname:5282266|Mugi Kadowaki]] sa IMDb</text>
      <sha1>q4101kxf4rq6wv5rr5oupph0riidni0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ayami Nakajo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>323905</id>
    <revision>
      <id>2215586</id>
      <parentid>2198899</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T21:05:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2215586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19941" sha1="r76uxsqjmqlv9nkuvdwt9g4cafhz611" xml:space="preserve">{{Japanese name|Nakajo}}
{{infobox person
|name=Ayami Nakajo
|native_name_lang=ja
|native_name=中条 あやみ
|birth_date={{birth date and age|1997|2|4}}
|birth_place=Abeno-ku, [[Osaka]], {{JPN}}
|other names=Pauline Ayami Nakajo (中条あやみポーリン)&lt;br&gt;Pauline Stuart (ポーリン・スチュアート)
|nationality=[[Hapones]]
|years active=2011–kasalukuyan
|known for=''Nurse in Action!''&lt;br&gt;''[[Fatal Frame: The Movie]]''&lt;br&gt;''Seto &amp; Utsumi''&lt;br&gt;''[[Let's Go, Jets!]]''&lt;br&gt;''[[Anonymous Noise]]''&lt;br&gt;''Real Girl''&lt;br&gt;''[[Nisekoi: False Love]]''&lt;br&gt;''[[Snow Flower]]''
|agent={{url|https://tencarat.co.jp|Ten Carat}}
|height=169 cm
|occupation={{hlist|[[Aktres]]|[[Modelo]]}}
|spouse={{marriage|Ichihara Sogo|2023}}
|module={{Infobox Chinese |child=yes
| kanji             = {{linktext|中条 あやみ}}
| hiragana          = {{linktext|なかじょう あやみ}}
| romaji            = Nakajō Ayami
}}
}}
Si '''Ayami Nakajo''' ([[Wikang Hapones|hapones:]]中条 あやみ, [[Romanisasyong Hepburn|hepburn:]] ''Nakajō Ayami'', ipinanganak noong Pebrero 4, 1997)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TEN CARAT |url=https://tencarat.co.jp/ |access-date=2023-05-19 |website=TEN CARAT |language=ja}}&lt;/ref&gt; ay isang Aktres at modelo na kaanib sa Ten Carat.

== Talambuhay ==

=== Pamilya ===
Si Nakajō ay ipinanganak sa Abeno-ku, Osaka noong 1997. Ang kanyang ina ay Hapones at ang kanyang ama ay [[Britaniko|Briton]] mula Hull, Yorkshire.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-08-05 |title=中条あやみ、10年ぶりの再会に涙 父の実家イギリスを訪問 |url=https://travel.mdpr.jp/travel/detail/1603453 |access-date=2023-05-22 |website=女子旅プレス |language=ja}}&lt;/ref&gt; Siya ay may isang nakatatandang kapatid na babae, na labindalawang taong mas matanda sa kanya.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=中条あやみ 古本で磨かれる本能 引かれてる傍線から他者との思考を比較、自分の生き方を確認 - スポニチ Sponichi Annex 芸能 |url=https://www.sponichi.co.jp/entertainment/news/2019/01/22/kiji/20190121s00041000362000c.html |access-date=2023-05-22 |website=スポニチ Sponichi Annex |language=ja}}&lt;/ref&gt;
=== Edukasyon ===
Marunong siya magpa-tugtug ng piyano at biyulin, natutunan niya ang [[piyano]] mula sa kanyang lola at ang [[biyulin]] mula sa kanyang ama mula pagkabata hanggang sa junior haiskul. Siya ay kabilang sa [[badminton]] klab noong siya ay nasa junior haiskul, at naging magaling na manlalaro sa kanyang isport.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-16 |title=【エンタがビタミン♪】中条あやみ・18歳、『ポカリスエット』新CMの過酷なロケを終え「いい顔してる」と満面の笑み。 |url=https://japan.techinsight.jp/2015/04/nakajyouayami-pocaricm-making20150416.html |access-date=2023-05-22 |website=Techinsight（テックインサイト）{{!}}海外セレブ、国内エンタメのオンリーワンをお届けするニュースサイト |archive-date=2017-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170203094513/http://japan.techinsight.jp/2015/04/nakajyouayami-pocaricm-making20150416.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Karera ==
=== Pag-momodelo ===
Noong 2011, nag-audition siya para sa female fashion magasin na &quot;''[[Seventeen]]&quot;''. Napili siya sa Grand Prix kasama ang mga modelo tulad ni [[Yua Shinkawa]], [[Nozomi Bando]], at [[Ai Hashizume]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-08-05 |title=「天使のように可愛いすぎる」と話題の中条あやみ『アナザースカイ』に登場 |url=https://plus.tver.jp/news/40340/detail/ |access-date=2023-05-22 |website=plus.tver.jp |language=ja |archive-date=2022-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221107223841/https://plus.tver.jp/news/40340/detail/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Noong 2012, unang lumahok si Nakajō bilang isang modelo sa [[Tokyo Girls Collection|''Tokyo Girls Collection'']] sa 2012S/S season.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-08-05 |title=「天使のように可愛いすぎる」と話題の中条あやみ『アナザースカイ』に登場 |url=https://plus.tver.jp/news/40340/detail/ |access-date=2023-05-22 |website=plus.tver.jp |language=ja }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 

Noong Mayo 1, 2015, nagsilbi siya ng unang solo cover niya sa Hunyo 2015 na isyu ng &quot;''Seventeen&quot;'' na magasin. Lumabas din siya sa isang patalastas para sa [[Pocari Sweat|''Pocari Sweat'']].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-17 |title=“登竜門”ポカリCM、ミスセブンティーン中条あやみが大抜擢 |url=https://www.oricon.co.jp/news/2051688/full/ |access-date=2023-05-22 |website=ORICON NEWS}}&lt;/ref&gt;

Noong 2016, sa Spring/Summer Haute Couture ng [[Chanel]] na ginanap sa Paris , Pransya, siya ang pinakabatang Hapones sa kasaysayan na dumalo sa koleksyon mula sa unang hilera.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-01-20 |title=中条あやみ「シャネル」コレクション“日本史上初の最年少ゲスト”でフロントロウデビュー＜コメント到着＞ - モデルプレス |url=https://mdpr.jp/news/detail/1560323 |access-date=2023-05-22 |website=モデルプレス - ライフスタイル・ファッションエンタメニュース |language=ja}}&lt;/ref&gt; Siya ay naging ambassador para sa Chanel.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nast |first=Condé |title=Fashion Shows: Fashion Week, Runway, Designer Collections |url=https://www.vogue.com/fashion-shows |access-date=2023-05-22 |website=Vogue |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Noong 2017, nagtapos siya bilang eksklusibong modelo ng magasin na &quot;''Seventeen''&quot; para sa kanilang isyu noong Hunyo 2017.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-05-17 |title=2017年6月号｜ティーンのNo.1雑誌「Seventeen（セブンティーン）」の公式サイトSeventeen ONLINE(セブンティーンオンライン）｜HAPPY PLUS（ハピプラ） |url=http://hpplus.jp/st/magazine/new |access-date=2023-05-22 |website=web.archive.org |archive-date=2017-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517010832/http://hpplus.jp/st/magazine/new |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Noong Setyembre 2017, opisyal na naging eksklusibong modelo si Nakajō para sa ''[[CanCam]]''.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-09-22 |title=中条あやみが『CanCam 11月号』から専属モデルに！ 今年ハタチになった彼女の「かわいい♥が止まらない！」 |url=https://www.shogakukan.co.jp/news/162989 |access-date=2023-05-22 |website=小学館 |language=ja}}&lt;/ref&gt;

Noong 2018 lumahok si Nakajo sa &quot;ika-26 na ''Tokyo Girls Collection 2018 SPRING / SUMMER&quot;'' na ginanap noong Marso 31, 2018.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-04-02 |title=【TGC2018SS】中条あやみで開幕！ 圧巻ウォーキングに歓声 |url=https://www.oricon.co.jp/news/2108608/full/ |access-date=2023-05-22 |website=ORICON NEWS}}&lt;/ref&gt;

Noong Pebrero 29, 2020, binuksan ang &quot;Ika-30 ''Mynavi Tokyo Girls Collection 2020 SPRING / SUMMER''&quot; sa [[Yoyogi Daiichi Gymnasium]] sa Tokyo. Bilang karagdagan, ito ay ginanap sa unang pagkakataon nang walang mga manonood upang maiwasan ang pagkalat ng [[Coronavirus|novel coronavirus]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-03-02 |title=『TGC』初の“無観客”で開幕 ランウェイトップバッターは中条あやみ |url=https://www.oricon.co.jp/news/2143924/full/ |access-date=2023-05-22 |website=ORICON NEWS}}&lt;/ref&gt;

=== Pag-arte ===
Noong 2012, nag-debut si Nakajō sa kanyang unang pang telebisyong drama na, ''Miss Double Faced Teacher'', bilang Yuyaku Umehara.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-16 |title=【エンタがビタミン♪】中条あやみ・18歳、『ポカリスエット』新CMの過酷なロケを終え「いい顔してる」と満面の笑み。 |url=https://japan.techinsight.jp/2015/04/nakajyouayami-pocaricm-making20150416.html |access-date=2023-05-22 |website=Techinsight（テックインサイト）{{!}}海外セレブ、国内エンタメのオンリーワンをお届けするニュースサイト |archive-date=2017-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170203094513/http://japan.techinsight.jp/2015/04/nakajyouayami-pocaricm-making20150416.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Noong 2016 gumanap siya bilang pangunahing tauhang sa pelikulang ''[[Setoutsumi]]'' na itinakda sa bayan ni Nakajo sa Osaka, at nanalo siya sa ika-71 na [[Mainichi Film Concours Sponichi Grand Prix]] ''&quot;New Face Award&quot;.''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=中条あやみ ９頭身美女、伸びしろ無限大！スポニチＧＰ新人賞 - スポニチ Sponichi Annex 芸能 |url=https://www.sponichi.co.jp/entertainment/news/2017/01/19/kiji/20170118s00041000276000c.html |access-date=2023-05-22 |website=スポニチ Sponichi Annex |language=ja}}&lt;/ref&gt;

Noong 2014, ang kanyang unang pinagbidahan na pelikula ay ang [[Fatal Frame: The Movie]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-10-05 |title=中条あやみ、映画初主演に重圧「毎日監督に怒られながら…」 |url=https://www.oricon.co.jp/news/2039905/full/ |access-date=2023-05-22 |website=ORICON NEWS}}&lt;/ref&gt;

== Pilmograpiya ==
=== Serye sa Telebisyon ===
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 0em 0em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; width:500px&quot;
|- bgcolor=&quot;#b0c4de&quot; align=&quot;center&quot;
!width=10| Taon
!Pamagat
!Ginampanang Papel
!Network
!Nota
!Sanggunian
|-
|2012
|''Miss Double Faced Teacher''
|Yuu Umehara
|[[TBS]]
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-16 |title=【エンタがビタミン♪】中条あやみ・18歳、『ポカリスエット』新CMの過酷なロケを終え「いい顔してる」と満面の笑み。 |url=https://japan.techinsight.jp/2015/04/nakajyouayami-pocaricm-making20150416.html |access-date=2023-05-20 |website=Techinsight（テックインサイト）{{!}}海外セレブ、国内エンタメのオンリーワンをお届けするニュースサイト |archive-date=2017-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170203094513/http://japan.techinsight.jp/2015/04/nakajyouayami-pocaricm-making20150416.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|2013
|''[[Summer Nude]]''
|Mami Ichise
|[[Fuji Television|Fuji TV]]
|
|&lt;ref&gt;{{Citation |title=SUMMER NUDE
|url=http://www.fujitv.co.jp/SUMMER-NUDE/caststaff/index.html |language=jp |access-date=2023-05-20}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2015
|''[[True Horror Stories: Summer 2015]]''
|Lida Mami
|Fuji TV
|Bida
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=INC |first=SANKEI DIGITAL |date=2015-08-14 |title=観月ありさに斎藤工！フジ系「ほん怖」ゾクゾク主演発表 |url=https://www.sanspo.com/article/20150814-X7TOBPZGUFJRBKWKQ7BIPF2KEI/ |access-date=2023-05-20 |website=サンスポ |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|''She''
|Azusa Ogiwara
|Fuji TV
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-07 |title=松岡茉優連ドラ初主演作、中条あやみらキャスト発表 - モデルプレス |url=https://mdpr.jp/news/detail/1479389 |access-date=2023-05-20 |website=モデルプレス - ライフスタイル・ファッションエンタメニュース |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|2016
|''Stranger''
|Maria
|[[TV Asahi]]
|TV Movie
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-07-31 |title=香取慎吾主演のサスペンスドラマ 名作漫画『ポーの一族』モチーフに |url=https://www.oricon.co.jp/news/2067482/full/ |access-date=2023-05-20 |website=ORICON NEWS}}&lt;/ref&gt;
|-
|2017
|[[Tales of the Unusual: Spring 2017|''Tales of the Unusual: Spring 2017'']]
|Midori
|Fuji TV
|Bida; maikling drama
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-07-31 |title=中条あやみ『世にも奇妙』初主演 都市伝説“This Man”をドラマ化 |url=https://www.oricon.co.jp/news/2089340/full/ |access-date=2023-05-20 |website=ORICON NEWS}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2019
|[[The Devil's Ballad|''The Devil's Ballad'']]
|Ōzora Yukari
|Fuji TV
|TV movie
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=中条あやみが「悪魔の手毬唄」に出演、物語の鍵を握るスター歌手に（コメントあり） |url=https://natalie.mu/eiga/news/355488 |access-date=2023-05-20 |website=映画ナタリー |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|''Nurse in Action!''
|Haruka Tachibana
|NTV
|Bida
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-02-05 |title=中条あやみ＆水川あさみ、ダブル主演で「戦うナース」４月スタート日テレ系「白衣の戦士！」 |url=https://hochi.news/articles/20190204-OHT1T50233.html |access-date=2023-05-20 |website=スポーツ報知 |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2020
|''56-nenme no Shitsuren''
|Nakagawa Saori
|NHK
|Bida; telebisyong pelikula
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-02-19 |title=中条あやみ＆本郷奏多、タイムトラベル・ラブストーリー挑戦＜56年目の失恋＞ - モデルプレス |url=https://mdpr.jp/news/detail/1979835 |access-date=2023-05-20 |website=モデルプレス - ライフスタイル・ファッションエンタメニュース |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|''I Had a Dream of That Girl''
|Herself
|[[TV Tokyo]]
|Kabanata 1
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-09-09 |title=中条あやみ＆芳根京子＆池田エライザら「あのコの夢を見たんです。」出演女優一挙発表 |url=https://www.cinemacafe.net/article/2020/09/09/68899.html |access-date=2023-05-20 |website=cinemacafe.net |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|''The Mystery Collection of Enmadou Sara''
|Enma Sara
|NHK
|Bida
|&lt;ref&gt;{{Citation |title=主演・中条あやみ「閻魔堂沙羅の推理奇譚」制作開始！ |url=http://www.nhk.or.jp/dramatopics-blog/20000/431932.html |language=jp |access-date=2023-05-20 |archive-date=2020-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200702062452/http://www.nhk.or.jp/dramatopics-blog/20000/431932.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|2021
|''[[Tokyo MER: Mobile Emergency Room]]''
|Hina Tsurumaki
|TBS
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=中条あやみ、研修医役で日曜劇場「TOKYO MER」に出演（コメントあり） |url=https://natalie.mu/eiga/news/427807 |access-date=2023-05-20 |website=映画ナタリー |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|2021–23
|''[[Love You as the World Ends]]''
|Kurumi Ogasawara
|NTV/[[Hulu]]
|Apat na season
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-11-13 |title=中条あやみ、医師役に初挑戦 竹内涼真と“すれ違いラブストーリー” |url=https://www.oricon.co.jp/news/2175243/full/ |access-date=2023-05-20 |website=ORICON NEWS}}&lt;/ref&gt;
|}
=== Pelikula ===
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 0em 0em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; width:500px&quot;
|- bgcolor=&quot;#b0c4de&quot; align=&quot;center&quot;
!width=10| Taon
!Pamagat
!Ginampanang Papel
!Nota
!Sanggunian
|-
|2014
|''Fatal Frame: The Movie''
|Aya Tsukimori
|Bida
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-04-22 |title=「Seventeen」モデル2人がホラー映画に挑む 劇中ビジュアル解禁 - モデルプレス |url=https://mdpr.jp/news/detail/1375568 |access-date=2023-05-20 |website=モデルプレス - ライフスタイル・ファッションエンタメニュース |language=ja}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-09-30 |title=【特別映像】中条あやみ、天使すぎる歌声披露「先生がすごいスパルタで恐かった」 |url=https://www.cinemacafe.net/article/2014/09/30/26284.html |access-date=2023-05-20 |website=cinemacafe.net |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2016
|''[[Lychee Light Club]]''
|Kanon
|
|
|-
|''Seto &amp; Utsumi''
|Ichigo Kashimura
|
|&lt;ref&gt;{{Citation |last=allcinema |title=映画 セトウツミ (2016)について 映画データベース - allcinema |url=https://www.allcinema.net/cinema/355581 |language=ja |access-date=2023-05-20}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2017
|[[Anonymous Noise|''Anonymous Noise'']]
|Nino Arisugawa
|
|
|-
|''Let's Go, Jets!''
|Ayano Tamaki
|
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2018
|''Real Girl''
|Iroha Igarashi
|Bida
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=3D彼女 リアルガール : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/87414/ |access-date=2023-05-20 |website=映画.com |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Nisekoi: False Love|''Nisekoi: False Love'']]
|Chitoge Kirisaki
|Bida
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-04-23 |title=中島健人＆中条あやみ：実写映画「ニセコイ」で初共演でダブル主演 脱王子、脱清純宣言！ |url=https://mantan-web.jp/article/20180422dog00m200029000c.html |access-date=2023-05-20 |website=MANTANWEB（まんたんウェブ） |language=ja-JP}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2019
|''Snow Flower''
|Miyuki
|Bida
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=雪の華 : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/88741/ |access-date=2023-05-20 |website=映画.com |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|''How To Identify The Right Bus''
|Sameshima
|Bida; kinunan noong 2015
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=中条あやみ、4年越しに主演作が公開「18歳の青春が詰まった作品」（写真15枚） |url=https://natalie.mu/eiga/news/344779 |access-date=2023-05-20 |website=映画ナタリー |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|2020
|''[[Flight on the Water]]''
|Haruka Todo
|Bida
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=水上のフライト : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/91740/ |access-date=2023-05-20 |website=映画.com |language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
|2023
|''Tokyo MER: Mobile Emergency Room: The Movie''
|Hina Tsurumaki
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=鈴木亮平主演「TOKYO MER」映画化、賀来賢人や中条あやみも続投（コメントあり） |url=https://natalie.mu/eiga/news/460427 |access-date=2023-05-20 |website=映画ナタリー |language=ja |archive-date=2022-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220105000615/https://natalie.mu/eiga/news/460427 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|}
== Pansariling buhay ==
Noong Mayo 1, 2023, inihayag ni Ayami Nakajo sa kanyang personal instagram account na ikakasal siya kay Ichihara Sogo, ang presidente ng &quot;AViC&quot;, isang kumpanya na dalubhasa sa digital marketing.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=中条あやみ sa Instagram |url=https://www.instagram.com/p/CrsPy0cyCz-/ |access-date=2023-05-19 |website=Instagram |language=tl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=INC |first=SANKEI DIGITAL |date=2023-05-01 |title=中条あやみが結婚を発表 お相手は実業家、市原創吾氏 |url=https://www.sanspo.com/article/20230501-M6LAPJFQSFGZNBKY3HFGG42YRQ/ |access-date=2023-05-19 |website=サンスポ |language=ja}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-05-01 |title=中条あやみ、ITベンチャー企業社長との結婚報告「楽しく温かい家庭を築いていきたい」 |url=https://www.oricon.co.jp/news/2277564/full/ |access-date=2023-05-19 |website=ORICON NEWS}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nakajo Ayami announces her marriage |url=https://www.tokyohive.com/article/2023/05/nakajo-ayami-announces-her-marriage |access-date=2023-05-19 |website=tokyohive}}&lt;/ref&gt;

== Mga Parangal ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 0em 0em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; width:500px&quot;
|- bgcolor=&quot;#b0c4de&quot; align=&quot;center&quot;
!width=10|Taon
!Parangal
!Kategorya
!Hinirang na Pelikula
!Resulta
|-
|2011
|Miss Seventeen Grand Prix
|
|
|{{Won}}
|-
|2017
|71st [[Mainichi Film Awards]]
|Best New Actress
|''Setoutsumi''
|{{Won}}
|-
|2017
|28th [[Japan Best Jewellery Wearer]]
|Best Dressed
|
|{{Won}}
|-
|2018
|41st Japan Academy Prize
|Newcomer of the Year
|''Let's Go, Jets!''
|{{Won}}
|}

== Sanggunian ==
{{reflist}}

== Kawing Panlabas ==
{{Commonscat|Ayami Nakajo}}
* [[imdbname:5170969|Ayami Nakajô]] sa IMDb
* [https://instagram.com/nakajo_ayami?igshid=NTc4MTIwNjQ2YQ== Ayami Nakajo] sa [[Instagram]]
* [https://archive.today/20230614171024/https://tencarat.co.jp/nakajoayami Official profile] sa Ten Carat
* [https://web.archive.org/web/20150419070408/http://hpplus.jp/st/clip/2108572/ Official profile] sa ''Seventeen''
* [https://cancam.jp/archives/category/model/ayaminakajo Official profile] sa ''CanCam''

[[Kategorya:Ipinanganak noong 1997]]
[[Kategorya:Mga nabubuhay na tao]]
[[Kategorya:Mga artista mula sa Hapon]]
[[Kategorya:Mga ipinanganak noong Pebrero]]</text>
      <sha1>r76uxsqjmqlv9nkuvdwt9g4cafhz611</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Voltes V: Legacy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>324429</id>
    <revision>
      <id>2215639</id>
      <parentid>2135581</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T10:51:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lolbet101</username>
        <id>163542</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Nagdagdag ng link. (Added links.)</comment>
      <origin>2215639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4080" sha1="a47eur0zf053ow1x0lh998w48anwk53" xml:space="preserve">{{Infobox television
| image = 
| image_upright        = 
| image_size           = 
| image_alt            = 
| caption = 
| name        = Voltes V: Legacy
| genre            = Science fantasy
| based_on         = ''[[Voltes V]]'' by Saburo Yatsude
| writer       = 
| director      = Mark A. Reyes V
| creative_director= Aloy Adlawan
| starring         = 
| open_theme    = &quot;Voltes V No Uta&quot; by Julie Anne San Jose
| end_theme     = &quot;Chichi wo Motomete (Looking for Father)&quot; by Matt Lozano
| country = Pilipinas
| language = Tagalog
| num_episodes     = 90
| runtime          = 23–31 minutes
| executive_producer = 
| cinematography   = 
| network          = GMA Network
| first_aired      = {{start date|2023|5|8}}
| last_aired       = {{end date|2023|9|8}}
| website          = 
}}

Ang '''''Voltes V: Legacy''''' ay isang live-action na serye na batay sa Japanese [[anime]] television series na ''[[Voltes V]]''. Ito'y sa direksiyon ni [[Mark A. Reyes|Mark A. Reyes V]], ang nasabing programa ay pinagbibidahan nina [[Miguel Tanfelix]], [[Radson Flores]], [[Matt Lozano]], [[Raphael Landicho]] at [[Ysabel Ortega]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=June 3, 2021 |title=Voltes V adaptation &quot;very difficult, very expensive&quot; show, says GMA top boss Felipe L. Gozon |url=https://www.pep.ph/guide/tv/158431/felipe-gozon-voltes-v-a724-20210519 |access-date=June 2, 2021 |website=PEP.ph |publisher=Philippine Entertainment Portal, Inc. |language=en}}&lt;/ref&gt; Ito'y nagsimulang umere noong Mayo 8, 2023, sa Telebabad line up ng [[GMA Network]] kapalit ng ''Mga Lihim ni Urduja.''

Ang serye ay napapanood din online sa [[YouTube]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Voltes V: Legacy Full Episodes - YouTube |url=https://www.youtube.com/playlist?list=PLGRhcC_vtOrY7G5-QOR2Qqt_zYyhnAYXK |access-date=May 9, 2023 |website=[[YouTube]]}}&lt;/ref&gt;

==Kasaysayan==
Ang ''Voltes V: Legacy'' ay isang [[live-action]]&lt;ref name=ecstatic&gt;{{cite web|author=Alegre, Dianara |title=Michael V ecstatic about GMA's much-awaited 'Voltes V Legacy' live adaptation |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/news/57941/look-michael-v-ecstatic-about-gmas-much-awaited-voltes-v-legacy-live-adaptation/story |access-date=January 5, 2020 |work=GMA News |date=January 2, 2020}}&lt;/ref&gt; television adaptation ng [[GMA Network (company)|GMA Network]] ng [[Hapon|Hapones]] na [[anime]] na seryeng ''[[Voltes V]]'' na ginawa ng Toei Company at Sunrise.&lt;ref name=&quot;reveals&quot;&gt;{{cite web|author=Alegre, Dianara |title=Direk Mark Reyes reveals details of upcoming GMA Network show 'Voltes V: Legacy' |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/news/57998/direk-mark-reyes-reveals-details-of-upcoming-gma-network-show-voltes-v-legacy/story |access-date=January 5, 2020 |work=GMA News |date=January 3, 2020}}&lt;/ref&gt; Nakuha ng GMA Network ang mga karapatan upang gumawa ng live-action na adaptasyon sa pamamagitan ng Telesuccess Productions, ang Philippine licensee ng Toei.&lt;ref name=&quot;ann&quot;&gt;{{cite web|author=Pineda, Rafael Antonio |title=Philippines' GMA Network Reveals Live-Action Voltes V Legacy Series |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-01-02/philippines-gma-network-reveals-live-action-voltes-v-legacy-series/.154979 |access-date=January 5, 2020 |work=Anime News Network |date=January 2, 2020}}&lt;/ref&gt; Ang ''Voltes V'' ay unang ipinalabas sa Pilipinas noong Mayo 5, 1978, sa GMA Network.&lt;ref name=&quot;artistimao&quot;&gt;{{cite web|author=Tantiangco, Aya |title=Artist Toym Imao looks back at Voltes V premiere on GMA-7 40 years ago |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/artandculture/652797/artist-toym-imao-looks-back-at-voltes-v-premiere-on-gma-7-40-years-ago/story/ |website=GMA News Online |publisher=[[GMA News]] |access-date=January 5, 2020 |date=May 9, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NetizensReact&quot;&gt;{{cite web |last1=Anarcon |first1=James Patrick |title=Netizens react to teaser of GMA-7's Pinoy version of Voltes V |url=https://www.pep.ph/guide/tv/148480/gma-7-pinoy-version-voltes-v-ph-a724-20200102 |website=PEP.ph |access-date=January 5, 2020 |date=January 3, 2020}}&lt;/ref&gt;

==Mga Sanggunian==
{{reflist}}</text>
      <sha1>a47eur0zf053ow1x0lh998w48anwk53</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eskudo ng Costa Rica</title>
    <ns>0</ns>
    <id>327219</id>
    <revision>
      <id>2215606</id>
      <parentid>2215186</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T00:00:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2215606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23799" sha1="b1nacsw4fj186pvh85i15wigegtn9br" xml:space="preserve">{{Infobox coat of arms
|name             = Coat of arms of Costa Rica
|image            = Coat of arms of Costa Rica.svg
|image_width      = 250
|middle           = 
|middle_width     = 
|middle_caption   = 
|lesser           = 
|lesser_width     = 
|lesser_caption   = 
|armiger          = [[Costa Rica|Republic of Costa Rica]]
|year_adopted     = 1848 &lt;br&gt; (5 May 1998 alteration added smoke to volcanoes&lt;ref&gt;[http://www.visitcostarica.com/ict/paginas/informacion.asp National Symbols, Instituto Costarricense de Turismo] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717215236/http://www.visitcostarica.com/ict/paginas/informacion.asp |date=2011-07-17 }} Accessed 2011-07-19&lt;/ref&gt;)
|crest            = An ribbon azure bearing the legend &quot;[[Central America|AMÉRICA CENTRAL]]&quot;.
|torse            = 
|shield           = 
|supporters       = 
|compartment      = 
|motto            = [[Costa Rica|REPÚBLICA DE COSTA RICA]]
|orders           = 
|other_elements   = A [[Console (heraldry)|console]] or.
|earlier_versions = 
|use              = 
}}

Ang '''eskudo ng Costa Rica''' {{lang-es|escudo de Costa Rica}} ay idinisenyo noong 1848, na may mga pagbabago noong 1906, 1964, at 1998. Ang pinakahuling pagbabago ay ang pagdaragdag ng usok upang makilala ang tatlong bulkan.&lt;ref name= &quot;1998ExecDecree&quot;&gt;[http://196.40.56.12/scij/scripts/TextoCompleto.dll?Texto&amp;nNorma=43741&amp;nVersion=46098&amp;nTamanoLetra=10&amp;strWebNormativa=http://www.pODgSCj/NSCJ. =sa;PWD=scij;DATABASE=SCIJ_NRM;&amp;strServidor=\\pgr04&amp;strUnidad=D:&amp;strJavaScript=NO Ang 1998 Executive Decree]{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=1998 Executive Decree]{{Dead link|date=Marso 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=1 -07-19 {{in lang|es}}&lt;/ref&gt;

== Pre-1821 colony of Spanish Empire ==
Bago ang 1821, [[Costa Rica]] ay bahagi ng [[Imperyong Espanyol]] at walang lokal na eskudo. Ang mga braso ng naghaharing monarko ang ginamit sa halip. Ang tanging lungsod na nagkaroon ng lokal na eskudo ay ang lungsod ng [[Cartago, Costa Rica|Cartago]], na iginawad ni Haring [[Philip II ng Espanya|Phillip II]] noong 1565. Pagkatapos ng kalayaan nito mula sa [[Spain] ] noong 1821, ang [[Costa Rica]] ay nagtatag ng iba't ibang lupon ng pamahalaan na nagsisikap na magpasya sa hinaharap nito, na nagdedebate sa pagitan ng pagiging malaya (republikano) o sumali sa [[Mexican Empire]] (imperyalista). Ang kawalan ng desisyon ay humantong sa [[Labanan ng Ochomogo]] noong 5 Abril 1823, na may desisyon na manatiling independyente at ilipat ang kabiserang lungsod mula Cartago patungong San José. Dahil sa malalayong distansya at mahirap na komunikasyon noong panahong iyon, napagtanto ng mga imperyalista na ang [[Mexican Empire]] ay hindi na umiiral mula noong Marso 1823.

== Sandata ng pederal at estado ==
Noong Marso 1824, nang sumali ang Costa Rica sa [[Federal Republic of Central America|United Provinces of Central America]] na mga armas na ipinahayag ng konstitusyon ng bagong republika ay naging mga sandata ng Estado ng Costa Rica. Ang coat of arm na ito ay binubuo ng isang tatsulok, kung saan limang bulkan ang tumaas mula sa dagat na sumisimbolo sa limang miyembrong estado ng United Provinces; sa itaas ng mga bulkan ay may nagniningning na pulang [[Phrygian cap]] at isang [[bahaghari]]. Ang coat of arm na ito na may maliliit na pagbabago ay ginagamit pa rin ng pambansang coat of arms ng [[El Salvador]] at [[Nicaragua]].

Noong 2 Nobyembre 1824, pinagtibay ng Costa Rica ang unang eskudo nito bilang isang estado sa loob ng pederasyon na nagpapakita ng kanang bahagi ng dibdib ng isang hubad na lalaki at nakataas na braso na napapalibutan ng bilog ng berdeng mga bundok at ang malayang estado ng Costa Rica.&lt;ref name=&quot;historia&quot;&gt;[http://www.historia.fcs.ucr.ac.cr/mod-cole/2004/bandyescudos/escudos.htm History of the Coat of Arms of Costa Rica] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20090120045345/http://historia.fcs.ucr.ac.cr/mod-cole/2004/bandyescudos/escudos.htm |date=2009-01-20 }} Na-access 2008-02-01 {{in lang|es}}&lt;/ref&gt;

== Mga armas ng isang malayang estado ==
Noong 1840, pagkatapos ng pag-alis ng Costa Rica mula sa federation, isang bagong coat of arms ang pinagtibay, ang una para sa Costa Rica bilang isang soberanya at independiyenteng estado. Binubuo ito ng isang walong-tulis na nagniningning na bituin sa isang asul na patlang na napapalibutan ng dilaw na bilog na may alamat na Estado ng Costa Rica. Ang coat of arm na ito ay pinigilan noong 1842 ni [[Francisco Morazán]] sa panahon ng kanyang bigong bid na muling pagsamahin ang [[Federal Republic of Central America]]. Ang 1824 na armas ay ginamit sa panahong ito.&lt;ref name=&quot;historia&quot; /&gt;

==Makasaysayang eskudo ng republika==
[[File:Unang postal stamp CR 4 Reales 1863.jpg|thumb|150px|Ang disenyo ng 1848 coat of arms ay itinampok sa unang Costa Rican [[postal stamp]], na inilabas noong 1863.]]
Ang batayan ng kasalukuyang pambansang coat of arms ng Costa Rica ay pinagtibay noong Setyembre 29, 1848, sa panahon ng pagkapangulo ni Dr [[Jose Maria Castro Madriz]] kasama ang bagong watawat. Ang parehong mga disenyo ay iniuugnay kay Pacifica Fernandez, asawa ni Mr Castro Madriz. Ang mga sandata na ito ay makabuluhang binago ng batas bilang 18 ng 27 Nobyembre 1906, na nag-alis ng mga simbolo ng militar, pambansang watawat at sungay ng kasaganaan na nakapaloob sa disenyo noong 1848.&lt;ref name=&quot;historia&quot; /&gt;</text>
      <sha1>b1nacsw4fj186pvh85i15wigegtn9br</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Matunog na katinig na pailong sa ngala-ngala</title>
    <ns>0</ns>
    <id>327355</id>
    <revision>
      <id>2215633</id>
      <parentid>2212913</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T08:35:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>FonzuHarp</username>
        <id>160521</id>
      </contributor>
      <origin>2215633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5577" sha1="dhnc852hxaft39zdt90xkqw6ixqh6d6" xml:space="preserve">{{Infobox IPA|ipa symbol=ŋ|ipa number=119|decimal=331|imagefile=IPA Unicode 0x014B.svg|imagesize=150px|x-sampa=N|braille=1246}}

Ang '''matunog na katinig na pailong sa ngala-ngala''' (Ingles: voiced velar nasal), o kilala din sa '''agma''', galing Greek salita ng &quot;fragment&quot;, ay ang uri ng [[Katinig|pangatnig]] tunog giagamit ng mga [[wikang sinasalita]]. Ito ay ang tunog ng ''ng'' sa Ingles si'''''ng''''' pati na rin ang ''n'' bago ang velar na katinig na I'''''ng'''''les at i'''''n'''''k. Ang simbolo nasa [[Pandaigdigang Ponetikong Alpabeto]] na nagkumatawan itong tunog ay {{angbr IPA|ŋ}}, at ang katumbas [[X-SAMPA]] simbolo ay N. Ang IPA simbolo {{angbr IPA|[[ŋ]]}} katulad sa {{angbr IPA|ɳ}}, ang simbolo para sa [[retroflex nasal]], na may rightward-pointing hook na umaabot mula sa ibaba ng kanang stem, at hanggang {{angbr IPA|[[ɲ]]}}, ang simbolo para sa palatal nasal, na may leftward-pointing hook na umaabot mula sa ibaba ng kaliwang stem. Pareho ang IPA simbolo at ang tunog ay karaniwang tinatawag &quot;[[eng]]&quot; o &quot;engma&quot;.

Bilang isang [[ponema]], ang velar nasal ay hindi nangyayari sa marami sa mga katutubong wika ng Amerika, [[Gitnang Silangan|mga wika sa Gitnang Silangan]], [[mga wikang Romanse]], o mga wika ng Caucasus, ngunit ito ay lubhang karaniwan sa mga wikang Aboriginal ng Australia at karaniwan din sa marami. mga wika ng Sub-Saharan Africa, East Asia, Southeast Asia at Polynesia . Habang halos lahat ng mga wika ay may /m/ at /n/ , /ŋ/ ay mas bihira.  Kalahati ng 469 na wikang sinuri sa {{Harvp|Anderson|2008}} ay may velar nasal phoneme; bilang karagdagang pag-usisa, marami sa kanila ang naglilimita sa paglitaw nito sa [[Pantig|pantig na coda]] . Sa maraming wika na walang velar nasal bilang isang ponema, ito ay nangyayari bilang isang alopono ng /n/ bago ang velar consonants. Ang ganitong uri ng asimilasyon ay makikita pa nga sa mga wikang may phonemic voiced velar nasal, gaya ng [[Wikang Ingles|Ingles]] . Isang halimbawa nito ay ang salitang ''kita'' ; ang pinagbabatayan nitong representasyon, /ˈɪnˌkʌm/ , ay maaaring matanto bilang alinman sa [ˈɪnˌkʌm] o [ˈɪŋˌkʌm] .

Isang halimbawa ng isang wika na walang phonemic o aloponik velar nasal ay [[Wikang Ruso|Ruso]], kung saan /n/ ay binibigkas bilang laminal denti-alveolar [n̪] kahit na bago ang velar consonants. {{Sfnp|Jones|Ward|1969}}

Kaunting mga wika ay may '''pre-velar nasal''', &lt;ref&gt;Instead of &quot;pre-velar&quot;, it can be called &quot;advanced velar&quot;, &quot;fronted velar&quot;, &quot;front-velar&quot;, &quot;palato-velar&quot;, &quot;post-palatal&quot;, &quot;retracted palatal&quot; or &quot;backed palatal&quot;.&lt;/ref&gt; na kung saan ay ipinahayag nang hindi masyadong sa harap inihambing sa lugar ng magsalita ng prototypical velar nasal, bagaman hindi bilang harap ng prototypical palatal nasal - tingnan ang pangkat na iyon para sa karagdagang impormasyon.

Sa pasalungat, kaunting mga wika ay may '''post-velar nasal''', &lt;ref&gt;Instead of &quot;post-velar&quot;, it can be called &quot;retracted velar&quot;, &quot;backed velar&quot;, &quot;pre-uvular&quot;, &quot;advanced uvular&quot; or &quot;fronted uvular&quot;.&lt;/ref&gt; na bahagyang nakasaad sa likod ng lugar ng artikulasyon ng isang prototypical velar nasal, bagama't hindi kasing likod ng prototypical uvular nasal .

== Mga katangian ==
[[Talaksan:Voiced_velar_nasal.svg|159x159px]]

Mga tampok ng voiced velar nasal:{{nasal stop}}
{{velar}}
{{voiced}}
{{nasal}}
{{central articulation}}
{{pulmonic}}

* Ang paraan ng pagbigkas nito ay occlusive, na nangangahulugang ito ay ginawa sa pamamagitan ng paghadlang sa daloy ng hangin sa vocal tract. Dahil pang-ilong din ang katinig, na-redirect sa ilong ang nakaharang na daloy ng hangin.
* Ang lugar ng artikulasyon nito ay velar, na nangangahulugang ito ay binibigkas sa likod ng dila (ang dorsum) sa malambot na palad.
* Ang phonation nito ay tininigan, na nangangahulugang ang mga vocal cord ay nag-vibrate sa panahon ng articulation.
* Ito ay isang pang-ilong na katinig, na nangangahulugan na ang hangin ay pinahihintulutan na tumakas sa pamamagitan ng ilong, alinman sa eksklusibo (nasal stop) o bilang karagdagan sa pamamagitan ng bibig.
* Ito ay isang sentral na katinig, na nangangahulugang ito ay ginawa sa pamamagitan ng pagdidirekta ng airstream sa gitna ng dila, sa halip na sa mga gilid.
* Ang mekanismo ng airstream ay pulmonic, na nangangahulugang ito ay binibigkas sa pamamagitan ng pagtulak ng hangin lamang gamit ang mga intercostal na kalamnan at mga kalamnan ng tiyan, tulad ng sa karamihan ng mga tunog.

*
*

== Lista ==

# [[:en:Voiced_velar_nasal#CITEREFLadefoged2005|Ladefoged (2005)]], p. 164. The oral counterparts /p, t, k/ are found together in almost all languages
# [[:en:Voiced_velar_nasal#CITEREFJonesWard1969|Jones &amp; Ward (1969)]], p. 160.
# Instead of &quot;pre-velar&quot;, it can be called &quot;advanced velar&quot;, &quot;fronted velar&quot;, &quot;front-velar&quot;, &quot;palato-velar&quot;, &quot;post-palatal&quot;, &quot;retracted palatal&quot; or &quot;backed palatal&quot;.
# Instead of &quot;post-velar&quot;, it can be called &quot;retracted velar&quot;, &quot;backed velar&quot;, &quot;pre-uvular&quot;, &quot;advanced uvular&quot; or &quot;fronted uvular&quot;.
# [[:en:Voiced_velar_nasal#CITEREFLadefoged2005|Ladefoged (2005)]], p. 165{{Reflist|2}}

== Mga sanggunian ==

* Aikio, Ante; Ylikoski, Jussi (2022), &quot;North Saami&quot;, in Bakró-Nagy, Marianne; Laakso, Johanna; Skribnik, Elena (eds.), ''The Oxford Guide to the Uralic Languages'', Oxford Guides to the World's Languages, Oxford University Press, pp. 147–177, [[Tagatukoy ng digital na bagay|doi]]:[[doi:10.1093/oso/9780198767664.003.0010|10.1093/oso/9780198767664.003.0010]], ISBN 978-0-19-876766-4
*


[[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Khmer]]
[[Kategorya:Mga katinig]]
{{IPA navigation}}</text>
      <sha1>dhnc852hxaft39zdt90xkqw6ixqh6d6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorya:Mga pagkain ayon sa uri</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329000</id>
    <revision>
      <id>2215587</id>
      <parentid>2111755</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T21:27:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NicoScribe</username>
        <id>67655</id>
      </contributor>
      <comment>new key for [[Category:Mga kategorya ayon sa uri]]: &quot;pagkain&quot; using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>2215587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="hn4vguusnxgmb3c6tv3dygkv5l9poqd" xml:space="preserve">[[Kategorya:Pagkain]]
[[Kategorya:Mga kategorya ayon sa uri|pagkain]]</text>
      <sha1>hn4vguusnxgmb3c6tv3dygkv5l9poqd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cécile Douard</title>
    <ns>0</ns>
    <id>337967</id>
    <revision>
      <id>2215600</id>
      <parentid>2206300</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T22:44:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2215600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3449" sha1="cai3lwz2azun7u9vp9r25noppwp7g6p" xml:space="preserve">{{Infobox person/Wikidata}}

Si '''Cécile Douard''' (1866-1941) ay isang [[Belgians|Belgian]] artist. &lt;ref name=&quot;AskArt&quot;&gt;{{Cite web |title=Cecile Douard |url=https://www.askart.com/artist/Cecile_Douard/11084772/Cecile_Douard.aspx |access-date=12 April 2021 |website=AskArt}}&lt;/ref&gt;

== Talambuhay ==
Si Douard ay ipinanganak na Cécile Leseine &lt;ref name=&quot;Benezit&quot;&gt;{{Cite web |year=2011 |title=Douard, Cécile |url=https://www.oxfordartonline.com/benezit/view/10.1093/benz/9780199773787.001.0001/acref-9780199773787-e-00053235 |access-date=12 April 2021 |website=Benezit Dictionary of Artists |language=en |doi=10.1093/benz/9780199773787.article.B00053235}}&lt;/ref&gt; noong ika-29 ng Disyembre 1866 sa [[Rouen]], France. Nag-aral siya sa ilalim {{Interlanguage link|Antoine Bourlard|fr}} . &lt;ref name=&quot;RKD&quot;&gt;{{Cite web |title=Cécile Douard |url=https://rkd.nl/nl/explore/artists/23987 |access-date=12 April 2021 |website=RKD |language=nl}}&lt;/ref&gt; Madalas ipinipinta ni Douard ang mga tao at tanawin ng bayan ng pagmimina ng karbon [[Borinage|na Borinage]] . &lt;ref name=&quot;Dictionnaire des Peintres belges&quot;&gt;{{Cite web |title=Douard, Cécile |url=http://balat.kikirpa.be/peintres/Detail_notice.php?id=2061 |access-date=12 April 2021 |website=Dictionnaire des Peintres belges |archive-date=12 Abril 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412005639/http://balat.kikirpa.be/peintres/Detail_notice.php?id=2061 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Sa edad na 33, nawalan ng paningin si Douard. &lt;ref name=&quot;Ligue Braille&quot;&gt;{{Cite web |title=Cécile Douard |url=https://www.braille.be/fr/a-propos-de-nous/la-ligue-braille/structure/cecile-douard |access-date=12 April 2021 |website=Ligue Braille |language=fr }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Dahil hindi na siya makapagpinta, naging iskultor siya. Tumugtog din siya ng piano at biyolin. Sumulat siya ng dalawang libro; &quot;Impressions of a Second Life&quot; noong 1923, at &quot;Paysages indistincts&quot; noong 1929. &lt;ref name=&quot;Dictionnaire des Peintres belges2&quot;&gt;{{Cite web |title=Douard, Cécile |url=http://balat.kikirpa.be/peintres/Detail_notice.php?id=2061 |access-date=12 April 2021 |website=Dictionnaire des Peintres belges |archive-date=12 Abril 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412005639/http://balat.kikirpa.be/peintres/Detail_notice.php?id=2061 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Noong 1926, naging pangulo siya ng ''Ligue Braille'' (Braille League). Naglingkod siya sa posisyong iyon hanggang 1937. &lt;ref name=&quot;RTBF Info&quot;&gt;{{Cite web |date=26 November 2014 |title=Mons: artiste opiniâtre, Cécile Douard a bravé les obstacles pour réussir |url=https://www.rtbf.be/info/regions/detail_mons-artiste-opiniatre-cecile-douard-a-brave-les-obstacles-pour-reussir?id=8459836 |access-date=12 April 2021 |website=RTBF Info |language=fr}}&lt;/ref&gt;

Namatay si Douard noong ika-14 ng Enero 1941 &lt;ref name=&quot;RKD2&quot;&gt;{{Cite web |title=Cécile Douard |url=https://rkd.nl/nl/explore/artists/23987 |access-date=12 April 2021 |website=RKD |language=nl}}&lt;/ref&gt; sa Brussels, Belgium. &lt;ref name=&quot;Musée d'Orsay&quot;&gt;{{Cite web |title=Cecile Douard |url=https://www.musee-orsay.fr/fr/espace-professionnels/professionnels/chercheurs/rech-rec-art-home/notice-artiste.html?nnumid=11253 |access-date=12 April 2021 |website=Musée d'Orsay: Notice d'Artiste }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==Sanggunian==
&lt;references /&gt;
{{stub}}

[[Kategorya:Mga pintor]]</text>
      <sha1>cai3lwz2azun7u9vp9r25noppwp7g6p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Usapang tagagamit:Gambo7</title>
    <ns>3</ns>
    <id>338597</id>
    <revision>
      <id>2215634</id>
      <parentid>2215492</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T09:39:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39220-82</username>
        <id>163944</id>
      </contributor>
      <origin>2215634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4129" sha1="jmxypjk9y4zaexqyv6yyfzcrw160fo0" xml:space="preserve">*[[Usapang tagagamit:Gambo7/Archive1]]

== Correction requests ==

Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]], when possible, can you look at the following incorrect titles: [[it:Richard Johnson (XVI secolo)]] ; [[it:Anna Stuart (1637-1640)]] ; [[it:Alice FitzAlan (1378-1415)]] ; [[it:James Stuart (1741-1815)]] and [[it:James Stuart (m. 1793)]]? Thanks. [[Natatangi:Mga ambag/&amp;#126;2026-36448-27|&amp;#126;2026-36448-27]] ([[Usapang tagagamit:&amp;#126;2026-36448-27|talk]]) 14:22, 22 Hunyo 2026 (UTC)

:Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]], could you please fix the incorrect titles for the subjects in [[it:Angelo Rizzoli]], [[it:Achille Majeroni]], and [[it:Giuseppe Rossi]]? [[Natatangi:Mga ambag/&amp;#126;2026-37708-36|&amp;#126;2026-37708-36]] ([[Usapang tagagamit:&amp;#126;2026-37708-36|talk]]) 12:10, 2 Hulyo 2026 (UTC)
::Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] we'd like to point out this useful list: [[it:Utente:ValterVB/Sandbox/Disambigue_di_Cognomi_da_creare]]. By going through it, you'll find many articles with inconsistent or incorrect disambiguators (for example, some use only the birth year, while others use both birth and death years). When possible, these should be standardized in accordance with Wikipedia's disambiguation guidelines. [[Natatangi:Mga ambag/&amp;#126;2026-38274-34|&amp;#126;2026-38274-34]] ([[Usapang tagagamit:&amp;#126;2026-38274-34|talk]]) 09:17, 5 Hulyo 2026 (UTC)
:::@[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] You can make the list easier to review by using the browser's &quot;Find in page&quot; function to search for common incorrect date-based disambiguators, such as &quot;(19&quot;, &quot;(18&quot;, &quot;(17&quot;, &quot;(14&quot;, &quot;secolo)&quot;, etc. Moreover, the article titles listed at [[it:Francesco Angelini]] and [[it:Elisabetta Querini]] are incorrect. [[Natatangi:Mga ambag/&amp;#126;2026-38427-29|&amp;#126;2026-38427-29]] ([[Usapang tagagamit:&amp;#126;2026-38427-29|talk]]) 19:12, 5 Hulyo 2026 (UTC)
::::
@[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] List of incorrect disambiguators taken from the list:

[[it:Mala (Svezia)]], ambiguous with [[it:Malå]]/[[it:Malå (comune)]];

the basketball players: [[it:Mike Dunleavy]], [[it:Steve Burtt (1984)]], [[it:Matt Guokas]], [[it:Tim Hardaway (1992)]];

the politicians: [[it:Francesco D'Alessio]];

the footballers: [[it:Kees Krijgh]], [[it:Bojan Krkić (1965)]], [[it:Josef Novák]], [[it:Michal Pančík]], [[it:Igors Stepanovs (1966)]], [[it:Sándor Szűcs (1961)]], [[it:Alexander Vencel]];

Others: [[it:Roman Kreuziger (1965)]] ; [[it:Francesco Cantuti Castelvetri (1726-1777)]] ; [[it:Rafał Leszczyński (1650-1703)]] ; [[it:Gonzalo Fernández de Córdoba (1585-1635)]];

Remaining incorrect titles: [[it:Alfonso d'Aviz (1509-1540)]] ; [[it:Ermanno di Hohenzollern-Hechingen (1777-1827)]] ; [[it:Augusta di Sassonia-Gotha-Altenburg (1752-1805)]] ; [[it:Luisa di Sassonia-Gotha-Altenburg (1756-1808)]] ; [[it:Maria Anna di Braganza (1899-1971)]] ; [[it:Carlo Canera di Salasco (1823-1891)]] ; [[it:Carl August Ehrensvärd (1892-1974)]] ; [[it:Luigi Fecia di Cossato (1800-1882)]] ; [[it:Luigi Fecia di Cossato (1841-1921)]] ; [[it:Francesco Innamorati (1853-1923)]] ; [[it:Adelaide di Sassonia-Meiningen (1891-1971)]] ; [[it:Feodora di Sassonia-Meiningen (1890-1972)]] ; [[it:Paolo Thaon di Revel (1888-1973)]] ; [[it:Giovanni d'Arborea (1320-1376)]] ; [[it:Eleonora di Trastámara (1362-1415)]] ; [[it:Pietro Fregoso (1412-1459)]] ; [[it:Pietro Fregoso (1330-1404)]] ; [[it:Osman Pascià (ammiraglio)]], ambiguous with [[it:Osman Emin Ahmed Pascià]];[[it:Elisabetta di Hohenzollern (1474-1507)]] ; [[it:Margherita di Brandeburgo (1410-1465)]] ; [[it:Paul Makler (senior)]] ; [[it:Franz Pfyffer von Altishofen (XVII secolo)]] ; [[it:Muzio Attendolo (XIII secolo)]] ; [[it:Giovanni Antonio Caldora (XV secolo)]] ; [[it:Raimondo Caldora (XIV secolo)]] ; [[it:Raimondo del Balzo (XIV secolo)]] ; [[it:Pagano della Torre (XIII secolo)]] ; [[it:Verde della Scala (XIV secolo)]] ; [[it:Carlo Pedersoli Jr.]] ; [[it:Yoü and I]] ; [[it:Glen Rice (1991)]] ; [[it:Alboino della Scala (?-1354)]] ; [[it:Henri Padou (1898)]].
[[Natatangi:Mga ambag/&amp;#126;2026-39074-97|&amp;#126;2026-39074-97]] ([[Usapang tagagamit:&amp;#126;2026-39074-97|talk]]) 10:19, 9 Hulyo 2026 (UTC)</text>
      <sha1>jmxypjk9y4zaexqyv6yyfzcrw160fo0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2215635</id>
      <parentid>2215634</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T09:41:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39220-82</username>
        <id>163944</id>
      </contributor>
      <origin>2215635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4131" sha1="ev6sgzg80l0xgwj513doejtkou15hl9" xml:space="preserve">*[[Usapang tagagamit:Gambo7/Archive1]]

== Correction requests ==

Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]], when possible, can you look at the following incorrect titles: [[it:Richard Johnson (XVI secolo)]] ; [[it:Anna Stuart (1637-1640)]] ; [[it:Alice FitzAlan (1378-1415)]] ; [[it:James Stuart (1741-1815)]] and [[it:James Stuart (m. 1793)]]? Thanks. [[Natatangi:Mga ambag/&amp;#126;2026-36448-27|&amp;#126;2026-36448-27]] ([[Usapang tagagamit:&amp;#126;2026-36448-27|talk]]) 14:22, 22 Hunyo 2026 (UTC)

:Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]], could you please fix the incorrect titles for the subjects in [[it:Angelo Rizzoli]], [[it:Achille Majeroni]], and [[it:Giuseppe Rossi]]? [[Natatangi:Mga ambag/&amp;#126;2026-37708-36|&amp;#126;2026-37708-36]] ([[Usapang tagagamit:&amp;#126;2026-37708-36|talk]]) 12:10, 2 Hulyo 2026 (UTC)
::Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] we'd like to point out this useful list: [[it:Utente:ValterVB/Sandbox/Disambigue_di_Cognomi_da_creare]]. By going through it, you'll find many articles with inconsistent or incorrect disambiguators (for example, some use only the birth year, while others use both birth and death years). When possible, these should be standardized in accordance with Wikipedia's disambiguation guidelines. [[Natatangi:Mga ambag/&amp;#126;2026-38274-34|&amp;#126;2026-38274-34]] ([[Usapang tagagamit:&amp;#126;2026-38274-34|talk]]) 09:17, 5 Hulyo 2026 (UTC)
:::@[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] You can make the list easier to review by using the browser's &quot;Find in page&quot; function to search for common incorrect date-based disambiguators, such as &quot;(19&quot;, &quot;(18&quot;, &quot;(17&quot;, &quot;(14&quot;, &quot;secolo)&quot;, etc. Moreover, the article titles listed at [[it:Francesco Angelini]] and [[it:Elisabetta Querini]] are incorrect. [[Natatangi:Mga ambag/&amp;#126;2026-38427-29|&amp;#126;2026-38427-29]] ([[Usapang tagagamit:&amp;#126;2026-38427-29|talk]]) 19:12, 5 Hulyo 2026 (UTC)
::::
@[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] List of incorrect disambiguators taken from the list:

[[it:Mala (Svezia)]], ambiguous with [[it:Malå]]/[[it:Malå (comune)]];

the basketball players: [[it:Mike Dunleavy]], [[it:Steve Burtt (1984)]], [[it:Matt Guokas]], [[it:Tim Hardaway (1992)]];

the politicians: [[it:Francesco D'Alessio]];

the footballers: [[it:Kees Krijgh]], [[it:Bojan Krkić (1965)]], [[it:Josef Novák]], [[it:Michal Pančík]], [[it:Igors Stepanovs (1966)]], [[it:Sándor Szűcs (1961)]], [[it:Alexander Vencel]];

Others: [[it:Roman Kreuziger (1965)]] ; [[it:Francesco Cantuti Castelvetri (1726-1777)]] ; [[it:Rafał Leszczyński (1650-1703)]] ; [[it:Gonzalo Fernández de Córdoba (1585-1635)]] ; [[it:Giovanni Antonio Caldora (XV secolo)]] ; [[it:Raimondo Caldora (XIV secolo)]] ; [[it:Raimondo del Balzo (XIV secolo)]] ; [[it:Pagano della Torre (XIII secolo)]] ; [[it:Henri Padou (1898)]];

Remaining incorrect titles: [[it:Alfonso d'Aviz (1509-1540)]] ; [[it:Ermanno di Hohenzollern-Hechingen (1777-1827)]] ; [[it:Augusta di Sassonia-Gotha-Altenburg (1752-1805)]] ; [[it:Luisa di Sassonia-Gotha-Altenburg (1756-1808)]] ; [[it:Maria Anna di Braganza (1899-1971)]] ; [[it:Carlo Canera di Salasco (1823-1891)]] ; [[it:Carl August Ehrensvärd (1892-1974)]] ; [[it:Luigi Fecia di Cossato (1800-1882)]] ; [[it:Luigi Fecia di Cossato (1841-1921)]] ; [[it:Francesco Innamorati (1853-1923)]] ; [[it:Adelaide di Sassonia-Meiningen (1891-1971)]] ; [[it:Feodora di Sassonia-Meiningen (1890-1972)]] ; [[it:Paolo Thaon di Revel (1888-1973)]] ; [[it:Giovanni d'Arborea (1320-1376)]] ; [[it:Eleonora di Trastámara (1362-1415)]] ; [[it:Pietro Fregoso (1412-1459)]] ; [[it:Pietro Fregoso (1330-1404)]] ; [[it:Osman Pascià (ammiraglio)]], ambiguous with [[it:Osman Emin Ahmed Pascià]] ; [[it:Elisabetta di Hohenzollern (1474-1507)]] ; [[it:Margherita di Brandeburgo (1410-1465)]] ; [[it:Paul Makler (senior)]] ; [[it:Franz Pfyffer von Altishofen (XVII secolo)]] ; [[it:Muzio Attendolo (XIII secolo)]] ; [[it:Verde della Scala (XIV secolo)]] ; [[it:Carlo Pedersoli Jr.]] ; [[it:Yoü and I]] ; [[it:Alboino della Scala (?-1354)]] ; [[it:Glen Rice (1991)]].
[[Natatangi:Mga ambag/&amp;#126;2026-39074-97|&amp;#126;2026-39074-97]] ([[Usapang tagagamit:&amp;#126;2026-39074-97|talk]]) 10:19, 9 Hulyo 2026 (UTC)</text>
      <sha1>ev6sgzg80l0xgwj513doejtkou15hl9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2215636</id>
      <parentid>2215635</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T09:42:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39220-82</username>
        <id>163944</id>
      </contributor>
      <origin>2215636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4131" sha1="f81smfvuviqb0bkf1ximl53zzfunaxz" xml:space="preserve">*[[Usapang tagagamit:Gambo7/Archive1]]

== Correction requests ==

Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]], when possible, can you look at the following incorrect titles: [[it:Richard Johnson (XVI secolo)]] ; [[it:Anna Stuart (1637-1640)]] ; [[it:Alice FitzAlan (1378-1415)]] ; [[it:James Stuart (1741-1815)]] and [[it:James Stuart (m. 1793)]]? Thanks. [[Natatangi:Mga ambag/&amp;#126;2026-36448-27|&amp;#126;2026-36448-27]] ([[Usapang tagagamit:&amp;#126;2026-36448-27|talk]]) 14:22, 22 Hunyo 2026 (UTC)

:Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]], could you please fix the incorrect titles for the subjects in [[it:Angelo Rizzoli]], [[it:Achille Majeroni]], and [[it:Giuseppe Rossi]]? [[Natatangi:Mga ambag/&amp;#126;2026-37708-36|&amp;#126;2026-37708-36]] ([[Usapang tagagamit:&amp;#126;2026-37708-36|talk]]) 12:10, 2 Hulyo 2026 (UTC)
::Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] we'd like to point out this useful list: [[it:Utente:ValterVB/Sandbox/Disambigue_di_Cognomi_da_creare]]. By going through it, you'll find many articles with inconsistent or incorrect disambiguators (for example, some use only the birth year, while others use both birth and death years). When possible, these should be standardized in accordance with Wikipedia's disambiguation guidelines. [[Natatangi:Mga ambag/&amp;#126;2026-38274-34|&amp;#126;2026-38274-34]] ([[Usapang tagagamit:&amp;#126;2026-38274-34|talk]]) 09:17, 5 Hulyo 2026 (UTC)
:::@[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] You can make the list easier to review by using the browser's &quot;Find in page&quot; function to search for common incorrect date-based disambiguators, such as &quot;(19&quot;, &quot;(18&quot;, &quot;(17&quot;, &quot;(14&quot;, &quot;secolo)&quot;, etc. Moreover, the article titles listed at [[it:Francesco Angelini]] and [[it:Elisabetta Querini]] are incorrect. [[Natatangi:Mga ambag/&amp;#126;2026-38427-29|&amp;#126;2026-38427-29]] ([[Usapang tagagamit:&amp;#126;2026-38427-29|talk]]) 19:12, 5 Hulyo 2026 (UTC)
::::
@[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] List of incorrect disambiguators taken from the list:

[[it:Mala (Svezia)]], ambiguous with [[it:Malå]]/[[it:Malå (comune)]];

the basketball players: [[it:Mike Dunleavy]], [[it:Steve Burtt (1984)]], [[it:Matt Guokas]], [[it:Tim Hardaway (1992)]];

the politicians: [[it:Francesco D'Alessio]];

the footballers: [[it:Kees Krijgh]], [[it:Bojan Krkić (1965)]], [[it:Josef Novák]], [[it:Michal Pančík]], [[it:Igors Stepanovs (1966)]], [[it:Sándor Szűcs (1961)]], [[it:Alexander Vencel]];

Others: [[it:Roman Kreuziger (1965)]] ; [[it:Francesco Cantuti Castelvetri (1726-1777)]] ; [[it:Rafał Leszczyński (1650-1703)]] ; [[it:Gonzalo Fernández de Córdoba (1585-1635)]] ; [[it:Giovanni Antonio Caldora (XV secolo)]] ; [[it:Raimondo Caldora (XIV secolo)]] ; [[it:Raimondo del Balzo (XIV secolo)]] ; [[it:Pagano della Torre (XIII secolo)]] ; [[it:Verde della Scala (XIV secolo)]] ; [[it:Henri Padou (1898)]];

Remaining incorrect titles: [[it:Alfonso d'Aviz (1509-1540)]] ; [[it:Ermanno di Hohenzollern-Hechingen (1777-1827)]] ; [[it:Augusta di Sassonia-Gotha-Altenburg (1752-1805)]] ; [[it:Luisa di Sassonia-Gotha-Altenburg (1756-1808)]] ; [[it:Maria Anna di Braganza (1899-1971)]] ; [[it:Carlo Canera di Salasco (1823-1891)]] ; [[it:Carl August Ehrensvärd (1892-1974)]] ; [[it:Luigi Fecia di Cossato (1800-1882)]] ; [[it:Luigi Fecia di Cossato (1841-1921)]] ; [[it:Francesco Innamorati (1853-1923)]] ; [[it:Adelaide di Sassonia-Meiningen (1891-1971)]] ; [[it:Feodora di Sassonia-Meiningen (1890-1972)]] ; [[it:Paolo Thaon di Revel (1888-1973)]] ; [[it:Giovanni d'Arborea (1320-1376)]] ; [[it:Eleonora di Trastámara (1362-1415)]] ; [[it:Pietro Fregoso (1412-1459)]] ; [[it:Pietro Fregoso (1330-1404)]] ; [[it:Osman Pascià (ammiraglio)]], ambiguous with [[it:Osman Emin Ahmed Pascià]] ; [[it:Elisabetta di Hohenzollern (1474-1507)]] ; [[it:Margherita di Brandeburgo (1410-1465)]] ; [[it:Paul Makler (senior)]] ; [[it:Franz Pfyffer von Altishofen (XVII secolo)]] ; [[it:Muzio Attendolo (XIII secolo)]] ; [[it:Carlo Pedersoli Jr.]] ; [[it:Yoü and I]] ; [[it:Alboino della Scala (?-1354)]] ; [[it:Glen Rice (1991)]].
[[Natatangi:Mga ambag/&amp;#126;2026-39074-97|&amp;#126;2026-39074-97]] ([[Usapang tagagamit:&amp;#126;2026-39074-97|talk]]) 10:19, 9 Hulyo 2026 (UTC)</text>
      <sha1>f81smfvuviqb0bkf1ximl53zzfunaxz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2215637</id>
      <parentid>2215636</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T09:45:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39220-82</username>
        <id>163944</id>
      </contributor>
      <origin>2215637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4113" sha1="rn7s734r4v8c4w72pmyymprjsaa0g42" xml:space="preserve">*[[Usapang tagagamit:Gambo7/Archive1]]

== Correction requests ==

Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]], when possible, can you look at the following incorrect titles: [[it:Richard Johnson (XVI secolo)]] ; [[it:Anna Stuart (1637-1640)]] ; [[it:Alice FitzAlan (1378-1415)]] ; [[it:James Stuart (1741-1815)]] and [[it:James Stuart (m. 1793)]]? Thanks. [[Natatangi:Mga ambag/&amp;#126;2026-36448-27|&amp;#126;2026-36448-27]] ([[Usapang tagagamit:&amp;#126;2026-36448-27|talk]]) 14:22, 22 Hunyo 2026 (UTC)

:Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]], could you please fix the incorrect titles for the subjects in [[it:Angelo Rizzoli]], [[it:Achille Majeroni]], and [[it:Giuseppe Rossi]]? [[Natatangi:Mga ambag/&amp;#126;2026-37708-36|&amp;#126;2026-37708-36]] ([[Usapang tagagamit:&amp;#126;2026-37708-36|talk]]) 12:10, 2 Hulyo 2026 (UTC)
::Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] we'd like to point out this useful list: [[it:Utente:ValterVB/Sandbox/Disambigue_di_Cognomi_da_creare]]. By going through it, you'll find many articles with inconsistent or incorrect disambiguators (for example, some use only the birth year, while others use both birth and death years). When possible, these should be standardized in accordance with Wikipedia's disambiguation guidelines. [[Natatangi:Mga ambag/&amp;#126;2026-38274-34|&amp;#126;2026-38274-34]] ([[Usapang tagagamit:&amp;#126;2026-38274-34|talk]]) 09:17, 5 Hulyo 2026 (UTC)
:::@[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] You can make the list easier to review by using the browser's &quot;Find in page&quot; function to search for common incorrect date-based disambiguators, such as &quot;(19&quot;, &quot;(18&quot;, &quot;(17&quot;, &quot;(14&quot;, &quot;secolo)&quot;, etc. Moreover, the article titles listed at [[it:Francesco Angelini]] and [[it:Elisabetta Querini]] are incorrect. [[Natatangi:Mga ambag/&amp;#126;2026-38427-29|&amp;#126;2026-38427-29]] ([[Usapang tagagamit:&amp;#126;2026-38427-29|talk]]) 19:12, 5 Hulyo 2026 (UTC)
::::
@[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] Wrong disambiguators from the list:

[[it:Mala (Svezia)]], ambiguous with [[it:Malå]]/[[it:Malå (comune)]];

the basketball players: [[it:Mike Dunleavy]], [[it:Steve Burtt (1984)]], [[it:Matt Guokas]], [[it:Tim Hardaway (1992)]];

the politicians: [[it:Francesco D'Alessio]];

the footballers: [[it:Kees Krijgh]], [[it:Bojan Krkić (1965)]], [[it:Josef Novák]], [[it:Michal Pančík]], [[it:Igors Stepanovs (1966)]], [[it:Sándor Szűcs (1961)]], [[it:Alexander Vencel]];

Others: [[it:Roman Kreuziger (1965)]] ; [[it:Francesco Cantuti Castelvetri (1726-1777)]] ; [[it:Rafał Leszczyński (1650-1703)]] ; [[it:Gonzalo Fernández de Córdoba (1585-1635)]] ; [[it:Giovanni Antonio Caldora (XV secolo)]] ; [[it:Raimondo Caldora (XIV secolo)]] ; [[it:Raimondo del Balzo (XIV secolo)]] ; [[it:Pagano della Torre (XIII secolo)]] ; [[it:Verde della Scala (XIV secolo)]] ; [[it:Henri Padou (1898)]];

Remaining incorrect titles: [[it:Alfonso d'Aviz (1509-1540)]] ; [[it:Ermanno di Hohenzollern-Hechingen (1777-1827)]] ; [[it:Augusta di Sassonia-Gotha-Altenburg (1752-1805)]] ; [[it:Luisa di Sassonia-Gotha-Altenburg (1756-1808)]] ; [[it:Maria Anna di Braganza (1899-1971)]] ; [[it:Carlo Canera di Salasco (1823-1891)]] ; [[it:Carl August Ehrensvärd (1892-1974)]] ; [[it:Luigi Fecia di Cossato (1800-1882)]] ; [[it:Luigi Fecia di Cossato (1841-1921)]] ; [[it:Francesco Innamorati (1853-1923)]] ; [[it:Adelaide di Sassonia-Meiningen (1891-1971)]] ; [[it:Feodora di Sassonia-Meiningen (1890-1972)]] ; [[it:Paolo Thaon di Revel (1888-1973)]] ; [[it:Giovanni d'Arborea (1320-1376)]] ; [[it:Eleonora di Trastámara (1362-1415)]] ; [[it:Pietro Fregoso (1412-1459)]] ; [[it:Pietro Fregoso (1330-1404)]] ; [[it:Osman Pascià (ammiraglio)]], ambiguous with [[it:Osman Emin Ahmed Pascià]] ; [[it:Elisabetta di Hohenzollern (1474-1507)]] ; [[it:Margherita di Brandeburgo (1410-1465)]] ; [[it:Paul Makler (senior)]] ; [[it:Franz Pfyffer von Altishofen (XVII secolo)]] ; [[it:Muzio Attendolo (XIII secolo)]] ; [[it:Carlo Pedersoli Jr.]] ; [[it:Yoü and I]] ; [[it:Alboino della Scala (?-1354)]] ; [[it:Glen Rice (1991)]].
[[Natatangi:Mga ambag/&amp;#126;2026-39074-97|&amp;#126;2026-39074-97]] ([[Usapang tagagamit:&amp;#126;2026-39074-97|talk]]) 10:19, 9 Hulyo 2026 (UTC)</text>
      <sha1>rn7s734r4v8c4w72pmyymprjsaa0g42</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2215638</id>
      <parentid>2215637</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T10:07:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39222-66</username>
        <id>163947</id>
      </contributor>
      <origin>2215638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4113" sha1="3supxx2emwwfje9u7mao5wm8qf6bobs" xml:space="preserve">*[[Usapang tagagamit:Gambo7/Archive1]]

== Correction requests ==

Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]], when possible, can you look at the following incorrect titles: [[it:Richard Johnson (XVI secolo)]] ; [[it:Anna Stuart (1637-1640)]] ; [[it:Alice FitzAlan (1378-1415)]] ; [[it:James Stuart (1741-1815)]] and [[it:James Stuart (m. 1793)]]? Thanks. [[Natatangi:Mga ambag/&amp;#126;2026-36448-27|&amp;#126;2026-36448-27]] ([[Usapang tagagamit:&amp;#126;2026-36448-27|talk]]) 14:22, 22 Hunyo 2026 (UTC)

:Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]], could you please fix the incorrect titles for the subjects in [[it:Angelo Rizzoli]], [[it:Achille Majeroni]], and [[it:Giuseppe Rossi]]? [[Natatangi:Mga ambag/&amp;#126;2026-37708-36|&amp;#126;2026-37708-36]] ([[Usapang tagagamit:&amp;#126;2026-37708-36|talk]]) 12:10, 2 Hulyo 2026 (UTC)
::Hi @[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] we'd like to point out this useful list: [[it:Utente:ValterVB/Sandbox/Disambigue_di_Cognomi_da_creare]]. By going through it, you'll find many articles with inconsistent or incorrect disambiguators (for example, some use only the birth year, while others use both birth and death years). When possible, these should be standardized in accordance with Wikipedia's disambiguation guidelines. [[Natatangi:Mga ambag/&amp;#126;2026-38274-34|&amp;#126;2026-38274-34]] ([[Usapang tagagamit:&amp;#126;2026-38274-34|talk]]) 09:17, 5 Hulyo 2026 (UTC)
:::@[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] You can make the list easier to review by using the browser's &quot;Find in page&quot; function to search for common incorrect date-based disambiguators, such as &quot;(19&quot;, &quot;(18&quot;, &quot;(17&quot;, &quot;(14&quot;, &quot;secolo)&quot;, etc. Moreover, the article titles listed at [[it:Francesco Angelini]] and [[it:Elisabetta Querini]] are incorrect. [[Natatangi:Mga ambag/&amp;#126;2026-38427-29|&amp;#126;2026-38427-29]] ([[Usapang tagagamit:&amp;#126;2026-38427-29|talk]]) 19:12, 5 Hulyo 2026 (UTC)
::::
@[[Tagagamit:Gambo7|Gambo7]] Wrong disambiguators from the list:

[[it:Mala (Svezia)]], ambiguous with [[it:Malå]]/[[it:Malå (comune)]];

the basketball players: [[it:Mike Dunleavy]], [[it:Steve Burtt (1984)]], [[it:Matt Guokas]], [[it:Tim Hardaway (1992)]];

the politicians: [[it:Francesco D'Alessio]];

the footballers: [[it:Kees Krijgh]], [[it:Bojan Krkić (1965)]], [[it:Josef Novák]], [[it:Michal Pančík]], [[it:Igors Stepanovs (1966)]], [[it:Sándor Szűcs (1961)]], [[it:Alexander Vencel]];

Others: [[it:Roman Kreuziger (1965)]] ; [[it:Francesco Cantuti Castelvetri (1726-1777)]] ; [[it:Rafał Leszczyński (1650-1703)]] ; [[it:Gonzalo Fernández de Córdoba (1585-1635)]] ; [[it:Raimondo del Balzo (XIV secolo)]] ; [[it:Pagano della Torre (XIII secolo)]] ; [[it:Verde della Scala (XIV secolo)]] ; [[it:Henri Padou (1898)]];

Remaining incorrect titles: [[it:Alfonso d'Aviz (1509-1540)]] ; [[it:Ermanno di Hohenzollern-Hechingen (1777-1827)]] ; [[it:Augusta di Sassonia-Gotha-Altenburg (1752-1805)]] ; [[it:Luisa di Sassonia-Gotha-Altenburg (1756-1808)]] ; [[it:Maria Anna di Braganza (1899-1971)]] ; [[it:Carlo Canera di Salasco (1823-1891)]] ; [[it:Carl August Ehrensvärd (1892-1974)]] ; [[it:Luigi Fecia di Cossato (1800-1882)]] ; [[it:Luigi Fecia di Cossato (1841-1921)]] ; [[it:Francesco Innamorati (1853-1923)]] ; [[it:Giovanni Antonio Caldora (XV secolo)]] ; [[it:Raimondo Caldora (XIV secolo)]] ; [[it:Adelaide di Sassonia-Meiningen (1891-1971)]] ; [[it:Feodora di Sassonia-Meiningen (1890-1972)]] ; [[it:Paolo Thaon di Revel (1888-1973)]] ; [[it:Giovanni d'Arborea (1320-1376)]] ; [[it:Eleonora di Trastámara (1362-1415)]] ; [[it:Pietro Fregoso (1412-1459)]] ; [[it:Pietro Fregoso (1330-1404)]] ; [[it:Osman Pascià (ammiraglio)]], ambiguous with [[it:Osman Emin Ahmed Pascià]] ; [[it:Elisabetta di Hohenzollern (1474-1507)]] ; [[it:Margherita di Brandeburgo (1410-1465)]] ; [[it:Paul Makler (senior)]] ; [[it:Franz Pfyffer von Altishofen (XVII secolo)]] ; [[it:Muzio Attendolo (XIII secolo)]] ; [[it:Carlo Pedersoli Jr.]] ; [[it:Yoü and I]] ; [[it:Alboino della Scala (?-1354)]] ; [[it:Glen Rice (1991)]].
[[Natatangi:Mga ambag/&amp;#126;2026-39074-97|&amp;#126;2026-39074-97]] ([[Usapang tagagamit:&amp;#126;2026-39074-97|talk]]) 10:19, 9 Hulyo 2026 (UTC)</text>
      <sha1>3supxx2emwwfje9u7mao5wm8qf6bobs</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>